This is the multi-page printable view of this section. Click here to print.

Return to the regular view of this page.

Ramayana

The Ramayana is one of the two great epics of Hindu tradition, narrating the life of Rama and illustrating ideals of dharma, duty, and devotion through a timeless story of exile, struggle, and triumph.

The Ramayana is one of the two great Sanskrit epics of ancient India, along with the Mahabharata. It forms a central part of the Itihasa tradition and presents spiritual teachings through a powerful narrative.

Traditionally attributed to Maharishi Valmiki, the Ramayana narrates the life of Rama, the prince of Ayodhya, and is regarded as a model of ideal conduct and righteousness.

Structure of the Ramayana

The Ramayana is traditionally divided into seven Kandas (Books):

  1. Bala Kanda - Early life of Rama
  2. Ayodhya Kanda - Exile from the kingdom
  3. Aranya Kanda - Life in the forest
  4. Kishkindha Kanda - Alliance with Hanuman and Sugriva
  5. Sundara Kanda - Journey of Hanuman to Lanka
  6. Yuddha Kanda - War with Ravana
  7. Uttara Kanda - Later events and conclusion

Story Overview

The Ramayana follows a clear narrative journey:

  • Rama is exiled for fourteen years due to a royal promise
  • He travels through forests with Sita and Lakshmana
  • Sita is abducted by Ravana, king of Lanka
  • Rama forms alliances and wages war against evil
  • Ravana is defeated, and dharma is restored
  • Rama returns to Ayodhya and is crowned king

Core Themes

  • Dharma (Righteousness) - Duty above personal desire
  • Devotion (Bhakti) - Loyalty and faith
  • Ideal Conduct - Role of king, spouse, and individual
  • Victory of Good over Evil

Key Characters

  • Rama - Ideal king and embodiment of dharma
  • Sita - Devotion and purity
  • Lakshmana - Loyalty and service
  • Hanuman - Devotion and strength
  • Ravana - Power misused through ego

Flow of Understanding

  1. Duty and Sacrifice
  2. Struggle and Adversity
  3. Action and Responsibility
  4. Victory of Dharma

Role in Itihasa Tradition

  • Demonstrates practical application of dharma
  • Complements philosophical teachings of the Vedas and Upanishads
  • Widely recited and adapted across cultures and languages

Suggested Books (To Be Included)

The following texts are planned under this section:

  • Ramayana by Valmiki

Simple Summary (For Easy Understanding)

The Ramayana is the story of Rama, who chooses duty over comfort.

It shows how to live with honesty, loyalty, and courage even in difficult situations.

Through its story, it teaches how good ultimately wins over evil.

In simple terms: Ramayana is a guide to living a life of duty, devotion, and righteousness.

Note on the Text: Baroda Critical Edition

This version of the Rāmāyaṇa (edited by Tokunaga/Smith) is based on the Baroda Critical Edition, the global academic standard for the epic.

Why this version? Unlike “Vulgate” (popular) versions that grew over centuries through regional additions, scholars analyzed 2,000+ manuscripts to reconstruct the oldest possible core of Valmiki’s work. It removes later interpolations to provide a leaner, more historically consistent narrative.

Key Differences (Factual Comparison) The Critical Edition is significantly shorter than the traditional versions (like the Gita Press or Southern Recension):

FeatureThis Version (Critical)Traditional (Vulgate)
Total Verses~18,670~24,000+
Total Sargas (Chapters)606~645+
Bala Kanda76 Sargas77 Sargas
Ayodhya Kanda111 Sargas119 Sargas
Yuddha Kanda116 Sargas128+ Sargas

Impact on Content:

  • Missing Episodes: Some famous side-stories (e.g., certain details in the Ahalya episode or specific descriptions of Lanka) are moved to appendices because they appeared only in specific regional scripts.
  • Language: The Sanskrit is often more archaic and less “polished” than later additions found in the 24,000-verse versions.

1 - Ramayana - Bala Kanda

Bala Kanda introduces the Ramayana by narrating the birth and early life of Rama, the origins of the Ikshvaku dynasty, the training of the princes, the journey with Vishvamitra, and the marriage of Rama and Sita.

Editorial Note

Bala Kanda is the introductory and foundational section of the Ramayana.

It establishes:

  • the birth of Rama
  • the royal world of Ayodhya
  • the ideals of dharma and kingship
  • and the beginning of Rama’s journey.

Unlike the later Kandas filled with exile and war, Bala Kanda has a tone of:

  • formation
  • education
  • sacred beginnings
  • and divine preparation.

This section introduces not only the main characters, but also the moral and cosmic framework of the Ramayana itself.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~77 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Composition and transmission of the Ramayana
    • Description of Ayodhya and King Dasharatha
    • Putrakameshti sacrifice for royal heirs
    • Birth of Rama and his brothers
    • Training and education of the princes
    • Vishvamitra’s arrival and request
    • Journey through forests and sacred sites
    • Defeat of Tataka and protection of sacrifices
    • Liberation of Ahalya
    • Journey to Mithila
    • Breaking of Shiva’s bow
    • Marriage of Rama and Sita

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - prince of Ayodhya and embodiment of dharma
  • Sita - princess of Mithila associated with purity and strength
  • Dasharatha - king of Ayodhya seeking continuity of lineage
  • Vishvamitra - sage guiding Rama into heroic and spiritual responsibility
  • Lakshmana - devoted brother accompanying Rama
  • Janaka - philosopher-king of Mithila and father of Sita

Thematic Flow

  1. Sacred Beginning The epic and its purpose are introduced

  2. Birth of the Princes Rama and his brothers are born into the Ikshvaku dynasty

  3. Education and Formation Royal and ethical training shape the young heroes

  4. Journey with Vishvamitra Rama enters the wider world beyond Ayodhya

  5. Demonstration of Strength and Dharma Rama protects sacred order and defeats destructive forces

  6. Marriage and Union Rama and Sita are united through the bow contest in Mithila

Philosophical Significance

Bala Kanda establishes many of the central ideals of the Ramayana.

Major themes include:

  • Dharma and Kingship - rulers must uphold moral and social order
  • Education and Discipline - greatness develops through guidance and restraint
  • Divine Purpose within Human Life - cosmic order works through human action
  • Sacred Relationships - family, teacher, and marriage bonds are central
  • Harmony between Power and Virtue - strength must remain guided by ethics

This Kanda presents Rama not merely as a warrior, but as an ideal figure shaped through discipline, responsibility, and compassion.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Bala Kanda tells the story of Rama’s birth and early life.

King Dasharatha of Ayodhya has no children, so a sacred sacrifice is performed.

After this:

  • Rama
  • Bharata
  • Lakshmana
  • and Shatrughna are born.

The princes grow up receiving royal and spiritual education.

Later, the sage Vishvamitra asks Rama and Lakshmana to accompany him and protect sacred rituals from demons.

During this journey:

  • Rama defeats Tataka
  • protects the sages
  • and visits many sacred places.

One important event occurs when Rama frees Ahalya from a curse.

Eventually, they travel to Mithila, where King Janaka organizes a contest involving Shiva’s great bow.

Rama successfully lifts and breaks the bow.

As a result, Rama and Sita are married.

Bala Kanda teaches that:

  • greatness begins with discipline and learning
  • strength should protect righteousness
  • and important life journeys often begin quietly before larger challenges appear.

Important Events in Bala Kanda

1. Composition of the Ramayana

The sage Valmiki receives inspiration to compose the Ramayana.

The epic itself becomes part of the narrative framework.

2. Birth of Rama and His Brothers

After the royal sacrifice, Dasharatha receives four sons:

  • Rama
  • Bharata
  • Lakshmana
  • and Shatrughna.

3. Vishvamitra’s Request

The sage Vishvamitra asks Rama to protect sacred rituals from demonic disturbance.

This marks Rama’s first major responsibility outside the palace.

4. Defeat of Tataka

Rama defeats the demoness Tataka, demonstrating martial ability guided by dharma.

5. Liberation of Ahalya

Rama frees Ahalya from her curse, restoring dignity and sacred order.

6. Breaking of Shiva’s Bow

At Mithila, Rama breaks the great bow of Shiva during the royal contest.

This becomes one of the most celebrated moments of Bala Kanda.

7. Marriage of Rama and Sita

Rama and Sita are married, forming the central relationship of the Ramayana.

Historical and Literary Importance

Bala Kanda is essential because it establishes the moral, dynastic, and emotional foundation of the Ramayana.

It combines:

  • royal narrative
  • sacred geography
  • ethical instruction
  • heroic development
  • and divine symbolism.

The Kanda also introduces ideals that shaped Indian civilization for centuries, including:

  • righteous kingship
  • disciplined education
  • devotion to duty
  • and sacred family relationships.

It prepares the reader for the larger journey of exile, struggle, devotion, and restoration that follows throughout the Ramayana.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on systematic manuscript comparison. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/76 (79)

RMY 1-1-1

तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् ।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम् ॥ १-१-१॥
tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |
nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṃgavam || 1-1-1||

RMY 1-1-2

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥ १-१-२॥
ko nvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān |
dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 1-1-2||

RMY 1-1-3

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः ।
विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥ १-१-३॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ |
vidvānkaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 1-1-3||

RMY 1-1-4

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः ।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥ १-१-४॥
ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ |
kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 1-1-4||

RMY 1-1-5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥ १-१-५॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |
maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 1-1-5||

RMY 1-1-6

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः ।
श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१-६॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ |
śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 1-1-6||

RMY 1-1-7

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥ १-१-७॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |
mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ || 1-1-7||

RMY 1-1-8

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥ १-१-८॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |
niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimānvaśī || 1-1-8||

RMY 1-1-9

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः ।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥ १-१-९॥
buddhimānnītimānvāgmī śrīmāñśatrunibarhaṇaḥ |
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 1-1-9||

RMY 1-1-10

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥ १-१-१०॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurariṃdamaḥ |
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ || 1-1-10||

RMY 1-1-11

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्शुभलक्षणः ॥ १-१-११॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |
pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvāñśubhalakṣaṇaḥ || 1-1-11||

RMY 1-1-12

धर्मज्ञः सत्यसंधश्च प्रजानां च हिते रतः ।
यशस्वी ज्ञानसंपन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥ १-१-१२॥
dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |
yaśasvī jñānasaṃpannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān || 1-1-12||

RMY 1-1-13

रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥ १-१-१३॥
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā |
vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 1-1-13||

RMY 1-1-14

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।
सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥ १-१-१४॥
sarvaśāstrārthatattvajña smṛtimānpratibhānavān |
sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 1-1-14||

RMY 1-1-15

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः ।
आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥ १-१-१५॥
sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |
āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 1-1-15||

RMY 1-1-16

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥ १-१-१६॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 1-1-16||

RMY 1-1-17

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः ।
कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥ १-१-१७॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ |
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 1-1-17||

RMY 1-1-18

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ।
तमेवंगुणसंपन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १-१-१८॥
dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ |
tamevaṃguṇasaṃpannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 1-1-18||

RMY 1-1-19

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् ।
यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः ॥ १-१-१९॥
jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam |
yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ || 1-1-19||

RMY 1-1-20

तस्याभिषेकसंभारान्दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ।
पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत ।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥ १-१-२०॥
tasyābhiṣekasaṃbhārāndṛṣṭvā bhāryātha kaikayī |
pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata |
vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 1-1-20||

RMY 1-1-21

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः ।
विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥ १-१-२१॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ |
vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 1-1-21||

RMY 1-1-22

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् ।
पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥ १-१-२२॥
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |
piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 1-1-22||

RMY 1-1-23

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
स्नेहाद्विनयसंपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ १-१-२३॥
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha |
snehādvinayasaṃpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 1-1-23||

RMY 1-1-24

सर्वलक्षणसंपन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ।
सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ॥ १-१-२४॥
sarvalakṣaṇasaṃpannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ |
sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā || 1-1-24||

RMY 1-1-25

पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ।
शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् ॥ १-१-२५॥
paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca |
śṛṅgaverapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat || 1-1-25||

RMY 1-1-26

ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ।
चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ॥ १-१-२६॥
te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ |
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt || 1-1-26||

RMY 1-1-27

रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः ।
देवगन्धर्वसंकाशास्तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥ १-१-२७॥
ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ |
devagandharvasaṃkāśāstatra te nyavasansukham || 1-1-27||

RMY 1-1-28

चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा ।
राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ॥ १-१-२८॥
citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastadā |
rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam || 1-1-28||

RMY 1-1-29

मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः ।
नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः ।
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥ १-१-२९॥
mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ |
niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ |
sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 1-1-29||

RMY 1-1-30

पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः ।
निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ॥ १-१-३०॥
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ |
nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ || 1-1-30||

RMY 1-1-31

स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ॥ १-१-३१॥
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan |
nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā || 1-1-31||

RMY 1-1-32

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च ।
तत्रागमनमेकाग्रे दण्डकान्प्रविवेश ह ॥ १-१-३२॥
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |
tatrāgamanamekāgre daṇḍakānpraviveśa ha || 1-1-32||

RMY 1-1-33

विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ।
सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्य भ्रातरं तथा ॥ १-१-३३॥
virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha |
sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastya bhrātaraṃ tathā || 1-1-33||

RMY 1-1-34

अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् ।
खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ॥ १-१-३४॥
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam |
khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau || 1-1-34||

RMY 1-1-35

वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह ।
ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥ १-१-३५॥
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha |
ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām || 1-1-35||

RMY 1-1-36

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी ।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ॥ १-१-३६॥
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 1-1-36||

RMY 1-1-37

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् ।
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् ॥ १-१-३७॥
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |
kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam || 1-1-37||

RMY 1-1-38

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान् ।
रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ॥ १-१-३८॥
nijaghāna raṇe rāmasteṣāṃ caiva padānugān |
rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa || 1-1-38||

RMY 1-1-39

ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ।
सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ॥ १-१-३९॥
tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam || 1-1-39||

RMY 1-1-40

वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः ।
न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ॥ १-१-४०॥
vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ |
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te || 1-1-40||

RMY 1-1-41

अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः ।
जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ॥ १-१-४१॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ |
jagāma sahamārīcastasyāśramapadaṃ tadā || 1-1-41||

RMY 1-1-42

तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ ।
जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ॥ १-१-४२॥
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau |
jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam || 1-1-42||

RMY 1-1-43

गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ १-१-४३॥
gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm |
rāghavaḥ śokasaṃtapto vilalāpākulendriyaḥ || 1-1-43||

RMY 1-1-44

ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् ।
मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं संददर्श ह ॥ १-१-४४॥
tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam |
mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ saṃdadarśa ha || 1-1-44||

RMY 1-1-45

कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ।
तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः ॥ १-१-४५॥
kabandhaṃ nāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam |
taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ || 1-1-45||

RMY 1-1-46

स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् ।
श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव ।
सोऽभ्यगच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः ॥ १-१-४६॥
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm |
śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghava |
so'bhyagacchanmahātejāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ || 1-1-46||

RMY 1-1-47

शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः ।
पम्पातीरे हनुमता संगतो वानरेण ह ॥ १-१-४७॥
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ |
pampātīre hanumatā saṃgato vānareṇa ha || 1-1-47||

RMY 1-1-48

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः ।
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः ॥ १-१-४८॥
hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ |
sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ || 1-1-48||

RMY 1-1-49

ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ।
रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च ।
वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ॥ १-१-४९॥
tato vānararājena vairānukathanaṃ prati |
rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca |
vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ || 1-1-49||

RMY 1-1-50

प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति ।
सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ॥ १-१-५०॥
pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati |
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 1-1-50||

RMY 1-1-51

राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् ।
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप संपूर्णं दशयोजनम् ॥ १-१-५१॥
rāghavaḥ pratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam |
pādāṅguṣṭhena cikṣepa saṃpūrṇaṃ daśayojanam || 1-1-51||

RMY 1-1-52

बिभेद च पुनः सालान्सप्तैकेन महेषुणा ।
गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तदा ॥ १-१-५२॥
bibheda ca punaḥ sālānsaptaikena maheṣuṇā |
giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tadā || 1-1-52||

RMY 1-1-53

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः ।
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥ १-१-५३॥
tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ |
kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 1-1-53||

RMY 1-1-54

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः ।
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥ १-१-५४॥
tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ |
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 1-1-54||

RMY 1-1-55

ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे ।
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥ १-१-५५॥
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave |
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat || 1-1-55||

RMY 1-1-56

स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः ।
दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ॥ १-१-५६॥
sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 1-1-56||

RMY 1-1-57

ततो गृध्रस्य वचनात्संपातेर्हनुमान्बली ।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥ १-१-५७॥
tato gṛdhrasya vacanātsaṃpāterhanumānbalī |
śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 1-1-57||

RMY 1-1-58

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् ।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ १-१-५८॥
tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |
dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām || 1-1-58||

RMY 1-1-59

निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च ।
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ॥ १-१-५९॥
nivedayitvābhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca |
samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 1-1-59||

RMY 1-1-60

पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि ।
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥ १-१-६०॥
pañca senāgragānhatvā sapta mantrisutānapi |
śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 1-1-60||

RMY 1-1-61

अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् ।
मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ॥ १-१-६१॥
astreṇonmuhamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt |
marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā || 1-1-61||

RMY 1-1-62

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् ।
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥ १-१-६२॥
tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm |
rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 1-1-62||

RMY 1-1-63

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् ।
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥ १-१-६३॥
so'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam |
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 1-1-63||

RMY 1-1-64

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः ।
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसंनिभैः ॥ १-१-६४॥
tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ |
samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasaṃnibhaiḥ || 1-1-64||

RMY 1-1-65

दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः ।
समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ १-१-६५॥
darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ |
samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 1-1-65||

RMY 1-1-66

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे ।
अभ्यषिञ्चत्स लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥ १-१-६६॥
tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave |
abhyaṣiñcatsa laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam || 1-1-66||

RMY 1-1-67

कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः ॥ १-१-६७॥
karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram |
sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 1-1-67||

RMY 1-1-68

तथा परमसंतुष्टैः पूजितः सर्वदैवतैः ।
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥ १-१-६८॥
tathā paramasaṃtuṣṭaiḥ pūjitaḥ sarvadaivataiḥ |
kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 1-1-68||

RMY 1-1-69

देवताभ्यो वरान्प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।
पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ॥ १-१-६९॥
devatābhyo varānprāpya samutthāpya ca vānarān |
puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 1-1-69||

RMY 1-1-70

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः ।
रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ १-१-७०॥
nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ |
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 1-1-70||

RMY 1-1-71

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः ।
निरायमो अरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ १-१-७१॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |
nirāyamo arogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ || 1-1-71||

RMY 1-1-72

न पुत्रमरणं केचिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् ।
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ १-१-७२॥
na putramaraṇaṃ keciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |
nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 1-1-72||

RMY 1-1-73

न वातजं भयं किंचिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः ।
न चाग्रिजं भयं किंचिद्यथा कृतयुगे तथा ॥ १-१-७३॥
na vātajaṃ bhayaṃ kiṃcinnāpsu majjanti jantavaḥ |
na cāgrijaṃ bhayaṃ kiṃcidyathā kṛtayuge tathā || 1-1-73||

RMY 1-1-74

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः ।
गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम् ॥ १-१-७४॥
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ |
gavāṃ koṭyayutaṃ dattvā vidvadbhyo vidhipūrvakam || 1-1-74||

RMY 1-1-75

राजवंशाञ्शतगुणान्स्थापयिष्यति राघवः ।
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ॥ १-१-७५॥
rājavaṃśāñśataguṇānsthāpayiṣyati rāghavaḥ |
cāturvarṇyaṃ ca loke'sminsve sve dharme niyokṣyati || 1-1-75||

RMY 1-1-76

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ १-१-७६॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 1-1-76||

RMY 1-1-77

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च संमितम् ।
यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १-१-७७॥
idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam |
yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 1-1-77||

RMY 1-1-78

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः ।
सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ १-१-७८॥
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |
saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 1-1-78||

RMY 1-1-79

पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात्स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।
वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् ॥ १-१-७९॥
paṭhandvijo vāgṛṣabhatvamīyātsyātkṣatriyo bhūmipatitvamīyāt |
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyājjanaśca śūdro'pi mahattvamīyāt || 1-1-79||

Sarga: 2/76 (41)

RMY 1-2-1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥ १-२-१॥
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1-2-1||

RMY 1-2-2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् ॥ १-२-२॥
yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |
āpṛṣṭvaivābhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasam || 1-2-2||

RMY 1-2-3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ १-२-३॥
sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 1-2-3||

RMY 1-2-4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ १-२-४॥
sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |
śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 1-2-4||

RMY 1-2-5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ १-२-५॥
akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 1-2-5||

RMY 1-2-6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ १-२-६॥
nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |
idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 1-2-6||

RMY 1-2-7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ १-२-७॥
evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |
prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 1-2-7||

RMY 1-2-8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥ १-२-८॥
sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |
vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 1-2-8||

RMY 1-2-9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥ १-२-९॥
tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |
dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 1-2-9||

RMY 1-2-10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ १-२-१०॥
tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |
jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 1-2-10||

RMY 1-2-11

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ १-२-११॥
taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 1-2-11||

RMY 1-2-12

तथा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ १-२-१२॥
tathā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |
ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 1-2-12||

RMY 1-2-13

ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२-१३॥
tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |
niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 1-2-13||

RMY 1-2-14

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ १-२-१४॥
mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaḥ śāśvatīḥ samāḥ |
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 1-2-14||

RMY 1-2-15

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ १-२-१५॥
tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |
śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 1-2-15||

RMY 1-2-16

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।
शिष्यं चैवाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः ॥ १-२-१६॥
cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |
śiṣyaṃ caivābravīdvākyamidaṃ sa munipuṃgavaḥ || 1-2-16||

RMY 1-2-17

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ १-२-१७॥
pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 1-2-17||

RMY 1-2-18

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ १-२-१८॥
śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |
pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 1-2-18||

RMY 1-2-19

सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ १-२-१९॥
so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |
tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 1-2-19||

RMY 1-2-20

भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान्गुरोः ।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥ १-२-२०॥
bharadvājastataḥ śiṣyo vinītaḥ śrutavānguroḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 1-2-20||

RMY 1-2-21

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ १-२-२१॥
sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |
upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 1-2-21||

RMY 1-2-22

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुंगवम् ॥ १-२-२२॥
ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṃgavam || 1-2-22||

RMY 1-2-23

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ १-२-२३॥
vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 1-2-23||

RMY 1-2-24

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वानामयमव्ययम् ॥ १-२-२४॥
pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |
praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvānāmayamavyayam || 1-2-24||

RMY 1-2-25

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।
वाल्मीकये महर्षये संदिदेशासनं ततः ॥ १-२-२५॥
athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |
vālmīkaye maharṣaye saṃdideśāsanaṃ tataḥ || 1-2-25||

RMY 1-2-26

उपविष्टे तदा तस्मिन्साक्षाल्लोकपितामहे ।
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥ १-२-२६॥
upaviṣṭe tadā tasminsākṣāllokapitāmahe |
tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 1-2-26||

RMY 1-2-27

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।
यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥ १-२-२७॥
pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |
yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 1-2-27||

RMY 1-2-28

शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।
जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥ १-२-२८॥
śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |
jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 1-2-28||

RMY 1-2-29

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुंगवम् ।
श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ १-२-२९॥
tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṃgavam |
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 1-2-29||

RMY 1-2-30

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन्प्रवृत्तेयं सरस्वती ।
रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥ १-२-३०॥
macchandādeva te brahmanpravṛtteyaṃ sarasvatī |
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 1-2-30||

RMY 1-2-31

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥ १-२-३१॥
dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 1-2-31||

RMY 1-2-32

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।
रामस्य सह सौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः ॥ १-२-३२॥
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |
rāmasya saha saumitre rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 1-2-32||

RMY 1-2-33

वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥ १-२-३३॥
vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |
taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 1-2-33||

RMY 1-2-34

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥ १-२-३४॥
na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 1-2-34||

RMY 1-2-35

यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ।
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ १-२-३५॥
yāvatsthāsyanti girayaḥ saritaśca mahītale |
tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 1-2-35||

RMY 1-2-36

यावद्रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥ १-२-३६॥
yāvadrāmasya ca kathā tvatkṛtā pracariṣyati |
tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 1-2-36||

RMY 1-2-37

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
ततः सशिष्यो वाल्मीकिर्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ १-२-३७॥
ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |
tataḥ saśiṣyo vālmīkirmunirvismayamāyayau || 1-2-37||

RMY 1-2-38

तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः ।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ १-२-३८॥
tasya śiṣyāstataḥ sarve jaguḥ ślokamimaṃ punaḥ |
muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 1-2-38||

RMY 1-2-39

समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।
सोऽनुव्याहरणाद्भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ १-२-३९॥
samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |
so'nuvyāharaṇādbhūyaḥ śokaḥ ślokatvamāgataḥ || 1-2-39||

RMY 1-2-40

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ १-२-४०॥
tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 1-2-40||

RMY 1-2-41

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैस्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् ।
समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥ १-२-४१॥
udāravṛttārthapadairmanoramaistadāsya rāmasya cakāra kīrtimān |
samākṣaraiḥ ślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 1-2-41||

Sarga: 3/76 (29)

RMY 1-3-1

श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।
व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमतः ॥ १-३-१॥
śrutvā vastu samagraṃ taddharmātmā dharmasaṃhitam |
vyaktamanveṣate bhūyo yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ || 1-3-1||

RMY 1-3-2

उपस्पृश्योदकं संयन्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः ।
प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥ १-३-२॥
upaspṛśyodakaṃ saṃyanmuniḥ sthitvā kṛtāñjaliḥ |
prācīnāgreṣu darbheṣu dharmeṇānveṣate gatim || 1-3-2||

RMY 1-3-3

जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥ १-३-३॥
janma rāmasya sumahadvīryaṃ sarvānukūlatām |
lokasya priyatāṃ kṣāntiṃ saumyatāṃ satyaśīlatām || 1-3-3||

RMY 1-3-4

नानाचित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने ।
जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥ १-३-४॥
nānācitrāḥ kathāścānyā viśvāmitrasahāyane |
jānakyāśca vivāhaṃ ca dhanuṣaśca vibhedanam || 1-3-4||

RMY 1-3-5

रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।
तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥ १-३-५॥
rāmarāmavivādaṃ ca guṇāndāśarathestathā |
tathābhiṣekaṃ rāmasya kaikeyyā duṣṭabhāvatām || 1-3-5||

RMY 1-3-6

व्याघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् ।
राज्ञः शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥ १-३-६॥
vyāghātaṃ cābhiṣekasya rāmasya ca vivāsanam |
rājñaḥ śokavilāpaṃ ca paralokasya cāśrayam || 1-3-6||

RMY 1-3-7

प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।
निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥ १-३-७॥
prakṛtīnāṃ viṣādaṃ ca prakṛtīnāṃ visarjanam |
niṣādādhipasaṃvādaṃ sūtopāvartanaṃ tathā || 1-3-7||

RMY 1-3-8

गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥ १-३-८॥
gaṅgāyāścāpi saṃtāraṃ bharadvājasya darśanam |
bharadvājābhyanujñānāccitrakūṭasya darśanam || 1-3-8||

RMY 1-3-9

वास्तुकर्मनिवेशं च भरतागमनं तथा ।
प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥ १-३-९॥
vāstukarmaniveśaṃ ca bharatāgamanaṃ tathā |
prasādanaṃ ca rāmasya pituśca salilakriyām || 1-3-9||

RMY 1-3-10

पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्राम निवासनम् ।
दण्डकारण्यगमनं सुतीक्ष्णेन समागमम् ॥ १-३-१०॥
pādukāgryābhiṣekaṃ ca nandigrāma nivāsanam |
daṇḍakāraṇyagamanaṃ sutīkṣṇena samāgamam || 1-3-10||

RMY 1-3-11

अनसूयासमस्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् ।
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ॥ १-३-११॥
anasūyāsamasyāṃ ca aṅgarāgasya cārpaṇam |
śūrpaṇakhyāśca saṃvādaṃ virūpakaraṇaṃ tathā || 1-3-11||

RMY 1-3-12

वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ॥ १-३-१२॥
vadhaṃ kharatriśirasorutthānaṃ rāvaṇasya ca |
mārīcasya vadhaṃ caiva vaidehyā haraṇaṃ tathā || 1-3-12||

RMY 1-3-13

राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् ॥ १-३-१३॥
rāghavasya vilāpaṃ ca gṛdhrarājanibarhaṇam |
kabandhadarśanaṃ caiva pampāyāścāpi darśanam || 1-3-13||

RMY 1-3-14

शर्बर्या दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।
विलापं चैव पम्पायां राघवस्य महात्मनः ॥ १-३-१४॥
śarbaryā darśanaṃ caiva hanūmaddarśanaṃ tathā |
vilāpaṃ caiva pampāyāṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 1-3-14||

RMY 1-3-15

ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।
प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥ १-३-१५॥
ṛṣyamūkasya gamanaṃ sugrīveṇa samāgamam |
pratyayotpādanaṃ sakhyaṃ vālisugrīvavigraham || 1-3-15||

RMY 1-3-16

वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।
ताराविलापसमयं वर्षरात्रिनिवासनम् ॥ १-३-१६॥
vālipramathanaṃ caiva sugrīvapratipādanam |
tārāvilāpasamayaṃ varṣarātrinivāsanam || 1-3-16||

RMY 1-3-17

कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम् ।
दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥ १-३-१७॥
kopaṃ rāghavasiṃhasya balānāmupasaṃgraham |
diśaḥ prasthāpanaṃ caiva pṛthivyāśca nivedanam || 1-3-17||

RMY 1-3-18

अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।
प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम् ॥ १-३-१८॥
aṅgulīyakadānaṃ ca ṛkṣasya biladarśanam |
prāyopaveśanaṃ caiva saṃpāteścāpi darśanam || 1-3-18||

RMY 1-3-19

पर्वतारोहणं चैव सागरस्य च लङ्घनम् ।
रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम् ॥ १-३-१९॥
parvatārohaṇaṃ caiva sāgarasya ca laṅghanam |
rātrau laṅkāpraveśaṃ ca ekasyāpi vicintanam || 1-3-19||

RMY 1-3-20

आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ।
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् ॥ १-३-२०॥
āpānabhūmigamanamavarodhasya darśanam |
aśokavanikāyānaṃ sītāyāścāpi darśanam || 1-3-20||

RMY 1-3-21

अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम् ।
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ॥ १-३-२१॥
abhijñānapradānaṃ ca sītāyāścāpi bhāṣaṇam |
rākṣasītarjanaṃ caiva trijaṭāsvapnadarśanam || 1-3-21||

RMY 1-3-22

मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।
राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम् ॥ १-३-२२॥
maṇipradānaṃ sītāyā vṛkṣabhaṅgaṃ tathaiva ca |
rākṣasīvidravaṃ caiva kiṃkarāṇāṃ nibarhaṇam || 1-3-22||

RMY 1-3-23

ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ॥ १-३-२३॥
grahaṇaṃ vāyusūnośca laṅkādāhābhigarjanam |
pratiplavanamevātha madhūnāṃ haraṇaṃ tathā || 1-3-23||

RMY 1-3-24

राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा ।
संगमं च समुद्रस्य नलसेतोश्च बन्धनम् ॥ १-३-२४॥
rāghavāśvāsanaṃ caiva maṇiniryātanaṃ tathā |
saṃgamaṃ ca samudrasya nalasetośca bandhanam || 1-3-24||

RMY 1-3-25

प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ॥ १-३-२५॥
pratāraṃ ca samudrasya rātrau laṅkāvarodhanam |
vibhīṣaṇena saṃsargaṃ vadhopāyanivedanam || 1-3-25||

RMY 1-3-26

कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ॥ १-३-२६॥
kumbhakarṇasya nidhanaṃ meghanādanibarhaṇam |
rāvaṇasya vināśaṃ ca sītāvāptimareḥ pure || 1-3-26||

RMY 1-3-27

बिभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ॥ १-३-२७॥
bibhīṣaṇābhiṣekaṃ ca puṣpakasya ca darśanam |
ayodhyāyāśca gamanaṃ bharatena samāgamam || 1-3-27||

RMY 1-3-28

रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् ।
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥ १-३-२८॥
rāmābhiṣekābhyudayaṃ sarvasainyavisarjanam |
svarāṣṭrarañjanaṃ caiva vaidehyāśca visarjanam || 1-3-28||

RMY 1-3-29

अनागतं च यत्किंचिद्रामस्य वसुधातले ।
तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥ १-३-२९॥
anāgataṃ ca yatkiṃcidrāmasya vasudhātale |
taccakārottare kāvye vālmīkirbhagavānṛṣiḥ || 1-3-29||

Sarga: 4/76 (27)

RMY 1-4-1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥ १-४-१॥
prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ |
cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān || 1-4-1||

RMY 1-4-2

कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ १-४-२॥
kṛtvā tu tanmahāprājñaḥ sabhaviṣyaṃ sahottaram |
cintayāmāsa ko nvetatprayuñjīyāditi prabhuḥ || 1-4-2||

RMY 1-4-3

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ १-४-३॥
tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau || 1-4-3||

RMY 1-4-4

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ १-४-४॥
kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau |
bhrātarau svarasaṃpannau dadarśāśramavāsinau || 1-4-4||

RMY 1-4-5

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ १-४-५॥
sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau |
vedopabṛhmaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ || 1-4-5||

RMY 1-4-6

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्य वधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥ १-४-६॥
kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat |
paulastya vadhamityeva cakāra caritavrataḥ || 1-4-6||

RMY 1-4-7

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १-४-७॥
pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam |
jātibhiḥ saptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam || 1-4-7||

RMY 1-4-8

हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः ।
बीभत्सादिरसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ १-४-८॥
hāsyaśṛṅgārakāruṇyaraudravīrabhayānakaiḥ |
bībhatsādirasairyuktaṃ kāvyametadagāyatām || 1-4-8||

RMY 1-4-9

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्च्छनास्थानकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ १-४-९॥
tau tu gāndharvatattvajñau mūrcchanāsthānakovidau |
bhrātarau svarasaṃpannau gandharvāviva rūpiṇau || 1-4-9||

RMY 1-4-10

रूपलक्षणसंपन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथापरौ ॥ १-४-१०॥
rūpalakṣaṇasaṃpannau madhurasvarabhāṣiṇau |
bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathāparau || 1-4-10||

RMY 1-4-11

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचो विधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ १-४-११॥
tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam |
vāco vidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau || 1-4-11||

RMY 1-4-12

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्तौ समाहितौ ।
महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ॥ १-४-१२॥
ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame |
yathopadeśaṃ tattvajñau jagatustau samāhitau |
mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau || 1-4-12||

RMY 1-4-13

तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।
आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ १-४-१३॥
tau kadācitsametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām || 1-4-13||

RMY 1-4-14

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।
साधु साध्वित्य्तावूचतुः परं विस्मयमागताः ॥ १-४-१४॥
tacchrutvā munayaḥ sarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ |
sādhu sādhvitytāvūcatuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 1-4-14||

RMY 1-4-15

ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥ १-४-१५॥
te prītamanasaḥ sarve munayo dharmavatsalāḥ |
praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau || 1-4-15||

RMY 1-4-16

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।
चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ १-४-१६॥
aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ |
ciranirvṛttamapyetatpratyakṣamiva darśitam || 1-4-16||

RMY 1-4-17

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तदा भावमगायताम् ।
सहितौ मधुरं रक्तं संपन्नं स्वरसंपदा ॥ १-४-१७॥
praviśya tāvubhau suṣṭhu tadā bhāvamagāyatām |
sahitau madhuraṃ raktaṃ saṃpannaṃ svarasaṃpadā || 1-4-17||

RMY 1-4-18

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपःश्लाघ्यैर्महर्षिभिः ।
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥ १-४-१८॥
evaṃ praśasyamānau tau tapaḥślāghyairmaharṣibhiḥ |
saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām || 1-4-18||

RMY 1-4-19

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥ १-४-१९॥
prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau |
prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ || 1-4-19||

RMY 1-4-20

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना संप्रकीर्तितम् ।
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥ १-४-२०॥
āścaryamidamākhyānaṃ muninā saṃprakīrtitam |
paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam || 1-4-20||

RMY 1-4-21

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ १-४-२१॥
praśasyamānau sarvatra kadācittatra gāyakau |
rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ || 1-4-21||

RMY 1-4-22

स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ सकुशीलवौ ।
पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ॥ १-४-२२॥
svaveśma cānīya tato bhrātarau sakuśīlavau |
pūjayāmāsa pūjārhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ || 1-4-22||

RMY 1-4-23

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।
उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च परंतपः ॥ १-४-२३॥
āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ |
upopaviṣṭaiḥ sacivairbhrātṛbhiśca paraṃtapaḥ || 1-4-23||

RMY 1-4-24

दृष्ट्वा तु रूपसंपन्नौ तावुभौ वीणिनौ ततः ।
उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ॥ १-४-२४॥
dṛṣṭvā tu rūpasaṃpannau tāvubhau vīṇinau tataḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaḥ śatrughnaṃ bharataṃ tathā || 1-4-24||

RMY 1-4-25

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायतोर्मधुरस्वरम् ॥ १-४-२५॥
śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ |
vicitrārthapadaṃ samyaggāyatormadhurasvaram || 1-4-25||

RMY 1-4-26

इमौ मुनी पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद्भूतिकरं प्रचक्षते महानुभावं चरितं निबोधत ॥ १-४-२६॥
imau munī pārthivalakṣmaṇānvitau kuśīlavau caiva mahātapasvinau |
mamāpi tadbhūtikaraṃ pracakṣate mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata || 1-4-26||

RMY 1-4-27

ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदितावगायतां मार्गविधानसंपदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥ १-४-२७॥
tatastu tau rāmavacaḥ pracoditāvagāyatāṃ mārgavidhānasaṃpadā |
sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanairbubhūṣayāsaktamanā babhūva ha || 1-4-27||

Sarga: 5/76 (23)

RMY 1-5-1

सर्वापूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुंधरा ।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥ १-५-१॥
sarvāpūrvamiyaṃ yeṣāmāsītkṛtsnā vasuṃdharā |
prajāpatimupādāya nṛpāṇāṃ jayaśālinām || 1-5-1||

RMY 1-5-2

येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥ १-५-२॥
yeṣāṃ sa sagaro nāma sāgaro yena khānitaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ paryavārayan || 1-5-2||

RMY 1-5-3

इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ १-५-३॥
ikṣvākūṇāmidaṃ teṣāṃ rājñāṃ vaṃśe mahātmanām |
mahadutpannamākhyānaṃ rāmāyaṇamiti śrutam || 1-5-3||

RMY 1-5-4

तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादितः ।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ॥ १-५-४॥
tadidaṃ vartayiṣyāmi sarvaṃ nikhilamāditaḥ |
dharmakāmārthasahitaṃ śrotavyamanasūyayā || 1-5-4||

RMY 1-5-5

कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् ।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥ १-५-५॥
kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān |
niviṣṭaḥ sarayūtīre prabhūtadhanadhānyavān || 1-5-5||

RMY 1-5-6

अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥ १-५-६॥
ayodhyā nāma nagarī tatrāsīllokaviśrutā |
manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam || 1-5-6||

RMY 1-5-7

आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ॥ १-५-७॥
āyatā daśa ca dve ca yojanāni mahāpurī |
śrīmatī trīṇi vistīrṇā suvibhaktamahāpathā || 1-5-7||

RMY 1-5-8

राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥ १-५-८॥
rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitā |
muktapuṣpāvakīrṇena jalasiktena nityaśaḥ || 1-5-8||

RMY 1-5-9

तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः ।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा ॥ १-५-९॥
tāṃ tu rājā daśaratho mahārāṣṭravivardhanaḥ |
purīmāvāsayāmāsa divi devapatiryathā || 1-5-9||

RMY 1-5-10

कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभिः ॥ १-५-१०॥
kapāṭatoraṇavatīṃ suvibhaktāntarāpaṇām |
sarvayantrāyudhavatīmupetāṃ sarvaśilpibhiḥ || 1-5-10||

RMY 1-5-11

सूतमागधसंबाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम् ॥ १-५-११॥
sūtamāgadhasaṃbādhāṃ śrīmatīmatulaprabhām |
uccāṭṭāladhvajavatīṃ śataghnīśatasaṃkulām || 1-5-11||

RMY 1-5-12

वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ १-५-१२॥
vadhūnāṭakasaṅghaiśca saṃyuktāṃ sarvataḥ purīm |
udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām || 1-5-12||

RMY 1-5-13

दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।
वाजिवारणसंपूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥ १-५-१३॥
durgagambhīraparikhāṃ durgāmanyairdurāsadām |
vājivāraṇasaṃpūrṇāṃ gobhiruṣṭraiḥ kharaistathā || 1-5-13||

RMY 1-5-14

सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥ १-५-१४॥
sāmantarājasaṅghaiśca balikarmabhirāvṛtām |
nānādeśanivāsaiśca vaṇigbhirupaśobhitām || 1-5-14||

RMY 1-5-15

प्रसादै रत्नविकृतैः पर्वतैरुपशोभिताम् ।
कूटागारैश्च संपूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ १-५-१५॥
prasādai ratnavikṛtaiḥ parvatairupaśobhitām |
kūṭāgāraiśca saṃpūrṇāmindrasyevāmarāvatīm || 1-5-15||

RMY 1-5-16

चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणैर्युताम् ।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥ १-५-१६॥
citrāmaṣṭāpadākārāṃ varanārīgaṇairyutām |
sarvaratnasamākīrṇāṃ vimānagṛhaśobhitām || 1-5-16||

RMY 1-5-17

गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।
शालितण्डुलसंपूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ॥ १-५-१७॥
gṛhagāḍhāmavicchidrāṃ samabhūmau niveśitām |
śālitaṇḍulasaṃpūrṇāmikṣukāṇḍarasodakām || 1-5-17||

RMY 1-5-18

दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा ।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ॥ १-५-१८॥
dundubhībhirmṛdaṅgaiśca vīṇābhiḥ paṇavaistathā |
nāditāṃ bhṛśamatyarthaṃ pṛthivyāṃ tāmanuttamām || 1-5-18||

RMY 1-5-19

विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ॥ १-५-१९॥
vimānamiva siddhānāṃ tapasādhigataṃ divi |
suniveśitaveśmāntāṃ narottamasamāvṛtām || 1-5-19||

RMY 1-5-20

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ १-५-२०॥
ye ca bāṇairna vidhyanti viviktamaparāparam |
śabdavedhyaṃ ca vitataṃ laghuhastā viśāradāḥ || 1-5-20||

RMY 1-5-21

सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने ।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ॥ १-५-२१॥
siṃhavyāghravarāhāṇāṃ mattānāṃ nadatāṃ vane |
hantāro niśitaiḥ śastrairbalādbāhubalairapi || 1-5-21||

RMY 1-5-22

तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः ।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥ १-५-२२॥
tādṛśānāṃ sahasraistāmabhipūrṇāṃ mahārathaiḥ |
purīmāvāsayāmāsa rājā daśarathastadā || 1-5-22||

RMY 1-5-23

तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः ।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैरृषिभिश्च केवलैः ॥ १-५-२३॥
tāmagnimadbhirguṇavadbhirāvṛtāṃ dvijottamairvedaṣaḍaṅgapāragaiḥ |
sahasradaiḥ satyaratairmahātmabhirmaharṣikalpairṛṣibhiśca kevalaiḥ || 1-5-23||

Sarga: 6/76 (24)

RMY 1-6-1

पुर्यां तस्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसंग्रहः ।
दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः ॥ १-६-१॥
puryāṃ tasyāmayodhyāyāṃ vedavitsarvasaṃgrahaḥ |
dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ || 1-6-1||

RMY 1-6-2

इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।
महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १-६-२॥
ikṣvākūṇāmatiratho yajvā dharmarato vaśī |
maharṣikalpo rājarṣistriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 1-6-2||

RMY 1-6-3

बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः ।
धनैश्च संचयैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः ॥ १-६-३॥
balavānnihatāmitro mitravānvijitendriyaḥ |
dhanaiśca saṃcayaiścānyaiḥ śakravaiśravaṇopamaḥ || 1-6-3||

RMY 1-6-4

यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।
तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ॥ १-६-४॥
yathā manurmahātejā lokasya parirakṣitā |
tathā daśaratho rājā vasañjagadapālayat || 1-6-4||

RMY 1-6-5

तेन सत्याभिसंधेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।
पालिता सा पुरी श्रेष्ठेन्द्रेण इवामरावती ॥ १-६-५॥
tena satyābhisaṃdhena trivargamanutiṣṭhatā |
pālitā sā purī śreṣṭhendreṇa ivāmarāvatī || 1-6-5||

RMY 1-6-6

तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मना बहुश्रुताः ।
नरास्तुष्टाधनैः स्वैः स्वैरलुब्धाः सत्यवादिनः ॥ १-६-६॥
tasminpuravare hṛṣṭā dharmātmanā bahuśrutāḥ |
narāstuṣṭādhanaiḥ svaiḥ svairalubdhāḥ satyavādinaḥ || 1-6-6||

RMY 1-6-7

नाल्पसंनिचयः कश्चिदासीत्तस्मिन्पुरोत्तमे ।
कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ॥ १-६-७॥
nālpasaṃnicayaḥ kaścidāsīttasminpurottame |
kuṭumbī yo hyasiddhārtho'gavāśvadhanadhānyavān || 1-6-7||

RMY 1-6-8

कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित् ।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नाविद्वान्न च नास्तिकः ॥ १-६-८॥
kāmī vā na kadaryo vā nṛśaṃsaḥ puruṣaḥ kvacit |
draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāvidvānna ca nāstikaḥ || 1-6-8||

RMY 1-6-9

सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः ।
मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः ॥ १-६-९॥
sarve narāśca nāryaśca dharmaśīlāḥ susaṃyatāḥ |
muditāḥ śīlavṛttābhyāṃ maharṣaya ivāmalāḥ || 1-6-9||

RMY 1-6-10

नाकुण्डली नामुकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।
नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥ १-६-१०॥
nākuṇḍalī nāmukuṭī nāsragvī nālpabhogavān |
nāmṛṣṭo nānuliptāṅgo nāsugandhaśca vidyate || 1-6-10||

RMY 1-6-11

नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।
नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥ १-६-११॥
nāmṛṣṭabhojī nādātā nāpyanaṅgadaniṣkadhṛk |
nāhastābharaṇo vāpi dṛśyate nāpyanātmavān || 1-6-11||

RMY 1-6-12

नानाहिताग्निर्नायज्वा विप्रो नाप्यसहस्रदः ।
कश्चिदासीदयोध्यायां न च निर्वृत्तसंकरः ॥ १-६-१२॥
nānāhitāgnirnāyajvā vipro nāpyasahasradaḥ |
kaścidāsīdayodhyāyāṃ na ca nirvṛttasaṃkaraḥ || 1-6-12||

RMY 1-6-13

स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः ।
दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च प्रतिग्रहे ॥ १-६-१३॥
svakarmaniratā nityaṃ brāhmaṇā vijitendriyāḥ |
dānādhyayanaśīlāśca saṃyatāśca pratigrahe || 1-6-13||

RMY 1-6-14

न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुतः ।
नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ॥ १-६-१४॥
na nāstiko nānṛtako na kaścidabahuśrutaḥ |
nāsūyako na cāśakto nāvidvānvidyate tadā || 1-6-14||

RMY 1-6-15

न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन ।
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥ १-६-१५॥
na dīnaḥ kṣiptacitto vā vyathito vāpi kaścana |
kaścinnaro vā nārī vā nāśrīmānnāpyarūpavān |
draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāpi rājanyabhaktimān || 1-6-15||

RMY 1-6-16

वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः ।
दीर्घायुषो नराः सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः ॥ १-६-१६॥
varṇeṣvagryacaturtheṣu devatātithipūjakāḥ |
dīrghāyuṣo narāḥ sarve dharmaṃ satyaṃ ca saṃśritāḥ || 1-6-16||

RMY 1-6-17

क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः ।
शूद्राः स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिणः ॥ १-६-१७॥
kṣatraṃ brahmamukhaṃ cāsīdvaiśyāḥ kṣatramanuvratāḥ |
śūdrāḥ svadharmaniratāstrīnvarṇānupacāriṇaḥ || 1-6-17||

RMY 1-6-18

सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।
यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥ १-६-१८॥
sā tenekṣvākunāthena purī suparirakṣitā |
yathā purastānmanunā mānavendreṇa dhīmatā || 1-6-18||

RMY 1-6-19

योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।
संपूर्णाकृतविद्यानां गुहाकेसरिणामिव ॥ १-६-१९॥
yodhānāmagnikalpānāṃ peśalānāmamarṣiṇām |
saṃpūrṇākṛtavidyānāṃ guhākesariṇāmiva || 1-6-19||

RMY 1-6-20

काम्बोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः ।
वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णाहरिहयोपमैः ॥ १-६-२०॥
kāmbojaviṣaye jātairbāhlīkaiśca hayottamaiḥ |
vanāyujairnadījaiśca pūrṇāharihayopamaiḥ || 1-6-20||

RMY 1-6-21

विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि ।
मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गैः पर्वतोपमैः ॥ १-६-२१॥
vindhyaparvatajairmattaiḥ pūrṇā haimavatairapi |
madānvitairatibalairmātaṅgaiḥ parvatopamaiḥ || 1-6-21||

RMY 1-6-22

अञ्जनादपि निष्क्रान्तैर्वामनादपि च द्विपैः ।
भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी ॥ १-६-२२॥
añjanādapi niṣkrāntairvāmanādapi ca dvipaiḥ |
bhadramandrairbhadramṛgairmṛgamandraiśca sā purī || 1-6-22||

RMY 1-6-23

नित्यमत्तैः सदा पूर्णा नागैरचलसंनिभैः ।
सा योजने च द्वे भूयः सत्यनामा प्रकाशते ॥ १-६-२३॥
nityamattaiḥ sadā pūrṇā nāgairacalasaṃnibhaiḥ |
sā yojane ca dve bhūyaḥ satyanāmā prakāśate || 1-6-23||

RMY 1-6-24

तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलाम्गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।
पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥ १-६-२४॥
tāṃ satyanāmāṃ dṛḍhatoraṇārgalāmgṛhairvicitrairupaśobhitāṃ śivām |
purīmayodhyāṃ nṛsahasrasaṃkulāṃ śaśāsa vai śakrasamo mahīpatiḥ || 1-6-24||

Sarga: 7/76 (17)

RMY 1-7-1

अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।
शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥ १-७-१॥
aṣṭau babhūvurvīrasya tasyāmātyā yaśasvinaḥ |
śucayaścānuraktāśca rājakṛtyeṣu nityaśaḥ || 1-7-1||

RMY 1-7-2

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो अर्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥ १-७-२॥
dhṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho arthasādhakaḥ |
aśoko mantrapālaśca sumantraścāṣṭamo'bhavat || 1-7-2||

RMY 1-7-3

ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्यास्तामृषिसत्तमौ ।
वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥ १-७-३॥
ṛtvijau dvāvabhimatau tasyāstāmṛṣisattamau |
vasiṣṭho vāmadevaśca mantriṇaśca tathāpare || 1-7-3||

RMY 1-7-4

श्रीमन्तश्च महात्मानः शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ।
कीर्तिमन्तः प्रणिहिता यथावचनकारिणः ॥ १-७-४॥
śrīmantaśca mahātmānaḥ śāstrajñā dṛḍhavikramāḥ |
kīrtimantaḥ praṇihitā yathāvacanakāriṇaḥ || 1-7-4||

RMY 1-7-5

तेजःक्षमायशःप्राप्ताः स्मितपूर्वाभिभाषिणः ।
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ॥ १-७-५॥
tejaḥkṣamāyaśaḥprāptāḥ smitapūrvābhibhāṣiṇaḥ |
krodhātkāmārthahetorvā na brūyuranṛtaṃ vacaḥ || 1-7-5||

RMY 1-7-6

तेषामविदितं किंचित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।
क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥ १-७-६॥
teṣāmaviditaṃ kiṃcitsveṣu nāsti pareṣu vā |
kriyamāṇaṃ kṛtaṃ vāpi cāreṇāpi cikīrṣitam || 1-7-6||

RMY 1-7-7

कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।
प्राप्तकालं यथा दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि ॥ १-७-७॥
kuśalā vyavahāreṣu sauhṛdeṣu parīkṣitāḥ |
prāptakālaṃ yathā daṇḍaṃ dhārayeyuḥ suteṣvapi || 1-7-7||

RMY 1-7-8

कोशसंग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।
अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥ १-७-८॥
kośasaṃgrahaṇe yuktā balasya ca parigrahe |
ahitaṃ cāpi puruṣaṃ na vihiṃsyuradūṣakam || 1-7-8||

RMY 1-7-9

वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।
शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥ १-७-९॥
vīrāśca niyatotsāhā rājaśāstramanuṣṭhitāḥ |
śucīnāṃ rakṣitāraśca nityaṃ viṣayavāsinām || 1-7-9||

RMY 1-7-10

ब्रह्मक्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।
सुतीक्ष्णदण्डाः संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥ १-७-१०॥
brahmakṣatramahiṃsantaste kośaṃ samapūrayan |
sutīkṣṇadaṇḍāḥ saṃprekṣya puruṣasya balābalam || 1-7-10||

RMY 1-7-11

शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां संप्रजानताम् ।
नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥ १-७-११॥
śucīnāmekabuddhīnāṃ sarveṣāṃ saṃprajānatām |
nāsītpure vā rāṣṭre vā mṛṣāvādī naraḥ kvacit || 1-7-11||

RMY 1-7-12

कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतिर्नरः ।
प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥ १-७-१२॥
kaścinna duṣṭastatrāsītparadāraratirnaraḥ |
praśāntaṃ sarvamevāsīdrāṣṭraṃ puravaraṃ ca tat || 1-7-12||

RMY 1-7-13

सुवाससः सुवेशाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।
हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥ १-७-१३॥
suvāsasaḥ suveśāśca te ca sarve suśīlinaḥ |
hitārthaṃ ca narendrasya jāgrato nayacakṣuṣā || 1-7-13||

RMY 1-7-14

गुरौ गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमैः ।
विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥ १-७-१४॥
gurau guṇagṛhītāśca prakhyātāśca parākramaiḥ |
videśeṣvapi vijñātāḥ sarvato buddhiniścayāt || 1-7-14||

RMY 1-7-15

ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघः ।
उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुंधराम् ॥ १-७-१५॥
īdṛśaistairamātyaistu rājā daśaratho'naghaḥ |
upapanno guṇopetairanvaśāsadvasuṃdharām || 1-7-15||

RMY 1-7-16

अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ॥ १-७-१६॥
avekṣamāṇaścāreṇa prajā dharmeṇa rañjayan |
nādhyagacchadviśiṣṭaṃ vā tulyaṃ vā śatrumātmanaḥ || 1-7-16||

RMY 1-7-17

तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहितैर्निविष्टैर्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः ।
स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥ १-७-१७॥
tairmantribhirmantrahitairniviṣṭairvṛto'nuraktaiḥ kuśalaiḥ samarthaiḥ |
sa pārthivo dīptimavāpa yuktastejomayairgobhirivodito'rkaḥ || 1-7-17||

Sarga: 8/76 (23)

RMY 1-8-1

तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरः सुतः ॥ १-८-१॥
tasya tvevaṃ prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ |
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ || 1-8-1||

RMY 1-8-2

चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः ।
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥ १-८-२॥
cintayānasya tasyaivaṃ buddhirāsīnmahātmanaḥ |
sutārthaṃ vājimedhena kimarthaṃ na yajāmyaham || 1-8-2||

RMY 1-8-3

स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् ।
मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभिः ॥ १-८-३॥
sa niścitāṃ matiṃ kṛtvā yaṣṭavyamiti buddhimān |
mantribhiḥ saha dharmātmā sarvaireva kṛtātmabhiḥ || 1-8-3||

RMY 1-8-4

ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान्सपुरोहितान् ॥ १-८-४॥
tato'bravīdidaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam |
śīghramānaya me sarvāngurūṃstānsapurohitān || 1-8-4||

RMY 1-8-5

एतच्छ्रुत्वा रहः सूतो राजानमिदमब्रवीत् ।
ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ॥ १-८-५॥
etacchrutvā rahaḥ sūto rājānamidamabravīt |
ṛtvigbhirupadiṣṭo'yaṃ purāvṛtto mayā śrutaḥ || 1-8-5||

RMY 1-8-6

सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान्कथाम् ।
ऋषीणां संनिधौ राजंस्तव पुत्रागमं प्रति ॥ १-८-६॥
sanatkumāro bhagavānpūrvaṃ kathitavānkathām |
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaṃstava putrāgamaṃ prati || 1-8-6||

RMY 1-8-7

काश्यपस्य तु पुत्रोऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः ।
ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ॥ १-८-७॥
kāśyapasya tu putro'sti vibhāṇḍaka iti śrutaḥ |
ṛśyaśṛṅga iti khyātastasya putro bhaviṣyati || 1-8-7||

RMY 1-8-8

स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरः सदा ।
नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥ १-८-८॥
sa vane nityasaṃvṛddho munirvanacaraḥ sadā |
nānyaṃ jānāti viprendro nityaṃ pitranuvartanāt || 1-8-8||

RMY 1-8-9

द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः ।
लोकेषु प्रथितं राजन्विप्रैश्च कथितं सदा ॥ १-८-९॥
dvaividhyaṃ brahmacaryasya bhaviṣyati mahātmanaḥ |
lokeṣu prathitaṃ rājanvipraiśca kathitaṃ sadā || 1-8-9||

RMY 1-8-10

तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवर्तत ।
अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥ १-८-१०॥
tasyaivaṃ vartamānasya kālaḥ samabhivartata |
agniṃ śuśrūṣamāṇasya pitaraṃ ca yaśasvinam || 1-8-10||

RMY 1-8-11

एतस्मिन्नेव काले तु लोमपादः प्रतापवान् ।
अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ॥ १-८-११॥
etasminneva kāle tu lomapādaḥ pratāpavān |
aṅgeṣu prathito rājā bhaviṣyati mahābalaḥ || 1-8-11||

RMY 1-8-12

तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ।
अनावृष्टिः सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ॥ १-८-१२॥
tasya vyatikramādrājño bhaviṣyati sudāruṇā |
anāvṛṣṭiḥ sughorā vai sarvabhūtabhayāvahā || 1-8-12||

RMY 1-8-13

अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः ।
ब्राह्मणाञ्श्रुतवृद्धांश्च समानीय प्रवक्ष्यति ॥ १-८-१३॥
anāvṛṣṭyāṃ tu vṛttāyāṃ rājā duḥkhasamanvitaḥ |
brāhmaṇāñśrutavṛddhāṃśca samānīya pravakṣyati || 1-8-13||

RMY 1-8-14

भवन्तः श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिनः ।
समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥ १-८-१४॥
bhavantaḥ śrutadharmāṇo lokacāritravedinaḥ |
samādiśantu niyamaṃ prāyaścittaṃ yathā bhavet || 1-8-14||

RMY 1-8-15

वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
विभाण्डकसुतं राजन्सर्वोपायैरिहानय ॥ १-८-१५॥
vakṣyanti te mahīpālaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ |
vibhāṇḍakasutaṃ rājansarvopāyairihānaya || 1-8-15||

RMY 1-8-16

आनाय्य च महीपाल ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम् ।
प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥ १-८-१६॥
ānāyya ca mahīpāla ṛśyaśṛṅgaṃ susatkṛtam |
prayaccha kanyāṃ śāntāṃ vai vidhinā susamāhitaḥ || 1-8-16||

RMY 1-8-17

तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते ।
केनोपायेन वै शक्यमिहानेतुं स वीर्यवान् ॥ १-८-१७॥
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā rājā cintāṃ prapatsyate |
kenopāyena vai śakyamihānetuṃ sa vīryavān || 1-8-17||

RMY 1-8-18

ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान् ।
पुरोहितममात्यांश्च प्रेषयिष्यति सत्कृतान् ॥ १-८-१८॥
tato rājā viniścitya saha mantribhirātmavān |
purohitamamātyāṃśca preṣayiṣyati satkṛtān || 1-8-18||

RMY 1-8-19

ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता वनताननाः ।
न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥ १-८-१९॥
te tu rājño vacaḥ śrutvā vyathitā vanatānanāḥ |
na gacchema ṛṣerbhītā anuneṣyanti taṃ nṛpam || 1-8-19||

RMY 1-8-20

वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तान्क्षमान् ।
आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥ १-८-२०॥
vakṣyanti cintayitvā te tasyopāyāṃśca tānkṣamān |
āneṣyāmo vayaṃ vipraṃ na ca doṣo bhaviṣyati || 1-8-20||

RMY 1-8-21

एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिरृषेः सुतः ।
आनीतोऽवर्षयद्देवः शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥ १-८-२१॥
evamaṅgādhipenaiva gaṇikābhirṛṣeḥ sutaḥ |
ānīto'varṣayaddevaḥ śāntā cāsmai pradīyate || 1-8-21||

RMY 1-8-22

ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति ।
सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया ॥ १-८-२२॥
ṛśyaśṛṅgastu jāmātā putrāṃstava vidhāsyati |
sanatkumārakathitametāvadvyāhṛtaṃ mayā || 1-8-22||

RMY 1-8-23

अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत ।
यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥ १-८-२३॥
atha hṛṣṭo daśarathaḥ sumantraṃ pratyabhāṣata |
yatharṣyaśṛṅgastvānīto vistareṇa tvayocyatām || 1-8-23||

Sarga: 9/76 (32)

RMY 1-9-1

सुमन्त्रश्चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतः शृणु मे मन्त्रिभिः सह ॥ १-९-१॥
sumantraścodito rājñā provācedaṃ vacastadā |
yatharṣyaśṛṅgastvānītaḥ śṛṇu me mantribhiḥ saha || 1-9-1||

RMY 1-9-2

लोमपादमुवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः ।
उपायो निरपायोऽयमस्माभिरभिचिन्तितः ॥ १-९-२॥
lomapādamuvācedaṃ sahāmātyaḥ purohitaḥ |
upāyo nirapāyo'yamasmābhirabhicintitaḥ || 1-9-2||

RMY 1-9-3

ऋश्यशृङ्गो वनचरस्तपःस्वाध्यायने रतः ।
अनभिज्ञः स नारीणां विषयाणां सुखस्य च ॥ १-९-३॥
ṛśyaśṛṅgo vanacarastapaḥsvādhyāyane rataḥ |
anabhijñaḥ sa nārīṇāṃ viṣayāṇāṃ sukhasya ca || 1-9-3||

RMY 1-9-4

इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभिः ।
पुरमानाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम् ॥ १-९-४॥
indriyārthairabhimatairnaracittapramāthibhiḥ |
puramānāyayiṣyāmaḥ kṣipraṃ cādhyavasīyatām || 1-9-4||

RMY 1-9-5

गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः ।
प्रलोभ्य विविधोपायैरानेष्यन्तीह सत्कृताः ॥ १-९-५॥
gaṇikāstatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
pralobhya vividhopāyairāneṣyantīha satkṛtāḥ || 1-9-5||

RMY 1-9-6

श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम् ।
पुरोहितो मन्त्रिणश्च तथा चक्रुश्च ते तदा ॥ १-९-६॥
śrutvā tatheti rājā ca pratyuvāca purohitam |
purohito mantriṇaśca tathā cakruśca te tadā || 1-9-6||

RMY 1-9-7

वारमुख्यास्तु तच्छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर्महत् ।
आश्रमस्याविदूरेऽस्मिन्यत्नं कुर्वन्ति दर्शने ।
ऋषिपुत्रस्य घोरस्य नित्यमाश्रमवासिनः ॥ १-९-७॥
vāramukhyāstu tacchrutvā vanaṃ praviviśurmahat |
āśramasyāvidūre'sminyatnaṃ kurvanti darśane |
ṛṣiputrasya ghorasya nityamāśramavāsinaḥ || 1-9-7||

RMY 1-9-8

पितुः स नित्यसंतुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात् ॥ १-९-८॥
pituḥ sa nityasaṃtuṣṭo nāticakrāma cāśramāt || 1-9-8||

RMY 1-9-9

न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना ।
स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत्सत्त्वं नगरराष्ट्रजम् ॥ १-९-९॥
na tena janmaprabhṛti dṛṣṭapūrvaṃ tapasvinā |
strī vā pumānvā yaccānyatsattvaṃ nagararāṣṭrajam || 1-9-9||

RMY 1-9-10

ततः कदाचित्तं देशमाजगाम यदृच्छया ।
विभाण्डकसुतस्तत्र ताश्चापश्यद्वराङ्गनाः ॥ १-९-१०॥
tataḥ kadācittaṃ deśamājagāma yadṛcchayā |
vibhāṇḍakasutastatra tāścāpaśyadvarāṅganāḥ || 1-9-10||

RMY 1-9-11

ताश्चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरैः ।
ऋषिपुत्रमुपागम्य सर्वा वचनमब्रुवन् ॥ १-९-११॥
tāścitraveṣāḥ pramadā gāyantyo madhurasvaraiḥ |
ṛṣiputramupāgamya sarvā vacanamabruvan || 1-9-11||

RMY 1-9-12

कस्त्वं किं वर्तसे ब्रह्मञ्ज्ञातुमिच्छामहे वयम् ।
एकस्त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस नः ॥ १-९-१२॥
kastvaṃ kiṃ vartase brahmañjñātumicchāmahe vayam |
ekastvaṃ vijane ghore vane carasi śaṃsa naḥ || 1-9-12||

RMY 1-9-13

अदृष्टरूपास्तास्तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः ।
हार्दात्तस्य मतिर्जाता आख्यातुं पितरं स्वकम् ॥ १-९-१३॥
adṛṣṭarūpāstāstena kāmyarūpā vane striyaḥ |
hārdāttasya matirjātā ākhyātuṃ pitaraṃ svakam || 1-9-13||

RMY 1-9-14

पिता विभाण्डकोऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः ।
ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ॥ १-९-१४॥
pitā vibhāṇḍako'smākaṃ tasyāhaṃ suta aurasaḥ |
ṛśyaśṛṅga iti khyātaṃ nāma karma ca me bhuvi || 1-9-14||

RMY 1-9-15

इहाश्रमपदोऽस्माकं समीपे शुभदर्शनाः ।
करिष्ये वोऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम् ॥ १-९-१५॥
ihāśramapado'smākaṃ samīpe śubhadarśanāḥ |
kariṣye vo'tra pūjāṃ vai sarveṣāṃ vidhipūrvakam || 1-9-15||

RMY 1-9-16

ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै ।
तदाश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वाश्च तेन ह ॥ १-९-१६॥
ṛṣiputravacaḥ śrutvā sarvāsāṃ matirāsa vai |
tadāśramapadaṃ draṣṭuṃ jagmuḥ sarvāśca tena ha || 1-9-16||

RMY 1-9-17

गतानां तु ततः पूजामृषिपुत्रश्चकार ह ।
इदमर्घ्यमिदं पाद्यमिदं मूलं फलं च नः ॥ १-९-१७॥
gatānāṃ tu tataḥ pūjāmṛṣiputraścakāra ha |
idamarghyamidaṃ pādyamidaṃ mūlaṃ phalaṃ ca naḥ || 1-9-17||

RMY 1-9-18

प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः ।
ऋषेर्भीताश्च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः ॥ १-९-१८॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ sarvā eva samutsukāḥ |
ṛṣerbhītāśca śīghraṃ tu gamanāya matiṃ dadhuḥ || 1-9-18||

RMY 1-9-19

अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि वै द्विज ।
गृहाण प्रति भद्रं ते भक्षयस्व च मा चिरम् ॥ १-९-१९॥
asmākamapi mukhyāni phalānīmāni vai dvija |
gṛhāṇa prati bhadraṃ te bhakṣayasva ca mā ciram || 1-9-19||

RMY 1-9-20

ततस्तास्तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः ।
मोदकान्प्रददुस्तस्मै भक्ष्यांश्च विविधाञ्शुभान् ॥ १-९-२०॥
tatastāstaṃ samāliṅgya sarvā harṣasamanvitāḥ |
modakānpradadustasmai bhakṣyāṃśca vividhāñśubhān || 1-9-20||

RMY 1-9-21

तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते ।
अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिना ॥ १-९-२१॥
tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate |
anāsvāditapūrvāṇi vane nityanivāsinā || 1-9-21||

RMY 1-9-22

आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च ।
गच्छन्ति स्मापदेशात्ता भीतास्तस्य पितुः स्त्रियः ॥ १-९-२२॥
āpṛcchya ca tadā vipraṃ vratacaryāṃ nivedya ca |
gacchanti smāpadeśāttā bhītāstasya pituḥ striyaḥ || 1-9-22||

RMY 1-9-23

गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः ।
अस्वस्थहृदयश्चासीद्दुःखं स्म परिवर्तते ॥ १-९-२३॥
gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasyātmajo dvijaḥ |
asvasthahṛdayaścāsīdduḥkhaṃ sma parivartate || 1-9-23||

RMY 1-9-24

ततोऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान् ।
मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः ॥ १-९-२४॥
tato'paredyustaṃ deśamājagāma sa vīryavān |
manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ || 1-9-24||

RMY 1-9-25

दृष्ट्वैव च तदा विप्रमायान्तं हृष्टमानसाः ।
उपसृत्य ततः सर्वास्तास्तमूचुरिदं वचः ॥ १-९-२५॥
dṛṣṭvaiva ca tadā vipramāyāntaṃ hṛṣṭamānasāḥ |
upasṛtya tataḥ sarvāstāstamūcuridaṃ vacaḥ || 1-9-25||

RMY 1-9-26

एह्याश्रमपदं सौम्य अस्माकमिति चाब्रुवन् ।
तत्राप्येष विधिः श्रीमान्विशेषेण भविष्यति ॥ १-९-२६॥
ehyāśramapadaṃ saumya asmākamiti cābruvan |
tatrāpyeṣa vidhiḥ śrīmānviśeṣeṇa bhaviṣyati || 1-9-26||

RMY 1-9-27

श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयंगमम् ।
गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तदा स्त्रियः ॥ १-९-२७॥
śrutvā tu vacanaṃ tāsāṃ sarvāsāṃ hṛdayaṃgamam |
gamanāya matiṃ cakre taṃ ca ninyustadā striyaḥ || 1-9-27||

RMY 1-9-28

तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन्महात्मनि ।
ववर्ष सहसा देवो जगत्प्रह्लादयंस्तदा ॥ १-९-२८॥
tatra cānīyamāne tu vipre tasminmahātmani |
vavarṣa sahasā devo jagatprahlādayaṃstadā || 1-9-28||

RMY 1-9-29

वर्षेणैवागतं विप्रं विषयं स्वं नराधिपः ।
प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः ॥ १-९-२९॥
varṣeṇaivāgataṃ vipraṃ viṣayaṃ svaṃ narādhipaḥ |
pratyudgamya muniṃ prahvaḥ śirasā ca mahīṃ gataḥ || 1-9-29||

RMY 1-9-30

अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः ।
वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत् ॥ १-९-३०॥
arghyaṃ ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ |
vavre prasādaṃ viprendrānmā vipraṃ manyurāviśet || 1-9-30||

RMY 1-9-31

अन्तःपुरं प्रविश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि ।
शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप सः ॥ १-९-३१॥
antaḥpuraṃ praviśyāsmai kanyāṃ dattvā yathāvidhi |
śāntāṃ śāntena manasā rājā harṣamavāpa saḥ || 1-9-31||

RMY 1-9-32

एवं स न्यवसत्तत्र सर्वकामैः सुपूजितः ।
ऋश्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह भार्यया ॥ १-९-३२॥
evaṃ sa nyavasattatra sarvakāmaiḥ supūjitaḥ |
ṛśyaśṛṅgo mahātejāḥ śāntayā saha bhāryayā || 1-9-32||

Sarga: 10/76 (29)

RMY 1-10-1

भूय एव च राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् ।
यथा स देवप्रवरः कथायामेवमब्रवीत् ॥ १-१०-१॥
bhūya eva ca rājendra śṛṇu me vacanaṃ hitam |
yathā sa devapravaraḥ kathāyāmevamabravīt || 1-10-1||

RMY 1-10-2

इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः ।
राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान्सत्यप्रतिश्रवः ॥ १-१०-२॥
ikṣvākūṇāṃ kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
rājā daśaratho nāmnā śrīmānsatyapratiśravaḥ || 1-10-2||

RMY 1-10-3

अङ्गराजेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति ।
कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ॥ १-१०-३॥
aṅgarājena sakhyaṃ ca tasya rājño bhaviṣyati |
kanyā cāsya mahābhāgā śāntā nāma bhaviṣyati || 1-10-3||

RMY 1-10-4

पुत्रस्त्वङ्गस्य राज्ञस्तु लोमपाद इति श्रुतः ।
तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः ॥ १-१०-४॥
putrastvaṅgasya rājñastu lomapāda iti śrutaḥ |
taṃ sa rājā daśaratho gamiṣyati mahāyaśāḥ || 1-10-4||

RMY 1-10-5

अनपत्योऽस्मि धर्मात्मञ्शान्ताभर्ता मम क्रतुम् ।
आहरेत त्वयाज्ञप्तः संतानार्थं कुलस्य च ॥ १-१०-५॥
anapatyo'smi dharmātmañśāntābhartā mama kratum |
āhareta tvayājñaptaḥ saṃtānārthaṃ kulasya ca || 1-10-5||

RMY 1-10-6

श्रुत्वा राज्ञोऽथ तद्वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च ।
प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ता भर्तारमात्मवान् ॥ १-१०-६॥
śrutvā rājño'tha tadvākyaṃ manasā sa vicintya ca |
pradāsyate putravantaṃ śāntā bhartāramātmavān || 1-10-6||

RMY 1-10-7

प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वरः ।
आहरिष्यति तं यज्ञं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १-१०-७॥
pratigṛhya ca taṃ vipraṃ sa rājā vigatajvaraḥ |
āhariṣyati taṃ yajñaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || 1-10-7||

RMY 1-10-8

तं च राजा दशरथो यष्टुकामः कृताञ्जलिः ।
ऋश्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित् ॥ १-१०-८॥
taṃ ca rājā daśaratho yaṣṭukāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ dvijaśreṣṭhaṃ varayiṣyati dharmavit || 1-10-8||

RMY 1-10-9

यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वरः ।
लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद्विशां पतिः ॥ १-१०-९॥
yajñārthaṃ prasavārthaṃ ca svargārthaṃ ca nareśvaraḥ |
labhate ca sa taṃ kāmaṃ dvijamukhyādviśāṃ patiḥ || 1-10-9||

RMY 1-10-10

पुत्राश्चास्य भविष्यन्ति चत्वारोऽमितविक्रमाः ।
वंशप्रतिष्ठानकराः सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥ १-१०-१०॥
putrāścāsya bhaviṣyanti catvāro'mitavikramāḥ |
vaṃśapratiṣṭhānakarāḥ sarvalokeṣu viśrutāḥ || 1-10-10||

RMY 1-10-11

एवं स देवप्रवरः पूर्वं कथितवान्कथाम् ।
सनत्कुमारो भगवान्पुरा देवयुगे प्रभुः ॥ १-१०-११॥
evaṃ sa devapravaraḥ pūrvaṃ kathitavānkathām |
sanatkumāro bhagavānpurā devayuge prabhuḥ || 1-10-11||

RMY 1-10-12

स त्वं पुरुषशार्दूल तमानय सुसत्कृतम् ।
स्वयमेव महाराज गत्वा सबलवाहनः ॥ १-१०-१२॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamānaya susatkṛtam |
svayameva mahārāja gatvā sabalavāhanaḥ || 1-10-12||

RMY 1-10-13

अनुमान्य वसिष्ठं च सूतवाक्यं निशम्य च ।
सान्तःपुरः सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः ॥ १-१०-१३॥
anumānya vasiṣṭhaṃ ca sūtavākyaṃ niśamya ca |
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ prayayau yatra sa dvijaḥ || 1-10-13||

RMY 1-10-14

वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैः शनैः ।
अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुंगवः ॥ १-१०-१४॥
vanāni saritaścaiva vyatikramya śanaiḥ śanaiḥ |
abhicakrāma taṃ deśaṃ yatra vai munipuṃgavaḥ || 1-10-14||

RMY 1-10-15

आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं लोमपादसमीपगम् ।
ऋषिपुत्रं ददर्शादौ दीप्यमानमिवानलम् ॥ १-१०-१५॥
āsādya taṃ dvijaśreṣṭhaṃ lomapādasamīpagam |
ṛṣiputraṃ dadarśādau dīpyamānamivānalam || 1-10-15||

RMY 1-10-16

ततो राजा यथान्यायं पूजां चक्रे विशेषतः ।
सखित्वात्तस्य वै राज्ञः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १-१०-१६॥
tato rājā yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre viśeṣataḥ |
sakhitvāttasya vai rājñaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā || 1-10-16||

RMY 1-10-17

लोमपादेन चाख्यातमृषिपुत्राय धीमते ।
सख्यं संबन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत् ॥ १-१०-१७॥
lomapādena cākhyātamṛṣiputrāya dhīmate |
sakhyaṃ saṃbandhakaṃ caiva tadā taṃ pratyapūjayat || 1-10-17||

RMY 1-10-18

एवं सुसत्कृतस्तेन सहोषित्वा नरर्षभः ।
सप्ताष्टदिवसान्राजा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-१०-१८॥
evaṃ susatkṛtastena sahoṣitvā nararṣabhaḥ |
saptāṣṭadivasānrājā rājānamidamabravīt || 1-10-18||

RMY 1-10-19

शान्ता तव सुता राजन्सह भर्त्रा विशाम्पते ।
मदीयं नगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम् ॥ १-१०-१९॥
śāntā tava sutā rājansaha bhartrā viśāmpate |
madīyaṃ nagaraṃ yātu kāryaṃ hi mahadudyatam || 1-10-19||

RMY 1-10-20

तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः ।
उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया ॥ १-१०-२०॥
tatheti rājā saṃśrutya gamanaṃ tasya dhīmataḥ |
uvāca vacanaṃ vipraṃ gaccha tvaṃ saha bhāryayā || 1-10-20||

RMY 1-10-21

ऋषिपुत्रः प्रतिश्रुत्य तथेत्याह नृपं तदा ।
स नृपेणाभ्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया ॥ १-१०-२१॥
ṛṣiputraḥ pratiśrutya tathetyāha nṛpaṃ tadā |
sa nṛpeṇābhyanujñātaḥ prayayau saha bhāryayā || 1-10-21||

RMY 1-10-22

तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात्संश्लिष्य चोरसा ।
ननन्दतुर्दशरथो लोमपादश्च वीर्यवान् ॥ १-१०-२२॥
tāvanyonyāñjaliṃ kṛtvā snehātsaṃśliṣya corasā |
nanandaturdaśaratho lomapādaśca vīryavān || 1-10-22||

RMY 1-10-23

ततः सुहृदमापृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दनः ।
पौरेभ्यः प्रेषयामास दूतान्वै शीघ्रगामिनः ।
क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रमेव स्वलंकृतम् ॥ १-१०-२३॥
tataḥ suhṛdamāpṛcchya prasthito raghunandanaḥ |
paurebhyaḥ preṣayāmāsa dūtānvai śīghragāminaḥ |
kriyatāṃ nagaraṃ sarvaṃ kṣiprameva svalaṃkṛtam || 1-10-23||

RMY 1-10-24

ततः प्रहृष्टाः पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम् ।
तथा प्रचक्रुस्तत्सर्वं राज्ञा यत्प्रेषितं तदा ॥ १-१०-२४॥
tataḥ prahṛṣṭāḥ paurāste śrutvā rājānamāgatam |
tathā pracakrustatsarvaṃ rājñā yatpreṣitaṃ tadā || 1-10-24||

RMY 1-10-25

ततः स्वलंकृतं राजा नगरं प्रविवेश ह ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पुरस्कृत्य द्विजर्षभम् ॥ १-१०-२५॥
tataḥ svalaṃkṛtaṃ rājā nagaraṃ praviveśa ha |
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ puraskṛtya dvijarṣabham || 1-10-25||

RMY 1-10-26

ततः प्रमुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तं नागरा द्विजम् ।
प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा ॥ १-१०-२६॥
tataḥ pramuditāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ nāgarā dvijam |
praveśyamānaṃ satkṛtya narendreṇendrakarmaṇā || 1-10-26||

RMY 1-10-27

अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा तु शास्त्रतः ।
कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात् ॥ १-१०-२७॥
antaḥpuraṃ praveśyainaṃ pūjāṃ kṛtvā tu śāstrataḥ |
kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene tasyopavāhanāt || 1-10-27||

RMY 1-10-28

अन्तःपुराणि सर्वाणि शान्तां दृष्ट्वा तथागताम् ।
सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दमुपागमन् ॥ १-१०-२८॥
antaḥpurāṇi sarvāṇi śāntāṃ dṛṣṭvā tathāgatām |
saha bhartrā viśālākṣīṃ prītyānandamupāgaman || 1-10-28||

RMY 1-10-29

पूज्यमाना च ताभिः सा राज्ञा चैव विशेषतः ।
उवास तत्र सुखिता कंचित्कालं सह द्विजा ॥ १-१०-२९॥
pūjyamānā ca tābhiḥ sā rājñā caiva viśeṣataḥ |
uvāsa tatra sukhitā kaṃcitkālaṃ saha dvijā || 1-10-29||

Sarga: 11/76 (21)

RMY 1-11-1

ततः काले बहुतिथे कस्मिंश्चित्सुमनोहरे ।
वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत् ॥ १-११-१॥
tataḥ kāle bahutithe kasmiṃścitsumanohare |
vasante samanuprāpte rājño yaṣṭuṃ mano'bhavat || 1-11-1||

RMY 1-11-2

ततः प्रसाद्य शिरसा तं विप्रं देववर्णिनम् ।
यज्ञाय वरयामास संतानार्थं कुलस्य वै ॥ १-११-२॥
tataḥ prasādya śirasā taṃ vipraṃ devavarṇinam |
yajñāya varayāmāsa saṃtānārthaṃ kulasya vai || 1-11-2||

RMY 1-11-3

तथेति च स राजानमुवाच च सुसत्कृतः ।
संभाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ १-११-३॥
tatheti ca sa rājānamuvāca ca susatkṛtaḥ |
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām || 1-11-3||

RMY 1-11-4

ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
सुमन्त्रावाहय क्षिप्रमृत्विजो ब्रह्मवादिनः ॥ १-११-४॥
tato rājābravīdvākyaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
sumantrāvāhaya kṣipramṛtvijo brahmavādinaḥ || 1-11-4||

RMY 1-11-5

ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः ।
समानयत्स तान्विप्रान्समस्तान्वेदपारगान् ॥ १-११-५॥
tataḥ sumantrastvaritaṃ gatvā tvaritavikramaḥ |
samānayatsa tānviprānsamastānvedapāragān || 1-11-5||

RMY 1-11-6

सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः ॥ १-११-६॥
suyajñaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kāśyapam |
purohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca ye cānye dvijasattamāḥ || 1-11-6||

RMY 1-11-7

तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ।
इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-११-७॥
tānpūjayitvā dharmātmā rājā daśarathastadā |
idaṃ dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1-11-7||

RMY 1-11-8

मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम् ।
तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम ॥ १-११-८॥
mama lālapyamānasya putrārthaṃ nāsti vai sukham |
tadarthaṃ hayamedhena yakṣyāmīti matirmama || 1-11-8||

RMY 1-11-9

तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान्प्राप्स्यामि चाप्यहम् ॥ १-११-९॥
tadahaṃ yaṣṭumicchāmi śāstradṛṣṭena karmaṇā |
ṛṣiputraprabhāvena kāmānprāpsyāmi cāpyaham || 1-11-9||

RMY 1-11-10

ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम् ॥ १-११-१०॥
tataḥ sādhviti tadvākyaṃ brāhmaṇāḥ pratyapūjayan |
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve pārthivasya mukhāccyutam || 1-11-10||

RMY 1-11-11

ऋश्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा ।
संभाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ १-११-११॥
ṛśyaśṛṅgapurogāśca pratyūcurnṛpatiṃ tadā |
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām || 1-11-11||

RMY 1-11-12

सर्वथा प्राप्यसे पुत्रांश्चतुरोऽमितविक्रमान् ।
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ॥ १-११-१२॥
sarvathā prāpyase putrāṃścaturo'mitavikramān |
yasya te dhārmikī buddhiriyaṃ putrārthamāgatā || 1-11-12||

RMY 1-11-13

ततः प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्द्विजभाषितम् ।
अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम् ॥ १-११-१३॥
tataḥ prīto'bhavadrājā śrutvā taddvijabhāṣitam |
amātyāṃścābravīdrājā harṣeṇedaṃ śubhākṣaram || 1-11-13||

RMY 1-11-14

गुरूणां वचनाच्छीघ्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे ।
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥ १-११-१४॥
gurūṇāṃ vacanācchīghraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me |
samarthādhiṣṭhitaścāśvaḥ sopādhyāyo vimucyatām || 1-11-14||

RMY 1-11-15

सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ।
शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥ १-११-१५॥
sarayvāścottare tīre yajñabhūmirvidhīyatām |
śāntayaścābhivardhantāṃ yathākalpaṃ yathāvidhi || 1-11-15||

RMY 1-11-16

शक्यः कर्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता ।
नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे ॥ १-११-१६॥
śakyaḥ kartumayaṃ yajñaḥ sarveṇāpi mahīkṣitā |
nāparādho bhavetkaṣṭo yadyasminkratusattame || 1-11-16||

RMY 1-11-17

छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः ।
विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ॥ १-११-१७॥
chidraṃ hi mṛgayante'tra vidvāṃso brahmarākṣasāḥ |
vidhihīnasya yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati || 1-11-17||

RMY 1-11-18

तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।
तथाविधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्विह ॥ १-११-१८॥
tadyathā vidhipūrvaṃ me kratureṣa samāpyate |
tathāvidhānaṃ kriyatāṃ samarthāḥ karaṇeṣviha || 1-11-18||

RMY 1-11-19

तथेति च ततः सर्वे मन्त्रिणः प्रत्यपूजयन् ।
पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तमकुर्वत ॥ १-११-१९॥
tatheti ca tataḥ sarve mantriṇaḥ pratyapūjayan |
pārthivendrasya tadvākyaṃ yathājñaptamakurvata || 1-11-19||

RMY 1-11-20

ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन्पार्थिवर्षभम् ।
अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ १-११-२०॥
tato dvijāste dharmajñamastuvanpārthivarṣabham |
anujñātāstataḥ sarve punarjagmuryathāgatam || 1-11-20||

RMY 1-11-21

गतानां तु द्विजातीनां मन्त्रिणस्तान्नराधिपः ।
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युतिः ॥ १-११-२१॥
gatānāṃ tu dvijātīnāṃ mantriṇastānnarādhipaḥ |
visarjayitvā svaṃ veśma praviveśa mahādyutiḥ || 1-11-21||

Sarga: 12/76 (34)

RMY 1-12-1

पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरोऽभवत् ।
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः प्रतिपूज्य च ॥ १-१२-१॥
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇaḥ saṃvatsaro'bhavat |
abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ pratipūjya ca || 1-12-1||

RMY 1-12-2

अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ।
यज्ञो मे क्रियतां विप्र यथोक्तं मुनिपुंगव ॥ १-१२-२॥
abravītpraśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam |
yajño me kriyatāṃ vipra yathoktaṃ munipuṃgava || 1-12-2||

RMY 1-12-3

यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ।
भवान्स्निग्धः सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ॥ १-१२-३॥
yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām |
bhavānsnigdhaḥ suhṛnmahyaṃ guruśca paramo mahān || 1-12-3||

RMY 1-12-4

वोढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ।
तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ॥ १-१२-४॥
voḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ |
tatheti ca sa rājānamabravīddvijasattamaḥ || 1-12-4||

RMY 1-12-5

करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम् ।
ततोऽब्रवीद्द्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ॥ १-१२-५॥
kariṣye sarvamevaitadbhavatā yatsamarthitam |
tato'bravīddvijānvṛddhānyajñakarmasu niṣṭhitān || 1-12-5||

RMY 1-12-6

स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् ।
कर्मान्तिकाञ्शिल्पकारान्वर्धकीन्खनकानपि ॥ १-१२-६॥
sthāpatye niṣṭhitāṃścaiva vṛddhānparamadhārmikān |
karmāntikāñśilpakārānvardhakīnkhanakānapi || 1-12-6||

RMY 1-12-7

गणकाञ्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् ।
तथा शुचीञ्शास्त्रविदः पुरुषान्सुबहुश्रुतान् ॥ १-१२-७॥
gaṇakāñśilpinaścaiva tathaiva naṭanartakān |
tathā śucīñśāstravidaḥ puruṣānsubahuśrutān || 1-12-7||

RMY 1-12-8

यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ।
इष्टका बहुसाहस्री शीघ्रमानीयतामिति ॥ १-१२-८॥
yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt |
iṣṭakā bahusāhasrī śīghramānīyatāmiti || 1-12-8||

RMY 1-12-9

औपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ।
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः ॥ १-१२-९॥
aupakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ |
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyāḥ śataśaḥ śubhāḥ || 1-12-9||

RMY 1-12-10

भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः ।
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ॥ १-१२-१०॥
bhakṣyānnapānairbahubhiḥ samupetāḥ suniṣṭhitāḥ |
tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ || 1-12-10||

RMY 1-12-11

आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ।
तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ॥ १-१२-११॥
āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmairupasthitāḥ |
tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam || 1-12-11||

RMY 1-12-12

दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया ।
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ॥ १-१२-१२॥
dātavyamannaṃ vidhivatsatkṛtya na tu līlayā |
sarve varṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ || 1-12-12||

RMY 1-12-13

न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ।
यज्ञकर्मसु येऽव्यग्राः पुरुषाः शिल्पिनस्तथा ॥ १-१२-१३॥
na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśādapi |
yajñakarmasu ye'vyagrāḥ puruṣāḥ śilpinastathā || 1-12-13||

RMY 1-12-14

तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् ।
यथा सर्वं सुविहितं न किंचित्परिहीयते ॥ १-१२-१४॥
teṣāmapi viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam |
yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiṃcitparihīyate || 1-12-14||

RMY 1-12-15

तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ।
ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ॥ १-१२-१५॥
tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā |
tataḥ sarve samāgamya vasiṣṭhamidamabruvan || 1-12-15||

RMY 1-12-16

यथोक्तं तत्करिष्यामो न किंचित्परिहास्यते ।
ततः सुमन्त्रमाहूय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१२-१६॥
yathoktaṃ tatkariṣyāmo na kiṃcitparihāsyate |
tataḥ sumantramāhūya vasiṣṭho vākyamabravīt || 1-12-16||

RMY 1-12-17

निमन्त्रयस्य नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैव सहस्रशः ॥ १-१२-१७॥
nimantrayasya nṛpatīnpṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ |
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃścaiva sahasraśaḥ || 1-12-17||

RMY 1-12-18

समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ।
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ॥ १-१२-१८॥
samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān |
mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam || 1-12-18||

RMY 1-12-19

निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् ।
तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् ।
पूर्वसंबन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ १-१२-१९॥
niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam |
tamānaya mahābhāgaṃ svayameva susatkṛtam |
pūrvasaṃbandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te || 1-12-19||

RMY 1-12-20

तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् ।
सद्वृत्तं देवसंकाशं स्वयमेवानयस्व ह ॥ १-१२-२०॥
tathā kāśipatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam |
sadvṛttaṃ devasaṃkāśaṃ svayamevānayasva ha || 1-12-20||

RMY 1-12-21

तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् ।
श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं तमिहानय ॥ १-१२-२१॥
tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam |
śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tamihānaya || 1-12-21||

RMY 1-12-22

अङ्गेश्वरं महाभागं लोमपादं सुसत्कृतम् ।
वयस्यं राजसिंहस्य तमानय यशस्विनम् ॥ १-१२-२२॥
aṅgeśvaraṃ mahābhāgaṃ lomapādaṃ susatkṛtam |
vayasyaṃ rājasiṃhasya tamānaya yaśasvinam || 1-12-22||

RMY 1-12-23

प्राचीनान्सिन्धुसौवीरान्सौराष्ठ्रेयांश्च पार्थिवान् ।
दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥ १-१२-२३॥
prācīnānsindhusauvīrānsaurāṣṭhreyāṃśca pārthivān |
dākṣiṇātyānnarendrāṃśca samastānānayasva ha || 1-12-23||

RMY 1-12-24

सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले ।
तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सहबान्धवान् ॥ १-१२-२४॥
santi snigdhāśca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale |
tānānaya yathākṣipraṃ sānugānsahabāndhavān || 1-12-24||

RMY 1-12-25

वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा ।
व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥ १-१२-२५॥
vasiṣṭhavākyaṃ tacchrutvā sumantrastvaritastadā |
vyādiśatpuruṣāṃstatra rājñāmānayane śubhān || 1-12-25||

RMY 1-12-26

स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् ।
सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥ १-१२-२६॥
svayameva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt |
sumantrastvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ || 1-12-26||

RMY 1-12-27

ते च कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय च धीमते ।
सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥ १-१२-२७॥
te ca karmāntikāḥ sarve vasiṣṭhāya ca dhīmate |
sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yadupakalpitam || 1-12-27||

RMY 1-12-28

ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान्सर्वान्पुनरब्रवीत् ।
अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयापि वा ।
अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ॥ १-१२-२८॥
tataḥ prīto dvijaśreṣṭhastānsarvānpunarabravīt |
avajñayā na dātavyaṃ kasyacillīlayāpi vā |
avajñayā kṛtaṃ hanyāddātāraṃ nātra saṃśayaḥ || 1-12-28||

RMY 1-12-29

ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः ।
बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य ह ॥ १-१२-२९॥
tataḥ kaiścidahorātrairupayātā mahīkṣitaḥ |
bahūni ratnānyādāya rājño daśarathasya ha || 1-12-29||

RMY 1-12-30

ततो वसिष्ठः सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् ।
उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ॥ १-१२-३०॥
tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānamidamabravīt |
upayātā naravyāghra rājānastava śāsanāt || 1-12-30||

RMY 1-12-31

मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ।
यज्ञियं च कृतं राजन्पुरुषैः सुसमाहितैः ॥ १-१२-३१॥
mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ |
yajñiyaṃ ca kṛtaṃ rājanpuruṣaiḥ susamāhitaiḥ || 1-12-31||

RMY 1-12-32

निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ।
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं वै समन्ततः ॥ १-१२-३२॥
niryātu ca bhavānyaṣṭuṃ yajñāyatanamantikāt |
sarvakāmairupahṛtairupetaṃ vai samantataḥ || 1-12-32||

RMY 1-12-33

तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः ।
शुभे दिवस नक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ १-१२-३३॥
tathā vasiṣṭhavacanādṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ |
śubhe divasa nakṣatre niryāto jagatīpatiḥ || 1-12-33||

RMY 1-12-34

ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः ।
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस्तदा ॥ १-१२-३४॥
tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃstadā || 1-12-34||

Sarga: 13/76 (46)

RMY 1-13-1

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे ।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥ १-१३-१॥
atha saṃvatsare pūrṇe tasminprāpte turaṅgame |
sarayvāścottare tīre rājño yajño'bhyavartata || 1-13-1||

RMY 1-13-2

ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः ।
अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥ १-१३-२॥
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrurdvijarṣabhāḥ |
aśvamedhe mahāyajñe rājño'sya sumahātmanaḥ || 1-13-2||

RMY 1-13-3

कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगाः ।
यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥ १-१३-३॥
karma kurvanti vidhivadyājakā vedapāragāḥ |
yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ || 1-13-3||

RMY 1-13-4

प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः ।
चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥ १-१३-४॥
pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tathaivopasadaṃ dvijāḥ |
cakruśca vidhivatsarvamadhikaṃ karma śāstrataḥ || 1-13-4||

RMY 1-13-5

अभिपूज्य ततो हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि ।
प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुंगवाः ॥ १-१३-५॥
abhipūjya tato hṛṣṭāḥ sarve cakruryathāvidhi |
prātaḥsavanapūrvāṇi karmāṇi munipuṃgavāḥ || 1-13-5||

RMY 1-13-6

न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किंचन ।
दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥ १-१३-६॥
na cāhutamabhūttatra skhalitaṃ vāpi kiṃcana |
dṛśyate brahmavatsarvaṃ kṣemayuktaṃ hi cakrire || 1-13-6||

RMY 1-13-7

न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते ।
नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा ॥ १-१३-७॥
na teṣvahaḥsu śrānto vā kṣudhito vāpi dṛśyate |
nāvidvānbrāhmaṇastatra nāśatānucarastathā || 1-13-7||

RMY 1-13-8

ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते ।
तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जते तथा ॥ १-१३-८॥
brāhmaṇā bhuñjate nityaṃ nāthavantaśca bhuñjate |
tāpasā bhuñjate cāpi śramaṇā bhuñjate tathā || 1-13-8||

RMY 1-13-9

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च ।
अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥ १-१३-९॥
vṛddhāśca vyādhitāścaiva striyo bālāstathaiva ca |
aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛptirupalabhyate || 1-13-9||

RMY 1-13-10

दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च ।
इति संचोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः ॥ १-१३-१०॥
dīyatāṃ dīyatāmannaṃ vāsāṃsi vividhāni ca |
iti saṃcoditāstatra tathā cakruranekaśaḥ || 1-13-10||

RMY 1-13-11

अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमाः ।
दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा ॥ १-१३-११॥
annakūṭāśca bahavo dṛśyante parvatopamāḥ |
divase divase tatra siddhasya vidhivattadā || 1-13-11||

RMY 1-13-12

अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः ।
अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥ १-१३-१२॥
annaṃ hi vidhivatsvādu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ |
aho tṛptāḥ sma bhadraṃ te iti śuśrāva rāghavaḥ || 1-13-12||

RMY 1-13-13

स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन् ।
उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १-१३-१३॥
svalaṃkṛtāśca puruṣā brāhmaṇānparyaveṣayan |
upāsate ca tānanye sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 1-13-13||

RMY 1-13-14

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि ।
प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥ १-१३-१४॥
karmāntare tadā viprā hetuvādānbahūnapi |
prāhuḥ suvāgmino dhīrāḥ parasparajigīṣayā || 1-13-14||

RMY 1-13-15

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः ।
सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ १-१३-१५॥
divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ |
sarvakarmāṇi cakruste yathāśāstraṃ pracoditāḥ || 1-13-15||

RMY 1-13-16

नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः ।
सदस्यस्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः ॥ १-१३-१६॥
nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvrato nābahuśrutaḥ |
sadasyastasya vai rājño nāvādakuśalo dvijaḥ || 1-13-16||

RMY 1-13-17

प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वाः खादिरास्तथा ।
तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथापरे ॥ १-१३-१७॥
prāpte yūpocchraye tasminṣaḍbailvāḥ khādirāstathā |
tāvanto bilvasahitāḥ parṇinaśca tathāpare || 1-13-17||

RMY 1-13-18

श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा ।
द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥ १-१३-१८॥
śleṣmātakamayo diṣṭo devadārumayastathā |
dvāveva tatra vihitau bāhuvyastaparigrahau || 1-13-18||

RMY 1-13-19

कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः ।
शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालंकृता भवन् ॥ १-१३-१९॥
kāritāḥ sarva evaite śāstrajñairyajñakovidaiḥ |
śobhārthaṃ tasya yajñasya kāñcanālaṃkṛtā bhavan || 1-13-19||

RMY 1-13-20

विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः ।
अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ १-१३-२०॥
vinyastā vidhivatsarve śilpibhiḥ sukṛtā dṛḍhāḥ |
aṣṭāśrayaḥ sarva eva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ || 1-13-20||

RMY 1-13-21

आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिताः ।
सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥ १-१३-२१॥
ācchāditāste vāsobhiḥ puṣpairgandhaiśca bhūṣitāḥ |
saptarṣayo dīptimanto virājante yathā divi || 1-13-21||

RMY 1-13-22

इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः ।
चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शुल्बकर्मणि ॥ १-१३-२२॥
iṣṭakāśca yathānyāyaṃ kāritāśca pramāṇataḥ |
cito'gnirbrāhmaṇaistatra kuśalaiḥ śulbakarmaṇi || 1-13-22||

RMY 1-13-23

स चित्यो राजसिंहस्य संचितः कुशलैर्द्विजैः ।
गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः ॥ १-१३-२३॥
sa cityo rājasiṃhasya saṃcitaḥ kuśalairdvijaiḥ |
garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo'ṣṭādaśātmakaḥ || 1-13-23||

RMY 1-13-24

नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् ।
उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ।
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जल चराश्च ये ॥ १-१३-२४॥
niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam |
uragāḥ pakṣiṇaścaiva yathāśāstraṃ pracoditāḥ |
śāmitre tu hayastatra tathā jala carāśca ye || 1-13-24||

RMY 1-13-25

ऋत्विग्भिः सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा ।
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा ।
अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य ह ॥ १-१३-२५॥
ṛtvigbhiḥ sarvamevaitanniyuktaṃ śāstratastadā |
paśūnāṃ triśataṃ tatra yūpeṣu niyataṃ tadā |
aśvaratnottamaṃ tasya rājño daśarathasya ha || 1-13-25||

RMY 1-13-26

कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः ।
कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ १-१३-२६॥
kausalyā taṃ hayaṃ tatra paricarya samantataḥ |
kṛpāṇairviśaśāsainaṃ tribhiḥ paramayā mudā || 1-13-26||

RMY 1-13-27

पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा ।
अवसद्रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥ १-१३-२७॥
patatriṇā tadā sārdhaṃ susthitena ca cetasā |
avasadrajanīmekāṃ kausalyā dharmakāmyayā || 1-13-27||

RMY 1-13-28

होताध्वर्युस्तथोद्गाता हयेन समयोजयन् ।
महिष्या परिवृक्त्याथ वावातामपरां तथा ॥ १-१३-२८॥
hotādhvaryustathodgātā hayena samayojayan |
mahiṣyā parivṛktyātha vāvātāmaparāṃ tathā || 1-13-28||

RMY 1-13-29

पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः ।
ऋत्विक्परम संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥ १-१३-२९॥
patatriṇastasya vapāmuddhṛtya niyatendriyaḥ |
ṛtvikparama saṃpannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ || 1-13-29||

RMY 1-13-30

धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।
यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मनः ॥ १-१३-३०॥
dhūmagandhaṃ vapāyāstu jighrati sma narādhipaḥ |
yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudanpāpamātmanaḥ || 1-13-30||

RMY 1-13-31

हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ १-१३-३१॥
hayasya yāni cāṅgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ |
agnau prāsyanti vidhivatsamastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ || 1-13-31||

RMY 1-13-32

प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः ।
अश्वमेधस्य चैकस्य वैतसो भाग इष्यते ॥ १-१३-३२॥
plakṣaśākhāsu yajñānāmanyeṣāṃ kriyate haviḥ |
aśvamedhasya caikasya vaitaso bhāga iṣyate || 1-13-32||

RMY 1-13-33

त्र्यहोऽश्वमेधः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः ।
चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ १-१३-३३॥
tryaho'śvamedhaḥ saṃkhyātaḥ kalpasūtreṇa brāhmaṇaiḥ |
catuṣṭomamahastasya prathamaṃ parikalpitam || 1-13-33||

RMY 1-13-34

उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् ।
कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥ १-१३-३४॥
ukthyaṃ dvitīyaṃ saṃkhyātamatirātraṃ tathottaram |
kāritāstatra bahavo vihitāḥ śāstradarśanāt || 1-13-34||

RMY 1-13-35

ज्योतिष्टोमायुषी चैव अतिरात्रौ च निर्मितौ ।
अभिजिद्विश्वजिच्चैव अप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥ १-१३-३५॥
jyotiṣṭomāyuṣī caiva atirātrau ca nirmitau |
abhijidviśvajiccaiva aptoryāmo mahākratuḥ || 1-13-35||

RMY 1-13-36

प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ॥ १-१३-३६॥
prācīṃ hotre dadau rājā diśaṃ svakulavardhanaḥ |
adhvaryave pratīcīṃ tu brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam || 1-13-36||

RMY 1-13-37

उद्गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता ।
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भुविहिते पुरा ॥ १-१३-३७॥
udgātre tu tathodīcīṃ dakṣiṇaiṣā vinirmitā |
aśvamedhe mahāyajñe svayambhuvihite purā || 1-13-37||

RMY 1-13-38

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।
ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां क्रतुवर्धनः ॥ १-१३-३८॥
kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ |
ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharāṃ tāṃ kratuvardhanaḥ || 1-13-38||

RMY 1-13-39

ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम् ।
भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ॥ १-१३-३९॥
ṛtvijastvabruvansarve rājānaṃ gatakalmaṣam |
bhavāneva mahīṃ kṛtsnāmeko rakṣitumarhati || 1-13-39||

RMY 1-13-40

न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने ।
रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप ।
निष्क्रयं किंचिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ॥ १-१३-४०॥
na bhūmyā kāryamasmākaṃ na hi śaktāḥ sma pālane |
ratāḥ svādhyāyakaraṇe vayaṃ nityaṃ hi bhūmipa |
niṣkrayaṃ kiṃcideveha prayacchatu bhavāniti || 1-13-40||

RMY 1-13-41

गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ।
दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥ १-१३-४१॥
gavāṃ śatasahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ |
daśakoṭiṃ suvarṇasya rajatasya caturguṇam || 1-13-41||

RMY 1-13-42

ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु ।
ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ॥ १-१३-४२॥
ṛtvijastu tataḥ sarve pradaduḥ sahitā vasu |
ṛśyaśṛṅgāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate || 1-13-42||

RMY 1-13-43

ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः ।
सुप्रीतमनसः सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ॥ १-१३-४३॥
tataste nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgaṃ dvijottamāḥ |
suprītamanasaḥ sarve pratyūcurmuditā bhṛśam || 1-13-43||

RMY 1-13-44

ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् ।
पापापहं स्वर्नयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः ॥ १-१३-४४॥
tataḥ prītamanā rājā prāpya yajñamanuttamam |
pāpāpahaṃ svarnayanaṃ dustaraṃ pārthivarṣabhaiḥ || 1-13-44||

RMY 1-13-45

ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा ।
कुलस्य वर्धनं तत्तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ॥ १-१३-४५॥
tato'bravīdṛśyaśṛṅgaṃ rājā daśarathastadā |
kulasya vardhanaṃ tattu kartumarhasi suvrata || 1-13-45||

RMY 1-13-46

तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः ।
भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥ १-१३-४६॥
tatheti ca sa rājānamuvāca dvijasattamaḥ |
bhaviṣyanti sutā rājaṃścatvāraste kulodvahāḥ || 1-13-46||

Sarga: 14/76 (21)

RMY 1-14-1

मेधावी तु ततो ध्यात्वा स किंचिदिदमुत्तमम् ।
लब्धसंज्ञस्ततस्तं तु वेदज्ञो नृपमब्रवीत् ॥ १-१४-१॥
medhāvī tu tato dhyātvā sa kiṃcididamuttamam |
labdhasaṃjñastatastaṃ tu vedajño nṛpamabravīt || 1-14-1||

RMY 1-14-2

इष्टिं तेऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात् ।
अथर्वशिरसि प्रोक्तैर्मन्त्रैः सिद्धां विधानतः ॥ १-१४-२॥
iṣṭiṃ te'haṃ kariṣyāmi putrīyāṃ putrakāraṇāt |
atharvaśirasi proktairmantraiḥ siddhāṃ vidhānataḥ || 1-14-2||

RMY 1-14-3

ततः प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्र कारणात् ।
जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ १-१४-३॥
tataḥ prākramadiṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putra kāraṇāt |
juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā || 1-14-3||

RMY 1-14-4

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
भागप्रतिग्रहार्थं वै समवेता यथाविधि ॥ १-१४-४॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
bhāgapratigrahārthaṃ vai samavetā yathāvidhi || 1-14-4||

RMY 1-14-5

ताः समेत्य यथान्यायं तस्मिन्सदसि देवताः ।
अब्रुवँल्लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं महत् ॥ १-१४-५॥
tāḥ sametya yathānyāyaṃ tasminsadasi devatāḥ |
abruva~llokakartāraṃ brahmāṇaṃ vacanaṃ mahat || 1-14-5||

RMY 1-14-6

भगवंस्त्वत्प्रसादेन रावणो नाम राक्षसः ।
सर्वान्नो बाधते वीर्याच्छासितुं तं न शक्नुमः ॥ १-१४-६॥
bhagavaṃstvatprasādena rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
sarvānno bādhate vīryācchāsituṃ taṃ na śaknumaḥ || 1-14-6||

RMY 1-14-7

त्वया तस्मै वरो दत्तः प्रीतेन भगवन्पुरा ।
मानयन्तश्च तं नित्यं सर्वं तस्य क्षमामहे ॥ १-१४-७॥
tvayā tasmai varo dattaḥ prītena bhagavanpurā |
mānayantaśca taṃ nityaṃ sarvaṃ tasya kṣamāmahe || 1-14-7||

RMY 1-14-8

उद्वेजयति लोकांस्त्रीनुच्छ्रितान्द्वेष्टि दुर्मतिः ।
शक्रं त्रिदशराजानं प्रधर्षयितुमिच्छति ॥ १-१४-८॥
udvejayati lokāṃstrīnucchritāndveṣṭi durmatiḥ |
śakraṃ tridaśarājānaṃ pradharṣayitumicchati || 1-14-8||

RMY 1-14-9

ऋषीन्यक्षान्सगन्धर्वानसुरान्ब्राह्मणांस्तथा ।
अतिक्रामति दुर्धर्षो वरदानेन मोहितः ॥ १-१४-९॥
ṛṣīnyakṣānsagandharvānasurānbrāhmaṇāṃstathā |
atikrāmati durdharṣo varadānena mohitaḥ || 1-14-9||

RMY 1-14-10

नैनं सूर्यः प्रतपति पार्श्वे वाति न मारुतः ।
चलोर्मिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रोऽपि न कम्पते ॥ १-१४-१०॥
nainaṃ sūryaḥ pratapati pārśve vāti na mārutaḥ |
calormimālī taṃ dṛṣṭvā samudro'pi na kampate || 1-14-10||

RMY 1-14-11

तन्महन्नो भयं तस्माद्राक्षसाद्घोरदर्शनात् ।
वधार्थं तस्य भगवन्नुपायं कर्तुमर्हसि ॥ १-१४-११॥
tanmahanno bhayaṃ tasmādrākṣasādghoradarśanāt |
vadhārthaṃ tasya bhagavannupāyaṃ kartumarhasi || 1-14-11||

RMY 1-14-12

एवमुक्तः सुरैः सर्वैश्चिन्तयित्वा ततोऽब्रवीत् ।
हन्तायं विहितस्तस्य वधोपायो दुरात्मनः ॥ १-१४-१२॥
evamuktaḥ suraiḥ sarvaiścintayitvā tato'bravīt |
hantāyaṃ vihitastasya vadhopāyo durātmanaḥ || 1-14-12||

RMY 1-14-13

तेन गन्धर्वयक्षाणां देवदानवरक्षसाम् ।
अवध्योऽस्मीति वागुक्ता तथेत्युक्तं च तन्मया ॥ १-१४-१३॥
tena gandharvayakṣāṇāṃ devadānavarakṣasām |
avadhyo'smīti vāguktā tathetyuktaṃ ca tanmayā || 1-14-13||

RMY 1-14-14

नाकीर्तयदवज्ञानात्तद्रक्षो मानुषांस्तदा ।
तस्मात्स मानुषाद्वध्यो मृत्युर्नान्योऽस्य विद्यते ॥ १-१४-१४॥
nākīrtayadavajñānāttadrakṣo mānuṣāṃstadā |
tasmātsa mānuṣādvadhyo mṛtyurnānyo'sya vidyate || 1-14-14||

RMY 1-14-15

एतच्छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम् ।
देवा महर्षयः सर्वे प्रहृष्टास्तेऽभवंस्तदा ॥ १-१४-१५॥
etacchrutvā priyaṃ vākyaṃ brahmaṇā samudāhṛtam |
devā maharṣayaḥ sarve prahṛṣṭāste'bhavaṃstadā || 1-14-15||

RMY 1-14-16

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुरुपयातो महाद्युतिः ।
ब्रह्मणा च समागम्य तत्र तस्थौ समाहितः ॥ १-१४-१६॥
etasminnantare viṣṇurupayāto mahādyutiḥ |
brahmaṇā ca samāgamya tatra tasthau samāhitaḥ || 1-14-16||

RMY 1-14-17

तमब्रुवन्सुराः सर्वे समभिष्टूय संनताः ।
त्वां नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ १-१४-१७॥
tamabruvansurāḥ sarve samabhiṣṭūya saṃnatāḥ |
tvāṃ niyokṣyāmahe viṣṇo lokānāṃ hitakāmyayā || 1-14-17||

RMY 1-14-18

राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपतेर्विभो ।
धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजसः ।
तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च ।
विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ॥ १-१४-१८॥
rājño daśarathasya tvamayodhyādhipatervibho |
dharmajñasya vadānyasya maharṣisamatejasaḥ |
tasya bhāryāsu tisṛṣu hrīśrīkīrtyupamāsu ca |
viṣṇo putratvamāgaccha kṛtvātmānaṃ caturvidham || 1-14-18||

RMY 1-14-19

तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकम् ।
अवध्यं दैवतैर्विष्णो समरे जहि रावणम् ॥ १-१४-१९॥
tatra tvaṃ mānuṣo bhūtvā pravṛddhaṃ lokakaṇṭakam |
avadhyaṃ daivatairviṣṇo samare jahi rāvaṇam || 1-14-19||

RMY 1-14-20

स हि देवान्सगन्धर्वान्सिद्धांश्च ऋषिसत्तमान् ।
राक्षसो रावणो मूर्खो वीर्योत्सेकेन बाधते ॥ १-१४-२०॥
sa hi devānsagandharvānsiddhāṃśca ṛṣisattamān |
rākṣaso rāvaṇo mūrkho vīryotsekena bādhate || 1-14-20||

RMY 1-14-21

तदुद्धतं रावणमृद्धतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम् ।
विरावणं साधु तपस्विकण्टकं तपस्विनामुद्धर तं भयावहम् ॥ १-१४-२१॥
taduddhataṃ rāvaṇamṛddhatejasaṃ pravṛddhadarpaṃ tridaśeśvaradviṣam |
virāvaṇaṃ sādhu tapasvikaṇṭakaṃ tapasvināmuddhara taṃ bhayāvaham || 1-14-21||

Sarga: 15/76 (28)

RMY 1-15-1

ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-१५-१॥
tato nārāyaṇo viṣṇurniyuktaḥ surasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1-15-1||

RMY 1-15-2

उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ १-१५-२॥
upāyaḥ ko vadhe tasya rākṣasādhipateḥ surāḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 1-15-2||

RMY 1-15-3

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ १-१५-३॥
evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 1-15-3||

RMY 1-15-4

स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिंदम ।
येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूजितः ॥ १-१५-४॥
sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamariṃdama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūjitaḥ || 1-15-4||

RMY 1-15-5

संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ १-१५-५॥
saṃtuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 1-15-5||

RMY 1-15-6

अवज्ञाताः पुरा तेन वरदानेन मानवाः ।
तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥ १-१५-६॥
avajñātāḥ purā tena varadānena mānavāḥ |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ paraṃtapa || 1-15-6||

RMY 1-15-7

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ १-१५-७॥
ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 1-15-7||

RMY 1-15-8

स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।
अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ १-१५-८॥
sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 1-15-8||

RMY 1-15-9

ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ १-१५-९॥
tato vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 1-15-9||

RMY 1-15-10

कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ १-१५-१०॥
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 1-15-10||

RMY 1-15-11

शुभलक्षणसंपन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ १-१५-११॥
śubhalakṣaṇasaṃpannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsedhaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 1-15-11||

RMY 1-15-12

दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ १-१५-१२॥
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 1-15-12||

RMY 1-15-13

दिव्यपायससंपूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ १-१५-१३॥
divyapāyasasaṃpūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 1-15-13||

RMY 1-15-14

समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ १-१५-१४॥
samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 1-15-14||

RMY 1-15-15

ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन्स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ १-१५-१५॥
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavansvāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 1-15-15||

RMY 1-15-16

अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ १-१५-१६॥
atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 1-15-16||

RMY 1-15-17

इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १-१५-१७॥
idaṃ tu naraśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 1-15-17||

RMY 1-15-18

भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥ १-१५-१८॥
bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ lapsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 1-15-18||

RMY 1-15-19

तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् ।
पात्रीं देवान्नसंपूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ १-१५-१९॥
tatheti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā pratigṛhya tām |
pātrīṃ devānnasaṃpūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 1-15-19||

RMY 1-15-20

अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ १-१५-२०॥
abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 1-15-20||

RMY 1-15-21

ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ १-१५-२१॥
tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 1-15-21||

RMY 1-15-22

ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ १-१५-२२॥
tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 1-15-22||

RMY 1-15-23

हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥ १-१५-२३॥
harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 1-15-23||

RMY 1-15-24

सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ १-१५-२४॥
so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 1-15-24||

RMY 1-15-25

कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ।
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ॥ १-१५-२५॥
kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ |
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt || 1-15-25||

RMY 1-15-26

प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ।
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ॥ १-१५-२६॥
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam |
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ || 1-15-26||

RMY 1-15-27

एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ १-१५-२७॥
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 1-15-27||

RMY 1-15-28

तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः ।
संमानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ १-१५-२८॥
tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāḥ striyaḥ |
saṃmānaṃ menire sarvāḥ praharṣoditacetasaḥ || 1-15-28||

Sarga: 16/76 (20)

RMY 1-16-1

पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥ १-१६-१॥
putratvaṃ tu gate viṣṇau rājñastasya mahātmanaḥ |
uvāca devatāḥ sarvāḥ svayambhūrbhagavānidam || 1-16-1||

RMY 1-16-2

सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः ।
विष्णोः सहायान्बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः ॥ १-१६-२॥
satyasaṃdhasya vīrasya sarveṣāṃ no hitaiṣiṇaḥ |
viṣṇoḥ sahāyānbalinaḥ sṛjadhvaṃ kāmarūpiṇaḥ || 1-16-2||

RMY 1-16-3

मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे ।
नयज्ञान्बुद्धिसंपन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥ १-१६-३॥
māyāvidaśca śūrāṃśca vāyuvegasamāñjave |
nayajñānbuddhisaṃpannānviṣṇutulyaparākramān || 1-16-3||

RMY 1-16-4

असंहार्यानुपायज्ञान्दिव्यसंहननान्वितान् ।
सर्वास्त्रगुणसंपन्नानमृतप्राशनानिव ॥ १-१६-४॥
asaṃhāryānupāyajñāndivyasaṃhananānvitān |
sarvāstraguṇasaṃpannānamṛtaprāśanāniva || 1-16-4||

RMY 1-16-5

अप्सरःसु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च ।
यक्षपन्नगकन्यासु ऋष्कविद्याधरीषु च ॥ १-१६-५॥
apsaraḥsu ca mukhyāsu gandharvīṇāṃ tanūṣu ca |
yakṣapannagakanyāsu ṛṣkavidyādharīṣu ca || 1-16-5||

RMY 1-16-6

किंनरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च ।
सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥ १-१६-६॥
kiṃnarīṇāṃ ca gātreṣu vānarīṇāṃ tanūṣu ca |
sṛjadhvaṃ harirūpeṇa putrāṃstulyaparākramān || 1-16-6||

RMY 1-16-7

ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम् ।
जनयामासुरेवं ते पुत्रान्वानररूपिणः ॥ १-१६-७॥
te tathoktā bhagavatā tatpratiśrutya śāsanam |
janayāmāsurevaṃ te putrānvānararūpiṇaḥ || 1-16-7||

RMY 1-16-8

ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः ।
चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिणः ॥ १-१६-८॥
ṛṣayaśca mahātmānaḥ siddhavidyādharoragāḥ |
cāraṇāśca sutānvīrānsasṛjurvanacāriṇaḥ || 1-16-8||

RMY 1-16-9

ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः ।
अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ॥ १-१६-९॥
te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhodyatāḥ |
aprameyabalā vīrā vikrāntāḥ kāmarūpiṇaḥ || 1-16-9||

RMY 1-16-10

ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः ।
ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ॥ १-१६-१०॥
te gajācalasaṃkāśā vapuṣmanto mahābalāḥ |
ṛkṣavānaragopucchāḥ kṣipramevābhijajñire || 1-16-10||

RMY 1-16-11

यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ।
अजायत समस्तेन तस्य तस्य सुतः पृथक् ॥ १-१६-११॥
yasya devasya yadrūpaṃ veṣo yaśca parākramaḥ |
ajāyata samastena tasya tasya sutaḥ pṛthak || 1-16-11||

RMY 1-16-12

गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः केचित्संमतविक्रमाः ।
ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किंनरीषु च ॥ १-१६-१२॥
golāṅgūlīṣu cotpannāḥ kecitsaṃmatavikramāḥ |
ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kiṃnarīṣu ca || 1-16-12||

RMY 1-16-13

शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपयोधिनः ।
नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ॥ १-१६-१३॥
śilāpraharaṇāḥ sarve sarve pādapayodhinaḥ |
nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ sarve sarve sarvāstrakovidāḥ || 1-16-13||

RMY 1-16-14

विचालयेयुः शैलेन्द्रान्भेदयेयुः स्थिरान्द्रुमान् ।
क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ॥ १-१६-१४॥
vicālayeyuḥ śailendrānbhedayeyuḥ sthirāndrumān |
kṣobhayeyuśca vegena samudraṃ saritāṃ patim || 1-16-14||

RMY 1-16-15

दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवम् ।
नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ॥ १-१६-१५॥
dārayeyuḥ kṣitiṃ padbhyāmāplaveyurmahārṇavam |
nabhastalaṃ viśeyuśca gṛhṇīyurapi toyadān || 1-16-15||

RMY 1-16-16

गृह्णीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रव्रजतो वने ।
नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहंगमान् ॥ १-१६-१६॥
gṛhṇīyurapi mātaṅgānmattānpravrajato vane |
nardamānāṃśca nādena pātayeyurvihaṃgamān || 1-16-16||

RMY 1-16-17

ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् ।
शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ।
बभूवुर्यूथपश्रेष्ठा वीरांश्चाजनयन्हरीन् ॥ १-१६-१७॥
īdṛśānāṃ prasūtāni harīṇāṃ kāmarūpiṇām |
śataṃ śatasahasrāṇi yūthapānāṃ mahātmanām |
babhūvuryūthapaśreṣṭhā vīrāṃścājanayanharīn || 1-16-17||

RMY 1-16-18

अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः ।
अन्ये नानाविधाञ्शैलान्काननानि च भेजिरे ॥ १-१६-१८॥
anye ṛkṣavataḥ prasthānupatasthuḥ sahasraśaḥ |
anye nānāvidhāñśailānkānanāni ca bhejire || 1-16-18||

RMY 1-16-19

सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ।
भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्व एव हरीश्वराः ॥ १-१६-१९॥
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam |
bhrātarāvupatasthuste sarva eva harīśvarāḥ || 1-16-19||

RMY 1-16-20

तैर्मेघवृन्दाचलकूटकल्पैर्महाबलैर्वानरयूथपालैः ।
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥ १-१६-२०॥
tairmeghavṛndācalakūṭakalpairmahābalairvānarayūthapālaiḥ |
babhūva bhūrbhīmaśarīrarūpaiḥ samāvṛtā rāmasahāyahetoḥ || 1-16-20||

Sarga: 17/76 (39)

RMY 1-17-1

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः ।
प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ १-१७-१॥
nirvṛtte tu kratau tasminhayamedhe mahātmanaḥ |
pratigṛhya surā bhāgānpratijagmuryathāgatam || 1-17-1||

RMY 1-17-2

समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः ।
प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ १-१७-२॥
samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ |
praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 1-17-2||

RMY 1-17-3

यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः ।
मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुंगवम् ॥ १-१७-३॥
yathārhaṃ pūjitāstena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ |
muditāḥ prayayurdeśānpraṇamya munipuṃgavam || 1-17-3||

RMY 1-17-4

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।
प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ १-१७-४॥
gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ |
praviveśa purīṃ śrīmānpuraskṛtya dvijottamān || 1-17-4||

RMY 1-17-5

शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः ।
अन्वीयमानो राज्ञाथ सानुयात्रेण धीमता ॥ १-१७-५॥
śāntayā prayayau sārdhamṛśyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ |
anvīyamāno rājñātha sānuyātreṇa dhīmatā || 1-17-5||

RMY 1-17-6

कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् ।
विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ १-१७-६॥
kausalyājanayadrāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam |
viṣṇorardhaṃ mahābhāgaṃ putramikṣvākunandanam || 1-17-6||

RMY 1-17-7

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ १-१७-७॥
kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā |
yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā || 1-17-7||

RMY 1-17-8

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।
साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ १-१७-८॥
bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ |
sākṣādviṣṇoścaturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ || 1-17-8||

RMY 1-17-9

अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ ।
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ॥ १-१७-९॥
atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayatsutau |
vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇorardhasamanvitau || 1-17-9||

RMY 1-17-10

राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ।
गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ॥ १-१७-१०॥
rājñaḥ putrā mahātmānaścatvāro jajñire pṛthak |
guṇavanto'nurūpāśca rucyā proṣṭhapadopamāḥ || 1-17-10||

RMY 1-17-11

अतीत्यैकादशाहं तु नाम कर्म तथाकरोत् ।
ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥ १-१७-११॥
atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot |
jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam || 1-17-11||

RMY 1-17-12

सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा ।
वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ।
तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ॥ १-१७-१२॥
saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparaṃ tathā |
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā |
teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇyakārayat || 1-17-12||

RMY 1-17-13

तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ।
बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः ॥ १-१७-१३॥
teṣāṃ keturiva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ |
babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūriva saṃmataḥ || 1-17-13||

RMY 1-17-14

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ।
सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ १-१७-१४॥
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ |
sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ || 1-17-14||

RMY 1-17-15

तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।
बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ १-१७-१५॥
teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
bālyātprabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ || 1-17-15||

RMY 1-17-16

रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥ १-१७-१६॥
rāmasya lokarāmasya bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ |
sarvapriyakarastasya rāmasyāpi śarīrataḥ || 1-17-16||

RMY 1-17-17

लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः ।
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः ।
मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ॥ १-१७-१७॥
lakṣmaṇo lakṣmisaṃpanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ |
na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ |
mṛṣṭamannamupānītamaśnāti na hi taṃ vinā || 1-17-17||

RMY 1-17-18

यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः ।
तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ॥ १-१७-१८॥
yadā hi hayamārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ |
tadainaṃ pṛṣṭhato'bhyeti sadhanuḥ paripālayan || 1-17-18||

RMY 1-17-19

भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः ।
प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ॥ १-१७-१९॥
bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ |
prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīttathā priyaḥ || 1-17-19||

RMY 1-17-20

स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः ।
बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः ॥ १-१७-२०॥
sa caturbhirmahābhāgaiḥ putrairdaśarathaḥ priyaiḥ |
babhūva paramaprīto devairiva pitāmahaḥ || 1-17-20||

RMY 1-17-21

ते यदा ज्ञानसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ॥ १-१७-२१॥
te yadā jñānasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ |
hrīmantaḥ kīrtimantaśca sarvajñā dīrghadarśinaḥ || 1-17-21||

RMY 1-17-22

अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति ।
चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १-१७-२२॥
atha rājā daśarathasteṣāṃ dārakriyāṃ prati |
cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ || 1-17-22||

RMY 1-17-23

तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः ।
अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-१७-२३॥
tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ |
abhyāgacchanmahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-17-23||

RMY 1-17-24

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह ।
शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ॥ १-१७-२४॥
sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha |
śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam || 1-17-24||

RMY 1-17-25

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजवेश्म प्रदुद्रुवुः ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ॥ १-१७-२५॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya rājaveśma pradudruvuḥ |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ || 1-17-25||

RMY 1-17-26

ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा ।
प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा ॥ १-१७-२६॥
te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tadā |
prāptamāvedayāmāsurnṛpāyekṣvākave tadā || 1-17-26||

RMY 1-17-27

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः ।
प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १-१७-२७॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ |
pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇamiva vāsavaḥ || 1-17-27||

RMY 1-17-28

स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् ।
प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ॥ १-१७-२८॥
sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam |
prahṛṣṭavadano rājā tato'rghyamupahārayat || 1-17-28||

RMY 1-17-29

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ॥ १-१७-२९॥
sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā |
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam || 1-17-29||

RMY 1-17-30

वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः ।
ऋषींश्च तान्यथा न्यायं महाभागानुवाच ह ॥ १-१७-३०॥
vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṃgavaḥ |
ṛṣīṃśca tānyathā nyāyaṃ mahābhāgānuvāca ha || 1-17-30||

RMY 1-17-31

ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् ।
विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्थतः ॥ १-१७-३१॥
te sarve hṛṣṭamanasastasya rājño niveśanam |
viviśuḥ pūjitāstatra niṣeduśca yathārthataḥ || 1-17-31||

RMY 1-17-32

अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ॥ १-१७-३२॥
atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim |
uvāca paramodāro hṛṣṭastamabhipūjayan || 1-17-32||

RMY 1-17-33

यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ।
यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य च ।
प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये ।
तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ॥ १-१७-३३॥
yathāmṛtasya saṃprāptiryathā varṣamanūdake |
yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca |
pranaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye |
tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune || 1-17-33||

RMY 1-17-34

कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः ।
पात्रभूतोऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धार्मिक ।
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ १-१७-३४॥
kaṃ ca te paramaṃ kāmaṃ karomi kimu harṣitaḥ |
pātrabhūto'si me vipra diṣṭyā prāpto'si dhārmika |
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam || 1-17-34||

RMY 1-17-35

पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः ।
ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ॥ १-१७-३५॥
pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ |
brahmarṣitvamanuprāptaḥ pūjyo'si bahudhā mayā || 1-17-35||

RMY 1-17-36

तदद्भुतमिदं विप्र पवित्रं परमं मम ।
शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात्प्रभो ॥ १-१७-३६॥
tadadbhutamidaṃ vipra pavitraṃ paramaṃ mama |
śubhakṣetragataścāhaṃ tava saṃdarśanātprabho || 1-17-36||

RMY 1-17-37

ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ।
इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये ॥ १-१७-३७॥
brūhi yatprārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanaṃ prati |
icchāmyanugṛhīto'haṃ tvadarthaparivṛddhaye || 1-17-37||

RMY 1-17-38

कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक ।
कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ॥ १-१७-३८॥
kāryasya na vimarśaṃ ca gantumarhasi kauśika |
kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavānmama || 1-17-38||

RMY 1-17-39

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।
प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥ १-१७-३९॥
iti hṛdayasukhaṃ niśamya vākyaṃ śrutisukhamātmavatā vinītamuktam |
prathitaguṇayaśā guṇairviśiṣṭaḥ parama ṛṣiḥ paramaṃ jagāma harṣam || 1-17-39||

Sarga: 18/76 (20)

RMY 1-18-1

तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-१८-१॥
tacchrutvā rājasiṃhasya vākyamadbhutavistaram |
hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-18-1||

RMY 1-18-2

सदृशं राजशार्दूल तवैतद्भुवि नान्यतः ।
महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥ १-१८-२॥
sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaitadbhuvi nānyataḥ |
mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavyapadeśinaḥ || 1-18-2||

RMY 1-18-3

यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् ।
कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ १-१८-३॥
yattu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam |
kuruṣva rājaśārdūla bhava satyapratiśravaḥ || 1-18-3||

RMY 1-18-4

अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ ।
तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥ १-१८-४॥
ahaṃ niyamamātiṣṭhe siddhyarthaṃ puruṣarṣabha |
tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāmarūpiṇau || 1-18-4||

RMY 1-18-5

व्रते मे बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ।
तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ॥ १-१८-५॥
vrate me bahuśaścīrṇe samāptyāṃ rākṣasāvimau |
mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau |
tau māṃsarudhiraugheṇa vediṃ tāmabhyavarṣatām || 1-18-5||

RMY 1-18-6

अवधूते तथा भूते तस्मिन्नियमनिश्चये ।
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे ॥ १-१८-६॥
avadhūte tathā bhūte tasminniyamaniścaye |
kṛtaśramo nirutsāhastasmāddeśādapākrame || 1-18-6||

RMY 1-18-7

न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ।
तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ॥ १-१८-७॥
na ca me krodhamutsraṣṭuṃ buddhirbhavati pārthiva |
tathābhūtā hi sā caryā na śāpastatra mucyate || 1-18-7||

RMY 1-18-8

स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ।
काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥ १-१८-८॥
svaputraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam |
kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi || 1-18-8||

RMY 1-18-9

शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ।
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने ॥ १-१८-९॥
śakto hyeṣa mayā gupto divyena svena tejasā |
rākṣasā ye vikartārasteṣāmapi vināśane || 1-18-9||

RMY 1-18-10

श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ।
त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ॥ १-१८-१०॥
śreyaścāsmai pradāsyāmi bahurūpaṃ na saṃśayaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ yena khyātiṃ gamiṣyati || 1-18-10||

RMY 1-18-11

न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथंचन ।
न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ॥ १-१८-११॥
na ca tau rāmamāsādya śaktau sthātuṃ kathaṃcana |
na ca tau rāghavādanyo hantumutsahate pumān || 1-18-11||

RMY 1-18-12

वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ।
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ॥ १-१८-१२॥
vīryotsiktau hi tau pāpau kālapāśavaśaṃ gatau |
rāmasya rājaśārdūla na paryāptau mahātmanaḥ || 1-18-12||

RMY 1-18-13

न च पुत्रकृतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ।
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ॥ १-१८-१३॥
na ca putrakṛtaṃ snehaṃ kartumarhasi pārthiva |
ahaṃ te pratijānāmi hatau tau viddhi rākṣasau || 1-18-13||

RMY 1-18-14

अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ॥ १-१८-१४॥
ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
vasiṣṭho'pi mahātejā ye ceme tapasi sthitāḥ || 1-18-14||

RMY 1-18-15

यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि ।
स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि ॥ १-१८-१५॥
yadi te dharmalābhaṃ ca yaśaśca paramaṃ bhuvi |
sthiramicchasi rājendra rāmaṃ me dātumarhasi || 1-18-15||

RMY 1-18-16

यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ॥ १-१८-१६॥
yadyabhyanujñāṃ kākutstha dadate tava mantriṇaḥ |
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tato rāmaṃ visarjaya || 1-18-16||

RMY 1-18-17

अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ।
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् ॥ १-१८-१७॥
abhipretamasaṃsaktamātmajaṃ dātumarhasi |
daśarātraṃ hi yajñasya rāmaṃ rājīvalocanam || 1-18-17||

RMY 1-18-18

नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव ।
तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥ १-१८-१८॥
nātyeti kālo yajñasya yathāyaṃ mama rāghava |
tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 1-18-18||

RMY 1-18-19

इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः ।
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-१८-१९॥
ityevamuktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
virarāma mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-18-19||

RMY 1-18-20

इति हृदयमनोविदारणं मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् ।
नरपतिरगमद्भयं महद्व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥ १-१८-२०॥
iti hṛdayamanovidāraṇaṃ munivacanaṃ tadatīva śuśruvān |
narapatiragamadbhayaṃ mahadvyathitamanāḥ pracacāla cāsanāt || 1-18-20||

Sarga: 19/76 (25)

RMY 1-19-1

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल विश्वामित्रस्य भाषितम् ।
मुहूर्तमिव निःसंज्ञः संज्ञावानिदमब्रवीत् ॥ १-१९-१॥
tacchrutvā rājaśārdūla viśvāmitrasya bhāṣitam |
muhūrtamiva niḥsaṃjñaḥ saṃjñāvānidamabravīt || 1-19-1||

RMY 1-19-2

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचनः ।
न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥ १-१९-२॥
ūnaṣoḍaśavarṣo me rāmo rājīvalocanaḥ |
na yuddhayogyatāmasya paśyāmi saha rākṣasaiḥ || 1-19-2||

RMY 1-19-3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वरः ।
अनया संवृतो गत्वा योधाहं तैर्निशाचरैः ॥ १-१९-३॥
iyamakṣauhiṇī pūrṇā yasyāhaṃ patirīśvaraḥ |
anayā saṃvṛto gatvā yodhāhaṃ tairniśācaraiḥ || 1-19-3||

RMY 1-19-4

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदाः ।
योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-४॥
ime śūrāśca vikrāntā bhṛtyā me'straviśāradāḥ |
yogyā rakṣogaṇairyoddhuṃ na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-4||

RMY 1-19-5

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि ।
यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरैः ॥ १-१९-५॥
ahameva dhanuṣpāṇirgoptā samaramūrdhani |
yāvatprāṇāndhariṣyāmi tāvadyotsye niśācaraiḥ || 1-19-5||

RMY 1-19-6

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता ।
अहं तत्र गमिष्यामि न राम नेतुमर्हसि ॥ १-१९-६॥
nirvighnā vratacaryā sā bhaviṣyati surakṣitā |
ahaṃ tatra gamiṣyāmi na rāma netumarhasi || 1-19-6||

RMY 1-19-7

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् ।
न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारदः ।
न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ॥ १-१९-७॥
bālo hyakṛtavidyaśca na ca vetti balābalam |
na cāstrabalasaṃyukto na ca yuddhaviśāradaḥ |
na cāsau rakṣasāṃ yogyaḥ kūṭayuddhā hi te dhruvam || 1-19-7||

RMY 1-19-8

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-८॥
viprayukto hi rāmeṇa muhūrtamapi notsahe |
jīvituṃ muniśārdūla na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-8||

RMY 1-19-9

यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत ।
चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह च तं नय ॥ १-१९-९॥
yadi vā rāghavaṃ brahmannetumicchasi suvrata |
caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha ca taṃ naya || 1-19-9||

RMY 1-19-10

षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक ।
दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-१०॥
ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi jātasya mama kauśika |
duḥkhenotpāditaścāyaṃ na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-10||

RMY 1-19-11

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिः परमिका मम ।
ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-११॥
caturṇāmātmajānāṃ hi prītiḥ paramikā mama |
jyeṣṭhaṃ dharmapradhānaṃ ca na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-11||

RMY 1-19-12

किं वीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च के च ते ।
कथं प्रमाणाः के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुंगव ॥ १-१९-१२॥
kiṃ vīryā rākṣasāste ca kasya putrāśca ke ca te |
kathaṃ pramāṇāḥ ke caitānrakṣanti munipuṃgava || 1-19-12||

RMY 1-19-13

कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् ।
मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम् ॥ १-१९-१३॥
kathaṃ ca pratikartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām |
māmakairvā balairbrahmanmayā vā kūṭayodhinām || 1-19-13||

RMY 1-19-14

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे ।
स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ॥ १-१९-१४॥
sarvaṃ me śaṃsa bhagavankathaṃ teṣāṃ mayā raṇe |
sthātavyaṃ duṣṭabhāvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ || 1-19-14||

RMY 1-19-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ।
पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षसः ॥ १-१९-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro'bhyabhāṣata |
paulastyavaṃśaprabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ || 1-19-15||

RMY 1-19-16

स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम् ।
महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ १-१९-१६॥
sa brahmaṇā dattavarastrailokyaṃ bādhate bhṛśam |
mahābalo mahāvīryo rākṣasairbahubhirvṛtaḥ || 1-19-16||

RMY 1-19-17

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिपः ।
साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ॥ १-१९-१७॥
śrūyate hi mahāvīryo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
sākṣādvaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ || 1-19-17||

RMY 1-19-18

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः ।
तेन संचोदितौ तौ तु राक्षसौ सुमहाबलौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥ १-१९-१८॥
yadā svayaṃ na yajñasya vighnakartā mahābalaḥ |
tena saṃcoditau tau tu rākṣasau sumahābalau |
mārīcaśca subāhuśca yajñavighnaṃ kariṣyataḥ || 1-19-18||

RMY 1-19-19

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा ।
न हि शक्तोऽस्मि संग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः ॥ १-१९-१९॥
ityukto muninā tena rājovāca muniṃ tadā |
na hi śakto'smi saṃgrāme sthātuṃ tasya durātmanaḥ || 1-19-19||

RMY 1-19-20

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके ।
देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतगपन्नगाः ॥ १-१९-२०॥
sa tvaṃ prasādaṃ dharmajña kuruṣva mama putrake |
devadānavagandharvā yakṣāḥ patagapannagāḥ || 1-19-20||

RMY 1-19-21

न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि ।
स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षसः ॥ १-१९-२१॥
na śaktā rāvaṇaṃ soḍhuṃ kiṃ punarmānavā yudhi |
sa hi vīryavatāṃ vīryamādatte yudhi rākṣasaḥ || 1-19-21||

RMY 1-19-22

तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः ।
सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः ॥ १-१९-२२॥
tena cāhaṃ na śakto'smi saṃyoddhuṃ tasya vā balaiḥ |
sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mamātmajaiḥ || 1-19-22||

RMY 1-19-23

कथमप्यमरप्रख्यं संग्रामाणामकोविदम् ।
बालं मे तनयं ब्रह्मन्नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ १-१९-२३॥
kathamapyamaraprakhyaṃ saṃgrāmāṇāmakovidam |
bālaṃ me tanayaṃ brahmannaiva dāsyāmi putrakam || 1-19-23||

RMY 1-19-24

अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः ।
यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ १-१९-२४॥
atha kālopamau yuddhe sutau sundopasundayoḥ |
yajñavighnakarau tau te naiva dāsyāmi putrakam || 1-19-24||

RMY 1-19-25

मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ।
तयोरन्यतरेणाहं योद्धा स्यां ससुहृद्गणः ॥ १-१९-२५॥
mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau |
tayoranyatareṇāhaṃ yoddhā syāṃ sasuhṛdgaṇaḥ || 1-19-25||

Sarga: 20/76 (19)

RMY 1-20-1

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् ।
समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवच महीपतिम् ॥ १-२०-१॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram |
samanyuḥ kauśiko vākyaṃ pratyuvaca mahīpatim || 1-20-1||

RMY 1-20-2

पूर्ह्वमर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि ।
रागवाणामयुक्तोऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः ॥ १-२०-२॥
pūrhvamarthaṃ pratiśrutya pratijñāṃ hātumicchasi |
rāgavāṇāmayukto'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ || 1-20-2||

RMY 1-20-3

यदिदं ते क्षमं राजन्गमिष्यामि यथागतम् ।
मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः ॥ १-२०-३॥
yadidaṃ te kṣamaṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam |
mithyāpratijñaḥ kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ || 1-20-3||

RMY 1-20-4

तस्य रोषपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
चचाल वसुधा कृत्स्ना विवेश च भयं सुरान् ॥ १-२०-४॥
tasya roṣaparītasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
cacāla vasudhā kṛtsnā viveśa ca bhayaṃ surān || 1-20-4||

RMY 1-20-5

त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत्सर्वं महानृषिः ।
नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-२०-५॥
trastarūpaṃ tu vijñāya jagatsarvaṃ mahānṛṣiḥ |
nṛpatiṃ suvrato dhīro vasiṣṭho vākyamabravīt || 1-20-5||

RMY 1-20-6

इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद्धर्म इवापरः ।
धृतिमान्सुव्रतः श्रीमान्न धर्मं हातुमर्हसि ॥ १-२०-६॥
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ |
dhṛtimānsuvrataḥ śrīmānna dharmaṃ hātumarhasi || 1-20-6||

RMY 1-20-7

त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघवः ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुमर्हसि ॥ १-२०-७॥
triṣu lokeṣu vikhyāto dharmātmā iti rāghavaḥ |
svadharmaṃ pratipadyasva nādharmaṃ voḍhumarhasi || 1-20-7||

RMY 1-20-8

संश्रुत्यैवं करिष्यामीत्यकुर्वाणस्य राघव ।
इष्टापूर्तवधो भूयात्तस्माद्रामं विसर्जय ॥ १-२०-८॥
saṃśrutyaivaṃ kariṣyāmītyakurvāṇasya rāghava |
iṣṭāpūrtavadho bhūyāttasmādrāmaṃ visarjaya || 1-20-8||

RMY 1-20-9

कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः ।
गुप्तं कुशिकपुत्रेण ज्वलनेनामृतं यथा ॥ १-२०-९॥
kṛtāstramakṛtāstraṃ vā nainaṃ śakṣyanti rākṣasāḥ |
guptaṃ kuśikaputreṇa jvalanenāmṛtaṃ yathā || 1-20-9||

RMY 1-20-10

एष विग्रहवान्धर्म एष वीर्यवतां वरः ।
एष बुद्ध्याधिको लोके तपसश्च परायणम् ॥ १-२०-१०॥
eṣa vigrahavāndharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ |
eṣa buddhyādhiko loke tapasaśca parāyaṇam || 1-20-10||

RMY 1-20-11

एषोऽस्त्रान्विविधान्वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे ।
नैनमन्यः पुमान्वेत्ति न च वेत्स्यन्ति केचन ॥ १-२०-११॥
eṣo'strānvividhānvetti trailokye sacarācare |
nainamanyaḥ pumānvetti na ca vetsyanti kecana || 1-20-11||

RMY 1-20-12

न देवा नर्षयः केचिन्नासुरा न च राक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १-२०-१२॥
na devā narṣayaḥ kecinnāsurā na ca rākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 1-20-12||

RMY 1-20-13

सर्वास्त्राणि कृशाश्वस्य पुत्राः परमधार्मिकाः ।
कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति ॥ १-२०-१३॥
sarvāstrāṇi kṛśāśvasya putrāḥ paramadhārmikāḥ |
kauśikāya purā dattā yadā rājyaṃ praśāsati || 1-20-13||

RMY 1-20-14

तेऽपि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतासुताः ।
नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहाः ॥ १-२०-१४॥
te'pi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutāsutāḥ |
naikarūpā mahāvīryā dīptimanto jayāvahāḥ || 1-20-14||

RMY 1-20-15

जया च सुप्रभा चैव दक्षकन्ये सुमध्यमे ।
ते सुवातेऽस्त्रशस्त्राणि शतं परमभास्वरम् ॥ १-२०-१५॥
jayā ca suprabhā caiva dakṣakanye sumadhyame |
te suvāte'straśastrāṇi śataṃ paramabhāsvaram || 1-20-15||

RMY 1-20-16

पञ्चाशतं सुताँल्लेभे जया नाम वरान्पुरा ।
वधायासुरसैन्यानाममेयान्कामरूपिणः ॥ १-२०-१६॥
pañcāśataṃ sutā~llebhe jayā nāma varānpurā |
vadhāyāsurasainyānāmameyānkāmarūpiṇaḥ || 1-20-16||

RMY 1-20-17

सुप्रभाजनयच्चापि पुत्रान्पञ्चाशतं पुनः ।
संहारान्नाम दुर्धर्षान्दुराक्रामान्बलीयसः ॥ १-२०-१७॥
suprabhājanayaccāpi putrānpañcāśataṃ punaḥ |
saṃhārānnāma durdharṣāndurākrāmānbalīyasaḥ || 1-20-17||

RMY 1-20-18

तानि चास्त्राणि वेत्त्येष यथावत्कुशिकात्मजः ।
अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयश्च धर्मवित् ॥ १-२०-१८॥
tāni cāstrāṇi vettyeṣa yathāvatkuśikātmajaḥ |
apūrvāṇāṃ ca janane śakto bhūyaśca dharmavit || 1-20-18||

RMY 1-20-19

एवं वीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महातपाः ।
न रामगमने राजन्संशयं गन्तुमर्हसि ॥ १-२०-१९॥
evaṃ vīryo mahātejā viśvāmitro mahātapāḥ |
na rāmagamane rājansaṃśayaṃ gantumarhasi || 1-20-19||

Sarga: 21/76 (19)

RMY 1-21-1

तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः सुतम् ।
प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥ १-२१-१॥
tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ sutam |
prahṛṣṭavadano rāmamājuhāva salakṣmaṇam || 1-21-1||

RMY 1-21-2

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।
पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥ १-२१-२॥
kṛtasvastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca |
purodhasā vasiṣṭhena maṅgalairabhimantritam || 1-21-2||

RMY 1-21-3

स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् ।
ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ १-२१-३॥
sa putraṃ mūrdhnyupāghrāya rājā daśarathaḥ priyam |
dadau kuśikaputrāya suprītenāntarātmanā || 1-21-3||

RMY 1-21-4

ततो वायुः सुखस्पर्शो विरजस्को ववौ तदा ।
विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम् ॥ १-२१-४॥
tato vāyuḥ sukhasparśo virajasko vavau tadā |
viśvāmitragataṃ rāmaṃ dṛṣṭvā rājīvalocanam || 1-21-4||

RMY 1-21-5

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥ १-२१-५॥
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ prayāte tu mahātmani || 1-21-5||

RMY 1-21-6

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशाः ।
काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥ १-२१-६॥
viśvāmitro yayāvagre tato rāmo mahāyaśāḥ |
kākapakṣadharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt || 1-21-6||

RMY 1-21-7

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभयानौ दिशो दश ।
विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ।
अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ॥ १-२१-७॥
kalāpinau dhanuṣpāṇī śobhayānau diśo daśa |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ triśīrṣāviva pannagau |
anujagmaturakṣudrau pitāmahamivāśvinau || 1-21-7||

RMY 1-21-8

बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।
स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ॥ १-२१-८॥
baddhagodhāṅgulitrāṇau khaḍgavantau mahādyutī |
sthāṇuṃ devamivācintyaṃ kumārāviva pāvakī || 1-21-8||

RMY 1-21-9

अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे ।
रामेति मधुरा वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-२१-९॥
adhyardhayojanaṃ gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe |
rāmeti madhurā vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-21-9||

RMY 1-21-10

गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्ययः ।
मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥ १-२१-१०॥
gṛhāṇa vatsa salilaṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ |
mantragrāmaṃ gṛhāṇa tvaṃ balāmatibalāṃ tathā || 1-21-10||

RMY 1-21-11

न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ।
न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरृताः ॥ १-२१-११॥
na śramo na jvaro vā te na rūpasya viparyayaḥ |
na ca suptaṃ pramattaṃ vā dharṣayiṣyanti nairṛtāḥ || 1-21-11||

RMY 1-21-12

न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ।
त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत्सदृशस्तव ॥ १-२१-१२॥
na bāhvoḥ sadṛśo vīrye pṛthivyāmasti kaścana |
triṣu lokeṣu vā rāma na bhavetsadṛśastava || 1-21-12||

RMY 1-21-13

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।
नोत्तरे प्रतिपत्तव्यो समो लोके तवानघ ॥ १-२१-१३॥
na saubhāgye na dākṣiṇye na jñāne buddhiniścaye |
nottare pratipattavyo samo loke tavānagha || 1-21-13||

RMY 1-21-14

एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते समः ।
बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥ १-२१-१४॥
etadvidyādvaye labdhe bhavitā nāsti te samaḥ |
balā cātibalā caiva sarvajñānasya mātarau || 1-21-14||

RMY 1-21-15

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।
बलामतिबलां चैव पठतः पथि राघव ।
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं भुवि ॥ १-२१-१५॥
kṣutpipāse na te rāma bhaviṣyete narottama |
balāmatibalāṃ caiva paṭhataḥ pathi rāghava |
vidyādvayamadhīyāne yaśaścāpyatulaṃ bhuvi || 1-21-15||

RMY 1-21-16

पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते ।
प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक ॥ १-२१-१६॥
pitāmahasute hyete vidye tejaḥsamanvite |
pradātuṃ tava kākutstha sadṛśastvaṃ hi dhārmika || 1-21-16||

RMY 1-21-17

कामं बहुगुणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ।
तपसा संभृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥ १-२१-१७॥
kāmaṃ bahuguṇāḥ sarve tvayyete nātra saṃśayaḥ |
tapasā saṃbhṛte caite bahurūpe bhaviṣyataḥ || 1-21-17||

RMY 1-21-18

ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः ।
प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ।
विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भूरिविक्रमः ॥ १-२१-१८॥
tato rāmo jalaṃ spṛṣṭvā prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ |
pratijagrāha te vidye maharṣerbhāvitātmanaḥ |
vidyāsamudito rāmaḥ śuśubhe bhūrivikramaḥ || 1-21-18||

RMY 1-21-19

गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।
ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥ १-२१-१९॥
gurukāryāṇi sarvāṇi niyujya kuśikātmaje |
ūṣustāṃ rajanīṃ tatra sarayvāṃ susukhaṃ trayaḥ || 1-21-19||

Sarga: 22/76 (19)

RMY 1-22-1

प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः ।
अभ्यभाषत काकुत्स्थं शयानं पर्णसंस्तरे ॥ १-२२-१॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
abhyabhāṣata kākutsthaṃ śayānaṃ parṇasaṃstare || 1-22-1||

RMY 1-22-2

कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ १-२२-२॥
kausalyā suprajā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivamāhnikam || 1-22-2||

RMY 1-22-3

तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नृपात्मजौ ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम् ॥ १-२२-३॥
tasyarṣeḥ paramodāraṃ vacaḥ śrutvā nṛpātmajau |
snātvā kṛtodakau vīrau jepatuḥ paramaṃ japam || 1-22-3||

RMY 1-22-4

कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् ।
अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायोपतस्थतुः ॥ १-२२-४॥
kṛtāhnikau mahāvīryau viśvāmitraṃ tapodhanam |
abhivādyābhisaṃhṛṣṭau gamanāyopatasthatuḥ || 1-22-4||

RMY 1-22-5

तौ प्रयाते महावीर्यौ दिव्यं त्रिपथगां नदीम् ।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे ॥ १-२२-५॥
tau prayāte mahāvīryau divyaṃ tripathagāṃ nadīm |
dadṛśāte tatastatra sarayvāḥ saṃgame śubhe || 1-22-5||

RMY 1-22-6

तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामुग्रतेजसाम् ।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥ १-२२-६॥
tatrāśramapadaṃ puṇyamṛṣīṇāmugratejasām |
bahuvarṣasahasrāṇi tapyatāṃ paramaṃ tapaḥ || 1-22-6||

RMY 1-22-7

तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् ।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥ १-२२-७॥
taṃ dṛṣṭvā paramaprītau rāghavau puṇyamāśramam |
ūcatustaṃ mahātmānaṃ viśvāmitramidaṃ vacaḥ || 1-22-7||

RMY 1-22-8

कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन्वसते पुमान् ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥ १-२२-८॥
kasyāyamāśramaḥ puṇyaḥ ko nvasminvasate pumān |
bhagavañśrotumicchāvaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi nau || 1-22-8||

RMY 1-22-9

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः ।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ १-२२-९॥
tayostadvacanaṃ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ |
abravīcchrūyatāṃ rāma yasyāyaṃ pūrva āśramaḥ || 1-22-9||

RMY 1-22-10

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः ॥ १-२२-१०॥
kandarpo mūrtimānāsītkāma ityucyate budhaiḥ || 1-22-10||

RMY 1-22-11

तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ।
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् ।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना ॥ १-२२-११॥
tapasyantamiha sthāṇuṃ niyamena samāhitam |
kṛtodvāhaṃ tu deveśaṃ gacchantaṃ samarudgaṇam |
dharṣayāmāsa durmedhā huṃkṛtaśca mahātmanā || 1-22-11||

RMY 1-22-12

दग्धस्य तस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।
व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥ १-२२-१२॥
dagdhasya tasya raudreṇa cakṣuṣā raghunandana |
vyaśīryanta śarīrātsvātsarvagātrāṇi durmateḥ || 1-22-12||

RMY 1-22-13

तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना ।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण ह ॥ १-२२-१३॥
tasya gātraṃ hataṃ tatra nirdagdhasya mahātmanā |
aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhāddeveśvareṇa ha || 1-22-13||

RMY 1-22-14

अनङ्ग इति विख्यातस्तदा प्रभृति राघव ।
स चाङ्गविषयः श्रीमान्यत्राङ्गं स मुमोच ह ॥ १-२२-१४॥
anaṅga iti vikhyātastadā prabhṛti rāghava |
sa cāṅgaviṣayaḥ śrīmānyatrāṅgaṃ sa mumoca ha || 1-22-14||

RMY 1-22-15

तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते ॥ १-२२-१५॥
tasyāyamāśramaḥ puṇyastasyeme munayaḥ purā |
śiṣyā dharmaparā vīra teṣāṃ pāpaṃ na vidyate || 1-22-15||

RMY 1-22-16

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥ १-२२-१६॥
ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana |
puṇyayoḥ saritormadhye śvastariṣyāmahe vayam || 1-22-16||

RMY 1-22-17

तेषां संवदतां तत्र तपो दीर्घेण चक्षुषा ।
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ॥ १-२२-१७॥
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra tapo dīrgheṇa cakṣuṣā |
vijñāya paramaprītā munayo harṣamāgaman || 1-22-17||

RMY 1-22-18

अर्घ्यं पाद्यं तथातिथ्यं निवेद्यकुशिकात्मजे ।
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १-२२-१८॥
arghyaṃ pādyaṃ tathātithyaṃ nivedyakuśikātmaje |
rāmalakṣmaṇayoḥ paścādakurvannatithikriyām || 1-22-18||

RMY 1-22-19

सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् ।
न्यवसन्सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा ॥ १-२२-१९॥
satkāraṃ samanuprāpya kathābhirabhirañjayan |
nyavasansusukhaṃ tatra kāmāśramapade tadā || 1-22-19||

Sarga: 23/76 (30)

RMY 1-23-1

ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिंदमौ ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥ १-२३-१॥
tataḥ prabhāte vimale kṛtāhnikamariṃdamau |
viśvāmitraṃ puraskṛtya nadyāstīramupāgatau || 1-23-1||

RMY 1-23-2

ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः ।
उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ १-२३-२॥
te ca sarve mahātmāno munayaḥ saṃśitavratāḥ |
upasthāpya śubhāṃ nāvaṃ viśvāmitramathābruvan || 1-23-2||

RMY 1-23-3

आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-२३-३॥
ārohatu bhavānnāvaṃ rājaputrapuraskṛtaḥ |
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-23-3||

RMY 1-23-4

विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीनभिपूज्य च ।
ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरं गमाम् ॥ १-२३-४॥
viśvāmitrastathetyuktvā tānṛṣīnabhipūjya ca |
tatāra sahitastābhyāṃ saritaṃ sāgaraṃ gamām || 1-23-4||

RMY 1-23-5

अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ॥ १-२३-५॥
atha rāmaḥ sarinmadhye papraccha munipuṅgavam |
vāriṇo bhidyamānasya kimayaṃ tumulo dhvaniḥ || 1-23-5||

RMY 1-23-6

राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहल समन्वितम् ।
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ १-२३-६॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā kautūhala samanvitam |
kathayāmāsa dharmātmā tasya śabdasya niścayam || 1-23-6||

RMY 1-23-7

कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः ।
ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः ॥ १-२३-७॥
kailāsaparvate rāma manasā nirmitaṃ saraḥ |
brahmaṇā naraśārdūla tenedaṃ mānasaṃ saraḥ || 1-23-7||

RMY 1-23-8

तस्मात्सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते ।
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥ १-२३-८॥
tasmātsusrāva sarasaḥ sāyodhyāmupagūhate |
saraḥpravṛttā sarayūḥ puṇyā brahmasaraścyutā || 1-23-8||

RMY 1-23-9

तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते ।
वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु ॥ १-२३-९॥
tasyāyamatulaḥ śabdo jāhnavīmabhivartate |
vārisaṃkṣobhajo rāma praṇāmaṃ niyataḥ kuru || 1-23-9||

RMY 1-23-10

ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ।
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ ॥ १-२३-१०॥
tābhyāṃ tu tāvubhau kṛtvā praṇāmamatidhārmikau |
tīraṃ dakṣiṇamāsādya jagmaturlaghuvikramau || 1-23-10||

RMY 1-23-11

स वनं घोरसंकाशं दृष्ट्वा नृपवरात्मजः ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ १-२३-११॥
sa vanaṃ ghorasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpavarātmajaḥ |
aviprahatamaikṣvākaḥ papraccha munipuṃgavam || 1-23-11||

RMY 1-23-12

अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम् ।
भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर्दारुणारुतैः ॥ १-२३-१२॥
aho vanamidaṃ durgaṃ jhillikāgaṇanāditam |
bhairavaiḥ śvāpadaiḥ kīrṇaṃ śakuntairdāruṇārutaiḥ || 1-23-12||

RMY 1-23-13

नानाप्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः ।
सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चापि शोभितम् ॥ १-२३-१३॥
nānāprakāraiḥ śakunairvāśyadbhirbhairavasvanaiḥ |
siṃhavyāghravarāhaiśca vāraṇaiścāpi śobhitam || 1-23-13||

RMY 1-23-14

धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः ।
संकीर्णं बदरीभिश्च किं न्विदं दारुणं वनम् ॥ १-२३-१४॥
dhavāśvakarṇakakubhairbilvatindukapāṭalaiḥ |
saṃkīrṇaṃ badarībhiśca kiṃ nvidaṃ dāruṇaṃ vanam || 1-23-14||

RMY 1-23-15

तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद्दारुणं वनम् ॥ १-२३-१५॥
tamuvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
śrūyatāṃ vatsa kākutstha yasyaitaddāruṇaṃ vanam || 1-23-15||

RMY 1-23-16

एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम ।
मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ ॥ १-२३-१६॥
etau janapadau sphītau pūrvamāstāṃ narottama |
maladāśca karūṣāśca devanirmāṇanirmitau || 1-23-16||

RMY 1-23-17

पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम् ।
क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या यदाविशत् ॥ १-२३-१७॥
purā vṛtravadhe rāma malena samabhiplutam |
kṣudhā caiva sahasrākṣaṃ brahmahatyā yadāviśat || 1-23-17||

RMY 1-23-18

तमिन्द्रं स्नापयन्देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन् ॥ १-२३-१८॥
tamindraṃ snāpayandevā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
kalaśaiḥ snāpayāmāsurmalaṃ cāsya pramocayan || 1-23-18||

RMY 1-23-19

इह भूम्यां मलं दत्त्वा दत्त्वा कारूषमेव च ।
शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे ॥ १-२३-१९॥
iha bhūmyāṃ malaṃ dattvā dattvā kārūṣameva ca |
śarīrajaṃ mahendrasya tato harṣaṃ prapedire || 1-23-19||

RMY 1-23-20

निर्मलो निष्करूषश्च शुचिरिन्द्रो यदाभवत् ।
ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुरनुत्तमम् ॥ १-२३-२०॥
nirmalo niṣkarūṣaśca śucirindro yadābhavat |
dadau deśasya suprīto varaṃ prabhuranuttamam || 1-23-20||

RMY 1-23-21

इमौ जनपदौ स्थीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ।
मलदाश्च करूषाश्च ममाङ्गमलधारिणौ ॥ १-२३-२१॥
imau janapadau sthītau khyātiṃ loke gamiṣyataḥ |
maladāśca karūṣāśca mamāṅgamaladhāriṇau || 1-23-21||

RMY 1-23-22

साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् ।
देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता ॥ १-२३-२२॥
sādhu sādhviti taṃ devāḥ pākaśāsanamabruvan |
deśasya pūjāṃ tāṃ dṛṣṭvā kṛtāṃ śakreṇa dhīmatā || 1-23-22||

RMY 1-23-23

एतौ जनपदौ स्थीतौ दीर्घकालमरिंदम ।
मलदाश्च करूषाश्च मुदितौ धनधान्यतः ॥ १-२३-२३॥
etau janapadau sthītau dīrghakālamariṃdama |
maladāśca karūṣāśca muditau dhanadhānyataḥ || 1-23-23||

RMY 1-23-24

कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत् ॥ १-२३-२४॥
kasyacittvatha kālasya yakṣī vai kāmarūpiṇī |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayantī tadā hyabhūt || 1-23-24||

RMY 1-23-25

ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ।
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ॥ १-२३-२५॥
tāṭakā nāma bhadraṃ te bhāryā sundasya dhīmataḥ |
mārīco rākṣasaḥ putro yasyāḥ śakraparākramaḥ || 1-23-25||

RMY 1-23-26

इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ।
मलदांश्च करूषांश्च ताटका दुष्टचारिणी ॥ १-२३-२६॥
imau janapadau nityaṃ vināśayati rāghava |
maladāṃśca karūṣāṃśca tāṭakā duṣṭacāriṇī || 1-23-26||

RMY 1-23-27

सेयं पन्थानमावार्य वसत्यत्यर्धयोजने ।
अत एव च गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः ॥ १-२३-२७॥
seyaṃ panthānamāvārya vasatyatyardhayojane |
ata eva ca gantavyaṃ tāṭakāyā vanaṃ yataḥ || 1-23-27||

RMY 1-23-28

स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ।
मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥ १-२३-२८॥
svabāhubalamāśritya jahīmāṃ duṣṭacāriṇīm |
manniyogādimaṃ deśaṃ kuru niṣkaṇṭakaṃ punaḥ || 1-23-28||

RMY 1-23-29

न हि कश्चिदिमं देशं शक्रोत्यागन्तुमीदृशम् ।
यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ॥ १-२३-२९॥
na hi kaścidimaṃ deśaṃ śakrotyāgantumīdṛśam |
yakṣiṇyā ghorayā rāma utsāditamasahyayā || 1-23-29||

RMY 1-23-30

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद्दरुणं वनम् ।
यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते ॥ १-२३-३०॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathaitaddaruṇaṃ vanam |
yakṣyā cotsāditaṃ sarvamadyāpi na nivartate || 1-23-30||

Sarga: 24/76 (19)

RMY 1-24-1

अथ तस्याप्रमेयस्य मुनेर्वचनमुत्तमम् ।
श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः प्रत्युवाच शुभां गिरम् ॥ १-२४-१॥
atha tasyāprameyasya munervacanamuttamam |
śrutvā puruṣaśārdūlaḥ pratyuvāca śubhāṃ giram || 1-24-1||

RMY 1-24-2

अल्पवीर्या यदा यक्षाः श्रूयन्ते मुनिपुंगव ।
कथं नागसहस्रस्य धारयत्यबला बलम् ॥ १-२४-२॥
alpavīryā yadā yakṣāḥ śrūyante munipuṃgava |
kathaṃ nāgasahasrasya dhārayatyabalā balam || 1-24-2||

RMY 1-24-3

विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं शृणु येन बलोत्तरा ।
वरदानकृतं वीर्यं धारयत्यबला बलम् ॥ १-२४-३॥
viśvāmitro'bravīdvākyaṃ śṛṇu yena balottarā |
varadānakṛtaṃ vīryaṃ dhārayatyabalā balam || 1-24-3||

RMY 1-24-4

पूर्वमासीन्महायक्षः सुकेतुर्नाम वीर्यवान् ।
अनपत्यः शुभाचारः स च तेपे महत्तपः ॥ १-२४-४॥
pūrvamāsīnmahāyakṣaḥ suketurnāma vīryavān |
anapatyaḥ śubhācāraḥ sa ca tepe mahattapaḥ || 1-24-4||

RMY 1-24-5

पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपतेस्तदा ।
कन्यारत्नं ददौ राम ताटकां नाम नामतः ॥ १-२४-५॥
pitāmahastu suprītastasya yakṣapatestadā |
kanyāratnaṃ dadau rāma tāṭakāṃ nāma nāmataḥ || 1-24-5||

RMY 1-24-6

ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्याः पितामहः ।
न त्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ ब्रह्मा महायशाः ॥ १-२४-६॥
dadau nāgasahasrasya balaṃ cāsyāḥ pitāmahaḥ |
na tveva putraṃ yakṣāya dadau brahmā mahāyaśāḥ || 1-24-6||

RMY 1-24-7

तां तु जातां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम् ।
जम्भपुत्राय सुन्दाय ददौ भार्यां यशस्विनीम् ॥ १-२४-७॥
tāṃ tu jātāṃ vivardhantīṃ rūpayauvanaśālinīm |
jambhaputrāya sundāya dadau bhāryāṃ yaśasvinīm || 1-24-7||

RMY 1-24-8

कस्यचित्त्वथ कालल्स्य यक्षी पुत्रं व्यजायत ।
मारीचं नाम दुर्धर्षं यः शापाद्राक्षसोऽभवत् ॥ १-२४-८॥
kasyacittvatha kālalsya yakṣī putraṃ vyajāyata |
mārīcaṃ nāma durdharṣaṃ yaḥ śāpādrākṣaso'bhavat || 1-24-8||

RMY 1-24-9

सुन्दे तु निहते राम अगस्त्यमृषिसत्तमम् ।
ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमिच्छति ॥ १-२४-९॥
sunde tu nihate rāma agastyamṛṣisattamam |
tāṭakā saha putreṇa pradharṣayitumicchati || 1-24-9||

RMY 1-24-10

राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार सः ।
अगस्त्यः परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान् ॥ १-२४-१०॥
rākṣasatvaṃ bhajasveti mārīcaṃ vyājahāra saḥ |
agastyaḥ paramakruddhastāṭakāmapi śaptavān || 1-24-10||

RMY 1-24-11

पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना ।
इदं रूपमपहाय दारुणं रूपमस्तु ते ॥ १-२४-११॥
puruṣādī mahāyakṣī virūpā vikṛtānanā |
idaṃ rūpamapahāya dāruṇaṃ rūpamastu te || 1-24-11||

RMY 1-24-12

सैषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्छिता ।
देशमुत्सादयत्येनमगस्त्यचरितं शुभम् ॥ १-२४-१२॥
saiṣā śāpakṛtāmarṣā tāṭakā krodhamūrchitā |
deśamutsādayatyenamagastyacaritaṃ śubham || 1-24-12||

RMY 1-24-13

एनां राघव दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम् ।
गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपराक्रमाम् ॥ १-२४-१३॥
enāṃ rāghava durvṛttāṃ yakṣīṃ paramadāruṇām |
gobrāhmaṇahitārthāya jahi duṣṭaparākramām || 1-24-13||

RMY 1-24-14

न ह्येनां शापसंसृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान् ।
निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन ॥ १-२४-१४॥
na hyenāṃ śāpasaṃsṛṣṭāṃ kaścidutsahate pumān |
nihantuṃ triṣu lokeṣu tvāmṛte raghunandana || 1-24-14||

RMY 1-24-15

न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम ।
चातुर्वर्ण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना ॥ १-२४-१५॥
na hi te strīvadhakṛte ghṛṇā kāryā narottama |
cāturvarṇyahitārthāya kartavyaṃ rājasūnunā || 1-24-15||

RMY 1-24-16

राज्यभारनियुक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
अधर्म्यां जहि काकुत्स्थ धर्मो ह्यस्या न विद्यते ॥ १-२४-१६॥
rājyabhāraniyuktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
adharmyāṃ jahi kākutstha dharmo hyasyā na vidyate || 1-24-16||

RMY 1-24-17

श्रूयते हि पुरा शक्रो विरोचनसुतां नृप ।
पृथिवीं हन्तुमिच्छन्तीं मन्थरामभ्यसूदयत् ॥ १-२४-१७॥
śrūyate hi purā śakro virocanasutāṃ nṛpa |
pṛthivīṃ hantumicchantīṃ mantharāmabhyasūdayat || 1-24-17||

RMY 1-24-18

विष्णुना च पुरा राम भृगुपत्नी दृढव्रता ।
अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता ॥ १-२४-१८॥
viṣṇunā ca purā rāma bhṛgupatnī dṛḍhavratā |
anindraṃ lokamicchantī kāvyamātā niṣūditā || 1-24-18||

RMY 1-24-19

एतैश्चान्यैश्च बहुभी राजपुत्रमहात्मभिः ।
अधर्मनिरता नार्यो हताः पुरुषसत्तमैः ॥ १-२४-१९॥
etaiścānyaiśca bahubhī rājaputramahātmabhiḥ |
adharmaniratā nāryo hatāḥ puruṣasattamaiḥ || 1-24-19||

Sarga: 25/76 (22)

RMY 1-25-1

मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः ॥ १-२५-१॥
munervacanamaklībaṃ śrutvā naravarātmajaḥ |
rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ || 1-25-1||

RMY 1-25-2

पितुर्वचननिर्देशात्पितुर्वचनगौरवात् ।
वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया ॥ १-२५-२॥
piturvacananirdeśātpiturvacanagauravāt |
vacanaṃ kauśikasyeti kartavyamaviśaṅkayā || 1-25-2||

RMY 1-25-3

अनुशिष्टोऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना ।
पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं च तद्वचः ॥ १-२५-३॥
anuśiṣṭo'smyayodhyāyāṃ gurumadhye mahātmanā |
pitrā daśarathenāhaṃ nāvajñeyaṃ ca tadvacaḥ || 1-25-3||

RMY 1-25-4

सोऽहं पितुर्वचः श्रुत्वा शासनाद्ब्रह्म वादिनः ।
करिष्यामि न संदेहस्ताटकावधमुत्तमम् ॥ १-२५-४॥
so'haṃ piturvacaḥ śrutvā śāsanādbrahma vādinaḥ |
kariṣyāmi na saṃdehastāṭakāvadhamuttamam || 1-25-4||

RMY 1-25-5

गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्यास्य सुखाय च ।
तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः ॥ १-२५-५॥
gobrāhmaṇahitārthāya deśasyāsya sukhāya ca |
tava caivāprameyasya vacanaṃ kartumudyataḥ || 1-25-5||

RMY 1-25-6

एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बद्ध्वा मुष्टिमरिंदमः ।
ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं दिशः शब्देन पूरयन् ॥ १-२५-६॥
evamuktvā dhanurmadhye baddhvā muṣṭimariṃdamaḥ |
jyāśabdamakarottīvraṃ diśaḥ śabdena pūrayan || 1-25-6||

RMY 1-25-7

तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटका वनवासिनः ।
ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता ॥ १-२५-७॥
tena śabdena vitrastāstāṭakā vanavāsinaḥ |
tāṭakā ca susaṃkruddhā tena śabdena mohitā || 1-25-7||

RMY 1-25-8

तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
श्रुत्वा चाभ्यद्रवद्वेगाद्यतः शब्दो विनिःसृतः ॥ १-२५-८॥
taṃ śabdamabhinidhyāya rākṣasī krodhamūrchitā |
śrutvā cābhyadravadvegādyataḥ śabdo viniḥsṛtaḥ || 1-25-8||

RMY 1-25-9

तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम् ।
प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोऽभ्यभाषत ॥ १-२५-९॥
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhāṃ vikṛtāṃ vikṛtānanām |
pramāṇenātivṛddhāṃ ca lakṣmaṇaṃ so'bhyabhāṣata || 1-25-9||

RMY 1-25-10

पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः ।
भिद्येरन्दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च ॥ १-२५-१०॥
paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ |
bhidyerandarśanādasyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca || 1-25-10||

RMY 1-25-11

एनां पश्य दुराधर्षां माया बलसमन्विताम् ।
विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ १-२५-११॥
enāṃ paśya durādharṣāṃ māyā balasamanvitām |
vinivṛttāṃ karomyadya hṛtakarṇāgranāsikām || 1-25-11||

RMY 1-25-12

न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः ॥ १-२५-१२॥
na hyenāmutsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām |
vīryaṃ cāsyā gatiṃ cāpi haniṣyāmīti me matiḥ || 1-25-12||

RMY 1-25-13

एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता ।
उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत ॥ १-२५-१३॥
evaṃ bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodhamūrchitā |
udyamya bāhū garjantī rāmamevābhyadhāvata || 1-25-13||

RMY 1-25-14

तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव ।
शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ॥ १-२५-१४॥
tāmāpatantīṃ vegena vikrāntāmaśanīmiva |
śareṇorasi vivyādha sā papāta mamāra ca || 1-25-14||

RMY 1-25-15

तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन् ॥ १-२५-१५॥
tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatistadā |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ surāśca samapūjayan || 1-25-15||

RMY 1-25-16

उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः ।
सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ १-२५-१६॥
uvāca paramaprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
surāśca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitramathābruvan || 1-25-16||

RMY 1-25-17

मुने कौशिके भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः ।
तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे ॥ १-२५-१७॥
mune kauśike bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ |
toṣitāḥ karmaṇānena snehaṃ darśaya rāghave || 1-25-17||

RMY 1-25-18

प्रजापतेर्कृशाश्वस्य पुत्रान्सत्यपराक्रमान् ।
तपोबलभृतान्ब्रह्मन्राघवाय निवेदय ॥ १-२५-१८॥
prajāpaterkṛśāśvasya putrānsatyaparākramān |
tapobalabhṛtānbrahmanrāghavāya nivedaya || 1-25-18||

RMY 1-25-19

पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने धृतः ।
कर्तव्यं च महत्कर्म सुराणां राजसूनुना ॥ १-२५-१९॥
pātrabhūtaśca te brahmaṃstavānugamane dhṛtaḥ |
kartavyaṃ ca mahatkarma surāṇāṃ rājasūnunā || 1-25-19||

RMY 1-25-20

एवमुक्त्वा सुराः सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम् ।
विश्वामित्रं पूजयित्वा ततः संध्या प्रवर्तते ॥ १-२५-२०॥
evamuktvā surāḥ sarve hṛṣṭā jagmuryathāgatam |
viśvāmitraṃ pūjayitvā tataḥ saṃdhyā pravartate || 1-25-20||

RMY 1-25-21

ततो मुनिवरः प्रीतिस्ताटका वधतोषितः ।
मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२५-२१॥
tato munivaraḥ prītistāṭakā vadhatoṣitaḥ |
mūrdhni rāmamupāghrāya idaṃ vacanamabravīt || 1-25-21||

RMY 1-25-22

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम ॥ १-२५-२२॥
ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana |
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmastadāśramapadaṃ mama || 1-25-22||

Sarga: 26/76 (25)

RMY 1-26-1

अथ तां रजनीमुष्य विश्वामिरो महायशाः ।
प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ॥ १-२६-१॥
atha tāṃ rajanīmuṣya viśvāmiro mahāyaśāḥ |
prahasya rāghavaṃ vākyamuvāca madhurākṣaram || 1-26-1||

RMY 1-26-2

पतितुष्टोऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ॥ १-२६-२॥
patituṣṭo'smi bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prītyā paramayā yukto dadāmyastrāṇi sarvaśaḥ || 1-26-2||

RMY 1-26-3

देवासुरगणान्वापि सगन्धर्वोरगानपि ।
यैरमित्रान्प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि ॥ १-२६-३॥
devāsuragaṇānvāpi sagandharvoragānapi |
yairamitrānprasahyājau vaśīkṛtya jayiṣyasi || 1-26-3||

RMY 1-26-4

तानि दिव्यानि भद्रं ते ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ।
दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव ॥ १-२६-४॥
tāni divyāni bhadraṃ te dadāmyastrāṇi sarvaśaḥ |
daṇḍacakraṃ mahaddivyaṃ tava dāsyāmi rāghava || 1-26-4||

RMY 1-26-5

धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च ।
विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रं चक्रं तथैव च ॥ १-२६-५॥
dharmacakraṃ tato vīra kālacakraṃ tathaiva ca |
viṣṇucakraṃ tathātyugramaindraṃ cakraṃ tathaiva ca || 1-26-5||

RMY 1-26-6

वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव ।
ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम् ॥ १-२६-६॥
vajramastraṃ naraśreṣṭha śaivaṃ śūlavaraṃ tathā |
astraṃ brahmaśiraścaiva aiṣīkamapi rāghava |
dadāmi te mahābāho brāhmamastramanuttamam || 1-26-6||

RMY 1-26-7

गदे द्वे चैव काकुत्स्थ मोदकी शिखरी उभे ।
प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मज ॥ १-२६-७॥
gade dve caiva kākutstha modakī śikharī ubhe |
pradīpte naraśārdūla prayacchāmi nṛpātmaja || 1-26-7||

RMY 1-26-8

धर्मपाशमहं राम कालपाशं तथैव च ।
वारुणं पाशमस्त्रं च ददान्यहमनुत्तमम् ॥ १-२६-८॥
dharmapāśamahaṃ rāma kālapāśaṃ tathaiva ca |
vāruṇaṃ pāśamastraṃ ca dadānyahamanuttamam || 1-26-8||

RMY 1-26-9

अशनी द्वे प्रयच्छामि शुष्कार्द्रे रघुनन्दन ॥ १-२६-९॥
aśanī dve prayacchāmi śuṣkārdre raghunandana || 1-26-9||

RMY 1-26-10

ददामि चास्त्रं पैनाकमस्त्रं नारायणं तथा ।
आग्नेयमस्त्र दयितं शिखरं नाम नामतः ॥ १-२६-१०॥
dadāmi cāstraṃ painākamastraṃ nārāyaṇaṃ tathā |
āgneyamastra dayitaṃ śikharaṃ nāma nāmataḥ || 1-26-10||

RMY 1-26-11

वायव्यं प्रथमं नाम ददामि तव राघव ।
अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ १-२६-११॥
vāyavyaṃ prathamaṃ nāma dadāmi tava rāghava |
astraṃ hayaśiro nāma krauñcamastraṃ tathaiva ca || 1-26-11||

RMY 1-26-12

शक्ति द्वयं च काकुत्स्थ ददामि तव चानघ ।
कङ्कालं मुसलं घोरं कापालमथ कङ्कणम् ॥ १-२६-१२॥
śakti dvayaṃ ca kākutstha dadāmi tava cānagha |
kaṅkālaṃ musalaṃ ghoraṃ kāpālamatha kaṅkaṇam || 1-26-12||

RMY 1-26-13

धारयन्त्यसुरा यानि ददाम्येतानि सर्वशः ।
वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः ॥ १-२६-१३॥
dhārayantyasurā yāni dadāmyetāni sarvaśaḥ |
vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca nandanaṃ nāma nāmataḥ || 1-26-13||

RMY 1-26-14

असिरत्नं महाबाहो ददामि नृवरात्मज ।
गान्धर्वमस्त्रं दयितं मानवं नाम नामतः ॥ १-२६-१४॥
asiratnaṃ mahābāho dadāmi nṛvarātmaja |
gāndharvamastraṃ dayitaṃ mānavaṃ nāma nāmataḥ || 1-26-14||

RMY 1-26-15

प्रस्वापनप्रशमने दद्मि सौरं च राघव ।
दर्पणं शोषणं चैव संतापनविलापने ॥ १-२६-१५॥
prasvāpanapraśamane dadmi sauraṃ ca rāghava |
darpaṇaṃ śoṣaṇaṃ caiva saṃtāpanavilāpane || 1-26-15||

RMY 1-26-16

मदनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा ।
पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः ।
प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः ॥ १-२६-१६॥
madanaṃ caiva durdharṣaṃ kandarpadayitaṃ tathā |
paiśācamastraṃ dayitaṃ mohanaṃ nāma nāmataḥ |
pratīccha naraśārdūla rājaputra mahāyaśaḥ || 1-26-16||

RMY 1-26-17

तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबलम् ।
संवर्तं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज ॥ १-२६-१७॥
tāmasaṃ naraśārdūla saumanaṃ ca mahābalam |
saṃvartaṃ caiva durdharṣaṃ mausalaṃ ca nṛpātmaja || 1-26-17||

RMY 1-26-18

सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायाधरं परम् ।
घोरं तेजःप्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम् ॥ १-२६-१८॥
satyamastraṃ mahābāho tathā māyādharaṃ param |
ghoraṃ tejaḥprabhaṃ nāma paratejo'pakarṣaṇam || 1-26-18||

RMY 1-26-19

सोमास्त्रं शिशिरं नाम त्वाष्ट्रमस्त्रं सुदामनम् ।
दारुणं च भगस्यापि शीतेषुमथ मानवम् ॥ १-२६-१९॥
somāstraṃ śiśiraṃ nāma tvāṣṭramastraṃ sudāmanam |
dāruṇaṃ ca bhagasyāpi śīteṣumatha mānavam || 1-26-19||

RMY 1-26-20

एतान्नाम महाबाहो कामरूपान्महाबलान् ।
गृहाण परमोदारान्क्षिप्रमेव नृपात्मज ॥ १-२६-२०॥
etānnāma mahābāho kāmarūpānmahābalān |
gṛhāṇa paramodārānkṣiprameva nṛpātmaja || 1-26-20||

RMY 1-26-21

स्थितस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिर्निवरतस्तदा ।
ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम् ॥ १-२६-२१॥
sthitastu prāṅmukho bhūtvā śucirnivaratastadā |
dadau rāmāya suprīto mantragrāmamanuttamam || 1-26-21||

RMY 1-26-22

जपतस्तु मुनेस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
उपतस्थुर्महार्हाणि सर्वाण्यस्त्राणि राघवम् ॥ १-२६-२२॥
japatastu munestasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
upatasthurmahārhāṇi sarvāṇyastrāṇi rāghavam || 1-26-22||

RMY 1-26-23

ऊचुश्च मुदिता रामं सर्वे प्राञ्जलयस्तदा ।
इमे स्म परमोदार किंकरास्तव राघव ॥ १-२६-२३॥
ūcuśca muditā rāmaṃ sarve prāñjalayastadā |
ime sma paramodāra kiṃkarāstava rāghava || 1-26-23||

RMY 1-26-24

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालभ्य च पाणिना ।
मनसा मे भविष्यध्वमिति तान्यभ्यचोदयत् ॥ १-२६-२४॥
pratigṛhya ca kākutsthaḥ samālabhya ca pāṇinā |
manasā me bhaviṣyadhvamiti tānyabhyacodayat || 1-26-24||

RMY 1-26-25

ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम् ।
अभिवाद्य महातेजा गमनायोपचक्रमे ॥ १-२६-२५॥
tataḥ prītamanā rāmo viśvāmitraṃ mahāmunim |
abhivādya mahātejā gamanāyopacakrame || 1-26-25||

Sarga: 27/76 (18)

RMY 1-27-1

प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनः शुचिः ।
गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-२७-१॥
pratigṛhya tato'strāṇi prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ |
gacchanneva ca kākutstho viśvāmitramathābravīt || 1-27-1||

RMY 1-27-2

गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन्दुराधर्षः सुरैरपि ।
अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुंगव ॥ १-२७-२॥
gṛhītāstro'smi bhagavandurādharṣaḥ surairapi |
astrāṇāṃ tvahamicchāmi saṃhāraṃ munipuṃgava || 1-27-2||

RMY 1-27-3

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
संहारं व्याजहाराथ धृतिमान्सुव्रतः शुचिः ॥ १-२७-३॥
evaṃ bruvati kākutsthe viśvāmitro mahāmuniḥ |
saṃhāraṃ vyājahārātha dhṛtimānsuvrataḥ śuciḥ || 1-27-3||

RMY 1-27-4

सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च ।
प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् ॥ १-२७-४॥
satyavantaṃ satyakīrtiṃ dhṛṣṭaṃ rabhasameva ca |
pratihārataraṃ nāma parāṅmukhamavāṅmukham || 1-27-4||

RMY 1-27-5

लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ ।
दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ ॥ १-२७-५॥
lakṣākṣaviṣamau caiva dṛḍhanābhasunābhakau |
daśākṣaśatavaktrau ca daśaśīrṣaśatodarau || 1-27-5||

RMY 1-27-6

पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ ।
ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्य विमलावुभौ ॥ १-२७-६॥
padmanābhamahānābhau dundunābhasunābhakau |
jyotiṣaṃ kṛśanaṃ caiva nairāśya vimalāvubhau || 1-27-6||

RMY 1-27-7

यौगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा ।
पित्र्यं सौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ ॥ १-२७-७॥
yaugandharaharidrau ca daityapramathanau tathā |
pitryaṃ saumanasaṃ caiva vidhūtamakarāvubhau || 1-27-7||

RMY 1-27-8

करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव ।
कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा ॥ १-२७-८॥
karavīrakaraṃ caiva dhanadhānyau ca rāghava |
kāmarūpaṃ kāmaruciṃ mohamāvaraṇaṃ tathā || 1-27-8||

RMY 1-27-9

जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा ।
कृशाश्वतनयान्राम भास्वरान्कामरूपिणः ॥ १-२७-९॥
jṛmbhakaṃ sarvanābhaṃ ca santānavaraṇau tathā |
kṛśāśvatanayānrāma bhāsvarānkāmarūpiṇaḥ || 1-27-9||

RMY 1-27-10

प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव ।
दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तः सुखप्रदाः ॥ १-२७-१०॥
pratīccha mama bhadraṃ te pātrabhūto'si rāghava |
divyabhāsvaradehāśca mūrtimantaḥ sukhapradāḥ || 1-27-10||

RMY 1-27-11

रामं प्राञ्जलयो भूत्वाब्रुवन्मधुरभाषिणः ।
इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते ॥ १-२७-११॥
rāmaṃ prāñjalayo bhūtvābruvanmadhurabhāṣiṇaḥ |
ime sma naraśārdūla śādhi kiṃ karavāma te || 1-27-11||

RMY 1-27-12

गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः ।
मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ ॥ १-२७-१२॥
gamyatāmiti tānāha yatheṣṭaṃ raghunandanaḥ |
mānasāḥ kāryakāleṣu sāhāyyaṃ me kariṣyatha || 1-27-12||

RMY 1-27-13

अथ ते राममामन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १-२७-१३॥
atha te rāmamāmantrya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
evamastviti kākutsthamuktvā jagmuryathāgatam || 1-27-13||

RMY 1-27-14

स च तान्राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-२७-१४॥
sa ca tānrāghavo jñātvā viśvāmitraṃ mahāmunim |
gacchannevātha madhuraṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1-27-14||

RMY 1-27-15

किं न्वेतन्मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः ।
वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे ॥ १-२७-१५॥
kiṃ nvetanmeghasaṃkāśaṃ parvatasyāvidūrataḥ |
vṛkṣaṣaṇḍamito bhāti paraṃ kautūhalaṃ hi me || 1-27-15||

RMY 1-27-16

दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोहरमतीव च ।
नानाप्रकारैः शकुनैर्वल्गुभाषैरलंकृतम् ॥ १-२७-१६॥
darśanīyaṃ mṛgākīrṇaṃ manoharamatīva ca |
nānāprakāraiḥ śakunairvalgubhāṣairalaṃkṛtam || 1-27-16||

RMY 1-27-17

निःसृताः स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात् ।
अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया ॥ १-२७-१७॥
niḥsṛtāḥ sma muniśreṣṭha kāntārādromaharṣaṇāt |
anayā tvavagacchāmi deśasya sukhavattayā || 1-27-17||

RMY 1-27-18

सर्वं मे शंस भगवन्कस्याश्रमपदं त्विदम् ।
संप्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः ॥ १-२७-१८॥
sarvaṃ me śaṃsa bhagavankasyāśramapadaṃ tvidam |
saṃprāptā yatra te pāpā brahmaghnā duṣṭacāriṇaḥ || 1-27-18||

Sarga: 28/76 (20)

RMY 1-28-1

अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छतः ।
विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥ १-२८-१॥
atha tasyāprameyasya tadvanaṃ paripṛcchataḥ |
viśvāmitro mahātejā vyākhyātumupacakrame || 1-28-1||

RMY 1-28-2

एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः ।
सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्यत्र महातपाः ॥ १-२८-२॥
eṣa pūrvāśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ |
siddhāśrama iti khyātaḥ siddho hyatra mahātapāḥ || 1-28-2||

RMY 1-28-3

एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः ।
निर्जित्य दैवतगणान्सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् ।
कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १-२८-३॥
etasminneva kāle tu rājā vairocanirbaliḥ |
nirjitya daivatagaṇānsendrāṃśca samarudgaṇān |
kārayāmāsa tadrājyaṃ triṣu lokeṣu viśrutaḥ || 1-28-3||

RMY 1-28-4

बलेस्तु यजमानस्य देवाः साग्निपुरोगमाः ।
समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥ १-२८-४॥
balestu yajamānasya devāḥ sāgnipurogamāḥ |
samāgamya svayaṃ caiva viṣṇumūcurihāśrame || 1-28-4||

RMY 1-28-5

बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् ।
असमाप्ते क्रतौ तस्मिन्स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥ १-२८-५॥
balirvairocanirviṣṇo yajate yajñamuttamam |
asamāpte kratau tasminsvakāryamabhipadyatām || 1-28-5||

RMY 1-28-6

ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः ।
यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥ १-२८-६॥
ye cainamabhivartante yācitāra itastataḥ |
yacca yatra yathāvacca sarvaṃ tebhyaḥ prayacchati || 1-28-6||

RMY 1-28-7

स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपाश्रितः ।
वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ १-२८-७॥
sa tvaṃ surahitārthāya māyāyogamupāśritaḥ |
vāmanatvaṃ gato viṣṇo kuru kalyāṇamuttamam || 1-28-7||

RMY 1-28-8

अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादात्ते भविष्यति ।
सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः ॥ १-२८-८॥
ayaṃ siddhāśramo nāma prasādātte bhaviṣyati |
siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavannitaḥ || 1-28-8||

RMY 1-28-9

अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत ।
वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् ॥ १-२८-९॥
atha viṣṇurmahātejā adityāṃ samajāyata |
vāmanaṃ rūpamāsthāya vairocanimupāgamat || 1-28-9||

RMY 1-28-10

त्रीन्क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानतः ।
आक्रम्य लोकाँल्लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ १-२८-१०॥
trīnkramānatha bhikṣitvā pratigṛhya ca mānataḥ |
ākramya lokā~llokātmā sarvabhūtahite rataḥ || 1-28-10||

RMY 1-28-11

महेन्द्राय पुनः प्रादान्नियम्य बलिमोजसा ।
त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुनः ॥ १-२८-११॥
mahendrāya punaḥ prādānniyamya balimojasā |
trailokyaṃ sa mahātejāścakre śakravaśaṃ punaḥ || 1-28-11||

RMY 1-28-12

तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमः श्रमनाशनः ।
मयापि भक्त्या तस्यैष वामनस्योपभुज्यते ॥ १-२८-१२॥
tenaiṣa pūrvamākrānta āśramaḥ śramanāśanaḥ |
mayāpi bhaktyā tasyaiṣa vāmanasyopabhujyate || 1-28-12||

RMY 1-28-13

एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः ।
अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ १-२८-१३॥
etamāśramamāyānti rākṣasā vighnakāriṇaḥ |
atra te puruṣavyāghra hantavyā duṣṭacāriṇaḥ || 1-28-13||

RMY 1-28-14

अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् ।
तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम ॥ १-२८-१४॥
adya gacchāmahe rāma siddhāśramamanuttamam |
tadāśramapadaṃ tāta tavāpyetadyathā mama || 1-28-14||

RMY 1-28-15

तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः ।
उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥ १-२८-१५॥
taṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve siddhāśramanivāsinaḥ |
utpatyotpatya sahasā viśvāmitramapūjayan || 1-28-15||

RMY 1-28-16

यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते ।
तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १-२८-१६॥
yathārhaṃ cakrire pūjāṃ viśvāmitrāya dhīmate |
tathaiva rājaputrābhyāmakurvannatithikriyām || 1-28-16||

RMY 1-28-17

मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥ १-२८-१७॥
muhūrtamatha viśrāntau rājaputrāvariṃdamau |
prāñjalī muniśārdūlamūcatū raghunandanau || 1-28-17||

RMY 1-28-18

अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव ।
सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धः स्यात्सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १-२८-१८॥
adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṃgava |
siddhāśramo'yaṃ siddhaḥ syātsatyamastu vacastava || 1-28-18||

RMY 1-28-19

एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १-२८-१९॥
evamukto mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
praviveśa tadā dīkṣāṃ niyato niyatendriyaḥ || 1-28-19||

RMY 1-28-20

कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ ।
प्रभातकाले चोत्थाय विश्वामित्रमवन्दताम् ॥ १-२८-२०॥
kumārāvapi tāṃ rātrimuṣitvā susamāhitau |
prabhātakāle cotthāya viśvāmitramavandatām || 1-28-20||

Sarga: 29/76 (23)

RMY 1-29-1

अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः ॥ १-२९-१॥
atha tau deśakālajñau rājaputrāvariṃdamau |
deśe kāle ca vākyajñāvabrūtāṃ kauśikaṃ vacaḥ || 1-29-1||

RMY 1-29-2

भगवञ्श्रोतुमिच्छावो यस्मिन्काले निशाचरौ ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥ १-२९-२॥
bhagavañśrotumicchāvo yasminkāle niśācarau |
saṃrakṣaṇīyau tau brahmannātivarteta tatkṣaṇam || 1-29-2||

RMY 1-29-3

एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया ।
सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर्नृपात्मजौ ॥ १-२९-३॥
evaṃ bruvāṇau kākutsthau tvaramāṇau yuyutsayā |
sarve te munayaḥ prītāḥ praśaśaṃsurnṛpātmajau || 1-29-3||

RMY 1-29-4

अद्य प्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् ।
दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति ॥ १-२९-४॥
adya prabhṛti ṣaḍrātraṃ rakṣataṃ rāghavau yuvām |
dīkṣāṃ gato hyeṣa munirmaunitvaṃ ca gamiṣyati || 1-29-4||

RMY 1-29-5

तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥ १-२९-५॥
tau tu tadvacanaṃ śrutvā rājaputrau yaśasvinau |
anidrau ṣaḍahorātraṃ tapovanamarakṣatām || 1-29-5||

RMY 1-29-6

उपासां चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ ।
ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिंदमौ ॥ १-२९-६॥
upāsāṃ cakraturvīrau yattau paramadhanvinau |
rarakṣaturmunivaraṃ viśvāmitramariṃdamau || 1-29-6||

RMY 1-29-7

अथ काले गते तस्मिन्षष्ठेऽहनि समागते ।
सौमित्रमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहितः ॥ १-२९-७॥
atha kāle gate tasminṣaṣṭhe'hani samāgate |
saumitramabravīdrāmo yatto bhava samāhitaḥ || 1-29-7||

RMY 1-29-8

रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया ।
प्रजज्वाल ततो वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता ॥ १-२९-८॥
rāmasyaivaṃ bruvāṇasya tvaritasya yuyutsayā |
prajajvāla tato vediḥ sopādhyāyapurohitā || 1-29-8||

RMY 1-29-9

मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ संप्रवर्तते ।
आकाशे च महाञ्शब्दः प्रादुरासीद्भयानकः ॥ १-२९-९॥
mantravacca yathānyāyaṃ yajño'sau saṃpravartate |
ākāśe ca mahāñśabdaḥ prādurāsīdbhayānakaḥ || 1-29-9||

RMY 1-29-10

आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गतः ।
तथा मायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम् ॥ १-२९-१०॥
āvārya gaganaṃ megho yathā prāvṛṣi nirgataḥ |
tathā māyāṃ vikurvāṇau rākṣasāvabhyadhāvatām || 1-29-10||

RMY 1-29-11

मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचरास्तथा ।
आगम्य भीमसंकाशा रुधिरौघानवासृजन् ॥ १-२९-११॥
mārīcaśca subāhuśca tayoranucarāstathā |
āgamya bhīmasaṃkāśā rudhiraughānavāsṛjan || 1-29-11||

RMY 1-29-12

तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः ।
लक्ष्मणं त्वभिसंप्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥ १-२९-१२॥
tāvāpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīvalocanaḥ |
lakṣmaṇaṃ tvabhisaṃprekṣya rāmo vacanamabravīt || 1-29-12||

RMY 1-29-13

पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान्राक्षसान्पिशिताशनान् ।
मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथाघनान् ॥ १-२९-१३॥
paśya lakṣmaṇa durvṛttānrākṣasānpiśitāśanān |
mānavāstrasamādhūtānanilena yathāghanān || 1-29-13||

RMY 1-29-14

मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम् ।
चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥ १-२९-१४॥
mānavaṃ paramodāramastraṃ paramabhāsvaram |
cikṣepa paramakruddho mārīcorasi rāghavaḥ || 1-29-14||

RMY 1-29-15

स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः ।
संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसंप्लवे ॥ १-२९-१५॥
sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ |
saṃpūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptaḥ sāgarasaṃplave || 1-29-15||

RMY 1-29-16

विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषुबलपीडितम् ।
निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १-२९-१६॥
vicetanaṃ vighūrṇantaṃ śīteṣubalapīḍitam |
nirastaṃ dṛśya mārīcaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 1-29-16||

RMY 1-29-17

पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम् ।
मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते ॥ १-२९-१७॥
paśya lakṣmaṇa śīteṣuṃ mānavaṃ dharmasaṃhitam |
mohayitvā nayatyenaṃ na ca prāṇairviyujyate || 1-29-17||

RMY 1-29-18

इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान्दुष्टचारिणः ।
राक्षसान्पापकर्मस्थान्यज्ञघ्नान्रुधिराशनान् ॥ १-२९-१८॥
imānapi vadhiṣyāmi nirghṛṇānduṣṭacāriṇaḥ |
rākṣasānpāpakarmasthānyajñaghnānrudhirāśanān || 1-29-18||

RMY 1-29-19

विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः ।
सुबाहुरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि ॥ १-२९-१९॥
vigṛhya sumahaccāstramāgneyaṃ raghunandanaḥ |
subāhurasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatadbhuvi || 1-29-19||

RMY 1-29-20

शेषान्वायव्यमादाय निजघान महायशाः ।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥ १-२९-२०॥
śeṣānvāyavyamādāya nijaghāna mahāyaśāḥ |
rāghavaḥ paramodāro munīnāṃ mudamāvahan || 1-29-20||

RMY 1-29-21

स हत्वा राक्षसान्सर्वान्यज्ञघ्नान्रघुनन्दनः ।
ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा ॥ १-२९-२१॥
sa hatvā rākṣasānsarvānyajñaghnānraghunandanaḥ |
ṛṣibhiḥ pūjitastatra yathendro vijaye purā || 1-29-21||

RMY 1-29-22

अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः ।
निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १-२९-२२॥
atha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ |
nirītikā diśo dṛṣṭvā kākutsthamidamabravīt || 1-29-22||

RMY 1-29-23

कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया ।
सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायशः ॥ १-२९-२३॥
kṛtārtho'smi mahābāho kṛtaṃ guruvacastvayā |
siddhāśramamidaṃ satyaṃ kṛtaṃ rāma mahāyaśaḥ || 1-29-23||

Sarga: 30/76 (23)

RMY 1-30-1

अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्षणौ ।
ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १-३०-१॥
atha tāṃ rajanīṃ tatra kṛtārthau rāmalakṣaṇau |
ūṣaturmuditau vīrau prahṛṣṭenāntarātmanā || 1-30-1||

RMY 1-30-2

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ ।
विश्वामित्रमृषींश्चान्यान्सहितावभिजग्मतुः ॥ १-३०-२॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapaurvāhṇikakriyau |
viśvāmitramṛṣīṃścānyānsahitāvabhijagmatuḥ || 1-30-2||

RMY 1-30-3

अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
ऊचतुर्मधुरोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ ॥ १-३०-३॥
abhivādya muniśreṣṭhaṃ jvalantamiva pāvakam |
ūcaturmadhurodāraṃ vākyaṃ madhurabhāṣiṇau || 1-30-3||

RMY 1-30-4

इमौ स्वो मुनिशार्दूल किंकरौ समुपस्थितौ ।
आज्ञापय यथेष्टं वै शासनं करवाव किम् ॥ १-३०-४॥
imau svo muniśārdūla kiṃkarau samupasthitau |
ājñāpaya yatheṣṭaṃ vai śāsanaṃ karavāva kim || 1-30-4||

RMY 1-30-5

एवमुक्ते ततस्ताभ्यां सर्व एव महर्षयः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन् ॥ १-३०-५॥
evamukte tatastābhyāṃ sarva eva maharṣayaḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya rāmaṃ vacanamabruvan || 1-30-5||

RMY 1-30-6

मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति ।
यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम् ॥ १-३०-६॥
maithilasya naraśreṣṭha janakasya bhaviṣyati |
yajñaḥ paramadharmiṣṭhastatra yāsyāmahe vayam || 1-30-6||

RMY 1-30-7

त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि ।
अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥ १-३०-७॥
tvaṃ caiva naraśārdūla sahāsmābhirgamiṣyasi |
adbhutaṃ ca dhanūratnaṃ tatra tvaṃ draṣṭumarhasi || 1-30-7||

RMY 1-30-8

तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः ।
अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम् ॥ १-३०-८॥
taddhi pūrvaṃ naraśreṣṭha dattaṃ sadasi daivataiḥ |
aprameyabalaṃ ghoraṃ makhe paramabhāsvaram || 1-30-8||

RMY 1-30-9

नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
कर्तुमारोपणं शक्ता न कथंचन मानुषाः ॥ १-३०-९॥
nāsya devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ |
kartumāropaṇaṃ śaktā na kathaṃcana mānuṣāḥ || 1-30-9||

RMY 1-30-10

धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः ।
न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः ॥ १-३०-१०॥
dhanuṣastasya vīryaṃ hi jijñāsanto mahīkṣitaḥ |
na śekurāropayituṃ rājaputrā mahābalāḥ || 1-30-10||

RMY 1-30-11

तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः ।
तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं चाद्भुतदर्शनम् ॥ १-३०-११॥
taddhanurnaraśārdūla maithilasya mahātmanaḥ |
tatra drakṣyasi kākutstha yajñaṃ cādbhutadarśanam || 1-30-11||

RMY 1-30-12

तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः ।
याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः ॥ १-३०-१२॥
taddhi yajñaphalaṃ tena maithilenottamaṃ dhanuḥ |
yācitaṃ naraśārdūla sunābhaṃ sarvadaivataiḥ || 1-30-12||

RMY 1-30-13

एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत्तदा ।
सर्षिसंघः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेवताः ॥ १-३०-१३॥
evamuktvā munivaraḥ prasthānamakarottadā |
sarṣisaṃghaḥ sakākutstha āmantrya vanadevatāḥ || 1-30-13||

RMY 1-30-14

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम् ।
उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम् ॥ १-३०-१४॥
svasti vo'stu gamiṣyāmi siddhaḥ siddhāśramādaham |
uttare jāhnavītīre himavantaṃ śiloccayam || 1-30-14||

RMY 1-30-15

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा सिद्धाश्रममनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ १-३०-१५॥
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā siddhāśramamanuttamam |
uttarāṃ diśamuddiśya prasthātumupacakrame || 1-30-15||

RMY 1-30-16

तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम् ।
शकटी शतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम् ॥ १-३०-१६॥
taṃ vrajantaṃ munivaramanvagādanusāriṇām |
śakaṭī śatamātraṃ tu prayāṇe brahmavādinām || 1-30-16||

RMY 1-30-17

मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिनः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १-३०-१७॥
mṛgapakṣigaṇāścaiva siddhāśramanivāsinaḥ |
anujagmurmahātmānaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim || 1-30-17||

RMY 1-30-18

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः ॥ १-३०-१८॥
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
vāsaṃ cakrurmunigaṇāḥ śoṇākūle samāhitāḥ || 1-30-18||

RMY 1-30-19

तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजसः ॥ १-३०-१९॥
te'staṃ gate dinakare snātvā hutahutāśanāḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya niṣeduramitaujasaḥ || 1-30-19||

RMY 1-30-20

रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनींस्तानभिपूज्य च ।
अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ १-३०-२०॥
rāmo'pi sahasaumitrirmunīṃstānabhipūjya ca |
agrato niṣasādātha viśvāmitrasya dhīmataḥ || 1-30-20||

RMY 1-30-21

अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितः ॥ १-३०-२१॥
atha rāmo mahātejā viśvāmitraṃ mahāmunim |
papraccha muniśārdūlaṃ kautūhalasamanvitaḥ || 1-30-21||

RMY 1-30-22

भगवन्को न्वयं देशः समृद्धवनशोभितः ।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १-३०-२२॥
bhagavanko nvayaṃ deśaḥ samṛddhavanaśobhitaḥ |
śrotumicchāmi bhadraṃ te vaktumarhasi tattvataḥ || 1-30-22||

RMY 1-30-23

चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रतः ।
तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः ॥ १-३०-२३॥
codito rāmavākyena kathayāmāsa suvrataḥ |
tasya deśasya nikhilamṛṣimadhye mahātapāḥ || 1-30-23||

Sarga: 31/76 (22)

RMY 1-31-1

ब्रह्मयोनिर्महानासीत्कुशो नाम महातपाः ।
वैदर्भ्यां जनयामास चतुरः सदृशान्सुतान् ।
कुशाम्बं कुशनाभं च आधूर्तरजसं वसुम् ॥ १-३१-१॥
brahmayonirmahānāsītkuśo nāma mahātapāḥ |
vaidarbhyāṃ janayāmāsa caturaḥ sadṛśānsutān |
kuśāmbaṃ kuśanābhaṃ ca ādhūrtarajasaṃ vasum || 1-31-1||

RMY 1-31-2

दीप्तियुक्तान्महोत्साहान्क्षत्रधर्मचिकीर्षया ।
तानुवाच कुशः पुत्रान्धर्मिष्ठान्सत्यवादिनः ।
क्रियतां पालनं पुत्रा धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम् ॥ १-३१-२॥
dīptiyuktānmahotsāhānkṣatradharmacikīrṣayā |
tānuvāca kuśaḥ putrāndharmiṣṭhānsatyavādinaḥ |
kriyatāṃ pālanaṃ putrā dharmaṃ prāpsyatha puṣkalam || 1-31-2||

RMY 1-31-3

कुशस्य वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसंमताः ।
निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा ॥ १-३१-३॥
kuśasya vacanaṃ śrutvā catvāro lokasaṃmatāḥ |
niveśaṃ cakrire sarve purāṇāṃ nṛvarāstadā || 1-31-3||

RMY 1-31-4

कुशाम्बस्तु महातेजाः कौशाम्बीमकरोत्पुरीम् ।
कुशनाभस्तु धर्मात्मा परं चक्रे महोदयम् ॥ १-३१-४॥
kuśāmbastu mahātejāḥ kauśāmbīmakarotpurīm |
kuśanābhastu dharmātmā paraṃ cakre mahodayam || 1-31-4||

RMY 1-31-5

आधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपतिः ।
चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम् ॥ १-३१-५॥
ādhūrtarajaso rāma dharmāraṇyaṃ mahīpatiḥ |
cakre puravaraṃ rājā vasuścakre girivrajam || 1-31-5||

RMY 1-31-6

एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मनः ।
एते शैलवराः पञ्च प्रकाशन्ते समन्ततः ॥ १-३१-६॥
eṣā vasumatī rāma vasostasya mahātmanaḥ |
ete śailavarāḥ pañca prakāśante samantataḥ || 1-31-6||

RMY 1-31-7

सुमागधी नदी रम्या मागधान्विश्रुताययौ ।
पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते ॥ १-३१-७॥
sumāgadhī nadī ramyā māgadhānviśrutāyayau |
pañcānāṃ śailamukhyānāṃ madhye māleva śobhate || 1-31-7||

RMY 1-31-8

सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मनः ।
पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी ॥ १-३१-८॥
saiṣā hi māgadhī rāma vasostasya mahātmanaḥ |
pūrvābhicaritā rāma sukṣetrā sasyamālinī || 1-31-8||

RMY 1-31-9

कुशनाभस्तु राजर्षिः कन्याशतमनुत्तमम् ।
जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन ॥ १-३१-९॥
kuśanābhastu rājarṣiḥ kanyāśatamanuttamam |
janayāmāsa dharmātmā ghṛtācyāṃ raghunandana || 1-31-9||

RMY 1-31-10

तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्यः स्वलंकृताः ।
उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदाः ॥ १-३१-१०॥
tāstu yauvanaśālinyo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
udyānabhūmimāgamya prāvṛṣīva śatahradāḥ || 1-31-10||

RMY 1-31-11

गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च राघव ।
आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिताः ॥ १-३१-११॥
gāyantyo nṛtyamānāśca vādayantyaśca rāghava |
āmodaṃ paramaṃ jagmurvarābharaṇabhūṣitāḥ || 1-31-11||

RMY 1-31-12

अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे ॥ १-३१-१२॥
atha tāścārusarvāṅgyo rūpeṇāpratimā bhuvi |
udyānabhūmimāgamya tārā iva ghanāntare || 1-31-12||

RMY 1-31-13

ताः सर्वगुणसंपन्ना रूपयौवनसंयुताः ।
दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-३१-१३॥
tāḥ sarvaguṇasaṃpannā rūpayauvanasaṃyutāḥ |
dṛṣṭvā sarvātmako vāyuridaṃ vacanamabravīt || 1-31-13||

RMY 1-31-14

अहं वः कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ ।
मानुषस्त्यज्यतां भावो दीर्घमायुरवाप्स्यथ ॥ १-३१-१४॥
ahaṃ vaḥ kāmaye sarvā bhāryā mama bhaviṣyatha |
mānuṣastyajyatāṃ bhāvo dīrghamāyuravāpsyatha || 1-31-14||

RMY 1-31-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मणः ।
अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ॥ १-३१-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vāyorakliṣṭakarmaṇaḥ |
apahāsya tato vākyaṃ kanyāśatamathābravīt || 1-31-15||

RMY 1-31-16

अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम ।
प्रभावज्ञाश्च ते सर्वाः किमस्मानवमन्यसे ॥ १-३१-१६॥
antaścarasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ tvaṃ surottama |
prabhāvajñāśca te sarvāḥ kimasmānavamanyase || 1-31-16||

RMY 1-31-17

कुशनाभसुताः सर्वाः समर्थास्त्वां सुरोत्तम ।
स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम् ॥ १-३१-१७॥
kuśanābhasutāḥ sarvāḥ samarthāstvāṃ surottama |
sthānāccyāvayituṃ devaṃ rakṣāmastu tapo vayam || 1-31-17||

RMY 1-31-18

मा भूत्स कालो दुर्मेधः पितरं सत्यवादिनम् ।
नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे ॥ १-३१-१८॥
mā bhūtsa kālo durmedhaḥ pitaraṃ satyavādinam |
nāvamanyasva dharmeṇa svayaṃ varamupāsmahe || 1-31-18||

RMY 1-31-19

पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि सः ।
यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति ॥ १-३१-१९॥
pitā hi prabhurasmākaṃ daivataṃ paramaṃ hi saḥ |
yasya no dāsyati pitā sa no bhartā bhaviṣyati || 1-31-19||

RMY 1-31-20

तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायुः परमकोपनः ।
प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान्प्रभुः ॥ १-३१-२०॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vāyuḥ paramakopanaḥ |
praviśya sarvagātrāṇi babhañja bhagavānprabhuḥ || 1-31-20||

RMY 1-31-21

ताः कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम् ।
दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा संभ्रान्त इदमब्रवीत् ॥ १-३१-२१॥
tāḥ kanyā vāyunā bhagnā viviśurnṛpatergṛham |
dṛṣṭvā bhagnāstadā rājā saṃbhrānta idamabravīt || 1-31-21||

RMY 1-31-22

किमिदं कथ्यतां पुत्र्यः को धर्ममवमन्यते ।
कुब्जाः केन कृताः सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ ॥ १-३१-२२॥
kimidaṃ kathyatāṃ putryaḥ ko dharmamavamanyate |
kubjāḥ kena kṛtāḥ sarvā veṣṭantyo nābhibhāṣatha || 1-31-22||

Sarga: 32/76 (26)

RMY 1-32-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमतः ।
शिरोभिश्चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतमभाषत ॥ १-३२-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kuśanābhasya dhīmataḥ |
śirobhiścaraṇau spṛṣṭvā kanyāśatamabhāṣata || 1-32-1||

RMY 1-32-2

वायुः सर्वात्मको राजन्प्रधर्षयितुमिच्छति ।
अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते ॥ १-३२-२॥
vāyuḥ sarvātmako rājanpradharṣayitumicchati |
aśubhaṃ mārgamāsthāya na dharmaṃ pratyavekṣate || 1-32-2||

RMY 1-32-3

पितृमत्यः स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिताः ।
पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव ॥ १-३२-३॥
pitṛmatyaḥ sma bhadraṃ te svacchande na vayaṃ sthitāḥ |
pitaraṃ no vṛṇīṣva tvaṃ yadi no dāsyate tava || 1-32-3||

RMY 1-32-4

तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता ।
एवं ब्रुवन्त्यः सर्वाः स्म वायुना निहता भृषम् ॥ १-३२-४॥
tena pāpānubandhena vacanaṃ na pratīcchatā |
evaṃ bruvantyaḥ sarvāḥ sma vāyunā nihatā bhṛṣam || 1-32-4||

RMY 1-32-5

तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः ।
प्रत्युवाच महातेजाः कन्याशतमनुत्तमम् ॥ १-३२-५॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ |
pratyuvāca mahātejāḥ kanyāśatamanuttamam || 1-32-5||

RMY 1-32-6

क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्यः कर्तव्यं सुमहत्कृतम् ।
ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम ॥ १-३२-६॥
kṣāntaṃ kṣamāvatāṃ putryaḥ kartavyaṃ sumahatkṛtam |
aikamatyamupāgamya kulaṃ cāvekṣitaṃ mama || 1-32-6||

RMY 1-32-7

अलंकारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा ।
दुष्करं तच्च वः क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषतः ॥ १-३२-७॥
alaṃkāro hi nārīṇāṃ kṣamā tu puruṣasya vā |
duṣkaraṃ tacca vaḥ kṣāntaṃ tridaśeṣu viśeṣataḥ || 1-32-7||

RMY 1-32-8

यादृशीर्वः क्षमा पुत्र्यः सर्वासामविशेषतः ।
क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं च पुत्रिकाः ॥ १-३२-८॥
yādṛśīrvaḥ kṣamā putryaḥ sarvāsāmaviśeṣataḥ |
kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā satyaṃ ca putrikāḥ || 1-32-8||

RMY 1-32-9

क्षमा यशः क्षमा धर्मः क्षमायां विष्ठितं जगत् ।
विसृज्य कन्याः काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रमः ॥ १-३२-९॥
kṣamā yaśaḥ kṣamā dharmaḥ kṣamāyāṃ viṣṭhitaṃ jagat |
visṛjya kanyāḥ kākutstha rājā tridaśavikramaḥ || 1-32-9||

RMY 1-32-10

मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभिः ।
देशे काले प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम् ॥ १-३२-१०॥
mantrajño mantrayāmāsa pradānaṃ saha mantribhiḥ |
deśe kāle pradānasya sadṛśe pratipādanam || 1-32-10||

RMY 1-32-11

एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महामुनिः ।
ऊर्ध्वरेताः शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत् ॥ १-३२-११॥
etasminneva kāle tu cūlī nāma mahāmuniḥ |
ūrdhvaretāḥ śubhācāro brāhmaṃ tapa upāgamat || 1-32-11||

RMY 1-32-12

तप्यन्तं तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते ।
सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा ॥ १-३२-१२॥
tapyantaṃ tamṛṣiṃ tatra gandharvī paryupāsate |
somadā nāma bhadraṃ te ūrmilā tanayā tadā || 1-32-12||

RMY 1-32-13

सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा ।
उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ १-३२-१३॥
sā ca taṃ praṇatā bhūtvā śuśrūṣaṇaparāyaṇā |
uvāsa kāle dharmiṣṭhā tasyāstuṣṭo'bhavadguruḥ || 1-32-13||

RMY 1-32-14

स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन ।
परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम् ॥ १-३२-१४॥
sa ca tāṃ kālayogena provāca raghunandana |
parituṣṭo'smi bhadraṃ te kiṃ karomi tava priyam || 1-32-14||

RMY 1-32-15

परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरम् ।
उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम् ॥ १-३२-१५॥
parituṣṭaṃ muniṃ jñātvā gandharvī madhurasvaram |
uvāca paramaprītā vākyajñā vākyakovidam || 1-32-15||

RMY 1-32-16

लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपाः ।
ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिकम् ॥ १-३२-१६॥
lakṣmyā samudito brāhmyā brahmabhūto mahātapāḥ |
brāhmeṇa tapasā yuktaṃ putramicchāmi dhārmikam || 1-32-16||

RMY 1-32-17

अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित् ।
ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम् ॥ १-३२-१७॥
apatiścāsmi bhadraṃ te bhāryā cāsmi na kasyacit |
brāhmeṇopagatāyāśca dātumarhasi me sutam || 1-32-17||

RMY 1-32-18

तस्याः प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम् ।
ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः सुतम् ॥ १-३२-१८॥
tasyāḥ prasanno brahmarṣirdadau putramanuttamam |
brahmadatta iti khyātaṃ mānasaṃ cūlinaḥ sutam || 1-32-18||

RMY 1-32-19

स राजा ब्रह्मदत्तस्तु पुरीमध्यवसत्तदा ।
काम्पिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम् ॥ १-३२-१९॥
sa rājā brahmadattastu purīmadhyavasattadā |
kāmpilyāṃ parayā lakṣmyā devarājo yathā divam || 1-32-19||

RMY 1-32-20

स बुद्धिं कृतवान्राजा कुशनाभः सुधार्मिकः ।
ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा ॥ १-३२-२०॥
sa buddhiṃ kṛtavānrājā kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ |
brahmadattāya kākutstha dātuṃ kanyāśataṃ tadā || 1-32-20||

RMY 1-32-21

तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपतिः ।
ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ १-३२-२१॥
tamāhūya mahātejā brahmadattaṃ mahīpatiḥ |
dadau kanyāśataṃ rājā suprītenāntarātmanā || 1-32-21||

RMY 1-32-22

यथाक्रमं ततः पाणिं जग्राह रघुनन्दन ।
ब्रह्मदत्तो मही पालस्तासां देवपतिर्यथा ॥ १-३२-२२॥
yathākramaṃ tataḥ pāṇiṃ jagrāha raghunandana |
brahmadatto mahī pālastāsāṃ devapatiryathā || 1-32-22||

RMY 1-32-23

स्पृष्टमात्रे ततः पाणौ विकुब्जा विगतज्वराः ।
युक्ताः परमया लक्ष्म्या बभुः कन्याशतं तदा ॥ १-३२-२३॥
spṛṣṭamātre tataḥ pāṇau vikubjā vigatajvarāḥ |
yuktāḥ paramayā lakṣmyā babhuḥ kanyāśataṃ tadā || 1-32-23||

RMY 1-32-24

स दृष्ट्वा वायुना मुक्ताः कुशनाभो महीपतिः ।
बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुनः पुनः ॥ १-३२-२४॥
sa dṛṣṭvā vāyunā muktāḥ kuśanābho mahīpatiḥ |
babhūva paramaprīto harṣaṃ lebhe punaḥ punaḥ || 1-32-24||

RMY 1-32-25

कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपतिः ।
सदारं प्रेषयामास सोपाध्याय गणं तदा ॥ १-३२-२५॥
kṛtodvāhaṃ tu rājānaṃ brahmadattaṃ mahīpatiḥ |
sadāraṃ preṣayāmāsa sopādhyāya gaṇaṃ tadā || 1-32-25||

RMY 1-32-26

सोमदापि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम् ।
यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ताः प्रत्यनन्दत ॥ १-३२-२६॥
somadāpi susaṃhṛṣṭā putrasya sadṛśīṃ kriyām |
yathānyāyaṃ ca gandharvī snuṣāstāḥ pratyanandata || 1-32-26||

Sarga: 33/76 (20)

RMY 1-33-1

कृतोद्वाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते च राघव ।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥ १-३३-१॥
kṛtodvāhe gate tasminbrahmadatte ca rāghava |
aputraḥ putralābhāya pautrīmiṣṭimakalpayat || 1-33-1||

RMY 1-33-2

इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम् ।
उवाच परमप्रीतः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥ १-३३-२॥
iṣṭyāṃ tu vartamānāyāṃ kuśanābhaṃ mahīpatim |
uvāca paramaprītaḥ kuśo brahmasutastadā || 1-33-2||

RMY 1-33-3

पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः ।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥ १-३३-३॥
putraste sadṛśaḥ putra bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
gādhiṃ prāpsyasi tena tvaṃ kīrtiṃ loke ca śāśvatīm || 1-33-3||

RMY 1-33-4

एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् ।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ १-३३-४॥
evamuktvā kuśo rāma kuśanābhaṃ mahīpatim |
jagāmākāśamāviśya brahmalokaṃ sanātanam || 1-33-4||

RMY 1-33-5

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः ।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः ॥ १-३३-५॥
kasyacittvatha kālasya kuśanābhasya dhīmataḥ |
jajñe paramadharmiṣṭho gādhirityeva nāmataḥ || 1-33-5||

RMY 1-33-6

स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः ।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ॥ १-३३-६॥
sa pitā mama kākutstha gādhiḥ paramadhārmikaḥ |
kuśavaṃśaprasūto'smi kauśiko raghunandana || 1-33-6||

RMY 1-33-7

पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता ।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥ १-३३-७॥
pūrvajā bhaginī cāpi mama rāghava suvratā |
nāmnā satyavatī nāma ṛcīke pratipāditā || 1-33-7||

RMY 1-33-8

सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी ।
कौशिकी परमोदारा सा प्रवृत्ता महानदी ॥ १-३३-८॥
saśarīrā gatā svargaṃ bhartāramanuvartinī |
kauśikī paramodārā sā pravṛttā mahānadī || 1-33-8||

RMY 1-33-9

दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता ।
लोकस्य हितकामार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम ॥ १-३३-९॥
divyā puṇyodakā ramyā himavantamupāśritā |
lokasya hitakāmārthaṃ pravṛttā bhaginī mama || 1-33-9||

RMY 1-33-10

ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम् ।
भगिन्याः स्नेहसंयुक्तः कौशिक्या रघुनन्दन ॥ १-३३-१०॥
tato'haṃ himavatpārśve vasāmi niyataḥ sukham |
bhaginyāḥ snehasaṃyuktaḥ kauśikyā raghunandana || 1-33-10||

RMY 1-33-11

सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता ।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा ॥ १-३३-११॥
sā tu satyavatī puṇyā satye dharme pratiṣṭhitā |
pativratā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā || 1-33-11||

RMY 1-33-12

अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागतः ।
सिद्धाश्रममनुप्राप्य सिद्धोऽस्मि तव तेजसा ॥ १-३३-१२॥
ahaṃ hi niyamādrāma hitvā tāṃ samupāgataḥ |
siddhāśramamanuprāpya siddho'smi tava tejasā || 1-33-12||

RMY 1-33-13

एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता ।
देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १-३३-१३॥
eṣā rāma mamotpattiḥ svasya vaṃśasya kīrtitā |
deśasya ca mahābāho yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 1-33-13||

RMY 1-33-14

गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम ।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह नः ॥ १-३३-१४॥
gato'rdharātraḥ kākutstha kathāḥ kathayato mama |
nidrāmabhyehi bhadraṃ te mā bhūdvighno'dhvanīha naḥ || 1-33-14||

RMY 1-33-15

निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः ।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन ॥ १-३३-१५॥
niṣpandāstaravaḥ sarve nilīnā mṛgapakṣiṇaḥ |
naiśena tamasā vyāptā diśaśca raghunandana || 1-33-15||

RMY 1-33-16

शनैर्वियुज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् ।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते ॥ १-३३-१६॥
śanairviyujyate saṃdhyā nabho netrairivāvṛtam |
nakṣatratārāgahanaṃ jyotirbhiravabhāsate || 1-33-16||

RMY 1-33-17

उत्तिष्ठति च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः ।
ह्लादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया विभो ॥ १-३३-१७॥
uttiṣṭhati ca śītāṃśuḥ śaśī lokatamonudaḥ |
hlādayanprāṇināṃ loke manāṃsi prabhayā vibho || 1-33-17||

RMY 1-33-18

नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः ।
यक्षराक्षससंघाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः ॥ १-३३-१८॥
naiśāni sarvabhūtāni pracaranti tatastataḥ |
yakṣarākṣasasaṃghāśca raudrāśca piśitāśanāḥ || 1-33-18||

RMY 1-33-19

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः ।
साधु साध्विति तं सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन् ॥ १-३३-१९॥
evamuktvā mahātejā virarāma mahāmuniḥ |
sādhu sādhviti taṃ sarve munayo hyabhyapūjayan || 1-33-19||

RMY 1-33-20

रामोऽपि सह सौमित्रिः किंचिदागतविस्मयः ।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते ॥ १-३३-२०॥
rāmo'pi saha saumitriḥ kiṃcidāgatavismayaḥ |
praśasya muniśārdūlaṃ nidrāṃ samupasevate || 1-33-20||

Sarga: 34/76 (21)

RMY 1-34-1

उपास्य रात्रिशेषं तु शोणाकूले महर्षिभिः ।
निशायां सुप्रभातायां विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-३४-१॥
upāsya rātriśeṣaṃ tu śoṇākūle maharṣibhiḥ |
niśāyāṃ suprabhātāyāṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-34-1||

RMY 1-34-2

सुप्रभाता निशा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय ॥ १-३४-२॥
suprabhātā niśā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te gamanāyābhirocaya || 1-34-2||

RMY 1-34-3

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।
गमनं रोचयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १-३४-३॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām |
gamanaṃ rocayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 1-34-3||

RMY 1-34-4

अयं शोणः शुभजलो गाधः पुलिनमण्डितः ।
कतरेण पथा ब्रह्मन्संतरिष्यामहे वयम् ॥ १-३४-४॥
ayaṃ śoṇaḥ śubhajalo gādhaḥ pulinamaṇḍitaḥ |
katareṇa pathā brahmansaṃtariṣyāmahe vayam || 1-34-4||

RMY 1-34-5

एवमुक्तस्तु रामेण विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ।
एष पन्था मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षयः ॥ १-३४-५॥
evamuktastu rāmeṇa viśvāmitro'bravīdidam |
eṣa panthā mayoddiṣṭo yena yānti maharṣayaḥ || 1-34-5||

RMY 1-34-6

ते गत्वा दूरमध्वानं गतेऽर्धदिवसे तदा ।
जाह्नवीं सरितां श्रेष्ठां ददृशुर्मुनिसेविताम् ॥ १-३४-६॥
te gatvā dūramadhvānaṃ gate'rdhadivase tadā |
jāhnavīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ dadṛśurmunisevitām || 1-34-6||

RMY 1-34-7

तां दृष्ट्वा पुण्यसलिलां हंससारससेविताम् ।
बभूवुर्मुदिताः सर्वे मुनयः सहराघवाः ।
तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्ते आवासपरिग्रहम् ॥ १-३४-७॥
tāṃ dṛṣṭvā puṇyasalilāṃ haṃsasārasasevitām |
babhūvurmuditāḥ sarve munayaḥ saharāghavāḥ |
tasyāstīre tataścakruste āvāsaparigraham || 1-34-7||

RMY 1-34-8

ततः स्नात्वा यथान्यायं संतर्प्य पितृदेवताः ।
हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धविः ॥ १-३४-८॥
tataḥ snātvā yathānyāyaṃ saṃtarpya pitṛdevatāḥ |
hutvā caivāgnihotrāṇi prāśya cāmṛtavaddhaviḥ || 1-34-8||

RMY 1-34-9

विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसाः ।
विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्ततः ॥ १-३४-९॥
viviśurjāhnavītīre śucau muditamānasāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ parivārya samantataḥ || 1-34-9||

RMY 1-34-10

संप्रहृष्टमना रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ।
त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम् ॥ १-३४-१०॥
saṃprahṛṣṭamanā rāmo viśvāmitramathābravīt |
bhagavañśrotumicchāmi gaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm |
trailokyaṃ kathamākramya gatā nadanadīpatim || 1-34-10||

RMY 1-34-11

चोदितो राम वाक्येन विश्वामित्रो महामुनिः ।
वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ १-३४-११॥
codito rāma vākyena viśvāmitro mahāmuniḥ |
vṛddhiṃ janma ca gaṅgāyā vaktumevopacakrame || 1-34-11||

RMY 1-34-12

शैलेन्द्रो हिमवान्नाम धातूनामाकरो महान् ।
तस्य कन्या द्वयं राम रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ १-३४-१२॥
śailendro himavānnāma dhātūnāmākaro mahān |
tasya kanyā dvayaṃ rāma rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || 1-34-12||

RMY 1-34-13

या मेरुदुहिता राम तयोर्माता सुमध्यमा ।
नाम्ना मेना मनोज्ञा वै पत्नी हिमवतः प्रिया ॥ १-३४-१३॥
yā meruduhitā rāma tayormātā sumadhyamā |
nāmnā menā manojñā vai patnī himavataḥ priyā || 1-34-13||

RMY 1-34-14

तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतः सुता ।
उमा नाम द्वितीयाभूत्कन्या तस्यैव राघव ॥ १-३४-१४॥
tasyāṃ gaṅgeyamabhavajjyeṣṭhā himavataḥ sutā |
umā nāma dvitīyābhūtkanyā tasyaiva rāghava || 1-34-14||

RMY 1-34-15

अथ ज्येष्ठां सुराः सर्वे देवतार्थचिकीर्षया ।
शैलेन्द्रं वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ १-३४-१५॥
atha jyeṣṭhāṃ surāḥ sarve devatārthacikīrṣayā |
śailendraṃ varayāmāsurgaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm || 1-34-15||

RMY 1-34-16

ददौ धर्मेण हिमवांस्तनयां लोकपावनीम् ।
स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया ॥ १-३४-१६॥
dadau dharmeṇa himavāṃstanayāṃ lokapāvanīm |
svacchandapathagāṃ gaṅgāṃ trailokyahitakāmyayā || 1-34-16||

RMY 1-34-17

प्रतिगृह्य त्रिलोकार्थं त्रिलोकहितकारिणः ।
गङ्गामादाय तेऽगच्छन्कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ १-३४-१७॥
pratigṛhya trilokārthaṃ trilokahitakāriṇaḥ |
gaṅgāmādāya te'gacchankṛtārthenāntarātmanā || 1-34-17||

RMY 1-34-18

या चान्या शैलदुहिता कन्यासीद्रघुनन्दन ।
उग्रं सा व्रतमास्थाय तपस्तेपे तपोधना ॥ १-३४-१८॥
yā cānyā śailaduhitā kanyāsīdraghunandana |
ugraṃ sā vratamāsthāya tapastepe tapodhanā || 1-34-18||

RMY 1-34-19

उग्रेण तपसा युक्तां ददौ शैलवरः सुताम् ।
रुद्रायाप्रतिरूपाय उमां लोकनमस्कृताम् ॥ १-३४-१९॥
ugreṇa tapasā yuktāṃ dadau śailavaraḥ sutām |
rudrāyāpratirūpāya umāṃ lokanamaskṛtām || 1-34-19||

RMY 1-34-20

एते ते शैल राजस्य सुते लोकनमस्कृते ।
गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा उमा देवी च राघव ॥ १-३४-२०॥
ete te śaila rājasya sute lokanamaskṛte |
gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā umā devī ca rāghava || 1-34-20||

RMY 1-34-21

एतत्ते धर्ममाख्यातं यथा त्रिपथगा नदी ।
खं गता प्रथमं तात गतिं गतिमतां वर ॥ १-३४-२१॥
etatte dharmamākhyātaṃ yathā tripathagā nadī |
khaṃ gatā prathamaṃ tāta gatiṃ gatimatāṃ vara || 1-34-21||

Sarga: 35/76 (26)

RMY 1-35-1

उक्त वाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुंगवम् ॥ १-३५-१॥
ukta vākye munau tasminnubhau rāghavalakṣmaṇau |
pratinandya kathāṃ vīrāvūcaturmunipuṃgavam || 1-35-1||

RMY 1-35-2

धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया ।
दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाय वक्तुमर्हसि ॥ १-३५-२॥
dharmayuktamidaṃ brahmankathitaṃ paramaṃ tvayā |
duhituḥ śailarājasya jyeṣṭhāya vaktumarhasi || 1-35-2||

RMY 1-35-3

विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसंभवम् ।
त्रीन्पथो हेतुना केन पावयेल्लोकपावनी ॥ १-३५-३॥
vistaraṃ vistarajño'si divyamānuṣasaṃbhavam |
trīnpatho hetunā kena pāvayellokapāvanī || 1-35-3||

RMY 1-35-4

कथं गङ्गां त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा ।
त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ॥ १-३५-४॥
kathaṃ gaṅgāṃ tripathagā viśrutā sariduttamā |
triṣu lokeṣu dharmajña karmabhiḥ kaiḥ samanvitā || 1-35-4||

RMY 1-35-5

तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः ।
निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत् ॥ १-३५-५॥
tathā bruvati kākutsthe viśvāmitrastapodhanaḥ |
nikhilena kathāṃ sarvāmṛṣimadhye nyavedayat || 1-35-5||

RMY 1-35-6

पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः ।
दृष्ट्वा च स्पृहया देवीं मैथुनायोपचक्रमे ॥ १-३५-६॥
purā rāma kṛtodvāhaḥ śitikaṇṭho mahātapāḥ |
dṛṣṭvā ca spṛhayā devīṃ maithunāyopacakrame || 1-35-6||

RMY 1-35-7

शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् ।
न चापि तनयो राम तस्यामासीत्परंतप ॥ १-३५-७॥
śitikaṇṭhasya devasya divyaṃ varṣaśataṃ gatam |
na cāpi tanayo rāma tasyāmāsītparaṃtapa || 1-35-7||

RMY 1-35-8

ततो देवाः समुद्विग्नाः पितामहपुरोगमाः ।
यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत्प्रतिसहिष्यते ॥ १-३५-८॥
tato devāḥ samudvignāḥ pitāmahapurogamāḥ |
yadihotpadyate bhūtaṃ kastatpratisahiṣyate || 1-35-8||

RMY 1-35-9

अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन् ।
देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत ।
सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १-३५-९॥
abhigamya surāḥ sarve praṇipatyedamabruvan |
devadeva mahādeva lokasyāsya hite rata |
surāṇāṃ praṇipātena prasādaṃ kartumarhasi || 1-35-9||

RMY 1-35-10

न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम ।
ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर ॥ १-३५-१०॥
na lokā dhārayiṣyanti tava tejaḥ surottama |
brāhmeṇa tapasā yukto devyā saha tapaścara || 1-35-10||

RMY 1-35-11

त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय ।
रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान्नालोकं कर्तुमर्हसि ॥ १-३५-११॥
trailokyahitakāmārthaṃ tejastejasi dhāraya |
rakṣa sarvānimā~llokānnālokaṃ kartumarhasi || 1-35-11||

RMY 1-35-12

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः ।
बाढमित्यब्रवीत्सर्वान्पुनश्चेदमुवाच ह ॥ १-३५-१२॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokamaheśvaraḥ |
bāḍhamityabravītsarvānpunaścedamuvāca ha || 1-35-12||

RMY 1-35-13

धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजस्येव सहोमया ।
त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु ॥ १-३५-१३॥
dhārayiṣyāmyahaṃ tejastejasyeva sahomayā |
tridaśāḥ pṛthivī caiva nirvāṇamadhigacchatu || 1-35-13||

RMY 1-35-14

यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् ।
धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ १-३५-१४॥
yadidaṃ kṣubhitaṃ sthānānmama tejo hyanuttamam |
dhārayiṣyati kastanme bruvantu surasattamāḥ || 1-35-14||

RMY 1-35-15

एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् ।
यत्तेजः क्षुभितं ह्येतत्तद्धरा धारयिष्यति ॥ १-३५-१५॥
evamuktāstato devāḥ pratyūcurvṛṣabhadhvajam |
yattejaḥ kṣubhitaṃ hyetattaddharā dhārayiṣyati || 1-35-15||

RMY 1-35-16

एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महीतले ।
तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना ॥ १-३५-१६॥
evamuktaḥ surapatiḥ pramumoca mahītale |
tejasā pṛthivī yena vyāptā sagirikānanā || 1-35-16||

RMY 1-35-17

ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चाथ हुताशनम् ।
प्रविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥ १-३५-१७॥
tato devāḥ punaridamūcuścātha hutāśanam |
praviśa tvaṃ mahātejo raudraṃ vāyusamanvitaḥ || 1-35-17||

RMY 1-35-18

तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातः श्वेतपर्वतः ।
दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम् ।
यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोऽग्निसंभवः ॥ १-३५-१८॥
tadagninā punarvyāptaṃ saṃjātaḥ śvetaparvataḥ |
divyaṃ śaravaṇaṃ caiva pāvakādityasaṃnibham |
yatra jāto mahātejāḥ kārtikeyo'gnisaṃbhavaḥ || 1-35-18||

RMY 1-35-19

अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षि गणास्तदा ।
पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्ततः ॥ १-३५-१९॥
athomāṃ ca śivaṃ caiva devāḥ sarṣi gaṇāstadā |
pūjayāmāsuratyarthaṃ suprītamanasastataḥ || 1-35-19||

RMY 1-35-20

अथ शैल सुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत् ।
समन्युरशपत्सर्वान्क्रोधसंरक्तलोचना ॥ १-३५-२०॥
atha śaila sutā rāma tridaśānidamabravīt |
samanyuraśapatsarvānkrodhasaṃraktalocanā || 1-35-20||

RMY 1-35-21

यस्मान्निवारिता चैव संगता पुत्रकाम्यया ।
अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ ।
अद्य प्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ १-३५-२१॥
yasmānnivāritā caiva saṃgatā putrakāmyayā |
apatyaṃ sveṣu dāreṣu notpādayitumarhatha |
adya prabhṛti yuṣmākamaprajāḥ santu patnayaḥ || 1-35-21||

RMY 1-35-22

एवमुक्त्वा सुरान्सर्वाञ्शशाप पृथिवीमपि ।
अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि ॥ १-३५-२२॥
evamuktvā surānsarvāñśaśāpa pṛthivīmapi |
avane naikarūpā tvaṃ bahubhāryā bhaviṣyasi || 1-35-22||

RMY 1-35-23

न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषी कृता ।
प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधे मम पुत्रमनिच्छती ॥ १-३५-२३॥
na ca putrakṛtāṃ prītiṃ matkrodhakaluṣī kṛtā |
prāpsyasi tvaṃ sudurmedhe mama putramanicchatī || 1-35-23||

RMY 1-35-24

तान्सर्वान्व्रीडितान्दृष्ट्वा सुरान्सुरपतिस्तदा ।
गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम् ॥ १-३५-२४॥
tānsarvānvrīḍitāndṛṣṭvā surānsurapatistadā |
gamanāyopacakrāma diśaṃ varuṇapālitām || 1-35-24||

RMY 1-35-25

स गत्वा तप आतिष्ठत्पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः ।
हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः ॥ १-३५-२५॥
sa gatvā tapa ātiṣṭhatpārśve tasyottare gireḥ |
himavatprabhave śṛṅge saha devyā maheśvaraḥ || 1-35-25||

RMY 1-35-26

एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः ।
गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मणः ॥ १-३५-२६॥
eṣa te vistaro rāma śailaputryā niveditaḥ |
gaṅgāyāḥ prabhavaṃ caiva śṛṇu me sahalakṣmaṇaḥ || 1-35-26||

Sarga: 36/76 (31)

RMY 1-36-1

तप्यमाने तपो देवे देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन् ॥ १-३६-१॥
tapyamāne tapo deve devāḥ sarṣigaṇāḥ purā |
senāpatimabhīpsantaḥ pitāmahamupāgaman || 1-36-1||

RMY 1-36-2

ततोऽब्रुवन्सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् ।
प्रणिपत्य शुभं वाक्यं सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ १-३६-२॥
tato'bruvansurāḥ sarve bhagavantaṃ pitāmaham |
praṇipatya śubhaṃ vākyaṃ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 1-36-2||

RMY 1-36-3

यो नः सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा ।
स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया ॥ १-३६-३॥
yo naḥ senāpatirdeva datto bhagavatā purā |
sa tapaḥ paramāsthāya tapyate sma sahomayā || 1-36-3||

RMY 1-36-4

यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया ।
संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ १-३६-४॥
yadatrānantaraṃ kāryaṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
saṃvidhatsva vidhānajña tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 1-36-4||

RMY 1-36-5

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥ १-३६-५॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
sāntvayanmadhurairvākyaistridaśānidamabravīt || 1-36-5||

RMY 1-36-6

शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु ।
तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः ॥ १-३६-६॥
śailaputryā yaduktaṃ tanna prajāsyatha patniṣu |
tasyā vacanamakliṣṭaṃ satyameva na saṃśayaḥ || 1-36-6||

RMY 1-36-7

इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशनः ।
जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम् ॥ १-३६-७॥
iyamākāśagā gaṅgā yasyāṃ putraṃ hutāśanaḥ |
janayiṣyati devānāṃ senāpatimariṃdamam || 1-36-7||

RMY 1-36-8

ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् ।
उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः ॥ १-३६-८॥
jyeṣṭhā śailendraduhitā mānayiṣyati taṃ sutam |
umāyāstadbahumataṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 1-36-8||

RMY 1-36-9

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन ।
प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन् ॥ १-३६-९॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtārthā raghunandana |
praṇipatya surāḥ sarve pitāmahamapūjayan || 1-36-9||

RMY 1-36-10

ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् ।
अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः ॥ १-३६-१०॥
te gatvā parvataṃ rāma kailāsaṃ dhātumaṇḍitam |
agniṃ niyojayāmāsuḥ putrārthaṃ sarvadevatāḥ || 1-36-10||

RMY 1-36-11

देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन ।
शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥ १-३६-११॥
devakāryamidaṃ deva samādhatsva hutāśana |
śailaputryāṃ mahātejo gaṅgāyāṃ teja utsṛja || 1-36-11||

RMY 1-36-12

देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः ।
गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ १-३६-१२॥
devatānāṃ pratijñāya gaṅgāmabhyetya pāvakaḥ |
garbhaṃ dhāraya vai devi devatānāmidaṃ priyam || 1-36-12||

RMY 1-36-13

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् ।
स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्यत ॥ १-३६-१३॥
ityetadvacanaṃ śrutvā divyaṃ rūpamadhārayat |
sa tasyā mahimāṃ dṛṣṭvā samantādavakīryata || 1-36-13||

RMY 1-36-14

समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः ।
सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥ १-३६-१४॥
samantatastadā devīmabhyaṣiñcata pāvakaḥ |
sarvasrotāṃsi pūrṇāni gaṅgāyā raghunandana || 1-36-14||

RMY 1-36-15

तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम् ।
अशक्ता धारणे देव तव तेजः समुद्धतम् ।
दह्यमानाग्निना तेन संप्रव्यथितचेतना ॥ १-३६-१५॥
tamuvāca tato gaṅgā sarvadevapurohitam |
aśaktā dhāraṇe deva tava tejaḥ samuddhatam |
dahyamānāgninā tena saṃpravyathitacetanā || 1-36-15||

RMY 1-36-16

अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः ।
इह हैमवते पादे गर्भोऽयं संनिवेश्यताम् ॥ १-३६-१६॥
athābravīdidaṃ gaṅgāṃ sarvadevahutāśanaḥ |
iha haimavate pāde garbho'yaṃ saṃniveśyatām || 1-36-16||

RMY 1-36-17

श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिभास्वरम् ।
उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ ॥ १-३६-१७॥
śrutvā tvagnivaco gaṅgā taṃ garbhamatibhāsvaram |
utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadānagha || 1-36-17||

RMY 1-36-18

यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम् ।
काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यममलं शुभम् ॥ १-३६-१८॥
yadasyā nirgataṃ tasmāttaptajāmbūnadaprabham |
kāñcanaṃ dharaṇīṃ prāptaṃ hiraṇyamamalaṃ śubham || 1-36-18||

RMY 1-36-19

ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत ।
मलं तस्याभवत्तत्र त्रपुसीसकमेव च ॥ १-३६-१९॥
tāmraṃ kārṣṇāyasaṃ caiva taikṣṇyādevābhijāyata |
malaṃ tasyābhavattatra trapusīsakameva ca || 1-36-19||

RMY 1-36-20

तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत ॥ १-३६-२०॥
tadetaddharaṇīṃ prāpya nānādhāturavardhata || 1-36-20||

RMY 1-36-21

निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम् ।
सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद्वनम् ॥ १-३६-२१॥
nikṣiptamātre garbhe tu tejobhirabhirañjitam |
sarvaṃ parvatasaṃnaddhaṃ sauvarṇamabhavadvanam || 1-36-21||

RMY 1-36-22

जातरूपमिति ख्यातं तदा प्रभृति राघव ।
सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम् ॥ १-३६-२२॥
jātarūpamiti khyātaṃ tadā prabhṛti rāghava |
suvarṇaṃ puruṣavyāghra hutāśanasamaprabham || 1-36-22||

RMY 1-36-23

तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ।
क्षीरसंभावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन् ॥ १-३६-२३॥
taṃ kumāraṃ tato jātaṃ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ |
kṣīrasaṃbhāvanārthāya kṛttikāḥ samayojayan || 1-36-23||

RMY 1-36-24

ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम् ।
ददुः पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः ॥ १-३६-२४॥
tāḥ kṣīraṃ jātamātrasya kṛtvā samayamuttamam |
daduḥ putro'yamasmākaṃ sarvāsāmiti niścitāḥ || 1-36-24||

RMY 1-36-25

ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् ।
पुत्रस्त्रैलोक्य विख्यातो भविष्यति न संशयः ॥ १-३६-२५॥
tatastu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan |
putrastrailokya vikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 1-36-25||

RMY 1-36-26

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे ।
स्नापयन्परया लक्ष्म्या दीप्यमानमिवानलम् ॥ १-३६-२६॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā skannaṃ garbhaparisrave |
snāpayanparayā lakṣmyā dīpyamānamivānalam || 1-36-26||

RMY 1-36-27

स्कन्द इत्यब्रुवन्देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवात् ।
कार्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थज्वलनोपमम् ॥ १-३६-२७॥
skanda ityabruvandevāḥ skannaṃ garbhaparisravāt |
kārtikeyaṃ mahābhāgaṃ kākutsthajvalanopamam || 1-36-27||

RMY 1-36-28

प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् ।
षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः ॥ १-३६-२८॥
prādurbhūtaṃ tataḥ kṣīraṃ kṛttikānāmanuttamam |
ṣaṇṇāṃ ṣaḍānano bhūtvā jagrāha stanajaṃ payaḥ || 1-36-28||

RMY 1-36-29

गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमार वपुस्तदा ।
अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान्विभुः ॥ १-३६-२९॥
gṛhītvā kṣīramekāhnā sukumāra vapustadā |
ajayatsvena vīryeṇa daityasainyagaṇānvibhuḥ || 1-36-29||

RMY 1-36-30

सुरसेनागणपतिं ततस्तममलद्युतिम् ।
अभ्यषिञ्चन्सुरगणाः समेत्याग्निपुरोगमाः ॥ १-३६-३०॥
surasenāgaṇapatiṃ tatastamamaladyutim |
abhyaṣiñcansuragaṇāḥ sametyāgnipurogamāḥ || 1-36-30||

RMY 1-36-31

एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया ।
कुमारसंभवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ १-३६-३१॥
eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā |
kumārasaṃbhavaścaiva dhanyaḥ puṇyastathaiva ca || 1-36-31||

Sarga: 37/76 (24)

RMY 1-37-1

तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षरम् ।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १-३७-१॥
tāṃ kathāṃ kauśiko rāme nivedya madhurākṣaram |
punarevāparaṃ vākyaṃ kākutsthamidamabravīt || 1-37-1||

RMY 1-37-2

अयोध्याधिपतिः शूरः पूर्वमासीन्नराधिपः ।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ १-३७-२॥
ayodhyādhipatiḥ śūraḥ pūrvamāsīnnarādhipaḥ |
sagaro nāma dharmātmā prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 1-37-2||

RMY 1-37-3

वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः ।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥ १-३७-३॥
vaidarbhaduhitā rāma keśinī nāma nāmataḥ |
jyeṣṭhā sagarapatnī sā dharmiṣṭhā satyavādinī || 1-37-3||

RMY 1-37-4

अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ॥ १-३७-४॥
ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi |
dvitīyā sagarasyāsītpatnī sumatisaṃjñitā || 1-37-4||

RMY 1-37-5

ताभ्यां सह तदा राजा पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः ।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ ॥ १-३७-५॥
tābhyāṃ saha tadā rājā patnībhyāṃ taptavāṃstapaḥ |
himavantaṃ samāsādya bhṛguprasravaṇe girau || 1-37-5||

RMY 1-37-6

अथ वर्ष शते पूर्णे तपसाराधितो मुनिः ।
सगराय वरं प्रादाद्भृगुः सत्यवतां वरः ॥ १-३७-६॥
atha varṣa śate pūrṇe tapasārādhito muniḥ |
sagarāya varaṃ prādādbhṛguḥ satyavatāṃ varaḥ || 1-37-6||

RMY 1-37-7

अपत्यलाभः सुमहान्भविष्यति तवानघ ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ ॥ १-३७-७॥
apatyalābhaḥ sumahānbhaviṣyati tavānagha |
kīrtiṃ cāpratimāṃ loke prāpsyase puruṣarṣabha || 1-37-7||

RMY 1-37-8

एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति ॥ १-३७-८॥
ekā janayitā tāta putraṃ vaṃśakaraṃ tava |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi aparā janayiṣyati || 1-37-8||

RMY 1-37-9

भाषमाणं नरव्याघ्रं राजपत्न्यौ प्रसाद्य तम् ।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा ॥ १-३७-९॥
bhāṣamāṇaṃ naravyāghraṃ rājapatnyau prasādya tam |
ūcatuḥ paramaprīte kṛtāñjalipuṭe tadā || 1-37-9||

RMY 1-37-10

एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन्का बहूञ्जनयिष्यति ।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन्सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १-३७-१०॥
ekaḥ kasyāḥ suto brahmankā bahūñjanayiṣyati |
śrotumicchāvahe brahmansatyamastu vacastava || 1-37-10||

RMY 1-37-11

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगुः परम धार्मिकः ।
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम् ॥ १-३७-११॥
tayostadvacanaṃ śrutvā bhṛguḥ parama dhārmikaḥ |
uvāca paramāṃ vāṇīṃ svacchando'tra vidhīyatām || 1-37-11||

RMY 1-37-12

एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः ।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति ॥ १-३७-१२॥
eko vaṃśakaro vāstu bahavo vā mahābalāḥ |
kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kaṃ varamicchati || 1-37-12||

RMY 1-37-13

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन ।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ ॥ १-३७-१३॥
munestu vacanaṃ śrutvā keśinī raghunandana |
putraṃ vaṃśakaraṃ rāma jagrāha nṛpasaṃnidhau || 1-37-13||

RMY 1-37-14

षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा ।
महोत्साहान्कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥ १-३७-१४॥
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tadā |
mahotsāhānkīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān || 1-37-14||

RMY 1-37-15

प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्या रघुनन्दन ॥ १-३७-१५॥
pradakṣiṇamṛṣiṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca |
jagāma svapuraṃ rājā sabhāryā raghunandana || 1-37-15||

RMY 1-37-16

अथ काले गते तस्मिञ्ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत ।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥ १-३७-१६॥
atha kāle gate tasmiñjyeṣṭhā putraṃ vyajāyata |
asamañja iti khyātaṃ keśinī sagarātmajam || 1-37-16||

RMY 1-37-17

सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनिःसृताः ॥ १-३७-१७॥
sumatistu naravyāghra garbhatumbaṃ vyajāyata |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tumbabhedādviniḥsṛtāḥ || 1-37-17||

RMY 1-37-18

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान्समवर्धयन् ।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे ॥ १-३७-१८॥
ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu dhātryastānsamavardhayan |
kālena mahatā sarve yauvanaṃ pratipedire || 1-37-18||

RMY 1-37-19

अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा ॥ १-३७-१९॥
atha dīrgheṇa kālena rūpayauvanaśālinaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasyābhavaṃstadā || 1-37-19||

RMY 1-37-20

स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसंभवः ।
बालान्गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन ।
प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान्निरीक्ष्य वै ॥ १-३७-२०॥
sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasyātmasaṃbhavaḥ |
bālāngṛhītvā tu jale sarayvā raghunandana |
prakṣipya prahasannityaṃ majjatastānnirīkṣya vai || 1-37-20||

RMY 1-37-21

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ॥ १-३७-२१॥
paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt || 1-37-21||

RMY 1-37-22

तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् ।
संमतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ॥ १-३७-२२॥
tasya putroṃ'śumānnāma asamañjasya vīryavān |
saṃmataḥ sarvalokasya sarvasyāpi priyaṃvadaḥ || 1-37-22||

RMY 1-37-23

ततः कालेन महता मतिः समभिजायत ।
सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता ॥ १-३७-२३॥
tataḥ kālena mahatā matiḥ samabhijāyata |
sagarasya naraśreṣṭha yajeyamiti niścitā || 1-37-23||

RMY 1-37-24

स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा ।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-३७-२४॥
sa kṛtvā niścayaṃ rājā sopādhyāyagaṇastadā |
yajñakarmaṇi vedajño yaṣṭuṃ samupacakrame || 1-37-24||

Sarga: 38/76 (26)

RMY 1-38-1

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दन ।
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥ १-३८-१॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā kathānte raghunandana |
uvāca paramaprīto muniṃ dīptamivānalam || 1-38-1||

RMY 1-38-2

श्रोतुमिछामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् ।
पूर्वको मे कथं ब्रह्मन्यज्ञं वै समुपाहरत् ॥ १-३८-२॥
śrotumichāmi bhadraṃ te vistareṇa kathāmimām |
pūrvako me kathaṃ brahmanyajñaṃ vai samupāharat || 1-38-2||

RMY 1-38-3

विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव ।
श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ॥ १-३८-३॥
viśvāmitrastu kākutsthamuvāca prahasanniva |
śrūyatāṃ vistaro rāma sagarasya mahātmanaḥ || 1-38-3||

RMY 1-38-4

शंकरश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तमः ।
विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ॥ १-३८-४॥
śaṃkaraśvaśuro nāma himavānacalottamaḥ |
vindhyaparvatamāsādya nirīkṣete parasparam || 1-38-4||

RMY 1-38-5

तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञः स पुरुषोत्तम ।
स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ॥ १-३८-५॥
tayormadhye pravṛtto'bhūdyajñaḥ sa puruṣottama |
sa hi deśo naravyāghra praśasto yajñakarmaṇi || 1-38-5||

RMY 1-38-6

तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः ।
अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थितः ॥ १-३८-६॥
tasyāśvacaryāṃ kākutstha dṛḍhadhanvā mahārathaḥ |
aṃśumānakarottāta sagarasya mate sthitaḥ || 1-38-6||

RMY 1-38-7

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः ।
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत् ॥ १-३८-७॥
tasya parvaṇi taṃ yajñaṃ yajamānasya vāsavaḥ |
rākṣasīṃ tanumāsthāya yajñiyāśvamapāharat || 1-38-7||

RMY 1-38-8

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः ।
उपाध्याय गणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ॥ १-३८-८॥
hriyamāṇe tu kākutstha tasminnaśve mahātmanaḥ |
upādhyāya gaṇāḥ sarve yajamānamathābruvan || 1-38-8||

RMY 1-38-9

अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते ।
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ॥ १-३८-९॥
ayaṃ parvaṇi vegena yajñiyāśvo'panīyate |
hartāraṃ jahi kākutstha hayaścaivopanīyatām || 1-38-9||

RMY 1-38-10

यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय नः ।
तत्तथा क्रियतां राजन्यथाछिद्रः क्रतुर्भवेत् ॥ १-३८-१०॥
yajñacchidraṃ bhavatyetatsarveṣāmaśivāya naḥ |
tattathā kriyatāṃ rājanyathāchidraḥ kraturbhavet || 1-38-10||

RMY 1-38-11

उपाध्याय वचः श्रुत्वा तस्मिन्सदसि पार्थिवः ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १-३८-११॥
upādhyāya vacaḥ śrutvā tasminsadasi pārthivaḥ |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi vākyametaduvāca ha || 1-38-11||

RMY 1-38-12

गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः ।
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ॥ १-३८-१२॥
gatiṃ putrā na paśyāmi rakṣasāṃ puruṣarṣabhāḥ |
mantrapūtairmahābhāgairāsthito hi mahākratuḥ || 1-38-12||

RMY 1-38-13

तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः ।
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत ॥ १-३८-१३॥
tadgacchata vicinvadhvaṃ putrakā bhadramastu vaḥ |
samudramālinīṃ sarvāṃ pṛthivīmanugacchata || 1-38-13||

RMY 1-38-14

एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत ॥ १-३८-१४॥
ekaikaṃ yojanaṃ putrā vistāramabhigacchata || 1-38-14||

RMY 1-38-15

यावत्तुरगसंदर्शस्तावत्खनत मेदिनीम् ।
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥ १-३८-१५॥
yāvatturagasaṃdarśastāvatkhanata medinīm |
tameva hayahartāraṃ mārgamāṇā mamājñayā || 1-38-15||

RMY 1-38-16

दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणो ह्यहम् ।
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम् ॥ १-३८-१६॥
dīkṣitaḥ pautrasahitaḥ sopādhyāyagaṇo hyaham |
iha sthāsyāmi bhadraṃ vo yāvatturagadarśanam || 1-38-16||

RMY 1-38-17

इत्युक्त्वा हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ।
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः ॥ १-३८-१७॥
ityuktvā hṛṣṭamanaso rājaputrā mahābalāḥ |
jagmurmahītalaṃ rāma piturvacanayantritāḥ || 1-38-17||

RMY 1-38-18

योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।
बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥ १-३८-१८॥
yojanāyāmavistāramekaiko dharaṇītalam |
bibhiduḥ puruṣavyāghra vajrasparśasamairbhujaiḥ || 1-38-18||

RMY 1-38-19

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः ।
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन ॥ १-३८-१९॥
śūlairaśanikalpaiśca halaiścāpi sudāruṇaiḥ |
bhidyamānā vasumatī nanāda raghunandana || 1-38-19||

RMY 1-38-20

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥ १-३८-२०॥
nāgānāṃ vadhyamānānāmasurāṇāṃ ca rāghava |
rākṣasānāṃ ca durdharṣaḥ sattvānāṃ ninado'bhavat || 1-38-20||

RMY 1-38-21

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।
बिभिदुर्धरणीं वीरा रसातलमनुत्तमम् ॥ १-३८-२१॥
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭiṃ tu raghunandana |
bibhidurdharaṇīṃ vīrā rasātalamanuttamam || 1-38-21||

RMY 1-38-22

एवं पर्वतसंबाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ।
खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः ॥ १-३८-२२॥
evaṃ parvatasaṃbādhaṃ jambūdvīpaṃ nṛpātmajāḥ |
khananto nṛpaśārdūla sarvataḥ paricakramuḥ || 1-38-22||

RMY 1-38-23

ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन् ॥ १-३८-२३॥
tato devāḥ sagandharvāḥ sāsurāḥ sahapannagāḥ |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve pitāmahamupāgaman || 1-38-23||

RMY 1-38-24

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा ।
ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः ॥ १-३८-२४॥
te prasādya mahātmānaṃ viṣaṇṇavadanāstadā |
ūcuḥ paramasaṃtrastāḥ pitāmahamidaṃ vacaḥ || 1-38-24||

RMY 1-38-25

भगवन्पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः ।
बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः ॥ १-३८-२५॥
bhagavanpṛthivī sarvā khanyate sagarātmajaiḥ |
bahavaśca mahātmāno vadhyante jalacāriṇaḥ || 1-38-25||

RMY 1-38-26

अयं यज्ञहनोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते ।
इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजः ॥ १-३८-२६॥
ayaṃ yajñahano'smākamanenāśvo'panīyate |
iti te sarvabhūtāni nighnanti sagarātmajaḥ || 1-38-26||

Sarga: 39/76 (28)

RMY 1-39-1

देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान्वै पितामहः ।
प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान् ॥ १-३९-१॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavānvai pitāmahaḥ |
pratyuvāca susaṃtrastānkṛtāntabalamohitān || 1-39-1||

RMY 1-39-2

यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः ।
कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ॥ १-३९-२॥
yasyeyaṃ vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ |
kāpilaṃ rūpamāsthāya dhārayatyaniśaṃ dharām || 1-39-2||

RMY 1-39-3

पृथिव्याश्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः ।
सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम् ॥ १-३९-३॥
pṛthivyāścāpi nirbhedo dṛṣṭa eva sanātanaḥ |
sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo'dīrghajīvinām || 1-39-3||

RMY 1-39-4

पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदमः ।
देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ १-३९-४॥
pitāmahavacaḥ śrutvā trayastriṃśadariṃdamaḥ |
devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punarjagmuryathāgatam || 1-39-4||

RMY 1-39-5

सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम् ।
पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ॥ १-३९-५॥
sagarasya ca putrāṇāṃ prādurāsīnmahātmanām |
pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamanisvanaḥ || 1-39-5||

RMY 1-39-6

ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
सहिताः सगराः सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ॥ १-३९-६॥
tato bhittvā mahīṃ sarvāṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
sahitāḥ sagarāḥ sarve pitaraṃ vākyamabruvan || 1-39-6||

RMY 1-39-7

परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः ।
देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिंनराः ॥ १-३९-७॥
parikrāntā mahī sarvā sattvavantaśca sūditāḥ |
devadānavarakṣāṃsi piśācoragakiṃnarāḥ || 1-39-7||

RMY 1-39-8

न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च ।
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् ॥ १-३९-८॥
na ca paśyāmahe'śvaṃ tamaśvahartārameva ca |
kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhiratra vicāryatām || 1-39-8||

RMY 1-39-9

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः ।
समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन ॥ १-३९-९॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ |
samanyurabravīdvākyaṃ sagaro raghunandana || 1-39-9||

RMY 1-39-10

भूयः खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम् ।
अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ ॥ १-३९-१०॥
bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo nirbhidya vasudhātalam |
aśvahartāramāsādya kṛtārthāśca nivartatha || 1-39-10||

RMY 1-39-11

पितुर्वचनमास्थाय सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ॥ १-३९-११॥
piturvacanamāsthāya sagarasya mahātmanaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalamabhidravan || 1-39-11||

RMY 1-39-12

खन्यमाने ततस्तस्मिन्ददृशुः पर्वतोपमम् ।
दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ॥ १-३९-१२॥
khanyamāne tatastasmindadṛśuḥ parvatopamam |
diśāgajaṃ virūpākṣaṃ dhārayantaṃ mahītalam || 1-39-12||

RMY 1-39-13

सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन ।
शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागजः ॥ १-३९-१३॥
saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana |
śirasā dhārayāmāsa virūpākṣo mahāgajaḥ || 1-39-13||

RMY 1-39-14

यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः ।
खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तधा भवेत् ॥ १-३९-१४॥
yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ |
khedāccālayate śīrṣaṃ bhūmikampastadhā bhavet || 1-39-14||

RMY 1-39-15

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् ।
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ॥ १-३९-१५॥
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam |
mānayanto hi te rāma jagmurbhittvā rasātalam || 1-39-15||

RMY 1-39-16

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः ।
दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ॥ १-३९-१६॥
tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ |
dakṣiṇasyāmapi diśi dadṛśuste mahāgajam || 1-39-16||

RMY 1-39-17

महापद्मं महात्मानं सुमहापर्वतोपमम् ।
शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ॥ १-३९-१७॥
mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahāparvatopamam |
śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmuruttamam || 1-39-17||

RMY 1-39-18

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ॥ १-३९-१८॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidurdiśam || 1-39-18||

RMY 1-39-19

पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् ।
दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ॥ १-३९-१९॥
paścimāyāmapi diśi mahāntamacalopamam |
diśāgajaṃ saumanasaṃ dadṛśuste mahābalāḥ || 1-39-19||

RMY 1-39-20

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।
खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा ॥ १-३९-२०॥
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |
khanantaḥ samupakrāntā diśaṃ somavatīṃ tadā || 1-39-20||

RMY 1-39-21

उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् ।
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥ १-३९-२१॥
uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśurhimapāṇḍuram |
bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīmimām || 1-39-21||

RMY 1-39-22

समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ॥ १-३९-२२॥
samālabhya tataḥ sarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidurvasudhātalam || 1-39-22||

RMY 1-39-23

ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् ।
रोषादभ्यखनन्सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥ १-३९-२३॥
tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam |
roṣādabhyakhanansarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ || 1-39-23||

RMY 1-39-24

ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ।
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ॥ १-३९-२४॥
dadṛśuḥ kapilaṃ tatra vāsudevaṃ sanātanam |
hayaṃ ca tasya devasya carantamavidūrataḥ || 1-39-24||

RMY 1-39-25

ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः ।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ॥ १-३९-२५॥
te taṃ yajñahanaṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ |
abhyadhāvanta saṃkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cābruvan || 1-39-25||

RMY 1-39-26

अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि ।
दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान्विद्धि नः सगरात्मजान् ॥ १-३९-२६॥
asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñiyaṃ hṛtavānasi |
durmedhastvaṃ hi saṃprāptānviddhi naḥ sagarātmajān || 1-39-26||

RMY 1-39-27

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ।
रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत्तदा ॥ १-३९-२७॥
śrutvā tadvacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana |
roṣeṇa mahatāviṣṭo huṃkāramakarottadā || 1-39-27||

RMY 1-39-28

ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना ।
भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ १-३९-२८॥
tatastenāprameyena kapilena mahātmanā |
bhasmarāśīkṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ || 1-39-28||

Sarga: 40/76 (26)

RMY 1-40-1

पुत्रांश्चिरगताञ्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन ।
नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १-४०-१॥
putrāṃściragatāñjñātvā sagaro raghunandana |
naptāramabravīdrājā dīpyamānaṃ svatejasā || 1-40-1||

RMY 1-40-2

शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा ।
पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपहारितः ॥ १-४०-२॥
śūraśca kṛtavidyaśca pūrvaistulyo'si tejasā |
pitṝṇāṃ gatimanviccha yena cāśvo'pahāritaḥ || 1-40-2||

RMY 1-40-3

अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च ।
तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥ १-४०-३॥
antarbhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |
teṣāṃ tvaṃ pratighātārthaṃ sāsiṃ gṛhṇīṣva kārmukam || 1-40-3||

RMY 1-40-4

अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि ।
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥ १-४०-४॥
abhivādyābhivādyāṃstvaṃ hatvā vighnakarānapi |
siddhārthaḥ saṃnivartasva mama yajñasya pāragaḥ || 1-40-4||

RMY 1-40-5

एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक्सगरेण महात्मना ।
धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥ १-४०-५॥
evamuktoṃ'śumānsamyaksagareṇa mahātmanā |
dhanurādāya khaḍgaṃ ca jagāma laghuvikramaḥ || 1-40-5||

RMY 1-40-6

स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः ।
प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः ॥ १-४०-६॥
sa khātaṃ pitṛbhirmārgamantarbhaumaṃ mahātmabhiḥ |
prāpadyata naraśreṣṭha tena rājñābhicoditaḥ || 1-40-6||

RMY 1-40-7

दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः ।
पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥ १-४०-७॥
daityadānavarakṣobhiḥ piśācapatagoragaiḥ |
pūjyamānaṃ mahātejā diśāgajamapaśyata || 1-40-7||

RMY 1-40-8

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् ।
पितॄन्स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥ १-४०-८॥
sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā caiva nirāmayam |
pitṝnsa paripapraccha vājihartārameva ca || 1-40-8||

RMY 1-40-9

दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीत्याहांशुमतो वचः ।
आसमञ्जकृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि ॥ १-४०-९॥
diśāgajastu tacchrutvā prītyāhāṃśumato vacaḥ |
āsamañjakṛtārthastvaṃ sahāśvaḥ śīghrameṣyasi || 1-40-9||

RMY 1-40-10

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् ।
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-४०-१०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvāneva diśāgajān |
yathākramaṃ yathānyāyaṃ praṣṭuṃ samupacakrame || 1-40-10||

RMY 1-40-11

तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः ।
पूजितः सहयश्चैव गन्तासीत्यभिचोदितः ॥ १-४०-११॥
taiśca sarvairdiśāpālairvākyajñairvākyakovidaiḥ |
pūjitaḥ sahayaścaiva gantāsītyabhicoditaḥ || 1-40-11||

RMY 1-40-12

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः ।
भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥ १-४०-१२॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā jagāma laghuvikramaḥ |
bhasmarāśīkṛtā yatra pitarastasya sāgarāḥ || 1-40-12||

RMY 1-40-13

स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा ।
चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः ॥ १-४०-१३॥
sa duḥkhavaśamāpannastvasamañjasutastadā |
cukrośa paramārtastu vadhātteṣāṃ suduḥkhitaḥ || 1-40-13||

RMY 1-40-14

यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः ।
ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥ १-४०-१४॥
yajñiyaṃ ca hayaṃ tatra carantamavidūrataḥ |
dadarśa puruṣavyāghro duḥkhaśokasamanvitaḥ || 1-40-14||

RMY 1-40-15

ददर्श पुरुषव्याघ्रो कर्तुकामो जलक्रियाम् ।
सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥ १-४०-१५॥
dadarśa puruṣavyāghro kartukāmo jalakriyām |
salilārthī mahātejā na cāpaśyajjalāśayam || 1-40-15||

RMY 1-40-16

विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।
पितॄणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥ १-४०-१६॥
visārya nipuṇāṃ dṛṣṭiṃ tato'paśyatkhagādhipam |
pitṝṇāṃ mātulaṃ rāma suparṇamanilopamam || 1-40-16||

RMY 1-40-17

स चैनमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबलः ।
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसंमतः ॥ १-४०-१७॥
sa cainamabravīdvākyaṃ vainateyo mahābalaḥ |
mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho'yaṃ lokasaṃmataḥ || 1-40-17||

RMY 1-40-18

कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबलाः ।
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥ १-४०-१८॥
kapilenāprameyena dagdhā hīme mahābalāḥ |
salilaṃ nārhasi prājña dātumeṣāṃ hi laukikam || 1-40-18||

RMY 1-40-19

गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ ।
भस्मराशीकृतानेतान्पावयेल्लोकपावनी ॥ १-४०-१९॥
gaṅgā himavato jyeṣṭhā duhitā puruṣarṣabha |
bhasmarāśīkṛtānetānpāvayellokapāvanī || 1-40-19||

RMY 1-40-20

तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं नयिष्यति ॥ १-४०-२०॥
tayā klinnamidaṃ bhasma gaṅgayā lokakāntayā |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi svargalokaṃ nayiṣyati || 1-40-20||

RMY 1-40-21

गच्छ चाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ ।
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि ॥ १-४०-२१॥
gaccha cāśvaṃ mahābhāga saṃgṛhya puruṣarṣabha |
yajñaṃ paitāmahaṃ vīra nirvartayitumarhasi || 1-40-21||

RMY 1-40-22

सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ॥ १-४०-२२॥
suparṇavacanaṃ śrutvā soṃ'śumānativīryavān |
tvaritaṃ hayamādāya punarāyānmahāyaśāḥ || 1-40-22||

RMY 1-40-23

ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ।
न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ॥ १-४०-२३॥
tato rājānamāsādya dīkṣitaṃ raghunandana |
nyavedayadyathāvṛttaṃ suparṇavacanaṃ tathā || 1-40-23||

RMY 1-40-24

तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः ।
यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥ १-४०-२४॥
tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyamaṃśumato nṛpaḥ |
yajñaṃ nirvartayāmāsa yathākalpaṃ yathāvidhi || 1-40-24||

RMY 1-40-25

स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः ।
गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ १-४०-२५॥
svapuraṃ cāgamacchrīmāniṣṭayajño mahīpatiḥ |
gaṅgāyāścāgame rājā niścayaṃ nādhyagacchata || 1-40-25||

RMY 1-40-26

अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥ १-४०-२६॥
agatvā niścayaṃ rājā kālena mahatā mahān |
triṃśadvarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ || 1-40-26||

Sarga: 41/76 (24)

RMY 1-41-1

कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः ।
राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥ १-४१-१॥
kāladharmaṃ gate rāma sagare prakṛtījanāḥ |
rājānaṃ rocayāmāsuraṃśumantaṃ sudhārmikam || 1-41-1||

RMY 1-41-2

स राजा सुमहानासीदंशुमान्रघुनन्दन ।
तस्य पुत्रो महानासीद्दिलीप इति विश्रुतः ॥ १-४१-२॥
sa rājā sumahānāsīdaṃśumānraghunandana |
tasya putro mahānāsīddilīpa iti viśrutaḥ || 1-41-2||

RMY 1-41-3

तस्मिन्राज्यं समावेश्य दिलीपे रघुनन्दन ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-४१-३॥
tasminrājyaṃ samāveśya dilīpe raghunandana |
himavacchikhare ramye tapastepe sudāruṇam || 1-41-3||

RMY 1-41-4

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणि सुमहायशाः ।
तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ १-४१-४॥
dvātriṃśacca sahasrāṇi varṣāṇi sumahāyaśāḥ |
tapovanagato rājā svargaṃ lebhe tapodhanaḥ || 1-41-4||

RMY 1-41-5

दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम् ।
दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ १-४१-५॥
dilīpastu mahātejāḥ śrutvā paitāmahaṃ vadham |
duḥkhopahatayā buddhyā niścayaṃ nādhyagacchata || 1-41-5||

RMY 1-41-6

कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया ।
तारयेयं कथं चैतानिति चिन्ता परोऽभवत् ॥ १-४१-६॥
kathaṃ gaṅgāvataraṇaṃ kathaṃ teṣāṃ jalakriyā |
tārayeyaṃ kathaṃ caitāniti cintā paro'bhavat || 1-41-6||

RMY 1-41-7

तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः ।
पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥ १-४१-७॥
tasya cintayato nityaṃ dharmeṇa viditātmanaḥ |
putro bhagīratho nāma jajñe paramadhārmikaḥ || 1-41-7||

RMY 1-41-8

दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ १-४१-८॥
dilīpastu mahātejā yajñairbahubhiriṣṭavān |
triṃśadvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat || 1-41-8||

RMY 1-41-9

अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति ।
व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १-४१-९॥
agatvā niścayaṃ rājā teṣāmuddharaṇaṃ prati |
vyādhinā naraśārdūla kāladharmamupeyivān || 1-41-9||

RMY 1-41-10

इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा ।
राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥ १-४१-१०॥
indralokaṃ gato rājā svārjitenaiva karmaṇā |
rājye bhagīrathaṃ putramabhiṣicya nararṣabhaḥ || 1-41-10||

RMY 1-41-11

भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन ।
अनपत्यो महातेजाः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ १-४१-११॥
bhagīrathastu rājarṣirdhārmiko raghunandana |
anapatyo mahātejāḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 1-41-11||

RMY 1-41-12

स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन ।
ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः ॥ १-४१-१२॥
sa tapo dīrghamātiṣṭhadgokarṇe raghunandana |
ūrdhvabāhuḥ pañcatapā māsāhāro jitendriyaḥ || 1-41-12||

RMY 1-41-13

तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः ।
सुप्रीतो भगवान्ब्रह्मा प्रजानां पतिरीश्वरः ॥ १-४१-१३॥
tasya varṣasahasrāṇi ghore tapasi tiṣṭhataḥ |
suprīto bhagavānbrahmā prajānāṃ patirīśvaraḥ || 1-41-13||

RMY 1-41-14

ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः ।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ १-४१-१४॥
tataḥ suragaṇaiḥ sārdhamupāgamya pitāmahaḥ |
bhagīrathaṃ mahātmānaṃ tapyamānamathābravīt || 1-41-14||

RMY 1-41-15

भगीरथ महाभाग प्रीतस्तेऽहं जनेश्वर ।
तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १-४१-१५॥
bhagīratha mahābhāga prītaste'haṃ janeśvara |
tapasā ca sutaptena varaṃ varaya suvrata || 1-41-15||

RMY 1-41-16

तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् ।
भगीरथो महाभागः कृताञ्जलिरवस्थितः ॥ १-४१-१६॥
tamuvāca mahātejāḥ sarvalokapitāmaham |
bhagīratho mahābhāgaḥ kṛtāñjaliravasthitaḥ || 1-41-16||

RMY 1-41-17

यदि मे भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् ।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १-४१-१७॥
yadi me bhagavānprīto yadyasti tapasaḥ phalam |
sagarasyātmajāḥ sarve mattaḥ salilamāpnuyuḥ || 1-41-17||

RMY 1-41-18

गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् ।
स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे मे प्रपितामहाः ॥ १-४१-१८॥
gaṅgāyāḥ salilaklinne bhasmanyeṣāṃ mahātmanām |
svargaṃ gaccheyuratyantaṃ sarve me prapitāmahāḥ || 1-41-18||

RMY 1-41-19

देया च संततिर्देव नावसीदेत्कुलं च नः ।
इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरः परः ॥ १-४१-१९॥
deyā ca saṃtatirdeva nāvasīdetkulaṃ ca naḥ |
ikṣvākūṇāṃ kule deva eṣa me'stu varaḥ paraḥ || 1-41-19||

RMY 1-41-20

उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः ।
प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥ १-४१-२०॥
uktavākyaṃ tu rājānaṃ sarvalokapitāmahaḥ |
pratyuvāca śubhāṃ vāṇīṃ madhurāṃ madhurākṣarām || 1-41-20||

RMY 1-41-21

मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ ।
एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ १-४१-२१॥
manoratho mahāneṣa bhagīratha mahāratha |
evaṃ bhavatu bhadraṃ te ikṣvākukulavardhana || 1-41-21||

RMY 1-41-22

इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतः सुता ।
तां वै धारयितुं राजन्हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥ १-४१-२२॥
iyaṃ haimavatī gaṅgā jyeṣṭhā himavataḥ sutā |
tāṃ vai dhārayituṃ rājanharastatra niyujyatām || 1-41-22||

RMY 1-41-23

गङ्गायाः पतनं राजन्पृथिवी न सहिष्यते ।
तां वै धारयितुं वीर नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ १-४१-२३॥
gaṅgāyāḥ patanaṃ rājanpṛthivī na sahiṣyate |
tāṃ vai dhārayituṃ vīra nānyaṃ paśyāmi śūlinaḥ || 1-41-23||

RMY 1-41-24

तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् ।
जगाम त्रिदिवं देवः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ १-४१-२४॥
tamevamuktvā rājānaṃ gaṅgāṃ cābhāṣya lokakṛt |
jagāma tridivaṃ devaḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ || 1-41-24||

Sarga: 42/76 (24)

RMY 1-42-1

देवदेवे गते तस्मिन्सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ १-४२-१॥
devadeve gate tasminso'ṅguṣṭhāgranipīḍitām |
kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaramupāsata || 1-42-1||

RMY 1-42-2

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-४२-२॥
atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ |
umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt || 1-42-2||

RMY 1-42-3

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ १-४२-३॥
prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |
śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham || 1-42-3||

RMY 1-42-4

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम् ।
आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ॥ १-४२-४॥
tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā |
tadā sātimahadrūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca duḥsaham |
ākāśādapatadrāma śive śivaśirasyuta || 1-42-4||

RMY 1-42-5

नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमोहिता ।
तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून् ॥ १-४२-५॥
naiva sā nirgamaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā |
tatraivābabhramaddevī saṃvatsaragaṇānbahūn || 1-42-5||

RMY 1-42-6

अनेन तोषितश्चासीदत्यर्थं रघुनन्दन ।
विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ॥ १-४२-६॥
anena toṣitaścāsīdatyarthaṃ raghunandana |
visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati || 1-42-6||

RMY 1-42-7

गगनाच्छंकरशिरस्ततो धरणिमागता ।
व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ॥ १-४२-७॥
gaganācchaṃkaraśirastato dharaṇimāgatā |
vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam || 1-42-7||

RMY 1-42-8

ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा ।
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा ॥ १-४२-८॥
tato devarṣigandharvā yakṣāḥ siddhagaṇāstathā |
vyalokayanta te tatra gaganādgāṃ gatāṃ tadā || 1-42-8||

RMY 1-42-9

विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा ।
पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ॥ १-४२-९॥
vimānairnagarākārairhayairgajavaraistathā |
pāriplavagatāścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ || 1-42-9||

RMY 1-42-10

तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ।
दिदृक्षवो देवगणाः समेयुरमितौजसः ॥ १-४२-१०॥
tadadbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanamuttamam |
didṛkṣavo devagaṇāḥ sameyuramitaujasaḥ || 1-42-10||

RMY 1-42-11

संपतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ।
शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ॥ १-४२-११॥
saṃpatadbhiḥ suragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā |
śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam || 1-42-11||

RMY 1-42-12

शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ।
विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत्तदा ॥ १-४२-१२॥
śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ |
vidyudbhiriva vikṣiptairākāśamabhavattadā || 1-42-12||

RMY 1-42-13

पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ।
शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससंप्लवैः ॥ १-४२-१३॥
pāṇḍuraiḥ salilotpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā |
śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasaṃplavaiḥ || 1-42-13||

RMY 1-42-14

क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ।
विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः ॥ १-४२-१४॥
kvaciddrutataraṃ yāti kuṭilaṃ kvacidāyatam |
vinataṃ kvaciduddhūtaṃ kvacidyāti śanaiḥ śanaiḥ || 1-42-14||

RMY 1-42-15

सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ।
मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः ॥ १-४२-१५॥
salilenaiva salilaṃ kvacidabhyāhataṃ punaḥ |
muhurūrdhvapathaṃ gatvā papāta vasudhāṃ punaḥ || 1-42-15||

RMY 1-42-16

तच्छंकरशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ।
व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ॥ १-४२-१६॥
tacchaṃkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ |
vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam || 1-42-16||

RMY 1-42-17

तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ।
भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥ १-४२-१७॥
tatrarṣigaṇagandharvā vasudhātalavāsinaḥ |
bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ || 1-42-17||

RMY 1-42-18

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ।
कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ॥ १-४२-१८॥
śāpātprapatitā ye ca gaganādvasudhātalam |
kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ || 1-42-18||

RMY 1-42-19

धूपपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ।
पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान्प्रतिपेदिरे ॥ १-४२-१९॥
dhūpapāpāḥ punastena toyenātha subhāsvatā |
punarākāśamāviśya svā~llokānpratipedire || 1-42-19||

RMY 1-42-20

मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ।
कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ॥ १-४२-२०॥
mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā |
kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ || 1-42-20||

RMY 1-42-21

भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।
प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ १-४२-२१॥
bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ |
prāyādagre mahātejāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt || 1-42-21||

RMY 1-42-22

देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १-४२-२२॥
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 1-42-22||

RMY 1-42-23

सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः ।
गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ॥ १-४२-२३॥
sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugāḥ |
gaṅgāmanvagamanprītāḥ sarve jalacarāśca ye || 1-42-23||

RMY 1-42-24

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी ।
जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी ॥ १-४२-२४॥
yato bhagīratho rājā tato gaṅgā yaśasvinī |
jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpavināśinī || 1-42-24||

Sarga: 43/76 (20)

RMY 1-43-1

स गत्वा सागरं राजा गङ्गयानुगतस्तदा ।
प्रविवेश तलं भूमेर्यत्र ते भस्मसात्कृताः ॥ १-४३-१॥
sa gatvā sāgaraṃ rājā gaṅgayānugatastadā |
praviveśa talaṃ bhūmeryatra te bhasmasātkṛtāḥ || 1-43-1||

RMY 1-43-2

भस्मन्यथाप्लुते राम गङ्गायाः सलिलेन वै ।
सर्व लोकप्रभुर्ब्रह्मा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-४३-२॥
bhasmanyathāplute rāma gaṅgāyāḥ salilena vai |
sarva lokaprabhurbrahmā rājānamidamabravīt || 1-43-2||

RMY 1-43-3

तारिता नरशार्दूल दिवं याताश्च देववत् ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य महात्मनः ॥ १-४३-३॥
tāritā naraśārdūla divaṃ yātāśca devavat |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasya mahātmanaḥ || 1-43-3||

RMY 1-43-4

सागरस्य जलं लोके यावत्स्थास्यति पार्थिव ।
सगरस्यात्मजास्तावत्स्वर्गे स्थास्यन्ति देववत् ॥ १-४३-४॥
sāgarasya jalaṃ loke yāvatsthāsyati pārthiva |
sagarasyātmajāstāvatsvarge sthāsyanti devavat || 1-43-4||

RMY 1-43-5

इयं च दुहिता ज्येष्ठा तव गङ्गा भविष्यति ।
त्वत्कृतेन च नाम्ना वै लोके स्थास्यति विश्रुता ॥ १-४३-५॥
iyaṃ ca duhitā jyeṣṭhā tava gaṅgā bhaviṣyati |
tvatkṛtena ca nāmnā vai loke sthāsyati viśrutā || 1-43-5||

RMY 1-43-6

गङ्गा त्रिपथगा नाम दिव्या भागीरथीति च ।
त्रिपथो भावयन्तीति ततस्त्रिपथगा स्मृता ॥ १-४३-६॥
gaṅgā tripathagā nāma divyā bhāgīrathīti ca |
tripatho bhāvayantīti tatastripathagā smṛtā || 1-43-6||

RMY 1-43-7

पितामहानां सर्वेषां त्वमत्र मनुजाधिप ।
कुरुष्व सलिलं राजन्प्रतिज्ञामपवर्जय ॥ १-४३-७॥
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ tvamatra manujādhipa |
kuruṣva salilaṃ rājanpratijñāmapavarjaya || 1-43-7||

RMY 1-43-8

पूर्वकेण हि ते राजंस्तेनातियशसा तदा ।
धर्मिणां प्रवरेणाथ नैष प्राप्तो मनोरथः ॥ १-४३-८॥
pūrvakeṇa hi te rājaṃstenātiyaśasā tadā |
dharmiṇāṃ pravareṇātha naiṣa prāpto manorathaḥ || 1-43-8||

RMY 1-43-9

तथैवांशुमता तात लोकेऽप्रतिमतेजसा ।
गङ्गां प्रार्थयता नेतुं प्रतिज्ञा नापवर्जिता ॥ १-४३-९॥
tathaivāṃśumatā tāta loke'pratimatejasā |
gaṅgāṃ prārthayatā netuṃ pratijñā nāpavarjitā || 1-43-9||

RMY 1-43-10

राजर्षिणा गुणवता महर्षिसमतेजसा ।
मत्तुल्यतपसा चैव क्षत्रधर्मस्थितेन च ॥ १-४३-१०॥
rājarṣiṇā guṇavatā maharṣisamatejasā |
mattulyatapasā caiva kṣatradharmasthitena ca || 1-43-10||

RMY 1-43-11

दिलीपेन महाभाग तव पित्रातितेजसा ।
पुनर्न शङ्किता नेतुं गङ्गां प्रार्थयतानघ ॥ १-४३-११॥
dilīpena mahābhāga tava pitrātitejasā |
punarna śaṅkitā netuṃ gaṅgāṃ prārthayatānagha || 1-43-11||

RMY 1-43-12

सा त्वया समतिक्रान्ता प्रतिज्ञा पुरुषर्षभ ।
प्राप्तोऽसि परमं लोके यशः परमसंमतम् ॥ १-४३-१२॥
sā tvayā samatikrāntā pratijñā puruṣarṣabha |
prāpto'si paramaṃ loke yaśaḥ paramasaṃmatam || 1-43-12||

RMY 1-43-13

यच्च गङ्गावतरणं त्वया कृतमरिंदम ।
अनेन च भवान्प्राप्तो धर्मस्यायतनं महत् ॥ १-४३-१३॥
yacca gaṅgāvataraṇaṃ tvayā kṛtamariṃdama |
anena ca bhavānprāpto dharmasyāyatanaṃ mahat || 1-43-13||

RMY 1-43-14

प्लावयस्व त्वमात्मानं नरोत्तम सदोचिते ।
सलिले पुरुषव्याघ्र शुचिः पुण्यफलो भव ॥ १-४३-१४॥
plāvayasva tvamātmānaṃ narottama sadocite |
salile puruṣavyāghra śuciḥ puṇyaphalo bhava || 1-43-14||

RMY 1-43-15

पितामहानां सर्वेषां कुरुष्व सलिलक्रियाम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि स्वं लोकं गम्यतां नृप ॥ १-४३-१५॥
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ kuruṣva salilakriyām |
svasti te'stu gamiṣyāmi svaṃ lokaṃ gamyatāṃ nṛpa || 1-43-15||

RMY 1-43-16

इत्येवमुक्त्वा देवेशः सर्वलोकपितामहः ।
यथागतं तथागच्छद्देवलोकं महायशाः ॥ १-४३-१६॥
ityevamuktvā deveśaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
yathāgataṃ tathāgacchaddevalokaṃ mahāyaśāḥ || 1-43-16||

RMY 1-43-17

भगीरथोऽपि राजर्षिः कृत्वा सलिलमुत्तमम् ।
यथाक्रमं यथान्यायं सागराणां महायशाः ।
कृतोदकः शुची राजा स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १-४३-१७॥
bhagīratho'pi rājarṣiḥ kṛtvā salilamuttamam |
yathākramaṃ yathānyāyaṃ sāgarāṇāṃ mahāyaśāḥ |
kṛtodakaḥ śucī rājā svapuraṃ praviveśa ha || 1-43-17||

RMY 1-43-18

समृद्धार्थो नरश्रेष्ठ स्वराज्यं प्रशशास ह ।
प्रमुमोद च लोकस्तं नृपमासाद्य राघव ।
नष्टशोकः समृद्धार्थो बभूव विगतज्वरः ॥ १-४३-१८॥
samṛddhārtho naraśreṣṭha svarājyaṃ praśaśāsa ha |
pramumoda ca lokastaṃ nṛpamāsādya rāghava |
naṣṭaśokaḥ samṛddhārtho babhūva vigatajvaraḥ || 1-43-18||

RMY 1-43-19

एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया ।
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते संध्याकालोऽतिवर्तते ॥ १-४३-१९॥
eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā |
svasti prāpnuhi bhadraṃ te saṃdhyākālo'tivartate || 1-43-19||

RMY 1-43-20

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पुत्र्यमथापि च ।
इदमाख्यानमाख्यातं गङ्गावतरणं मया ॥ १-४३-२०॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ putryamathāpi ca |
idamākhyānamākhyātaṃ gaṅgāvataraṇaṃ mayā || 1-43-20||

Sarga: 44/76 (27)

RMY 1-44-1

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-४४-१॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitramathābravīt || 1-44-1||

RMY 1-44-2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया ।
गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्य च पूरणम् ॥ १-४४-२॥
atyadbhutamidaṃ brahmankathitaṃ paramaṃ tvayā |
gaṅgāvataraṇaṃ puṇyaṃ sāgarasya ca pūraṇam || 1-44-2||

RMY 1-44-3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा ।
जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥ १-४४-३॥
tasya sā śarvarī sarvā saha saumitriṇā tadā |
jagāma cintayānasya viśvāmitrakathāṃ śubhām || 1-44-3||

RMY 1-44-4

ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम् ।
उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिंदमः ॥ १-४४-४॥
tataḥ prabhāte vimale viśvāmitraṃ mahāmunim |
uvāca rāghavo vākyaṃ kṛtāhnikamariṃdamaḥ || 1-44-4||

RMY 1-44-5

गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् ।
क्षणभूतेव सा रात्रिः संवृत्तेयं महातपः ।
इमां चिन्तयतः सर्वां निखिलेन कथां तव ॥ १-४४-५॥
gatā bhagavatī rātriḥ śrotavyaṃ paramaṃ śrutam |
kṣaṇabhūteva sā rātriḥ saṃvṛtteyaṃ mahātapaḥ |
imāṃ cintayataḥ sarvāṃ nikhilena kathāṃ tava || 1-44-5||

RMY 1-44-6

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ।
नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।
भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥ १-४४-६॥
tarāma saritāṃ śreṣṭhāṃ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm |
naureṣā hi sukhāstīrṇā ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |
bhagavantamiha prāptaṃ jñātvā tvaritamāgatā || 1-44-6||

RMY 1-44-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
संतारं कारयामास सर्षिसंघः सराघवः ॥ १-४४-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
saṃtāraṃ kārayāmāsa sarṣisaṃghaḥ sarāghavaḥ || 1-44-7||

RMY 1-44-8

उत्तरं तीरमासाद्य संपूज्यर्षिगणं तथ ।
गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥ १-४४-८॥
uttaraṃ tīramāsādya saṃpūjyarṣigaṇaṃ tatha |
gaṅgākūle niviṣṭāste viśālāṃ dadṛśuḥ purīm || 1-44-8||

RMY 1-44-9

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सहराघवः ।
विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥ १-४४-९॥
tato munivarastūrṇaṃ jagāma saharāghavaḥ |
viśālāṃ nagarīṃ ramyāṃ divyāṃ svargopamāṃ tadā || 1-44-9||

RMY 1-44-10

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।
पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥ १-४४-१०॥
atha rāmo mahāprājño viśvāmitraṃ mahāmunim |
papraccha prāñjalirbhūtvā viśālāmuttamāṃ purīm || 1-44-10||

RMY 1-44-11

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने ।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ १-४४-११॥
kataro rājavaṃśo'yaṃ viśālāyāṃ mahāmune |
śrotumicchāmi bhadraṃ te paraṃ kautūhalaṃ hi me || 1-44-11||

RMY 1-44-12

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुंगवः ।
आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥ १-४४-१२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṃgavaḥ |
ākhyātuṃ tatsamārebhe viśālasya purātanam || 1-44-12||

RMY 1-44-13

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः शुभाम् ।
अस्मिन्देशे हि यद्वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव ॥ १-४४-१३॥
śrūyatāṃ rāma śakrasya kathāṃ kathayataḥ śubhām |
asmindeśe hi yadvṛttaṃ śṛṇu tattvena rāghava || 1-44-13||

RMY 1-44-14

पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।
अदितेश्च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १-४४-१४॥
pūrvaṃ kṛtayuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ |
aditeśca mahābhāgā vīryavantaḥ sudhārmikāḥ || 1-44-14||

RMY 1-44-15

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।
अमरा निर्जराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥ १-४४-१५॥
tatasteṣāṃ naraśreṣṭha buddhirāsīnmahātmanām |
amarā nirjarāścaiva kathaṃ syāma nirāmayāḥ || 1-44-15||

RMY 1-44-16

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीद्विपश्चिताम् ।
क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥ १-४४-१६॥
teṣāṃ cintayatāṃ rāma buddhirāsīdvipaścitām |
kṣīrodamathanaṃ kṛtvā rasaṃ prāpsyāma tatra vai || 1-44-16||

RMY 1-44-17

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥ १-४४-१७॥
tato niścitya mathanaṃ yoktraṃ kṛtvā ca vāsukim |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuramitaujasaḥ || 1-44-17||

RMY 1-44-18

अथ धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ।
अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः ।
उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥ १-४४-१८॥
atha dhanvantarirnāma apsarāśca suvarcasaḥ |
apsu nirmathanādeva rasāttasmādvarastriyaḥ |
utpeturmanujaśreṣṭha tasmādapsaraso'bhavan || 1-44-18||

RMY 1-44-19

षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम् ।
असंख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥ १-४४-१९॥
ṣaṣṭiḥ koṭyo'bhavaṃstāsāmapsarāṇāṃ suvarcasām |
asaṃkhyeyāstu kākutstha yāstāsāṃ paricārikāḥ || 1-44-19||

RMY 1-44-20

न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः ।
अप्रतिग्रहणाच्चैव तेन साधारणाः स्मृताः ॥ १-४४-२०॥
na tāḥ sma pratigṛhṇanti sarve te devadānavāḥ |
apratigrahaṇāccaiva tena sādhāraṇāḥ smṛtāḥ || 1-44-20||

RMY 1-44-21

वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन ।
उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥ १-४४-२१॥
varuṇasya tataḥ kanyā vāruṇī raghunandana |
utpapāta mahābhāgā mārgamāṇā parigraham || 1-44-21||

RMY 1-44-22

दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् ।
अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥ १-४४-२२॥
diteḥ putrā na tāṃ rāma jagṛhurvaruṇātmajām |
aditestu sutā vīra jagṛhustāmaninditām || 1-44-22||

RMY 1-44-23

असुरास्तेन दैतेयाः सुरास्तेनादितेः सुताः ।
हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन्वारुणी ग्रहणात्सुराः ॥ १-४४-२३॥
asurāstena daiteyāḥ surāstenāditeḥ sutāḥ |
hṛṣṭāḥ pramuditāścāsanvāruṇī grahaṇātsurāḥ || 1-44-23||

RMY 1-44-24

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ।
उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥ १-४४-२४॥
uccaiḥśravā hayaśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham |
udatiṣṭhannaraśreṣṭha tathaivāmṛtamuttamam || 1-44-24||

RMY 1-44-25

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षयः ।
अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्राण सूदयन् ॥ १-४४-२५॥
atha tasya kṛte rāma mahānāsītkulakṣayaḥ |
aditestu tataḥ putrā diteḥ putrāṇa sūdayan || 1-44-25||

RMY 1-44-26

अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे ।
तस्मिन्घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥ १-४४-२६॥
aditerātmajā vīrā diteḥ putrānnijaghnire |
tasminghore mahāyuddhe daiteyādityayorbhṛśam || 1-44-26||

RMY 1-44-27

निहत्य दितिपुत्रांस्तु राज्यं प्राप्य पुरंदरः ।
शशास मुदितो लोकान्सर्षिसंघान्सचारणान् ॥ १-४४-२७॥
nihatya ditiputrāṃstu rājyaṃ prāpya puraṃdaraḥ |
śaśāsa mudito lokānsarṣisaṃghānsacāraṇān || 1-44-27||

Sarga: 45/76 (22)

RMY 1-45-1

हतेषु तेषु पुत्रेषु दितिः परमदुःखिता ।
मारीचं काश्यपं राम भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १-४५-१॥
hateṣu teṣu putreṣu ditiḥ paramaduḥkhitā |
mārīcaṃ kāśyapaṃ rāma bhartāramidamabravīt || 1-45-1||

RMY 1-45-2

हतपुत्रास्मि भगवंस्तव पुत्रैर्महाबलैः ।
शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोऽर्जितम् ॥ १-४५-२॥
hataputrāsmi bhagavaṃstava putrairmahābalaiḥ |
śakrahantāramicchāmi putraṃ dīrghatapo'rjitam || 1-45-2||

RMY 1-45-3

साहं तपश्चरिष्यामि गर्भं मे दातुमर्हसि ।
ईदृशं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ १-४५-३॥
sāhaṃ tapaścariṣyāmi garbhaṃ me dātumarhasi |
īdṛśaṃ śakrahantāraṃ tvamanujñātumarhasi || 1-45-3||

RMY 1-45-4

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः काश्यपस्तदा ।
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम् ॥ १-४५-४॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kāśyapastadā |
pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥkhitām || 1-45-4||

RMY 1-45-5

एवं भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने ।
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्र हन्तारमाहवे ॥ १-४५-५॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ te śucirbhava tapodhane |
janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakra hantāramāhave || 1-45-5||

RMY 1-45-6

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शुचिर्यदि भविष्यसि ।
पुत्रं त्रैलोक्य हन्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि ॥ १-४५-६॥
pūrṇe varṣasahasre tu śuciryadi bhaviṣyasi |
putraṃ trailokya hantāraṃ mattastvaṃ janayiṣyasi || 1-45-6||

RMY 1-45-7

एवमुक्त्वा महातेजाः पाणिना स ममार्ज ताम् ।
समालभ्य ततः स्वस्तीत्युक्त्वा स तपसे ययौ ॥ १-४५-७॥
evamuktvā mahātejāḥ pāṇinā sa mamārja tām |
samālabhya tataḥ svastītyuktvā sa tapase yayau || 1-45-7||

RMY 1-45-8

गते तस्मिन्नरश्रेष्ठ दितिः परमहर्षिता ।
कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-४५-८॥
gate tasminnaraśreṣṭha ditiḥ paramaharṣitā |
kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam || 1-45-8||

RMY 1-45-9

तपस्तस्यां हि कुर्वत्यां परिचर्यां चकार ह ।
सहस्राक्षो नरश्रेष्ठ परया गुणसंपदा ॥ १-४५-९॥
tapastasyāṃ hi kurvatyāṃ paricaryāṃ cakāra ha |
sahasrākṣo naraśreṣṭha parayā guṇasaṃpadā || 1-45-9||

RMY 1-45-10

अग्निं कुशान्काष्ठमपः फलं मूलं तथैव च ।
न्यवेदयत्सहस्राक्षो यच्चान्यदपि काङ्क्षितम् ॥ १-४५-१०॥
agniṃ kuśānkāṣṭhamapaḥ phalaṃ mūlaṃ tathaiva ca |
nyavedayatsahasrākṣo yaccānyadapi kāṅkṣitam || 1-45-10||

RMY 1-45-11

गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा ।
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह ॥ १-४५-११॥
gātrasaṃvāhanaiścaiva śramāpanayanaistathā |
śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha || 1-45-11||

RMY 1-45-12

अथ वर्षसहस्रेतु दशोने रघु नन्दन ।
दितिः परमसंप्रीता सहस्राक्षमथाब्रवीत् ॥ १-४५-१२॥
atha varṣasahasretu daśone raghu nandana |
ditiḥ paramasaṃprītā sahasrākṣamathābravīt || 1-45-12||

RMY 1-45-13

तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवतां वर ।
अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः ॥ १-४५-१३॥
tapaścarantyā varṣāṇi daśa vīryavatāṃ vara |
avaśiṣṭāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ || 1-45-13||

RMY 1-45-14

तमहं त्वत्कृते पुत्र समाधास्ये जयोत्सुकम् ।
त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वरः ॥ १-४५-१४॥
tamahaṃ tvatkṛte putra samādhāsye jayotsukam |
trailokyavijayaṃ putra saha bhokṣyasi vijvaraḥ || 1-45-14||

RMY 1-45-15

एवमुक्त्वा दितिः शक्रं प्राप्ते मध्यं दिवाकरे ।
निद्रयापहृता देवी पादौ कृत्वाथ शीर्षतः ॥ १-४५-१५॥
evamuktvā ditiḥ śakraṃ prāpte madhyaṃ divākare |
nidrayāpahṛtā devī pādau kṛtvātha śīrṣataḥ || 1-45-15||

RMY 1-45-16

दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादतः कृतमूर्धजाम् ।
शिरःस्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च ॥ १-४५-१६॥
dṛṣṭvā tāmaśuciṃ śakraḥ pādataḥ kṛtamūrdhajām |
śiraḥsthāne kṛtau pādau jahāsa ca mumoda ca || 1-45-16||

RMY 1-45-17

तस्याः शरीरविवरं विवेश च पुरंदरः ।
गर्भं च सप्तधा राम बिभेद परमात्मवान् ॥ १-४५-१७॥
tasyāḥ śarīravivaraṃ viveśa ca puraṃdaraḥ |
garbhaṃ ca saptadhā rāma bibheda paramātmavān || 1-45-17||

RMY 1-45-18

बिध्यमानस्ततो गर्भो वज्रेण शतपर्वणा ।
रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत ॥ १-४५-१८॥
bidhyamānastato garbho vajreṇa śataparvaṇā |
ruroda susvaraṃ rāma tato ditirabudhyata || 1-45-18||

RMY 1-45-19

मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भं शक्रोऽभ्यभाषत ।
बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः ॥ १-४५-१९॥
mā rudo mā rudaśceti garbhaṃ śakro'bhyabhāṣata |
bibheda ca mahātejā rudantamapi vāsavaḥ || 1-45-19||

RMY 1-45-20

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् ।
निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात् ॥ १-४५-२०॥
na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt |
niṣpapāta tataḥ śakro māturvacanagauravāt || 1-45-20||

RMY 1-45-21

प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रोऽभ्यभाषत ।
अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा ॥ १-४५-२१॥
prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro'bhyabhāṣata |
aśucirdevi suptāsi pādayoḥ kṛtamūrdhajā || 1-45-21||

RMY 1-45-22

तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे ।
अभिन्दं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १-४५-२२॥
tadantaramahaṃ labdhvā śakrahantāramāhave |
abhindaṃ saptadhā devi tanme tvaṃ kṣantumarhasi || 1-45-22||

Sarga: 46/76 (22)

RMY 1-46-1

सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता ।
सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत् ॥ १-४६-१॥
saptadhā tu kṛte garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā |
sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt || 1-46-1||

RMY 1-46-2

ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा विफलीकृतः ।
नापराधोऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन ॥ १-४६-२॥
mamāparādhādgarbho'yaṃ saptadhā viphalīkṛtaḥ |
nāparādho'sti deveśa tavātra balasūdana || 1-46-2||

RMY 1-46-3

प्रियं तु कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये ।
मरुतां सप्तं सप्तानां स्थानपाला भवन्त्विमे ॥ १-४६-३॥
priyaṃ tu kṛtamicchāmi mama garbhaviparyaye |
marutāṃ saptaṃ saptānāṃ sthānapālā bhavantvime || 1-46-3||

RMY 1-46-4

वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रकाः ।
मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः ॥ १-४६-४॥
vātaskandhā ime sapta carantu divi putrakāḥ |
mārutā iti vikhyātā divyarūpā mamātmajāḥ || 1-46-4||

RMY 1-46-5

ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः ।
दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशाः ॥ १-४६-५॥
brahmalokaṃ caratveka indralokaṃ tathāparaḥ |
divi vāyuriti khyātastṛtīyo'pi mahāyaśāḥ || 1-46-5||

RMY 1-46-6

चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् ।
संचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूता ममात्मजाः ।
त्वत्कृतेनैव नाम्ना च मारुता इति विश्रुताः ॥ १-४६-६॥
catvārastu suraśreṣṭha diśo vai tava śāsanāt |
saṃcariṣyanti bhadraṃ te devabhūtā mamātmajāḥ |
tvatkṛtenaiva nāmnā ca mārutā iti viśrutāḥ || 1-46-6||

RMY 1-46-7

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदनः ॥ १-४६-७॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
uvāca prāñjalirvākyaṃ ditiṃ balaniṣūdanaḥ || 1-46-7||

RMY 1-46-8

सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः ।
विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास्तवात्मजाः ॥ १-४६-८॥
sarvametadyathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
vicariṣyanti bhadraṃ te devabhūtāstavātmajāḥ || 1-46-8||

RMY 1-46-9

एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने ।
जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम् ॥ १-४६-९॥
evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane |
jagmatustridivaṃ rāma kṛtārthāviti naḥ śrutam || 1-46-9||

RMY 1-46-10

एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा ।
दितिं यत्र तपः सिद्धामेवं परिचचार सः ॥ १-४६-१०॥
eṣa deśaḥ sa kākutstha mahendrādhyuṣitaḥ purā |
ditiṃ yatra tapaḥ siddhāmevaṃ paricacāra saḥ || 1-46-10||

RMY 1-46-11

इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः ।
अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः ॥ १-४६-११॥
ikṣvākostu naravyāghra putraḥ paramadhārmikaḥ |
alambuṣāyāmutpanno viśāla iti viśrutaḥ || 1-46-11||

RMY 1-46-12

तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता ॥ १-४६-१२॥
tena cāsīdiha sthāne viśāleti purī kṛtā || 1-46-12||

RMY 1-46-13

विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः ।
सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः ॥ १-४६-१३॥
viśālasya suto rāma hemacandro mahābalaḥ |
sucandra iti vikhyāto hemacandrādanantaraḥ || 1-46-13||

RMY 1-46-14

सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः ।
धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत ॥ १-४६-१४॥
sucandratanayo rāma dhūmrāśva iti viśrutaḥ |
dhūmrāśvatanayaścāpi sṛñjayaḥ samapadyata || 1-46-14||

RMY 1-46-15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् ।
कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः ॥ १-४६-१५॥
sṛñjayasya sutaḥ śrīmānsahadevaḥ pratāpavān |
kuśāśvaḥ sahadevasya putraḥ paramadhārmikaḥ || 1-46-15||

RMY 1-46-16

कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् ।
सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः ॥ १-४६-१६॥
kuśāśvasya mahātejāḥ somadattaḥ pratāpavān |
somadattasya putrastu kākutstha iti viśrutaḥ || 1-46-16||

RMY 1-46-17

तस्य पुत्रो महातेजाः संप्रत्येष पुरीमिमाम् ।
आवसत्यमरप्रख्यः सुमतिर्नाम दुर्जयः ॥ १-४६-१७॥
tasya putro mahātejāḥ saṃpratyeṣa purīmimām |
āvasatyamaraprakhyaḥ sumatirnāma durjayaḥ || 1-46-17||

RMY 1-46-18

इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः ।
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १-४६-१८॥
ikṣvākostu prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ |
dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ || 1-46-18||

RMY 1-46-19

इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम् ।
श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि ॥ १-४६-१९॥
ihādya rajanīṃ rāma sukhaṃ vatsyāmahe vayam |
śvaḥ prabhāte naraśreṣṭha janakaṃ draṣṭumarhasi || 1-46-19||

RMY 1-46-20

सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम् ।
श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्युद्गच्छन्महायशाः ॥ १-४६-२०॥
sumatistu mahātejā viśvāmitramupāgatam |
śrutvā naravaraśreṣṭhaḥ pratyudgacchanmahāyaśāḥ || 1-46-20||

RMY 1-46-21

पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः ।
प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-४६-२१॥
pūjāṃ ca paramāṃ kṛtvā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
prāñjaliḥ kuśalaṃ pṛṣṭvā viśvāmitramathābravīt || 1-46-21||

RMY 1-46-22

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुने ।
संप्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम ॥ १-४६-२२॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me viṣayaṃ mune |
saṃprāpto darśanaṃ caiva nāsti dhanyataro mama || 1-46-22||

Sarga: 47/76 (32)

RMY 1-47-1

पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे ।
कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम् ॥ १-४७-१॥
pṛṣṭvā tu kuśalaṃ tatra parasparasamāgame |
kathānte sumatirvākyaṃ vyājahāra mahāmunim || 1-47-1||

RMY 1-47-2

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ।
गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ १-४७-२॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau |
gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau || 1-47-2||

RMY 1-47-3

पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥ १-४७-३॥
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau |
aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau || 1-47-3||

RMY 1-47-4

यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ १-४७-४॥
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau |
kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune || 1-47-4||

RMY 1-47-5

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ।
परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥ १-४७-५॥
bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram |
parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ || 1-47-5||

RMY 1-47-6

किमर्थं च नरश्रेष्ठौ संप्राप्तौ दुर्गमे पथि ।
वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १-४७-६॥
kimarthaṃ ca naraśreṣṭhau saṃprāptau durgame pathi |
varāyudhadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ || 1-47-6||

RMY 1-47-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत् ।
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥ १-४७-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ nyavedayat |
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā || 1-47-7||

RMY 1-47-8

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमहर्षितः ।
अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ।
पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ ॥ १-४७-८॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rājā paramaharṣitaḥ |
atithī paramau prāptau putrau daśarathasya tau |
pūjayāmāsa vidhivatsatkārārhau mahābalau || 1-47-8||

RMY 1-47-9

ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ ।
उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां ततः ॥ १-४७-९॥
tataḥ paramasatkāraṃ sumateḥ prāpya rāghavau |
uṣya tatra niśāmekāṃ jagmaturmithilāṃ tataḥ || 1-47-9||

RMY 1-47-10

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् ।
साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन् ॥ १-४७-१०॥
tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīṃ śubhām |
sādhu sādhviti śaṃsanto mithilāṃ samapūjayan || 1-47-10||

RMY 1-47-11

मिथिलोपवने तत्र आश्रमं दृश्य राघवः ।
पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ १-४७-११॥
mithilopavane tatra āśramaṃ dṛśya rāghavaḥ |
purāṇaṃ nirjanaṃ ramyaṃ papraccha munipuṃgavam || 1-47-11||

RMY 1-47-12

श्रीमदाश्रमसंकाशं किं न्विदं मुनिवर्जितम् ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्कस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ १-४७-१२॥
śrīmadāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nvidaṃ munivarjitam |
śrotumicchāmi bhagavankasyāyaṃ pūrva āśramaḥ || 1-47-12||

RMY 1-47-13

तच्छ्रुता राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजा विश्वमित्रो महामुनिः ॥ १-४७-१३॥
tacchrutā rāghaveṇoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejā viśvamitro mahāmuniḥ || 1-47-13||

RMY 1-47-14

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव ।
यस्यैतदाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना ॥ १-४७-१४॥
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava |
yasyaitadāśramapadaṃ śaptaṃ kopānmahātmanā || 1-47-14||

RMY 1-47-15

गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैरपि सुपूजितः ॥ १-४७-१५॥
gautamasya naraśreṣṭha pūrvamāsīnmahātmanaḥ |
āśramo divyasaṃkāśaḥ surairapi supūjitaḥ || 1-47-15||

RMY 1-47-16

स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहितः पुरा ।
वर्षपूगान्यनेकानि राजपुत्र महायशः ॥ १-४७-१६॥
sa ceha tapa ātiṣṭhadahalyāsahitaḥ purā |
varṣapūgānyanekāni rājaputra mahāyaśaḥ || 1-47-16||

RMY 1-47-17

तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षः शचीपतिः ।
मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-४७-१७॥
tasyāntaraṃ viditvā tu sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ |
muniveṣadharo'halyāmidaṃ vacanamabravīt || 1-47-17||

RMY 1-47-18

ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते ।
संगमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥ १-४७-१८॥
ṛtukālaṃ pratīkṣante nārthinaḥ susamāhite |
saṃgamaṃ tvahamicchāmi tvayā saha sumadhyame || 1-47-18||

RMY 1-47-19

मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन ।
मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥ १-४७-१९॥
muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana |
matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt || 1-47-19||

RMY 1-47-20

अथाब्रवीत्सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना ।
कृतार्थोऽसि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमितः प्रभो ।
आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष मानदः ॥ १-४७-२०॥
athābravītsuraśreṣṭhaṃ kṛtārthenāntarātmanā |
kṛtārtho'si suraśreṣṭha gaccha śīghramitaḥ prabho |
ātmānaṃ māṃ ca deveśa sarvadā rakṣa mānadaḥ || 1-47-20||

RMY 1-47-21

इन्द्रस्तु प्रहसन्वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत् ।
सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथागतम् ॥ १-४७-२१॥
indrastu prahasanvākyamahalyāmidamabravīt |
suśroṇi parituṣṭo'smi gamiṣyāmi yathāgatam || 1-47-21||

RMY 1-47-22

एवं संगम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्ततः ।
स संभ्रमात्त्वरन्राम शङ्कितो गौतमं प्रति ॥ १-४७-२२॥
evaṃ saṃgamya tu tayā niścakrāmoṭajāttataḥ |
sa saṃbhramāttvaranrāma śaṅkito gautamaṃ prati || 1-47-22||

RMY 1-47-23

गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् ।
देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् ।
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम् ।
गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥ १-४७-२३॥
gautamaṃ sa dadarśātha praviśantaṃ mahāmunim |
devadānavadurdharṣaṃ tapobalasamanvitam |
tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānamivānalam |
gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṅgavam || 1-47-23||

RMY 1-47-24

दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत् ॥ १-४७-२४॥
dṛṣṭvā surapatistrasto viṣaṇṇavadano'bhavat || 1-47-24||

RMY 1-47-25

अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः ।
दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत् ॥ १-४७-२५॥
atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ |
durvṛttaṃ vṛttasaṃpanno roṣādvacanamabravīt || 1-47-25||

RMY 1-47-26

मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते ।
अकर्तव्यमिदं यस्माद्विफलस्त्वं भविष्यति ॥ १-४७-२६॥
mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavānasi durmate |
akartavyamidaṃ yasmādviphalastvaṃ bhaviṣyati || 1-47-26||

RMY 1-47-27

गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना ।
पेततुर्वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात् ॥ १-४७-२७॥
gautamenaivamuktasya saroṣeṇa mahātmanā |
petaturvṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tatkṣaṇāt || 1-47-27||

RMY 1-47-28

तथा शप्त्वा स वै शक्रं भार्यामपि च शप्तवान् ।
इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ॥ १-४७-२८॥
tathā śaptvā sa vai śakraṃ bhāryāmapi ca śaptavān |
iha varṣasahasrāṇi bahūni tvaṃ nivatsyasi || 1-47-28||

RMY 1-47-29

वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी ।
अदृश्या सर्वभूतानामाश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि ॥ १-४७-२९॥
vāyubhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī |
adṛśyā sarvabhūtānāmāśrame'sminnivatsyasi || 1-47-29||

RMY 1-47-30

यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मजः ।
आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि ॥ १-४७-३०॥
yadā caitadvanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
āgamiṣyati durdharṣastadā pūtā bhaviṣyasi || 1-47-30||

RMY 1-47-31

तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता ।
मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि ॥ १-४७-३१॥
tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā |
matsakāśe mudā yuktā svaṃ vapurdhārayiṣyasi || 1-47-31||

RMY 1-47-32

एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् ।
इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे महातपाः ॥ १-४७-३२॥
evamuktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm |
imamāśramamutsṛjya siddhacāraṇasevite |
himavacchikhare ramye tapastepe mahātapāḥ || 1-47-32||

Sarga: 48/76 (22)

RMY 1-48-1

अफलस्तु ततः शक्रो देवानग्निपुरोगमान् ।
अब्रवीत्त्रस्तवदनः सर्षिसंघान्सचारणान् ॥ १-४८-१॥
aphalastu tataḥ śakro devānagnipurogamān |
abravīttrastavadanaḥ sarṣisaṃghānsacāraṇān || 1-48-1||

RMY 1-48-2

कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मनः ।
क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम् ॥ १-४८-२॥
kurvatā tapaso vighnaṃ gautamasya mahātmanaḥ |
krodhamutpādya hi mayā surakāryamidaṃ kṛtam || 1-48-2||

RMY 1-48-3

अफलोऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात्सा च निराकृता ।
शापमोक्षेण महता तपोऽस्यापहृतं मया ॥ १-४८-३॥
aphalo'smi kṛtastena krodhātsā ca nirākṛtā |
śāpamokṣeṇa mahatā tapo'syāpahṛtaṃ mayā || 1-48-3||

RMY 1-48-4

तन्मां सुरवराः सर्वे सर्षिसंघाः सचारणाः ।
सुरसाह्यकरं सर्वे सफलं कर्तुमर्हथ ॥ १-४८-४॥
tanmāṃ suravarāḥ sarve sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ |
surasāhyakaraṃ sarve saphalaṃ kartumarhatha || 1-48-4||

RMY 1-48-5

शतक्रतोर्वचः श्रुत्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ।
पितृदेवानुपेत्याहुः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ १-४८-५॥
śatakratorvacaḥ śrutvā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
pitṛdevānupetyāhuḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ || 1-48-5||

RMY 1-48-6

अयं मेषः सवृषणः शक्रो ह्यवृषणः कृतः ।
मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाशु प्रयच्छत ॥ १-४८-६॥
ayaṃ meṣaḥ savṛṣaṇaḥ śakro hyavṛṣaṇaḥ kṛtaḥ |
meṣasya vṛṣaṇau gṛhya śakrāyāśu prayacchata || 1-48-6||

RMY 1-48-7

अफलस्तु कृतो मेषः परां तुष्टिं प्रदास्यति ।
भवतां हर्षणार्थाय ये च दास्यन्ति मानवाः ॥ १-४८-७॥
aphalastu kṛto meṣaḥ parāṃ tuṣṭiṃ pradāsyati |
bhavatāṃ harṣaṇārthāya ye ca dāsyanti mānavāḥ || 1-48-7||

RMY 1-48-8

अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवाः समागताः ।
उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेदयन् ॥ १-४८-८॥
agnestu vacanaṃ śrutvā pitṛdevāḥ samāgatāḥ |
utpāṭya meṣavṛṣaṇau sahasrākṣe nyavedayan || 1-48-8||

RMY 1-48-9

तदा प्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवाः समागताः ।
अफलान्भुञ्जते मेषान्फलैस्तेषामयोजयन् ॥ १-४८-९॥
tadā prabhṛti kākutstha pitṛdevāḥ samāgatāḥ |
aphalānbhuñjate meṣānphalaisteṣāmayojayan || 1-48-9||

RMY 1-48-10

इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदा प्रभृति राघव ।
गौतमस्य प्रभावेन तपसश्च महात्मनः ॥ १-४८-१०॥
indrastu meṣavṛṣaṇastadā prabhṛti rāghava |
gautamasya prabhāvena tapasaśca mahātmanaḥ || 1-48-10||

RMY 1-48-11

तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः ।
तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम् ॥ १-४८-११॥
tadāgaccha mahāteja āśramaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
tārayaināṃ mahābhāgāmahalyāṃ devarūpiṇīm || 1-48-11||

RMY 1-48-12

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश ह ॥ १-४८-१२॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya āśramaṃ praviveśa ha || 1-48-12||

RMY 1-48-13

ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम् ।
लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरैः ॥ १-४८-१३॥
dadarśa ca mahābhāgāṃ tapasā dyotitaprabhām |
lokairapi samāgamya durnirīkṣyāṃ surāsuraiḥ || 1-48-13||

RMY 1-48-14

प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव ।
धूमेनाभिपरीताङ्गीं पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ १-४८-१४॥
prayatnānnirmitāṃ dhātrā divyāṃ māyāmayīmiva |
dhūmenābhiparītāṅgīṃ pūrṇacandraprabhāmiva || 1-48-14||

RMY 1-48-15

सतुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव ।
मध्येऽम्भसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव ॥ १-४८-१५॥
satuṣārāvṛtāṃ sābhrāṃ pūrṇacandraprabhāmiva |
madhye'mbhaso durādharṣāṃ dīptāṃ sūryaprabhāmiva || 1-48-15||

RMY 1-48-16

स हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह ।
त्रयाणामपि लोकानां यावद्रामस्य दर्शनम् ॥ १-४८-१६॥
sa hi gautamavākyena durnirīkṣyā babhūva ha |
trayāṇāmapi lokānāṃ yāvadrāmasya darśanam || 1-48-16||

RMY 1-48-17

राघवौ तु ततस्तस्याः पादौ जगृहतुस्तदा ।
स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा च तौ ॥ १-४८-१७॥
rāghavau tu tatastasyāḥ pādau jagṛhatustadā |
smarantī gautamavacaḥ pratijagrāha sā ca tau || 1-48-17||

RMY 1-48-18

पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं चकार सुसमाहिता ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १-४८-१८॥
pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ cakāra susamāhitā |
pratijagrāha kākutstho vidhidṛṣṭena karmaṇā || 1-48-18||

RMY 1-48-19

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।
गन्धर्वाप्सरसां चापि महानासीत्समागमः ॥ १-४८-१९॥
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaiḥ |
gandharvāpsarasāṃ cāpi mahānāsītsamāgamaḥ || 1-48-19||

RMY 1-48-20

साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन् ।
तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम् ॥ १-४८-२०॥
sādhu sādhviti devāstāmahalyāṃ samapūjayan |
tapobalaviśuddhāṅgīṃ gautamasya vaśānugām || 1-48-20||

RMY 1-48-21

गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितः सुखी ।
रामं संपूज्य विधिवत्तपस्तेपे महातपाः ॥ १-४८-२१॥
gautamo'pi mahātejā ahalyāsahitaḥ sukhī |
rāmaṃ saṃpūjya vidhivattapastepe mahātapāḥ || 1-48-21||

RMY 1-48-22

रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुनेः ।
सकाशाद्विधिवत्प्राप्य जगाम मिथिलां ततः ॥ १-४८-२२॥
rāmo'pi paramāṃ pūjāṃ gautamasya mahāmuneḥ |
sakāśādvidhivatprāpya jagāma mithilāṃ tataḥ || 1-48-22||

Sarga: 49/76 (25)

RMY 1-49-1

ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १-४९-१॥
tataḥ prāguttarāṃ gatvā rāmaḥ saumitriṇā saha |
viśvāmitraṃ puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 1-49-1||

RMY 1-49-2

रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः ।
साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥ १-४९-२॥
rāmastu muniśārdūlamuvāca sahalakṣmaṇaḥ |
sādhvī yajñasamṛddhirhi janakasya mahātmanaḥ || 1-49-2||

RMY 1-49-3

बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम् ।
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् ॥ १-४९-३॥
bahūnīha sahasrāṇi nānādeśanivāsinām |
brāhmaṇānāṃ mahābhāga vedādhyayanaśālinām || 1-49-3||

RMY 1-49-4

ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसंकुलाः ।
देशो विधीयतां ब्रह्मन्यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥ १-४९-४॥
ṛṣivāṭāśca dṛśyante śakaṭīśatasaṃkulāḥ |
deśo vidhīyatāṃ brahmanyatra vatsyāmahe vayam || 1-49-4||

RMY 1-49-5

रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते ॥ १-४९-५॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
niveśamakaroddeśe vivikte salilāyute || 1-49-5||

RMY 1-49-6

विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा ।
शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम् ॥ १-४९-६॥
viśvāmitraṃ muniśreṣṭhaṃ śrutvā sa nṛpatistadā |
śatānandaṃ puraskṛtya purohitamaninditam || 1-49-6||

RMY 1-49-7

ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम् ।
विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १-४९-७॥
ṛtvijo'pi mahātmānastvarghyamādāya satvaram |
viśvāmitrāya dharmeṇa dadurmantrapuraskṛtam || 1-49-7||

RMY 1-49-8

प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः ।
पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ॥ १-४९-८॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ janakasya mahātmanaḥ |
papraccha kuśalaṃ rājño yajñasya ca nirāmayam || 1-49-8||

RMY 1-49-9

स तांश्चापि मुनीन्पृष्ट्वा सोपाध्याय पुरोधसः ।
यथान्यायं ततः सर्वैः समागच्छत्प्रहृष्टवान् ॥ १-४९-९॥
sa tāṃścāpi munīnpṛṣṭvā sopādhyāya purodhasaḥ |
yathānyāyaṃ tataḥ sarvaiḥ samāgacchatprahṛṣṭavān || 1-49-9||

RMY 1-49-10

अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत ।
आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिसत्तमैः ॥ १-४९-१०॥
atha rājā muniśreṣṭhaṃ kṛtāñjalirabhāṣata |
āsane bhagavānāstāṃ sahaibhirmunisattamaiḥ || 1-49-10||

RMY 1-49-11

जनकस्य वचः श्रुत्वा निषसाद महामुनिः ।
पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ॥ १-४९-११॥
janakasya vacaḥ śrutvā niṣasāda mahāmuniḥ |
purodhā ṛtvijaścaiva rājā ca saha mantribhiḥ || 1-49-11||

RMY 1-49-12

आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान्समन्ततः ।
दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-४९-१२॥
āsaneṣu yathānyāyamupaviṣṭānsamantataḥ |
dṛṣṭvā sa nṛpatistatra viśvāmitramathābravīt || 1-49-12||

RMY 1-49-13

अद्य यज्ञसमृद्धिर्मे सफला दैवतैः कृता ।
अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया ॥ १-४९-१३॥
adya yajñasamṛddhirme saphalā daivataiḥ kṛtā |
adya yajñaphalaṃ prāptaṃ bhagavaddarśanānmayā || 1-49-13||

RMY 1-49-14

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव ।
यज्ञोपसदनं ब्रह्मन्प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह ॥ १-४९-१४॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava |
yajñopasadanaṃ brahmanprāpto'si munibhiḥ saha || 1-49-14||

RMY 1-49-15

द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिणः ।
ततो भागार्थिनो देवान्द्रष्टुमर्हसि कौशिक ॥ १-४९-१५॥
dvādaśāhaṃ tu brahmarṣe śeṣamāhurmanīṣiṇaḥ |
tato bhāgārthino devāndraṣṭumarhasi kauśika || 1-49-15||

RMY 1-49-16

इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा ।
पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ॥ १-४९-१६॥
ityuktvā muniśārdūlaṃ prahṛṣṭavadanastadā |
punastaṃ paripapraccha prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ || 1-49-16||

RMY 1-49-17

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ।
गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ १-४९-१७॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau |
gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau || 1-49-17||

RMY 1-49-18

पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥ १-४९-१८॥
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau |
aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau || 1-49-18||

RMY 1-49-19

यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ १-४९-१९॥
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau |
kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune || 1-49-19||

RMY 1-49-20

वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने ।
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ॥ १-४९-२०॥
varāyudhadharau vīrau kasya putrau mahāmune |
bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram || 1-49-20||

RMY 1-49-21

परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ।
काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १-४९-२१॥
parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ |
kākapakṣadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ || 1-49-21||

RMY 1-49-22

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः ।
न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ॥ १-४९-२२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ |
nyavedayanmahātmānau putrau daśarathasya tau || 1-49-22||

RMY 1-49-23

सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ।
तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् ॥ १-४९-२३॥
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā |
taccāgamanamavyagraṃ viśālāyāśca darśanam || 1-49-23||

RMY 1-49-24

अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् ।
महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ॥ १-४९-२४॥
ahalyādarśanaṃ caiva gautamena samāgamam |
mahādhanuṣi jijñāsāṃ kartumāgamanaṃ tathā || 1-49-24||

RMY 1-49-25

एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने ।
निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-४९-२५॥
etatsarvaṃ mahātejā janakāya mahātmane |
nivedya virarāmātha viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-49-25||

Sarga: 50/76 (28)

RMY 1-50-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः ।
हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः ॥ १-५०-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ |
hṛṣṭaromā mahātejāḥ śatānando mahātapāḥ || 1-50-1||

RMY 1-50-2

गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः ।
रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः ॥ १-५०-२॥
gautamasya suto jyeṣṭhastapasā dyotitaprabhaḥ |
rāmasaṃdarśanādeva paraṃ vismayamāgataḥ || 1-50-2||

RMY 1-50-3

स तौ निषण्णौ संप्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ ।
शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-५०-३॥
sa tau niṣaṇṇau saṃprekṣya sukhāsīnau nṛpātmajau |
śatānando muniśreṣṭhaṃ viśvāmitramathābravīt || 1-50-3||

RMY 1-50-4

अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी ।
दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता ॥ १-५०-४॥
api te muniśārdūla mama mātā yaśasvinī |
darśitā rājaputrāya tapo dīrghamupāgatā || 1-50-4||

RMY 1-50-5

अपि रामे महातेजो मम माता यशस्विनी ।
वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम् ॥ १-५०-५॥
api rāme mahātejo mama mātā yaśasvinī |
vanyairupāharatpūjāṃ pūjārhe sarvadehinām || 1-50-5||

RMY 1-50-6

अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम् ।
मम मातुर्महातेजो देवेन दुरनुष्ठितम् ॥ १-५०-६॥
api rāmāya kathitaṃ yathāvṛttaṃ purātanam |
mama māturmahātejo devena duranuṣṭhitam || 1-50-6||

RMY 1-50-7

अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम संगता ।
माता मम मुनिश्रेष्ठ रामसंदर्शनादितः ॥ १-५०-७॥
api kauśika bhadraṃ te guruṇā mama saṃgatā |
mātā mama muniśreṣṭha rāmasaṃdarśanāditaḥ || 1-50-7||

RMY 1-50-8

अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज ।
इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्य महात्मनः ॥ १-५०-८॥
api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja |
ihāgato mahātejāḥ pūjāṃ prāpya mahātmanaḥ || 1-50-8||

RMY 1-50-9

अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।
इहागतेन रामेण प्रयतेनाभिवादितः ॥ १-५०-९॥
api śāntena manasā gururme kuśikātmaja |
ihāgatena rāmeṇa prayatenābhivāditaḥ || 1-50-9||

RMY 1-50-10

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः ।
प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १-५०-१०॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitro mahāmuniḥ |
pratyuvāca śatānandaṃ vākyajño vākyakovidam || 1-50-10||

RMY 1-50-11

नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया ।
संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका ॥ १-५०-११॥
nātikrāntaṃ muniśreṣṭha yatkartavyaṃ kṛtaṃ mayā |
saṃgatā muninā patnī bhārgaveṇeva reṇukā || 1-50-11||

RMY 1-50-12

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत् ॥ १-५०-१२॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
śatānando mahātejā rāmaṃ vacanamabravīt || 1-50-12||

RMY 1-50-13

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम् ॥ १-५०-१३॥
svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava |
viśvāmitraṃ puraskṛtya maharṣimaparājitam || 1-50-13||

RMY 1-50-14

अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः ।
विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम् ॥ १-५०-१४॥
acintyakarmā tapasā brahmarṣiramitaprabhaḥ |
viśvāmitro mahātejā vetsyenaṃ paramāṃ gatim || 1-50-14||

RMY 1-50-15

नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन ।
गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः ॥ १-५०-१५॥
nāsti dhanyataro rāma tvatto'nyo bhuvi kaścana |
goptā kuśikaputraste yena taptaṃ mahattapaḥ || 1-50-15||

RMY 1-50-16

श्रूयतां चाभिदास्यामि कौशिकस्य महात्मनः ।
यथाबलं यथावृत्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १-५०-१६॥
śrūyatāṃ cābhidāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ |
yathābalaṃ yathāvṛttaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu || 1-50-16||

RMY 1-50-17

राजाभूदेष धर्मात्मा दीर्घ कालमरिंदमः ।
धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः ॥ १-५०-१७॥
rājābhūdeṣa dharmātmā dīrgha kālamariṃdamaḥ |
dharmajñaḥ kṛtavidyaśca prajānāṃ ca hite rataḥ || 1-50-17||

RMY 1-50-18

प्रजापतिसुतस्त्वासीत्कुशो नाम महीपतिः ।
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभः सुधार्मिकः ॥ १-५०-१८॥
prajāpatisutastvāsītkuśo nāma mahīpatiḥ |
kuśasya putro balavānkuśanābhaḥ sudhārmikaḥ || 1-50-18||

RMY 1-50-19

कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रुतः ।
गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-५०-१९॥
kuśanābhasutastvāsīdgādhirityeva viśrutaḥ |
gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-50-19||

RMY 1-50-20

विश्वमित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् ।
बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ १-५०-२०॥
viśvamitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm |
bahuvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat || 1-50-20||

RMY 1-50-21

कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् ।
अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥ १-५०-२१॥
kadācittu mahātejā yojayitvā varūthinīm |
akṣauhiṇīparivṛtaḥ paricakrāma medinīm || 1-50-21||

RMY 1-50-22

नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन् ।
आश्रमान्क्रमशो राजा विचरन्नाजगामह ॥ १-५०-२२॥
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi saritaśca tathā girīn |
āśramānkramaśo rājā vicarannājagāmaha || 1-50-22||

RMY 1-50-23

वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पफलद्रुमम् ।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १-५०-२३॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ nānāpuṣpaphaladrumam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam || 1-50-23||

RMY 1-50-24

देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसंघनिषेवितम् ॥ १-५०-२४॥
devadānavagandharvaiḥ kiṃnarairupaśobhitam |
praśāntahariṇākīrṇaṃ dvijasaṃghaniṣevitam || 1-50-24||

RMY 1-50-25

ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम् ।
तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः ॥ १-५०-२५॥
brahmarṣigaṇasaṃkīrṇaṃ devarṣigaṇasevitam |
tapaścaraṇasaṃsiddhairagnikalpairmahātmabhiḥ || 1-50-25||

RMY 1-50-26

सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा ॥ १-५०-२६॥
satataṃ saṃkulaṃ śrīmadbrahmakalpairmahātmabhiḥ |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śīrṇaparṇāśanaistathā || 1-50-26||

RMY 1-50-27

फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियैः ।
ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः ॥ १-५०-२७॥
phalamūlāśanairdāntairjitaroṣairjitendriyaiḥ |
ṛṣibhirvālakhilyaiśca japahomaparāyaṇaiḥ || 1-50-27||

RMY 1-50-28

वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् ।
ददर्श जयतां श्रेष्ठ विश्वामित्रो महाबलः ॥ १-५०-२८॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ brahmalokamivāparam |
dadarśa jayatāṃ śreṣṭha viśvāmitro mahābalaḥ || 1-50-28||

Sarga: 51/76 (23)

RMY 1-51-1

स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः ।
प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १-५१-१॥
sa dṛṣṭvā paramaprīto viśvāmitro mahābalaḥ |
praṇato vinayādvīro vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam || 1-51-1||

RMY 1-51-2

स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।
आसनं चास्य भगवान्वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥ १-५१-२॥
svāgataṃ tava cetyukto vasiṣṭhena mahātmanā |
āsanaṃ cāsya bhagavānvasiṣṭho vyādideśa ha || 1-51-2||

RMY 1-51-3

उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते ।
यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥ १-५१-३॥
upaviṣṭāya ca tadā viśvāmitrāya dhīmate |
yathānyāyaṃ munivaraḥ phalamūlamupāharat || 1-51-3||

RMY 1-51-4

प्रतिगृह्य च तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तमः ।
तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥ १-५१-४॥
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ vasiṣṭhādrājasattamaḥ |
tapo'gnihotraśiṣyeṣu kuśalaṃ paryapṛcchata || 1-51-4||

RMY 1-51-5

विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।
सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥ १-५१-५॥
viśvāmitro mahātejā vanaspatigaṇe tathā |
sarvatra kuśalaṃ cāha vasiṣṭho rājasattamam || 1-51-5||

RMY 1-51-6

सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः ।
पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ १-५१-६॥
sukhopaviṣṭaṃ rājānaṃ viśvāmitraṃ mahātapāḥ |
papraccha japatāṃ śreṣṭho vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ || 1-51-6||

RMY 1-51-7

कच्चित्ते कुशलं राजन्कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन् ।
प्रजाः पालयसे राजन्राजवृत्तेन धार्मिक ॥ १-५१-७॥
kaccitte kuśalaṃ rājankacciddharmeṇa rañjayan |
prajāḥ pālayase rājanrājavṛttena dhārmika || 1-51-7||

RMY 1-51-8

कच्चित्ते सुभृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।
कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥ १-५१-८॥
kaccitte subhṛtā bhṛtyāḥ kaccittiṣṭhanti śāsane |
kaccitte vijitāḥ sarve ripavo ripusūdana || 1-51-8||

RMY 1-51-9

कच्चिद्बले च कोशे च मित्रेषु च परंतप ।
कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ ॥ १-५१-९॥
kaccidbale ca kośe ca mitreṣu ca paraṃtapa |
kuśalaṃ te naravyāghra putrapautre tathānagha || 1-51-9||

RMY 1-51-10

सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् ।
विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥ १-५१-१०॥
sarvatra kuśalaṃ rājā vasiṣṭhaṃ pratyudāharat |
viśvāmitro mahātejā vasiṣṭhaṃ vinayānvitaḥ || 1-51-10||

RMY 1-51-11

कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथाः शुभाः ।
मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥ १-५१-११॥
kṛtvobhau suciraṃ kālaṃ dharmiṣṭhau tāḥ kathāḥ śubhāḥ |
mudā paramayā yuktau prīyetāṃ tau parasparam || 1-51-11||

RMY 1-51-12

ततो वसिष्ठो भगवान्कथान्ते रघुनन्दन ।
विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥ १-५१-१२॥
tato vasiṣṭho bhagavānkathānte raghunandana |
viśvāmitramidaṃ vākyamuvāca prahasanniva || 1-51-12||

RMY 1-51-13

आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।
तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं संप्रतीच्छ मे ॥ १-५१-१३॥
ātithyaṃ kartumicchāmi balasyāsya mahābala |
tava caivāprameyasya yathārhaṃ saṃpratīccha me || 1-51-13||

RMY 1-51-14

सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम् ।
राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ १-५१-१४॥
satkriyāṃ tu bhavānetāṃ pratīcchatu mayodyatām |
rājaṃstvamatithiśreṣṭhaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ || 1-51-14||

RMY 1-51-15

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः ।
कृतमित्यब्रवीद्राजा पूजावाक्येन मे त्वया ॥ १-५१-१५॥
evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahāmatiḥ |
kṛtamityabravīdrājā pūjāvākyena me tvayā || 1-51-15||

RMY 1-51-16

फलमूलेन भगवन्विद्यते यत्तवाश्रमे ।
पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥ १-५१-१६॥
phalamūlena bhagavanvidyate yattavāśrame |
pādyenācamanīyena bhagavaddarśanena ca || 1-51-16||

RMY 1-51-17

सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः ।
गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ १-५१-१७॥
sarvathā ca mahāprājña pūjārheṇa supūjitaḥ |
gamiṣyāmi namaste'stu maitreṇekṣasva cakṣuṣā || 1-51-17||

RMY 1-51-18

एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठः पुनरेव हि ।
न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः ॥ १-५१-१८॥
evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ vasiṣṭhaḥ punareva hi |
nyamantrayata dharmātmā punaḥ punarudāradhīḥ || 1-51-18||

RMY 1-51-19

बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह ।
यथा प्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिसत्तम ॥ १-५१-१९॥
bāḍhamityeva gādheyo vasiṣṭhaṃ pratyuvāca ha |
yathā priyaṃ bhagavatastathāstu munisattama || 1-51-19||

RMY 1-51-20

एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।
आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषः ॥ १-५१-२०॥
evamukto mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
ājuhāva tataḥ prītaḥ kalmāṣīṃ dhūtakalmaṣaḥ || 1-51-20||

RMY 1-51-21

एह्येहि शबले क्षिप्रं शृणु चापि वचो मम ।
सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम् ।
भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ॥ १-५१-२१॥
ehyehi śabale kṣipraṃ śṛṇu cāpi vaco mama |
sabalasyāsya rājarṣeḥ kartuṃ vyavasito'smyaham |
bhojanena mahārheṇa satkāraṃ saṃvidhatsva me || 1-51-21||

RMY 1-51-22

यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् ।
तत्सर्वं कामधुग्दिव्ये अभिवर्षकृते मम ॥ १-५१-२२॥
yasya yasya yathākāmaṃ ṣaḍraseṣvabhipūjitam |
tatsarvaṃ kāmadhugdivye abhivarṣakṛte mama || 1-51-22||

RMY 1-51-23

रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् ।
अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥ १-५१-२३॥
rasenānnena pānena lehyacoṣyeṇa saṃyutam |
annānāṃ nicayaṃ sarvaṃ sṛjasva śabale tvara || 1-51-23||

Sarga: 52/76 (24)

RMY 1-52-1

एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन ।
विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम् ॥ १-५२-१॥
evamuktā vasiṣṭhena śabalā śatrusūdana |
vidadhe kāmadhukkāmānyasya yasya yathepsitam || 1-52-1||

RMY 1-52-2

इक्षून्मधूंस्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासवान् ।
पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचांस्तथा ॥ १-५२-२॥
ikṣūnmadhūṃstathā lājānmaireyāṃśca varāsavān |
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṃścoccāvacāṃstathā || 1-52-2||

RMY 1-52-3

उष्णाढ्यस्यौदनस्यापि राशयः पर्वतोपमाः ।
मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च ॥ १-५२-३॥
uṣṇāḍhyasyaudanasyāpi rāśayaḥ parvatopamāḥ |
mṛṣṭānnāni ca sūpāśca dadhikulyāstathaiva ca || 1-52-3||

RMY 1-52-4

नानास्वादुरसानां च षाडवानां तथैव च ।
भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥ १-५२-४॥
nānāsvādurasānāṃ ca ṣāḍavānāṃ tathaiva ca |
bhājanāni supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ || 1-52-4||

RMY 1-52-5

सर्वमासीत्सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।
विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम् ॥ १-५२-५॥
sarvamāsītsusaṃtuṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam |
viśvāmitrabalaṃ rāma vasiṣṭhenābhitarpitam || 1-52-5||

RMY 1-52-6

विश्वामित्रोऽपि राजर्षिर्हृष्टपुष्टस्तदाभवत् ।
सान्तः पुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥ १-५२-६॥
viśvāmitro'pi rājarṣirhṛṣṭapuṣṭastadābhavat |
sāntaḥ puravaro rājā sabrāhmaṇapurohitaḥ || 1-52-6||

RMY 1-52-7

सामात्यो मन्त्रिसहितः सभृत्यः पूजितस्तदा ।
युक्तः परेण हर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १-५२-७॥
sāmātyo mantrisahitaḥ sabhṛtyaḥ pūjitastadā |
yuktaḥ pareṇa harṣeṇa vasiṣṭhamidamabravīt || 1-52-7||

RMY 1-52-8

पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन्पूजार्हेण सुसत्कृतः ।
श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥ १-५२-८॥
pūjito'haṃ tvayā brahmanpūjārheṇa susatkṛtaḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi vākyaṃ vākyaviśārada || 1-52-8||

RMY 1-52-9

गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम ।
रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च पार्थिवः ।
तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज ॥ १-५२-९॥
gavāṃ śatasahasreṇa dīyatāṃ śabalā mama |
ratnaṃ hi bhagavannetadratnahārī ca pārthivaḥ |
tasmānme śabalāṃ dehi mamaiṣā dharmato dvija || 1-52-9||

RMY 1-52-10

एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १-५२-१०॥
evamuktastu bhagavānvasiṣṭho munisattamaḥ |
viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim || 1-52-10||

RMY 1-52-11

नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम् ।
राजन्दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य वा ॥ १-५२-११॥
nāhaṃ śatasahasreṇa nāpi koṭiśatairgavām |
rājandāsyāmi śabalāṃ rāśibhī rajatasya vā || 1-52-11||

RMY 1-52-12

न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिंदम ।
शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा ॥ १-५२-१२॥
na parityāgamarheyaṃ matsakāśādariṃdama |
śāśvatī śabalā mahyaṃ kīrtirātmavato yathā || 1-52-12||

RMY 1-52-13

अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च ।
आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च ॥ १-५२-१३॥
asyāṃ havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca |
āyattamagnihotraṃ ca balirhomastathaiva ca || 1-52-13||

RMY 1-52-14

स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधास्तथा ।
आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः ॥ १-५२-१४॥
svāhākāravaṣaṭkārau vidyāśca vividhāstathā |
āyattamatra rājarṣe sarvametanna saṃśayaḥ || 1-52-14||

RMY 1-52-15

सर्व स्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी सदा ।
कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव ॥ १-५२-१५॥
sarva svametatsatyena mama tuṣṭikarī sadā |
kāraṇairbahubhī rājanna dāsye śabalāṃ tava || 1-52-15||

RMY 1-52-16

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत्ततः ।
संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १-५२-१६॥
vasiṣṭhenaivamuktastu viśvāmitro'bravīttataḥ |
saṃrabdhataramatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1-52-16||

RMY 1-52-17

हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूषितान् ।
ददामि कुञ्जराणां ते सहस्राणि चतुर्दश ॥ १-५२-१७॥
hairaṇyakakṣyāgraiveyānsuvarṇāṅkuśabhūṣitān |
dadāmi kuñjarāṇāṃ te sahasrāṇi caturdaśa || 1-52-17||

RMY 1-52-18

हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् ।
ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान् ॥ १-५२-१८॥
hairaṇyānāṃ rathānāṃ ca śvetāśvānāṃ caturyujām |
dadāmi te śatānyaṣṭau kiṅkiṇīkavibhūṣitān || 1-52-18||

RMY 1-52-19

हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम् ।
सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥ १-५२-१९॥
hayānāṃ deśajātānāṃ kulajānāṃ mahaujasām |
sahasramekaṃ daśa ca dadāmi tava suvrata || 1-52-19||

RMY 1-52-20

नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां तथैव च ।
ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥ १-५२-२०॥
nānāvarṇavibhaktānāṃ vayaḥsthānāṃ tathaiva ca |
dadāmyekāṃ gavāṃ koṭiṃ śabalā dīyatāṃ mama || 1-52-20||

RMY 1-52-21

एवमुक्तस्तु भगवान्विश्वामित्रेण धीमता ।
न दास्यामीति शबलां प्राह राजन्कथंचन ॥ १-५२-२१॥
evamuktastu bhagavānviśvāmitreṇa dhīmatā |
na dāsyāmīti śabalāṃ prāha rājankathaṃcana || 1-52-21||

RMY 1-52-22

एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम् ।
एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम् ॥ १-५२-२२॥
etadeva hi me ratnametadeva hi me dhanam |
etadeva hi sarvasvametadeva hi jīvitam || 1-52-22||

RMY 1-52-23

दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः ।
एतदेव हि मे राजन्विविधाश्च क्रियास्तथा ॥ १-५२-२३॥
darśaśca pūrṇamāsaśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ |
etadeva hi me rājanvividhāśca kriyāstathā || 1-52-23||

RMY 1-52-24

अदोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन्न संशयः ।
बहूनां किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ १-५२-२४॥
adomūlāḥ kriyāḥ sarvā mama rājanna saṃśayaḥ |
bahūnāṃ kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm || 1-52-24||

Sarga: 53/76 (23)

RMY 1-53-1

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यजते मुनिः ।
तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत ॥ १-५३-१॥
kāmadhenuṃ vasiṣṭho'pi yadā na tyajate muniḥ |
tadāsya śabalāṃ rāma viśvāmitro'nvakarṣata || 1-53-1||

RMY 1-53-2

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना ।
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता ॥ १-५३-२॥
nīyamānā tu śabalā rāma rājñā mahātmanā |
duḥkhitā cintayāmāsa rudantī śokakarśitā || 1-53-2||

RMY 1-53-3

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना ।
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता ॥ १-५३-३॥
parityaktā vasiṣṭhena kimahaṃ sumahātmanā |
yāhaṃ rājabhṛtairdīnā hriyeyaṃ bhṛśaduḥkhitā || 1-53-3||

RMY 1-53-4

किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिकः ॥ १-५३-४॥
kiṃ mayāpakṛtaṃ tasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
yanmāmanāgasaṃ bhaktāmiṣṭāṃ tyajati dhārmikaḥ || 1-53-4||

RMY 1-53-5

इति सा चिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः ।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसं ॥ १-५३-५॥
iti sā cintayitvā tu niḥśvasya ca punaḥ punaḥ |
jagāma vegena tadā vasiṣṭhaṃ paramaujasaṃ || 1-53-5||

RMY 1-53-6

निर्धूय तांस्तदा भृत्याञ्शतशः शत्रुसूदन ।
जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥ १-५३-६॥
nirdhūya tāṃstadā bhṛtyāñśataśaḥ śatrusūdana |
jagāmānilavegena pādamūlaṃ mahātmanaḥ || 1-53-6||

RMY 1-53-7

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् ।
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी ॥ १-५३-७॥
śabalā sā rudantī ca krośantī cedamabravīt |
vasiṣṭhasyāgrataḥ sthitvā meghadundubhirāviṇī || 1-53-7||

RMY 1-53-8

भगवन्किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत ।
यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः ॥ १-५३-८॥
bhagavankiṃ parityaktā tvayāhaṃ brahmaṇaḥ suta |
yasmādrājabhṛtā māṃ hi nayante tvatsakāśataḥ || 1-53-8||

RMY 1-53-9

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् ।
शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम् ॥ १-५३-९॥
evamuktastu brahmarṣiridaṃ vacanamabravīt |
śokasaṃtaptahṛdayāṃ svasāramiva duḥkhitām || 1-53-9||

RMY 1-53-10

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया ।
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः ॥ १-५३-१०॥
na tvāṃ tyajāmi śabale nāpi me'pakṛtaṃ tvayā |
eṣa tvāṃ nayate rājā balānmatto mahābalaḥ || 1-53-10||

RMY 1-53-11

न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः ।
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च ॥ १-५३-११॥
na hi tulyaṃ balaṃ mahyaṃ rājā tvadya viśeṣataḥ |
balī rājā kṣatriyaśca pṛthivyāḥ patireva ca || 1-53-11||

RMY 1-53-12

इयमक्षौहिणीपूर्णा सवाजिरथसंकुला ।
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः ॥ १-५३-१२॥
iyamakṣauhiṇīpūrṇā savājirathasaṃkulā |
hastidhvajasamākīrṇā tenāsau balavattaraḥ || 1-53-12||

RMY 1-53-13

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् ।
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ॥ १-५३-१३॥
evamuktā vasiṣṭhena pratyuvāca vinītavat |
vacanaṃ vacanajñā sā brahmarṣimamitaprabham || 1-53-13||

RMY 1-53-14

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तरः ।
ब्रह्मन्ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम् ॥ १-५३-१४॥
na balaṃ kṣatriyasyāhurbrāhmaṇo balavattaraḥ |
brahmanbrahmabalaṃ divyaṃ kṣatrāttu balavattaram || 1-53-14||

RMY 1-53-15

अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः ।
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम् ॥ १-५३-१५॥
aprameyabalaṃ tubhyaṃ na tvayā balavattaraḥ |
viśvāmitro mahāvīryastejastava durāsadam || 1-53-15||

RMY 1-53-16

नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वद्ब्रह्मबलसंभृताम् ।
तस्य दर्पं बलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मनः ॥ १-५३-१६॥
niyuṅkṣva māṃ mahātejastvadbrahmabalasaṃbhṛtām |
tasya darpaṃ balaṃ yattannāśayāmi durātmanaḥ || 1-53-16||

RMY 1-53-17

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः ।
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलारुजम् ॥ १-५३-१७॥
ityuktastu tayā rāma vasiṣṭhaḥ sumahāyaśāḥ |
sṛjasveti tadovāca balaṃ parabalārujam || 1-53-17||

RMY 1-53-18

तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप ।
नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ १-५३-१८॥
tasyā humbhāravotsṛṣṭāḥ pahlavāḥ śataśo nṛpa |
nāśayanti balaṃ sarvaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ || 1-53-18||

RMY 1-53-19

स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
पह्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ॥ १-५३-१९॥
sa rājā paramakruddhaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |
pahlavānnāśayāmāsa śastrairuccāvacairapi || 1-53-19||

RMY 1-53-20

विश्वामित्रार्दितान्दृष्ट्वा पह्लवाञ्शतशस्तदा ।
भूय एवासृजद्घोराञ्शकान्यवनमिश्रितान् ॥ १-५३-२०॥
viśvāmitrārditāndṛṣṭvā pahlavāñśataśastadā |
bhūya evāsṛjadghorāñśakānyavanamiśritān || 1-53-20||

RMY 1-53-21

तैरासीत्संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः ।
प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसंनिभैः ॥ १-५३-२१॥
tairāsītsaṃvṛtā bhūmiḥ śakairyavanamiśritaiḥ |
prabhāvadbhirmahāvīryairhemakiñjalkasaṃnibhaiḥ || 1-53-21||

RMY 1-53-22

दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः ।
निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः ॥ १-५३-२२॥
dīrghāsipaṭṭiśadharairhemavarṇāmbarāvṛtaiḥ |
nirdagdhaṃ tadbalaṃ sarvaṃ pradīptairiva pāvakaiḥ || 1-53-22||

RMY 1-53-23

ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ॥ १-५३-२३॥
tato'strāṇi mahātejā viśvāmitro mumoca ha || 1-53-23||

Sarga: 54/76 (28)

RMY 1-54-1

ततस्तानाकुलान्दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् ।
वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक्सृज योगतः ॥ १-५४-१॥
tatastānākulāndṛṣṭvā viśvāmitrāstramohitān |
vasiṣṭhaścodayāmāsa kāmadhuksṛja yogataḥ || 1-54-1||

RMY 1-54-2

तस्या हुम्भारवाज्जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः ।
ऊधसस्त्वथ संजाताः पह्लवाः शस्त्रपाणयः ॥ १-५४-२॥
tasyā humbhāravājjātāḥ kāmbojā ravisaṃnibhāḥ |
ūdhasastvatha saṃjātāḥ pahlavāḥ śastrapāṇayaḥ || 1-54-2||

RMY 1-54-3

योनिदेशाच्च यवनः शकृद्देशाच्छकास्तथा ।
रोमकूपेषु मेच्छाश्च हरीताः सकिरातकाः ॥ १-५४-३॥
yonideśācca yavanaḥ śakṛddeśācchakāstathā |
romakūpeṣu mecchāśca harītāḥ sakirātakāḥ || 1-54-3||

RMY 1-54-4

तैस्तन्निषूदितं सैन्यं विश्वमित्रस्य तत्क्षणात् ।
सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥ १-५४-४॥
taistanniṣūditaṃ sainyaṃ viśvamitrasya tatkṣaṇāt |
sapadātigajaṃ sāśvaṃ sarathaṃ raghunandana || 1-54-4||

RMY 1-54-5

दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना ।
विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम् ॥ १-५४-५॥
dṛṣṭvā niṣūditaṃ sainyaṃ vasiṣṭhena mahātmanā |
viśvāmitrasutānāṃ tu śataṃ nānāvidhāyudham || 1-54-5||

RMY 1-54-6

अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् ।
हुंकारेणैव तान्सर्वान्निर्ददाह महानृषिः ॥ १-५४-६॥
abhyadhāvatsusaṃkruddhaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
huṃkāreṇaiva tānsarvānnirdadāha mahānṛṣiḥ || 1-54-6||

RMY 1-54-7

ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना ।
भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तदा ॥ १-५४-७॥
te sāśvarathapādātā vasiṣṭhena mahātmanā |
bhasmīkṛtā muhūrtena viśvāmitrasutāstadā || 1-54-7||

RMY 1-54-8

दृष्ट्वा विनाशितान्पुत्रान्बलं च सुमहायशाः ।
सव्रीडश्चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोऽभवत्तदा ॥ १-५४-८॥
dṛṣṭvā vināśitānputrānbalaṃ ca sumahāyaśāḥ |
savrīḍaścintayāviṣṭo viśvāmitro'bhavattadā || 1-54-8||

RMY 1-54-9

संदुर इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः ।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ १-५४-९॥
saṃdura iva nirvego bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ |
uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 1-54-9||

RMY 1-54-10

हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः ।
हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥ १-५४-१०॥
hataputrabalo dīno lūnapakṣa iva dvijaḥ |
hatadarpo hatotsāho nirvedaṃ samapadyata || 1-54-10||

RMY 1-54-11

स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च ।
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत ॥ १-५४-११॥
sa putramekaṃ rājyāya pālayeti niyujya ca |
pṛthivīṃ kṣatradharmeṇa vanamevānvapadyata || 1-54-11||

RMY 1-54-12

स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किंनरोरगसेवितम् ।
महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः ॥ १-५४-१२॥
sa gatvā himavatpārśvaṃ kiṃnaroragasevitam |
mahādevaprasādārthaṃ tapastepe mahātapāḥ || 1-54-12||

RMY 1-54-13

केनचित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः ।
दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १-५४-१३॥
kenacittvatha kālena deveśo vṛṣabhadhvajaḥ |
darśayāmāsa varado viśvāmitraṃ mahāmunim || 1-54-13||

RMY 1-54-14

किमर्थं तप्यसे राजन्ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
वरदोऽस्मि वरो यस्ते काङ्क्षितः सोऽभिधीयताम् ॥ १-५४-१४॥
kimarthaṃ tapyase rājanbrūhi yatte vivakṣitam |
varado'smi varo yaste kāṅkṣitaḥ so'bhidhīyatām || 1-54-14||

RMY 1-54-15

एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः ।
प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५४-१५॥
evamuktastu devena viśvāmitro mahātapāḥ |
praṇipatya mahādevamidaṃ vacanamabravīt || 1-54-15||

RMY 1-54-16

यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ ।
साङ्गोपाङ्गोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् ॥ १-५४-१६॥
yadi tuṣṭo mahādeva dhanurvedo mamānagha |
sāṅgopāṅgopaniṣadaḥ sarahasyaḥ pradīyatām || 1-54-16||

RMY 1-54-17

यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु ।
गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ ॥ १-५४-१७॥
yāni deveṣu cāstrāṇi dānaveṣu maharṣiṣu |
gandharvayakṣarakṣaḥsu pratibhāntu mamānagha || 1-54-17||

RMY 1-54-18

तव प्रसादाद्भवतु देवदेव ममेप्सितम् ।
एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा दिवं गतः ॥ १-५४-१८॥
tava prasādādbhavatu devadeva mamepsitam |
evamastviti deveśo vākyamuktvā divaṃ gataḥ || 1-54-18||

RMY 1-54-19

प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर्विश्वामित्रो महाबलः ।
दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत्तदा ॥ १-५४-१९॥
prāpya cāstrāṇi rājarṣirviśvāmitro mahābalaḥ |
darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo'bhavattadā || 1-54-19||

RMY 1-54-20

विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि ।
हतमेव तदा मेने वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १-५४-२०॥
vivardhamāno vīryeṇa samudra iva parvaṇi |
hatameva tadā mene vasiṣṭhamṛṣisattamam || 1-54-20||

RMY 1-54-21

ततो गत्वाश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः ।
यैस्तत्तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥ १-५४-२१॥
tato gatvāśramapadaṃ mumocāstrāṇi pārthivaḥ |
yaistattapovanaṃ sarvaṃ nirdagdhaṃ cāstratejasā || 1-54-21||

RMY 1-54-22

उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः ॥ १-५४-२२॥
udīryamāṇamastraṃ tadviśvāmitrasya dhīmataḥ |
dṛṣṭvā vipradrutā bhītā munayaḥ śataśo diśaḥ || 1-54-22||

RMY 1-54-23

वसिष्ठस्य च ये शिष्यास्तथैव मृगपक्षिणः ।
विद्रवन्ति भयाद्भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥ १-५४-२३॥
vasiṣṭhasya ca ye śiṣyāstathaiva mṛgapakṣiṇaḥ |
vidravanti bhayādbhītā nānādigbhyaḥ sahasraśaḥ || 1-54-23||

RMY 1-54-24

वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः ।
मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदीरिणसंनिभम् ॥ १-५४-२४॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ śūnyamāsīnmahātmanaḥ |
muhūrtamiva niḥśabdamāsīdīriṇasaṃnibham || 1-54-24||

RMY 1-54-25

वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैष्टेति मुहुर्मुहुः ।
नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः ॥ १-५४-२५॥
vadato vai vasiṣṭhasya mā bhaiṣṭeti muhurmuhuḥ |
nāśayāmyadya gādheyaṃ nīhāramiva bhāskaraḥ || 1-54-25||

RMY 1-54-26

एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत् ॥ १-५४-२६॥
evamuktvā mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
viśvāmitraṃ tadā vākyaṃ saroṣamidamabravīt || 1-54-26||

RMY 1-54-27

आश्रमं चिरसंवृद्धं यद्विनाशितवानसि ।
दुराचारोऽसि यन्मूढ तस्मात्त्वं न भविष्यसि ॥ १-५४-२७॥
āśramaṃ cirasaṃvṛddhaṃ yadvināśitavānasi |
durācāro'si yanmūḍha tasmāttvaṃ na bhaviṣyasi || 1-54-27||

RMY 1-54-28

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः ।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्डमिवापरम् ॥ १-५४-२८॥
ityuktvā paramakruddho daṇḍamudyamya satvaraḥ |
vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍamivāparam || 1-54-28||

Sarga: 55/76 (24)

RMY 1-55-1

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः ।
आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १-५५-१॥
evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahābalaḥ |
āgneyamastramutkṣipya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1-55-1||

RMY 1-55-2

वसिष्ठो भगवान्क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५५-२॥
vasiṣṭho bhagavānkrodhādidaṃ vacanamabravīt || 1-55-2||

RMY 1-55-3

क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय ।
नाशयाम्येष ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज ॥ १-५५-३॥
kṣatrabandho sthito'smyeṣa yadbalaṃ tadvidarśaya |
nāśayāmyeṣa te darpaṃ śastrasya tava gādhija || 1-55-3||

RMY 1-55-4

क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत् ।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥ १-५५-४॥
kva ca te kṣatriyabalaṃ kva ca brahmabalaṃ mahat |
paśya brahmabalaṃ divyaṃ mama kṣatriyapāṃsana || 1-55-4||

RMY 1-55-5

तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम् ।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा ॥ १-५५-५॥
tasyāstraṃ gādhiputrasya ghoramāgneyamuttamam |
brahmadaṇḍena tacchāntamagnervega ivāmbhasā || 1-55-5||

RMY 1-55-6

वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा ।
ऐषीकं चापि चिक्षेप रुषितो गाधिनन्दनः ॥ १-५५-६॥
vāruṇaṃ caiva raudraṃ ca aindraṃ pāśupataṃ tathā |
aiṣīkaṃ cāpi cikṣepa ruṣito gādhinandanaḥ || 1-55-6||

RMY 1-55-7

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा ।
जृम्भणं मोहनं चैव संतापनविलापने ॥ १-५५-७॥
mānavaṃ mohanaṃ caiva gāndharvaṃ svāpanaṃ tathā |
jṛmbhaṇaṃ mohanaṃ caiva saṃtāpanavilāpane || 1-55-7||

RMY 1-55-8

शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम् ।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ॥ १-५५-८॥
śoṣaṇaṃ dāraṇaṃ caiva vajramastraṃ sudurjayam |
brahmapāśaṃ kālapāśaṃ vāruṇaṃ pāśameva ca || 1-55-8||

RMY 1-55-9

पिनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा ।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ १-५५-९॥
pinākāstraṃ ca dayitaṃ śuṣkārdre aśanī tathā |
daṇḍāstramatha paiśācaṃ krauñcamastraṃ tathaiva ca || 1-55-9||

RMY 1-55-10

धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च ।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ १-५५-१०॥
dharmacakraṃ kālacakraṃ viṣṇucakraṃ tathaiva ca |
vāyavyaṃ mathanaṃ caiva astraṃ hayaśirastathā || 1-55-10||

RMY 1-55-11

शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा ।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ १-५५-११॥
śaktidvayaṃ ca cikṣepa kaṅkālaṃ musalaṃ tathā |
vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca kālāstramatha dāruṇam || 1-55-11||

RMY 1-55-12

त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम् ।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥ १-५५-१२॥
triśūlamastraṃ ghoraṃ ca kāpālamatha kaṅkaṇam |
etānyastrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghunandana || 1-55-12||

RMY 1-55-13

वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत् ।
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः ॥ १-५५-१३॥
vasiṣṭhe japatāṃ śreṣṭhe tadadbhutamivābhavat |
tāni sarvāṇi daṇḍena grasate brahmaṇaḥ sutaḥ || 1-55-13||

RMY 1-55-14

तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान्गाधिनन्दनः ।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ॥ १-५५-१४॥
teṣu śānteṣu brahmāstraṃ kṣiptavāngādhinandanaḥ |
tadastramudyataṃ dṛṣṭvā devāḥ sāgnipurogamāḥ || 1-55-14||

RMY 1-55-15

देवर्षयश्च संभ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः ।
त्रैलोक्यमासीत्संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते ॥ १-५५-१५॥
devarṣayaśca saṃbhrāntā gandharvāḥ samahoragāḥ |
trailokyamāsītsaṃtrastaṃ brahmāstre samudīrite || 1-55-15||

RMY 1-55-16

तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव ॥ १-५५-१६॥
tadapyastraṃ mahāghoraṃ brāhmaṃ brāhmeṇa tejasā |
vasiṣṭho grasate sarvaṃ brahmadaṇḍena rāghava || 1-55-16||

RMY 1-55-17

ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम् ॥ १-५५-१७॥
brahmāstraṃ grasamānasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
trailokyamohanaṃ raudraṃ rūpamāsītsudāruṇam || 1-55-17||

RMY 1-55-18

रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः ।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः ॥ १-५५-१८॥
romakūpeṣu sarveṣu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
marīcya iva niṣpeturagnerdhūmākulārciṣaḥ || 1-55-18||

RMY 1-55-19

प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः ।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः ॥ १-५५-१९॥
prājvaladbrahmadaṇḍaśca vasiṣṭhasya karodyataḥ |
vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍa ivāparaḥ || 1-55-19||

RMY 1-55-20

ततोऽस्तुवन्मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम् ।
अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा ॥ १-५५-२०॥
tato'stuvanmunigaṇā vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
amoghaṃ te balaṃ brahmaṃstejo dhāraya tejasā || 1-55-20||

RMY 1-55-21

निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन्विश्वामित्रो महातपाः ।
प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः ॥ १-५५-२१॥
nigṛhītastvayā brahmanviśvāmitro mahātapāḥ |
prasīda japatāṃ śreṣṭha lokāḥ santu gatavyathāḥ || 1-55-21||

RMY 1-55-22

एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महातपाः ।
विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत् ॥ १-५५-२२॥
evamukto mahātejāḥ śamaṃ cakre mahātapāḥ |
viśvāmitro'pi nikṛto viniḥśvasyedamabravīt || 1-55-22||

RMY 1-55-23

धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥ १-५५-२३॥
dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam |
ekena brahmadaṇḍena sarvāstrāṇi hatāni me || 1-55-23||

RMY 1-55-24

तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारकम् ॥ १-५५-२४॥
tadetatsamavekṣyāhaṃ prasannendriyamānasaḥ |
tapo mahatsamāsthāsye yadvai brahmatvakārakam || 1-55-24||

Sarga: 56/76 (20)

RMY 1-56-1

ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना ॥ १-५६-१॥
tataḥ saṃtaptahṛdayaḥ smarannigrahamātmanaḥ |
viniḥśvasya viniḥśvasya kṛtavairo mahātmanā || 1-56-1||

RMY 1-56-2

स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः ।
फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः ॥ १-५६-२॥
sa dakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā mahiṣyā saha rāghava |
tatāpa paramaṃ ghoraṃ viśvāmitro mahātapāḥ |
phalamūlāśano dāntaścacāra paramaṃ tapaḥ || 1-56-2||

RMY 1-56-3

अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः ।
हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः ॥ १-५६-३॥
athāsya jajñire putrāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ |
haviṣpando madhuṣpando dṛḍhanetro mahārathaḥ || 1-56-3||

RMY 1-56-4

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-५६-४॥
pūrṇe varṣasahasre tu brahmā lokapitāmahaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-56-4||

RMY 1-56-5

जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज ।
अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे ॥ १-५६-५॥
jitā rājarṣilokāste tapasā kuśikātmaja |
anena tapasā tvāṃ hi rājarṣiriti vidmahe || 1-56-5||

RMY 1-56-6

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः ।
त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ॥ १-५६-६॥
evamuktvā mahātejā jagāma saha daivataiḥ |
triviṣṭapaṃ brahmalokaṃ lokānāṃ parameśvaraḥ || 1-56-6||

RMY 1-56-7

विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ।
दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत् ॥ १-५६-७॥
viśvāmitro'pi tacchrutvā hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ |
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ samanyuridamabravīt || 1-56-7||

RMY 1-56-8

तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपःफलम् ॥ १-५६-८॥
tapaśca sumahattaptaṃ rājarṣiriti māṃ viduḥ |
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve nāsti manye tapaḥphalam || 1-56-8||

RMY 1-56-9

एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः ।
तपश्चचार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान् ॥ १-५६-९॥
evaṃ niścitya manasā bhūya eva mahātapāḥ |
tapaścacāra kākutstha paramaṃ paramātmavān || 1-56-9||

RMY 1-56-10

एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकु कुलनन्दनः ॥ १-५६-१०॥
etasminneva kāle tu satyavādī jitendriyaḥ |
triśaṅkuriti vikhyāta ikṣvāku kulanandanaḥ || 1-56-10||

RMY 1-56-11

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।
गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम् ॥ १-५६-११॥
tasya buddhiḥ samutpannā yajeyamiti rāghava |
gaccheyaṃ svaśarīreṇa devānāṃ paramāṃ gatim || 1-56-11||

RMY 1-56-12

स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम् ।
अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ॥ १-५६-१२॥
sa vasiṣṭhaṃ samāhūya kathayāmāsa cintitam |
aśakyamiti cāpyukto vasiṣṭhena mahātmanā || 1-56-12||

RMY 1-56-13

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम् ।
वसिष्ठा दीर्घ तपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ॥ १-५६-१३॥
pratyākhyāto vasiṣṭhena sa yayau dakṣiṇāṃ diśam |
vasiṣṭhā dīrgha tapasastapo yatra hi tepire || 1-56-13||

RMY 1-56-14

त्रिशङ्कुः सुमहातेजाः शतं परमभास्वरम् ।
वसिष्ठपुत्रान्ददृशे तप्यमानान्यशस्विनः ॥ १-५६-१४॥
triśaṅkuḥ sumahātejāḥ śataṃ paramabhāsvaram |
vasiṣṭhaputrāndadṛśe tapyamānānyaśasvinaḥ || 1-56-14||

RMY 1-56-15

सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान् ।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ।
अब्रवीत्सुमहातेजाः सर्वानेव कृताञ्जलिः ॥ १-५६-१५॥
so'bhigamya mahātmānaḥ sarvāneva guroḥ sutān |
abhivādyānupūrvyeṇa hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ |
abravītsumahātejāḥ sarvāneva kṛtāñjaliḥ || 1-56-15||

RMY 1-56-16

शरणं वः प्रपद्येऽहं शरण्याञ्शरणागतः ।
प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना ॥ १-५६-१६॥
śaraṇaṃ vaḥ prapadye'haṃ śaraṇyāñśaraṇāgataḥ |
pratyākhyāto'smi bhadraṃ vo vasiṣṭhena mahātmanā || 1-56-16||

RMY 1-56-17

यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्थथ ।
गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये ॥ १-५६-१७॥
yaṣṭukāmo mahāyajñaṃ tadanujñātumarthatha |
guruputrānahaṃ sarvānnamaskṛtya prasādaye || 1-56-17||

RMY 1-56-18

शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ।
ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः ।
सशरीरो यथाहं हि देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ १-५६-१८॥
śirasā praṇato yāce brāhmaṇāṃstapasi sthitān |
te māṃ bhavantaḥ siddhyarthaṃ yājayantu samāhitāḥ |
saśarīro yathāhaṃ hi devalokamavāpnuyām || 1-56-18||

RMY 1-56-19

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः ।
गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि कांचन ॥ १-५६-१९॥
pratyākhyāto vasiṣṭhena gatimanyāṃ tapodhanāḥ |
guruputrānṛte sarvānnāhaṃ paśyāmi kāṃcana || 1-56-19||

RMY 1-56-20

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ।
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥ १-५६-२०॥
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ |
tasmādanantaraṃ sarve bhavanto daivataṃ mama || 1-56-20||

Sarga: 57/76 (23)

RMY 1-57-1

ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-५७-१॥
tatastriśaṅkorvacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam |
ṛṣiputraśataṃ rāma rājānamidamabravīt || 1-57-1||

RMY 1-57-2

प्रत्याख्यातोऽसि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना ।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान् ॥ १-५७-२॥
pratyākhyāto'si durbuddhe guruṇā satyavādinā |
taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaramupeyivān || 1-57-2||

RMY 1-57-3

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः ॥ १-५७-३॥
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ |
na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ || 1-57-3||

RMY 1-57-4

अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः ।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथं तव ॥ १-५७-४॥
aśakyamiti covāca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥ kathaṃ tava || 1-57-4||

RMY 1-57-5

बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः ।
याजने भगवाञ्शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव ॥ १-५७-५॥
bāliśastvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ |
yājane bhagavāñśaktastrailokyasyāpi pārthiva || 1-57-5||

RMY 1-57-6

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५७-६॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram |
sa rājā punarevaitānidaṃ vacanamabravīt || 1-57-6||

RMY 1-57-7

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।
अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः ॥ १-५७-७॥
pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca |
anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu tapodhanāḥ || 1-57-7||

RMY 1-57-8

ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम् ।
शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि ।
एवमुक्त्वा महात्मानो विविशुस्ते स्वमाश्रमम् ॥ १-५७-८॥
ṛṣiputrāstu tacchrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam |
śepuḥ paramasaṃkruddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi |
evamuktvā mahātmāno viviśuste svamāśramam || 1-57-8||

RMY 1-57-9

अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः ।
नीलवस्त्रधरो नीलः परुषो ध्वस्तमूर्धजः ।
चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत् ॥ १-५७-९॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ |
nīlavastradharo nīlaḥ paruṣo dhvastamūrdhajaḥ |
cityamālyānulepaśca āyasābharaṇo'bhavat || 1-57-9||

RMY 1-57-10

तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यक्त्वा चण्डालरूपिणम् ।
प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः ॥ १-५७-१०॥
taṃ dṛṣṭvā mantriṇaḥ sarve tyaktvā caṇḍālarūpiṇam |
prādravansahitā rāma paurā ye'syānugāminaḥ || 1-57-10||

RMY 1-57-11

एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान् ।
दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-५७-११॥
eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān |
dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-57-11||

RMY 1-57-12

विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम् ।
चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ॥ १-५७-१२॥
viśvāmitrastu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam |
caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyamāgataḥ || 1-57-12||

RMY 1-57-13

कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परम धार्मिकः ।
इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम् ॥ १-५७-१३॥
kāruṇyātsa mahātejā vākyaṃ parama dhārmikaḥ |
idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghoradarśanam || 1-57-13||

RMY 1-57-14

किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल ।
अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ॥ १-५७-१४॥
kimāgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala |
ayodhyādhipate vīra śāpāccaṇḍālatāṃ gataḥ || 1-57-14||

RMY 1-57-15

अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १-५७-१५॥
atha tadvākyamākarṇya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ vākyajño vākyakovidam || 1-57-15||

RMY 1-57-16

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।
अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥ १-५७-१६॥
pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca |
anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ || 1-57-16||

RMY 1-57-17

सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम् ।
मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ॥ १-५७-१७॥
saśarīro divaṃ yāyāmiti me saumyadarśanam |
mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tacca nāvāpyate phalam || 1-57-17||

RMY 1-57-18

अनृतं नोक्त पूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ॥ १-५७-१८॥
anṛtaṃ nokta pūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
kṛcchreṣvapi gataḥ saumya kṣatradharmeṇa te śape || 1-57-18||

RMY 1-57-19

यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः ।
गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः ॥ १-५७-१९॥
yajñairbahuvidhairiṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ |
guravaśca mahātmānaḥ śīlavṛttena toṣitāḥ || 1-57-19||

RMY 1-57-20

धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः ।
परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ॥ १-५७-२०॥
dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartumicchataḥ |
paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṃgava || 1-57-20||

RMY 1-57-21

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।
दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः ॥ १-५७-२१॥
daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ || 1-57-21||

RMY 1-57-22

तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः ।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः ॥ १-५७-२२॥
tasya me paramārtasya prasādamabhikāṅkṣataḥ |
kartumarhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ || 1-57-22||

RMY 1-57-23

नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यः शरणमस्ति मे ।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥ १-५७-२३॥
nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaḥ śaraṇamasti me |
daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitumarhasi || 1-57-23||

Sarga: 58/76 (23)

RMY 1-58-1

उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालरूपिणम् ॥ १-५८-१॥
uktavākyaṃ tu rājānaṃ kṛpayā kuśikātmajaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ sākṣāccaṇḍālarūpiṇam || 1-58-1||

RMY 1-58-2

इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् ।
शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर्नृपपुंगव ॥ १-५८-२॥
ikṣvāko svāgataṃ vatsa jānāmi tvāṃ sudhārmikam |
śaraṇaṃ te bhaviṣyāmi mā bhaiṣīrnṛpapuṃgava || 1-58-2||

RMY 1-58-3

अहमामन्त्रये सर्वान्महर्षीन्पुण्यकर्मणः ।
यज्ञसाह्यकरान्राजंस्ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥ १-५८-३॥
ahamāmantraye sarvānmaharṣīnpuṇyakarmaṇaḥ |
yajñasāhyakarānrājaṃstato yakṣyasi nirvṛtaḥ || 1-58-3||

RMY 1-58-4

गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते ।
अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि ॥ १-५८-४॥
guruśāpakṛtaṃ rūpaṃ yadidaṃ tvayi vartate |
anena saha rūpeṇa saśarīro gamiṣyasi || 1-58-4||

RMY 1-58-5

हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नरेश्वर ।
यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणं गतः ॥ १-५८-५॥
hastaprāptamahaṃ manye svargaṃ tava nareśvara |
yastvaṃ kauśikamāgamya śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 1-58-5||

RMY 1-58-6

एवमुक्त्वा महातेजाः पुत्रान्परमधार्मिकान् ।
व्यादिदेश महाप्राज्ञान्यज्ञसंभारकारणात् ॥ १-५८-६॥
evamuktvā mahātejāḥ putrānparamadhārmikān |
vyādideśa mahāprājñānyajñasaṃbhārakāraṇāt || 1-58-6||

RMY 1-58-7

सर्वाञ्शिष्यान्समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १-५८-७॥
sarvāñśiṣyānsamāhūya vākyametaduvāca ha || 1-58-7||

RMY 1-58-8

सर्वानृषिवरान्वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया ।
सशिष्यान्सुहृदश्चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् ॥ १-५८-८॥
sarvānṛṣivarānvatsā ānayadhvaṃ mamājñayā |
saśiṣyānsuhṛdaścaiva sartvijaḥ subahuśrutān || 1-58-8||

RMY 1-58-9

यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदितः ।
तत्सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम् ॥ १-५८-९॥
yadanyo vacanaṃ brūyānmadvākyabalacoditaḥ |
tatsarvamakhilenoktaṃ mamākhyeyamanādṛtam || 1-58-9||

RMY 1-58-10

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया ।
आजग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ॥ १-५८-१०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā diśo jagmustadājñayā |
ājagmuratha deśebhyaḥ sarvebhyo brahmavādinaḥ || 1-58-10||

RMY 1-58-11

ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसम् ।
ऊचुश्च वचनं सर्वे सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ॥ १-५८-११॥
te ca śiṣyāḥ samāgamya muniṃ jvalitatejasam |
ūcuśca vacanaṃ sarve sarveṣāṃ brahmavādinām || 1-58-11||

RMY 1-58-12

श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः ।
सर्वदेशेषु चागच्छन्वर्जयित्वा महोदयम् ॥ १-५८-१२॥
śrutvā te vacanaṃ sarve samāyānti dvijātayaḥ |
sarvadeśeṣu cāgacchanvarjayitvā mahodayam || 1-58-12||

RMY 1-58-13

वासिष्ठं तच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
यदाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुंगव ॥ १-५८-१३॥
vāsiṣṭhaṃ tacchataṃ sarvaṃ krodhaparyākulākṣaram |
yadāha vacanaṃ sarvaṃ śṛṇu tvaṃ munipuṃgava || 1-58-13||

RMY 1-58-14

क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः ।
कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ॥ १-५८-१४॥
kṣatriyo yājako yasya caṇḍālasya viśeṣataḥ |
kathaṃ sadasi bhoktāro havistasya surarṣayaḥ || 1-58-14||

RMY 1-58-15

ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चण्डालभोजनम् ।
कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ॥ १-५८-१५॥
brāhmaṇā vā mahātmāno bhuktvā caṇḍālabhojanam |
kathaṃ svargaṃ gamiṣyanti viśvāmitreṇa pālitāḥ || 1-58-15||

RMY 1-58-16

एतद्वचनं नैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः ।
वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे ते समहोदयाः ॥ १-५८-१६॥
etadvacanaṃ naiṣṭhuryamūcuḥ saṃraktalocanāḥ |
vāsiṣṭhā muniśārdūla sarve te samahodayāḥ || 1-58-16||

RMY 1-58-17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुंगवः ।
क्रोधसंरक्तनयनः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ १-५८-१७॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sarveṣāṃ munipuṃgavaḥ |
krodhasaṃraktanayanaḥ saroṣamidamabravīt || 1-58-17||

RMY 1-58-18

यद्दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् ।
भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ॥ १-५८-१८॥
yaddūṣayantyaduṣṭaṃ māṃ tapa ugraṃ samāsthitam |
bhasmībhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || 1-58-18||

RMY 1-58-19

अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् ।
सप्तजातिशतान्येव मृतपाः सन्तु सर्वशः ॥ १-५८-१९॥
adya te kālapāśena nītā vaivasvatakṣayam |
saptajātiśatānyeva mṛtapāḥ santu sarvaśaḥ || 1-58-19||

RMY 1-58-20

श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः ।
विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान् ॥ १-५८-२०॥
śvamāṃsaniyatāhārā muṣṭikā nāma nirghṛṇāḥ |
vikṛtāśca virūpāśca lokānanucarantvimān || 1-58-20||

RMY 1-58-21

महोदयश्च दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत् ।
दूषिटः सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति ॥ १-५८-२१॥
mahodayaśca durbuddhirmāmadūṣyaṃ hyadūṣayat |
dūṣiṭaḥ sarvalokeṣu niṣādatvaṃ gamiṣyati || 1-58-21||

RMY 1-58-22

प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः ।
दीर्घकालं मम क्रोधाद्दुर्गतिं वर्तयिष्यति ॥ १-५८-२२॥
prāṇātipātanirato niranukrośatāṃ gataḥ |
dīrghakālaṃ mama krodhāddurgatiṃ vartayiṣyati || 1-58-22||

RMY 1-58-23

एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः ।
विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥ १-५८-२३॥
etāvaduktvā vacanaṃ viśvāmitro mahātapāḥ |
virarāma mahātejā ṛṣimadhye mahāmuniḥ || 1-58-23||

Sarga: 59/76 (33)

RMY 1-59-1

तपोबलहतान्कृत्वा वासिष्ठान्समहोदयान् ।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-५९-१॥
tapobalahatānkṛtvā vāsiṣṭhānsamahodayān |
ṛṣimadhye mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-59-1||

RMY 1-59-2

अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ।
स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ॥ १-५९-२॥
ayamikṣvākudāyādastriśaṅkuriti viśrutaḥ |
dharmiṣṭhaśca vadānyaśca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ |
svenānena śarīreṇa devalokajigīṣayā || 1-59-2||

RMY 1-59-3

यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति ।
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह ॥ १-५९-३॥
yathāyaṃ svaśarīreṇa devalokaṃ gamiṣyati |
tathā pravartyatāṃ yajño bhavadbhiśca mayā saha || 1-59-3||

RMY 1-59-4

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ।
ऊचुः समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ॥ १-५९-४॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ |
ūcuḥ sametya sahitā dharmajñā dharmasaṃhitam || 1-59-4||

RMY 1-59-5

अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः ।
यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशयः ॥ १-५९-५॥
ayaṃ kuśikadāyādo muniḥ paramakopanaḥ |
yadāha vacanaṃ samyagetatkāryaṃ na saṃśayaḥ || 1-59-5||

RMY 1-59-6

अग्निकल्पो हि भगवाञ्शापं दास्यति रोषितः ।
तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवम् ।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ १-५९-६॥
agnikalpo hi bhagavāñśāpaṃ dāsyati roṣitaḥ |
tasmātpravartyatāṃ yajñaḥ saśarīro yathā divam |
gacchedikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā || 1-59-6||

RMY 1-59-7

ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठते ॥ १-५९-७॥
tataḥ pravartyatāṃ yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhate || 1-59-7||

RMY 1-59-8

एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा ।
याजकाश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ ॥ १-५९-८॥
evamuktvā maharṣayaḥ saṃjahrustāḥ kriyāstadā |
yājakāśca mahātejā viśvāmitro'bhavatkratau || 1-59-8||

RMY 1-59-9

ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ।
चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ॥ १-५९-९॥
ṛtvijaścānupūrvyeṇa mantravanmantrakovidāḥ |
cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi || 1-59-9||

RMY 1-59-10

ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ।
चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥ १-५९-१०॥
tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ |
cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ || 1-59-10||

RMY 1-59-11

नाह्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवताः ।
ततः क्रोधसमाविष्टो विश्वमित्रो महामुनिः ॥ १-५९-११॥
nāhyāgamaṃstadāhūtā bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ |
tataḥ krodhasamāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ || 1-59-11||

RMY 1-59-12

स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् ।
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ॥ १-५९-१२॥
sruvamudyamya sakrodhastriśaṅkumidamabravīt |
paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara || 1-59-12||

RMY 1-59-13

एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ।
दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ॥ १-५९-१३॥
eṣa tvāṃ svaśarīreṇa nayāmi svargamojasā |
duṣprāpaṃ svaśarīreṇa divaṃ gaccha narādhipa || 1-59-13||

RMY 1-59-14

स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ।
राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ॥ १-५९-१४॥
svārjitaṃ kiṃcidapyasti mayā hi tapasaḥ phalam |
rājaṃstvaṃ tejasā tasya saśarīro divaṃ vraja || 1-59-14||

RMY 1-59-15

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्सशरीरो नरेश्वरः ।
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ॥ १-५९-१५॥
uktavākye munau tasminsaśarīro nareśvaraḥ |
divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā || 1-59-15||

RMY 1-59-16

देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ।
सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५९-१६॥
devalokagataṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ pākaśāsanaḥ |
saha sarvaiḥ suragaṇairidaṃ vacanamabravīt || 1-59-16||

RMY 1-59-17

त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ।
गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ॥ १-५९-१७॥
triśaṅko gaccha bhūyastvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ |
guruśāpahato mūḍha pata bhūmimavākśirāḥ || 1-59-17||

RMY 1-59-18

एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुनः ।
विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-५९-१८॥
evamukto mahendreṇa triśaṅkurapatatpunaḥ |
vikrośamānastrāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-59-18||

RMY 1-59-19

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ।
रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १-५९-१९॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ |
roṣamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1-59-19||

RMY 1-59-20

ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ।
सृजन्दक्षिणमार्गस्थान्सप्तर्षीनपरान्पुनः ॥ १-५९-२०॥
ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpatirivāparaḥ |
sṛjandakṣiṇamārgasthānsaptarṣīnaparānpunaḥ || 1-59-20||

RMY 1-59-21

नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्छितः ।
दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥ १-५९-२१॥
nakṣatramālāmaparāmasṛjatkrodhamūrchitaḥ |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya munimadhye mahāyaśāḥ || 1-59-21||

RMY 1-59-22

सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः ।
अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः ।
दैवतान्यपि स क्रोधात्स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-५९-२२॥
sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
anyamindraṃ kariṣyāmi loko vā syādanindrakaḥ |
daivatānyapi sa krodhātsraṣṭuṃ samupacakrame || 1-59-22||

RMY 1-59-23

ततः परमसंभ्रान्ताः सर्षिसंघाः सुरर्षभाः ।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ १-५९-२३॥
tataḥ paramasaṃbhrāntāḥ sarṣisaṃghāḥ surarṣabhāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānamūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ || 1-59-23||

RMY 1-59-24

अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः ।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥ १-५९-२४॥
ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ |
saśarīro divaṃ yātuṃ nārhatyeva tapodhana || 1-59-24||

RMY 1-59-25

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः ।
अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ १-५९-२५॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ |
abravītsumahadvākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ || 1-59-25||

RMY 1-59-26

सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः ।
आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ १-५९-२६॥
saśarīrasya bhadraṃ vastriśaṅkorasya bhūpateḥ |
ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartumutsahe || 1-59-26||

RMY 1-59-27

सर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः ।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ १-५९-२७॥
sargo'stu saśarīrasya triśaṅkorasya śāśvataḥ |
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇyatha || 1-59-27||

RMY 1-59-28

यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
मत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १-५९-२८॥
yāvallokā dhariṣyanti tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
matkṛtāni surāḥ sarve tadanujñātumarhatha || 1-59-28||

RMY 1-59-29

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम् ॥ १-५९-२९॥
evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurmunipuṃgavam || 1-59-29||

RMY 1-59-30

एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ १-५९-३०॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
gagane tānyanekāni vaiśvānarapathādbahiḥ || 1-59-30||

RMY 1-59-31

नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ।
अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः ॥ १-५९-३१॥
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan |
avākśirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamarasaṃnibhaḥ || 1-59-31||

RMY 1-59-32

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ।
ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवताः ॥ १-५९-३२॥
viśvāmitrastu dharmātmā sarvadevairabhiṣṭutaḥ |
ṛṣibhiśca mahātejā bāḍhamityāha devatāḥ || 1-59-32||

RMY 1-59-33

ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधनाः ।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ १-५९-३३॥
tato devā mahātmāno munayaśca tapodhanāḥ |
jagmuryathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama || 1-59-33||

Sarga: 60/76 (22)

RMY 1-60-1

विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान्प्रेक्ष्य तानृषीन् ।
अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान्वनवासिनः ॥ १-६०-१॥
viśvāmitro mahātmātha prasthitānprekṣya tānṛṣīn |
abravīnnaraśārdūla sarvāṃstānvanavāsinaḥ || 1-60-1||

RMY 1-60-2

महाविघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् ।
दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ १-६०-२॥
mahāvighnaḥ pravṛtto'yaṃ dakṣiṇāmāsthito diśam |
diśamanyāṃ prapatsyāmastatra tapsyāmahe tapaḥ || 1-60-2||

RMY 1-60-3

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः ।
सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवनम् ॥ १-६०-३॥
paścimāyāṃ viśālāyāṃ puṣkareṣu mahātmanaḥ |
sukhaṃ tapaścariṣyāmaḥ paraṃ taddhi tapovanam || 1-60-3||

RMY 1-60-4

एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः ।
तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥ १-६०-४॥
evamuktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ |
tapa ugraṃ durādharṣaṃ tepe mūlaphalāśanaḥ || 1-60-4||

RMY 1-60-5

एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृपः ।
अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-६०-५॥
etasminneva kāle tu ayodhyādhipatirnṛpaḥ |
ambarīṣa iti khyāto yaṣṭuṃ samupacakrame || 1-60-5||

RMY 1-60-6

तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह ।
प्रनष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-६०-६॥
tasya vai yajamānasya paśumindro jahāra ha |
pranaṣṭe tu paśau vipro rājānamidamabravīt || 1-60-6||

RMY 1-60-7

पशुरद्य हृतो राजन्प्रनष्टस्तव दुर्नयात् ।
अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥ १-६०-७॥
paśuradya hṛto rājanpranaṣṭastava durnayāt |
arakṣitāraṃ rājānaṃ ghnanti doṣā nareśvara || 1-60-7||

RMY 1-60-8

प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।
आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते ॥ १-६०-८॥
prāyaścittaṃ mahaddhyetannaraṃ vā puruṣarṣabha |
ānayasva paśuṃ śīghraṃ yāvatkarma pravartate || 1-60-8||

RMY 1-60-9

उपाध्याय वचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ ।
अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः ॥ १-६०-९॥
upādhyāya vacaḥ śrutvā sa rājā puruṣarṣabha |
anviyeṣa mahābuddhiḥ paśuṃ gobhiḥ sahasraśaḥ || 1-60-9||

RMY 1-60-10

देशाञ्जनपदांस्तांस्तान्नगराणि वनानि च ।
आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥ १-६०-१०॥
deśāñjanapadāṃstāṃstānnagarāṇi vanāni ca |
āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ || 1-60-10||

RMY 1-60-11

स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।
भृगुतुङ्गे समासीनमृचीकं संददर्श ह ॥ १-६०-११॥
sa putrasahitaṃ tāta sabhāryaṃ raghunandana |
bhṛgutuṅge samāsīnamṛcīkaṃ saṃdadarśa ha || 1-60-11||

RMY 1-60-12

तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च ।
ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ।
पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ॥ १-६०-१२॥
tamuvāca mahātejāḥ praṇamyābhiprasādya ca |
brahmarṣiṃ tapasā dīptaṃ rājarṣiramitaprabhaḥ |
pṛṣṭvā sarvatra kuśalamṛcīkaṃ tamidaṃ vacaḥ || 1-60-12||

RMY 1-60-13

गवां शतसहस्रेण विक्रिणीषे सुतं यदि ।
पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव ॥ १-६०-१३॥
gavāṃ śatasahasreṇa vikriṇīṣe sutaṃ yadi |
paśorarthe mahābhāga kṛtakṛtyo'smi bhārgava || 1-60-13||

RMY 1-60-14

सर्वे परिसृता देशा यज्ञियं न लभे पशुम् ।
दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ॥ १-६०-१४॥
sarve parisṛtā deśā yajñiyaṃ na labhe paśum |
dātumarhasi mūlyena sutamekamito mama || 1-60-14||

RMY 1-60-15

एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वचः ।
नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठं विक्रीणीयां कथंचन ॥ १-६०-१५॥
evamukto mahātejā ṛcīkastvabravīdvacaḥ |
nāhaṃ jyeṣṭhaṃ naraśreṣṭhaṃ vikrīṇīyāṃ kathaṃcana || 1-60-15||

RMY 1-60-16

ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् ।
उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी ॥ १-६०-१६॥
ṛcīkasya vacaḥ śrutvā teṣāṃ mātā mahātmanām |
uvāca naraśārdūlamambarīṣaṃ tapasvinī || 1-60-16||

RMY 1-60-17

ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप ॥ १-६०-१७॥
mamāpi dayitaṃ viddhi kaniṣṭhaṃ śunakaṃ nṛpa || 1-60-17||

RMY 1-60-18

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः ।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ॥ १-६०-१८॥
prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ |
mātṝṇāṃ ca kanīyāṃsastasmādrakṣe kanīyasam || 1-60-18||

RMY 1-60-19

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्मुनिपत्न्यां तथैव च ।
शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-६०-१९॥
uktavākye munau tasminmunipatnyāṃ tathaiva ca |
śunaḥśepaḥ svayaṃ rāma madhyamo vākyamabravīt || 1-60-19||

RMY 1-60-20

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् ।
विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन्पुत्रं नयस्व माम् ॥ १-६०-२०॥
pitā jyeṣṭhamavikreyaṃ mātā cāha kanīyasam |
vikrītaṃ madhyamaṃ manye rājanputraṃ nayasva mām || 1-60-20||

RMY 1-60-21

गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः ।
गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥ १-६०-२१॥
gavāṃ śatasahasreṇa śunaḥśepaṃ nareśvaraḥ |
gṛhītvā paramaprīto jagāma raghunandana || 1-60-21||

RMY 1-60-22

अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः ।
शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥ १-६०-२२॥
ambarīṣastu rājarṣī rathamāropya satvaraḥ |
śunaḥśepaṃ mahātejā jagāmāśu mahāyaśāḥ || 1-60-22||

Sarga: 61/76 (27)

RMY 1-61-1

शुनःशेपं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशाः ।
व्यश्राम्यत्पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन ॥ १-६१-१॥
śunaḥśepaṃ naraśreṣṭha gṛhītvā tu mahāyaśāḥ |
vyaśrāmyatpuṣkare rājā madhyāhne raghunandana || 1-61-1||

RMY 1-61-2

तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः ।
पुष्करं श्रेष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह ॥ १-६१-२॥
tasya viśramamāṇasya śunaḥśepo mahāyaśāḥ |
puṣkaraṃ śreṣṭhamāgamya viśvāmitraṃ dadarśa ha || 1-61-2||

RMY 1-61-3

विषण्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च ।
पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १-६१-३॥
viṣaṇṇavadano dīnastṛṣṇayā ca śrameṇa ca |
papātāṅke mune rāma vākyaṃ cedamuvāca ha || 1-61-3||

RMY 1-61-4

न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः ।
त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव ॥ १-६१-४॥
na me'sti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ |
trātumarhasi māṃ saumya dharmeṇa munipuṃgava || 1-61-4||

RMY 1-61-5

त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः ।
राजा च कृतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः ॥ १-६१-५॥
trātā tvaṃ hi muniśreṣṭha sarveṣāṃ tvaṃ hi bhāvanaḥ |
rājā ca kṛtakāryaḥ syādahaṃ dīrghāyuravyayaḥ || 1-61-5||

RMY 1-61-6

स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम् ।
स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा ।
पितेव पुत्रं धर्मात्मंस्त्रातुमर्हसि किल्बिषात् ॥ १-६१-६॥
svargalokamupāśnīyāṃ tapastaptvā hyanuttamam |
sa me nātho hyanāthasya bhava bhavyena cetasā |
piteva putraṃ dharmātmaṃstrātumarhasi kilbiṣāt || 1-61-6||

RMY 1-61-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः ।
सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह ॥ १-६१-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ |
sāntvayitvā bahuvidhaṃ putrānidamuvāca ha || 1-61-7||

RMY 1-61-8

यत्कृते पितरः पुत्राञ्जनयन्ति शुभार्थिनः ।
परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागतः ॥ १-६१-८॥
yatkṛte pitaraḥ putrāñjanayanti śubhārthinaḥ |
paralokahitārthāya tasya kālo'yamāgataḥ || 1-61-8||

RMY 1-61-9

अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणमिच्छति ।
अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः ॥ १-६१-९॥
ayaṃ munisuto bālo mattaḥ śaraṇamicchati |
asya jīvitamātreṇa priyaṃ kuruta putrakāḥ || 1-61-9||

RMY 1-61-10

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः ।
पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत ॥ १-६१-१०॥
sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
paśubhūtā narendrasya tṛptimagneḥ prayacchata || 1-61-10||

RMY 1-61-11

नाथवांश्च शुनःशेपो यज्ञश्चाविघ्नतो भवेत् ।
देवतास्तर्पिताश्च स्युर्मम चापि कृतं वचः ॥ १-६१-११॥
nāthavāṃśca śunaḥśepo yajñaścāvighnato bhavet |
devatāstarpitāśca syurmama cāpi kṛtaṃ vacaḥ || 1-61-11||

RMY 1-61-12

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुष्यन्दादयः सुताः ।
साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन् ॥ १-६१-१२॥
munestu vacanaṃ śrutvā madhuṣyandādayaḥ sutāḥ |
sābhimānaṃ naraśreṣṭha salīlamidamabruvan || 1-61-12||

RMY 1-61-13

कथमात्मसुतान्हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो ।
अकार्यमिव पश्यामः श्वमांसमिव भोजने ॥ १-६१-१३॥
kathamātmasutānhitvā trāyase'nyasutaṃ vibho |
akāryamiva paśyāmaḥ śvamāṃsamiva bhojane || 1-61-13||

RMY 1-61-14

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः ।
क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १-६१-१४॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ munipuṃgavaḥ |
krodhasaṃraktanayano vyāhartumupacakrame || 1-61-14||

RMY 1-61-15

निःसाध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम् ।
अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम् ॥ १-६१-१५॥
niḥsādhvasamidaṃ proktaṃ dharmādapi vigarhitam |
atikramya tu madvākyaṃ dāruṇaṃ romaharṣaṇam || 1-61-15||

RMY 1-61-16

श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु ।
पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ ॥ १-६१-१६॥
śvamāṃsabhojinaḥ sarve vāsiṣṭhā iva jātiṣu |
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu pṛthivyāmanuvatsyatha || 1-61-16||

RMY 1-61-17

कृत्वा शापसमायुक्तान्पुत्रान्मुनिवरस्तदा ।
शुनःशेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम् ॥ १-६१-१७॥
kṛtvā śāpasamāyuktānputrānmunivarastadā |
śunaḥśepamuvācārtaṃ kṛtvā rakṣāṃ nirāmayām || 1-61-17||

RMY 1-61-18

पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपनः ।
वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ॥ १-६१-१८॥
pavitrapāśairāsakto raktamālyānulepanaḥ |
vaiṣṇavaṃ yūpamāsādya vāgbhiragnimudāhara || 1-61-18||

RMY 1-61-19

इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक ।
अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १-६१-१९॥
ime tu gāthe dve divye gāyethā muniputraka |
ambarīṣasya yajñe'smiṃstataḥ siddhimavāpsyasi || 1-61-19||

RMY 1-61-20

शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः ।
त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह ॥ १-६१-२०॥
śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ |
tvarayā rājasiṃhaṃ tamambarīṣamuvāca ha || 1-61-20||

RMY 1-61-21

राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सदः ।
निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाहर ॥ १-६१-२१॥
rājasiṃha mahāsattva śīghraṃ gacchāvahe sadaḥ |
nivartayasva rājendra dīkṣāṃ ca samupāhara || 1-61-21||

RMY 1-61-22

तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षं समुत्सुकः ।
जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रितः ॥ १-६१-२२॥
tadvākyamṛṣiputrasya śrutvā harṣaṃ samutsukaḥ |
jagāma nṛpatiḥ śīghraṃ yajñavāṭamatandritaḥ || 1-61-22||

RMY 1-61-23

सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम् ।
पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत् ॥ १-६१-२३॥
sadasyānumate rājā pavitrakṛtalakṣaṇam |
paśuṃ raktāmbaraṃ kṛtvā yūpe taṃ samabandhayat || 1-61-23||

RMY 1-61-24

स बद्धो वाग्भिरग्र्याभिरभितुष्टाव वै सुरौ ।
इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रकः ॥ १-६१-२४॥
sa baddho vāgbhiragryābhirabhituṣṭāva vai surau |
indramindrānujaṃ caiva yathāvanmuniputrakaḥ || 1-61-24||

RMY 1-61-25

ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पितः ।
दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनःशेपाय राघव ॥ १-६१-२५॥
tataḥ prītaḥ sahasrākṣo rahasyastutitarpitaḥ |
dīrghamāyustadā prādācchunaḥśepāya rāghava || 1-61-25||

RMY 1-61-26

स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान् ।
फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम् ॥ १-६१-२६॥
sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān |
phalaṃ bahuguṇaṃ rāma sahasrākṣaprasādajam || 1-61-26||

RMY 1-61-27

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपाः ।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च ॥ १-६१-२७॥
viśvāmitro'pi dharmātmā bhūyastepe mahātapāḥ |
puṣkareṣu naraśreṣṭha daśavarṣaśatāni ca || 1-61-27||

Sarga: 62/76 (26)

RMY 1-62-1

पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम् ।
अभ्यागच्छन्सुराः सर्वे तपःफलचिकीर्षवः ॥ १-६२-१॥
pūrṇe varṣasahasre tu vratasnātaṃ mahāmunim |
abhyāgacchansurāḥ sarve tapaḥphalacikīrṣavaḥ || 1-62-1||

RMY 1-62-2

अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः ।
ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥ १-६२-२॥
abravītsumahātejā brahmā suruciraṃ vacaḥ |
ṛṣistvamasi bhadraṃ te svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || 1-62-2||

RMY 1-62-3

तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।
विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तपः ॥ १-६२-३॥
tamevamuktvā deveśastridivaṃ punarabhyagāt |
viśvāmitro mahātejā bhūyastepe mahattapaḥ || 1-62-3||

RMY 1-62-4

ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः ।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे ॥ १-६२-४॥
tataḥ kālena mahatā menakā paramāpsarāḥ |
puṣkareṣu naraśreṣṭha snātuṃ samupacakrame || 1-62-4||

RMY 1-62-5

तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः ।
रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा ॥ १-६२-५॥
tāṃ dadarśa mahātejā menakāṃ kuśikātmajaḥ |
rūpeṇāpratimāṃ tatra vidyutaṃ jalade yathā || 1-62-5||

RMY 1-62-6

दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत् ।
अप्सरः स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे ।
अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम् ॥ १-६२-६॥
dṛṣṭvā kandarpavaśago munistāmidamabravīt |
apsaraḥ svāgataṃ te'stu vasa ceha mamāśrame |
anugṛhṇīṣva bhadraṃ te madanena sumohitam || 1-62-6||

RMY 1-62-7

इत्युक्ता सा वरारोहा तत्रावासमथाकरोत् ।
तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागतः ॥ १-६२-७॥
ityuktā sā varārohā tatrāvāsamathākarot |
tapaso hi mahāvighno viśvāmitramupāgataḥ || 1-62-7||

RMY 1-62-8

तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।
विश्वामित्राश्रमे सौम्य सुखेन व्यतिचक्रमुः ॥ १-६२-८॥
tasyāṃ vasantyāṃ varṣāṇi pañca pañca ca rāghava |
viśvāmitrāśrame saumya sukhena vyaticakramuḥ || 1-62-8||

RMY 1-62-9

अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनिः ।
सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः ॥ १-६२-९॥
atha kāle gate tasminviśvāmitro mahāmuniḥ |
savrīḍa iva saṃvṛttaścintāśokaparāyaṇaḥ || 1-62-9||

RMY 1-62-10

बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन ।
सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोऽपहरणं महत् ॥ १-६२-१०॥
buddhirmuneḥ samutpannā sāmarṣā raghunandana |
sarvaṃ surāṇāṃ karmaitattapo'paharaṇaṃ mahat || 1-62-10||

RMY 1-62-11

अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश ।
काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः ॥ १-६२-११॥
ahorātrāpadeśena gatāḥ saṃvatsarā daśa |
kāmamohābhibhūtasya vighno'yaṃ pratyupasthitaḥ || 1-62-11||

RMY 1-62-12

विनिःश्वसन्मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः ॥ १-६२-१२॥
viniḥśvasanmunivaraḥ paścāttāpena duḥkhitaḥ || 1-62-12||

RMY 1-62-13

भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम् ।
मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः ।
उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह ॥ १-६२-१३॥
bhītāmapsarasaṃ dṛṣṭvā vepantīṃ prāñjaliṃ sthitām |
menakāṃ madhurairvākyairvisṛjya kuśikātmajaḥ |
uttaraṃ parvataṃ rāma viśvāmitro jagāma ha || 1-62-13||

RMY 1-62-14

स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः ।
कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-६२-१४॥
sa kṛtvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ jetukāmo mahāyaśāḥ |
kauśikītīramāsādya tapastepe sudāruṇam || 1-62-14||

RMY 1-62-15

तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासतः ।
उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम् ॥ १-६२-१५॥
tasya varṣasahasraṃ tu ghoraṃ tapa upāsataḥ |
uttare parvate rāma devatānāmabhūdbhayam || 1-62-15||

RMY 1-62-16

अमन्त्रयन्समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः ।
महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः ॥ १-६२-१६॥
amantrayansamāgamya sarve sarṣigaṇāḥ surāḥ |
maharṣiśabdaṃ labhatāṃ sādhvayaṃ kuśikātmajaḥ || 1-62-16||

RMY 1-62-17

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-६२-१७॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-62-17||

RMY 1-62-18

महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः ।
महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ॥ १-६२-१८॥
maharṣe svāgataṃ vatsa tapasogreṇa toṣitaḥ |
mahattvamṛṣimukhyatvaṃ dadāmi tava kauśika || 1-62-18||

RMY 1-62-19

ब्रह्मणः स वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥ १-६२-१९॥
brahmaṇaḥ sa vacaḥ śrutvā viśvāmitrastapodhanaḥ |
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham || 1-62-19||

RMY 1-62-20

ब्रह्मर्षि शब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ।
यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः ॥ १-६२-२०॥
brahmarṣi śabdamatulaṃ svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
yadi me bhagavānāha tato'haṃ vijitendriyaḥ || 1-62-20||

RMY 1-62-21

तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत्त्वं जितेन्द्रियः ।
यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः ॥ १-६२-२१॥
tamuvāca tato brahmā na tāvattvaṃ jitendriyaḥ |
yatasva muniśārdūla ityuktvā tridivaṃ gataḥ || 1-62-21||

RMY 1-62-22

विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः ।
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन् ॥ १-६२-२२॥
viprasthiteṣu deveṣu viśvāmitro mahāmuniḥ |
ūrdhvabāhurnirālambo vāyubhakṣastapaścaran || 1-62-22||

RMY 1-62-23

धर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः ।
शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधनः ॥ १-६२-२३॥
dharme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśasaṃśrayaḥ |
śiśire salilasthāyī rātryahāni tapodhanaḥ || 1-62-23||

RMY 1-62-24

एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत् ॥ १-६२-२४॥
evaṃ varṣasahasraṃ hi tapo ghoramupāgamat || 1-62-24||

RMY 1-62-25

तस्मिन्संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ ।
संभ्रमः सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च ॥ १-६२-२५॥
tasminsaṃtapyamāne tu viśvāmitre mahāmunau |
saṃbhramaḥ sumahānāsītsurāṇāṃ vāsavasya ca || 1-62-25||

RMY 1-62-26

रम्भामप्सरसं शक्रः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ।
उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च ॥ १-६२-२६॥
rambhāmapsarasaṃ śakraḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ |
uvācātmahitaṃ vākyamahitaṃ kauśikasya ca || 1-62-26||

Sarga: 63/76 (15)

RMY 1-63-1

सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया ।
लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम् ॥ १-६३-१॥
surakāryamidaṃ rambhe kartavyaṃ sumahattvayā |
lobhanaṃ kauśikasyeha kāmamohasamanvitam || 1-63-1||

RMY 1-63-2

तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता ।
व्रीडिता प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच सुरेश्वरम् ॥ १-६३-२॥
tathoktā sāpsarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā |
vrīḍitā prāñjalirbhūtvā pratyuvāca sureśvaram || 1-63-2||

RMY 1-63-3

अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः ।
क्रोधमुत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः ।
ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १-६३-३॥
ayaṃ surapate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ |
krodhamutsrakṣyate ghoraṃ mayi deva na saṃśayaḥ |
tato hi me bhayaṃ deva prasādaṃ kartumarhasi || 1-63-3||

RMY 1-63-4

तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
मा भैषि रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम् ॥ १-६३-४॥
tāmuvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim |
mā bhaiṣi rambhe bhadraṃ te kuruṣva mama śāsanam || 1-63-4||

RMY 1-63-5

कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे ।
अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः ॥ १-६३-५॥
kokilo hṛdayagrāhī mādhave ruciradrume |
ahaṃ kandarpasahitaḥ sthāsyāmi tava pārśvataḥ || 1-63-5||

RMY 1-63-6

त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम् ।
तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम् ॥ १-६३-६॥
tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram |
tamṛṣiṃ kauśikaṃ rambhe bhedayasva tapasvinam || 1-63-6||

RMY 1-63-7

सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम् ।
लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता ॥ १-६३-७॥
sā śrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā rūpamanuttamam |
lobhayāmāsa lalitā viśvāmitraṃ śucismitā || 1-63-7||

RMY 1-63-8

कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम् ।
संप्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत ॥ १-६३-८॥
kokilasya tu śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam |
saṃprahṛṣṭena manasā tata enāmudaikṣata || 1-63-8||

RMY 1-63-9

अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च ।
दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः ॥ १-६३-९॥
atha tasya ca śabdena gītenāpratimena ca |
darśanena ca rambhāyā muniḥ saṃdehamāgataḥ || 1-63-9||

RMY 1-63-10

सहस्राक्षस्य तत्कर्म विज्ञाय मुनिपुंगवः ।
रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः ॥ १-६३-१०॥
sahasrākṣasya tatkarma vijñāya munipuṃgavaḥ |
rambhāṃ krodhasamāviṣṭaḥ śaśāpa kuśikātmajaḥ || 1-63-10||

RMY 1-63-11

यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् ।
दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ॥ १-६३-११॥
yanmāṃ lobhayase rambhe kāmakrodhajayaiṣiṇam |
daśavarṣasahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage || 1-63-11||

RMY 1-63-12

ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोबलसमन्वितः ।
उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम् ॥ १-६३-१२॥
brāhmaṇaḥ sumahātejāstapobalasamanvitaḥ |
uddhariṣyati rambhe tvāṃ matkrodhakaluṣīkṛtām || 1-63-12||

RMY 1-63-13

एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
अशक्नुवन्धारयितुं कोपं संतापमागतः ॥ १-६३-१३॥
evamuktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
aśaknuvandhārayituṃ kopaṃ saṃtāpamāgataḥ || 1-63-13||

RMY 1-63-14

तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत् ।
वचः श्रुत्वा च कन्दर्पो महर्षेः स च निर्गतः ॥ १-६३-१४॥
tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadābhavat |
vacaḥ śrutvā ca kandarpo maharṣeḥ sa ca nirgataḥ || 1-63-14||

RMY 1-63-15

कोपेन स महातेजास्तपोऽपहरणे कृते ।
इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मनः ॥ १-६३-१५॥
kopena sa mahātejāstapo'paharaṇe kṛte |
indriyairajitai rāma na lebhe śāntimātmanaḥ || 1-63-15||

Sarga: 64/76 (30)

RMY 1-64-1

अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः ।
पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-६४-१॥
atha haimavatīṃ rāma diśaṃ tyaktvā mahāmuniḥ |
pūrvāṃ diśamanuprāpya tapastepe sudāruṇam || 1-64-1||

RMY 1-64-2

मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम् ।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥ १-६४-२॥
maunaṃ varṣasahasrasya kṛtvā vratamanuttamam |
cakārāpratimaṃ rāma tapaḥ paramaduṣkaram || 1-64-2||

RMY 1-64-3

पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् ।
विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् ॥ १-६४-३॥
pūrṇe varṣasahasre tu kāṣṭhabhūtaṃ mahāmunim |
vighnairbahubhirādhūtaṃ krodho nāntaramāviśat || 1-64-3||

RMY 1-64-4

ततो देवाः सगन्धर्वाः पन्नगासुरराक्षसाः ।
मोहितास्तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मयः ।
कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ १-६४-४॥
tato devāḥ sagandharvāḥ pannagāsurarākṣasāḥ |
mohitāstejasā tasya tapasā mandaraśmayaḥ |
kaśmalopahatāḥ sarve pitāmahamathābruvan || 1-64-4||

RMY 1-64-5

बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः ।
लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते ॥ १-६४-५॥
bahubhiḥ kāraṇairdeva viśvāmitro mahāmuniḥ |
lobhitaḥ krodhitaścaiva tapasā cābhivardhate || 1-64-5||

RMY 1-64-6

न ह्यस्य वृजिनं किंचिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ ।
न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् ।
विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ।
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित्प्रकाशते ॥ १-६४-६॥
na hyasya vṛjinaṃ kiṃciddṛśyate sūkṣmamapyatha |
na dīyate yadi tvasya manasā yadabhīpsitam |
vināśayati trailokyaṃ tapasā sacarācaram |
vyākulāśca diśaḥ sarvā na ca kiṃcitprakāśate || 1-64-6||

RMY 1-64-7

सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।
प्रकम्पते च पृथिवी वायुर्वाति भृशाकुलः ॥ १-६४-७॥
sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ |
prakampate ca pṛthivī vāyurvāti bhṛśākulaḥ || 1-64-7||

RMY 1-64-8

बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः ।
तावत्प्रसाद्यो भगवानग्निरूपो महाद्युतिः ॥ १-६४-८॥
buddhiṃ na kurute yāvannāśe deva mahāmuniḥ |
tāvatprasādyo bhagavānagnirūpo mahādyutiḥ || 1-64-8||

RMY 1-64-9

कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम् ।
देवराज्ये चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम् ॥ १-६४-९॥
kālāgninā yathā pūrvaṃ trailokyaṃ dahyate'khilam |
devarājye cikīrṣeta dīyatāmasya yanmatam || 1-64-9||

RMY 1-64-10

ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः ।
विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन् ॥ १-६४-१०॥
tataḥ suragaṇāḥ sarve pitāmahapurogamāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ vākyaṃ madhuramabruvan || 1-64-10||

RMY 1-64-11

ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः ।
ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ॥ १-६४-११॥
brahmarṣe svāgataṃ te'stu tapasā sma sutoṣitāḥ |
brāhmaṇyaṃ tapasogreṇa prāptavānasi kauśika || 1-64-11||

RMY 1-64-12

दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन्ददामि समरुद्गणः ।
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ १-६४-१२॥
dīrghamāyuśca te brahmandadāmi samarudgaṇaḥ |
svasti prāpnuhi bhadraṃ te gaccha saumya yathāsukham || 1-64-12||

RMY 1-64-13

पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् ।
कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ॥ १-६४-१३॥
pitāmahavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |
kṛtvā praṇāmaṃ mudito vyājahāra mahāmuniḥ || 1-64-13||

RMY 1-64-14

ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च ।
ओंकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम् ॥ १-६४-१४॥
brāhmaṇyaṃ yadi me prāptaṃ dīrghamāyustathaiva ca |
oṃkāro'tha vaṣaṭkāro vedāśca varayantu mām || 1-64-14||

RMY 1-64-15

क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि ।
ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः ।
यद्ययं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥ १-६४-१५॥
kṣatravedavidāṃ śreṣṭho brahmavedavidāmapi |
brahmaputro vasiṣṭho māmevaṃ vadatu devatāḥ |
yadyayaṃ paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ || 1-64-15||

RMY 1-64-16

ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः ।
सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत् ॥ १-६४-१६॥
tataḥ prasādito devairvasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
sakhyaṃ cakāra brahmarṣirevamastviti cābravīt || 1-64-16||

RMY 1-64-17

ब्रह्मर्षित्वं न संदेहः सर्वं संपत्स्यते तव ।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १-६४-१७॥
brahmarṣitvaṃ na saṃdehaḥ sarvaṃ saṃpatsyate tava |
ityuktvā devatāścāpi sarvā jagmuryathāgatam || 1-64-17||

RMY 1-64-18

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम् ।
पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १-६४-१८॥
viśvāmitro'pi dharmātmā labdhvā brāhmaṇyamuttamam |
pūjayāmāsa brahmarṣiṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam || 1-64-18||

RMY 1-64-19

कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः ।
एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ॥ १-६४-१९॥
kṛtakāmo mahīṃ sarvāṃ cacāra tapasi sthitaḥ |
evaṃ tvanena brāhmaṇyaṃ prāptaṃ rāma mahātmanā || 1-64-19||

RMY 1-64-20

एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः ।
एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥ १-६४-२०॥
eṣa rāma muniśreṣṭha eṣa vigrahavāṃstapaḥ |
eṣa dharmaḥ paro nityaṃ vīryasyaiṣa parāyaṇam || 1-64-20||

RMY 1-64-21

शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ ।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम् ॥ १-६४-२१॥
śatānandavacaḥ śrutvā rāmalakṣmaṇasaṃnidhau |
janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca kuśikātmajam || 1-64-21||

RMY 1-64-22

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव ।
यज्ञं काकुत्स्थ सहितः प्राप्तवानसि धार्मिक ॥ १-६४-२२॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava |
yajñaṃ kākutstha sahitaḥ prāptavānasi dhārmika || 1-64-22||

RMY 1-64-23

पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन्दर्शनेन महामुने ।
गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया ॥ १-६४-२३॥
pāvito'haṃ tvayā brahmandarśanena mahāmune |
guṇā bahuvidhāḥ prāptāstava saṃdarśanānmayā || 1-64-23||

RMY 1-64-24

विस्तरेण च ते ब्रह्मन्कीर्त्यमानं महत्तपः ।
श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ॥ १-६४-२४॥
vistareṇa ca te brahmankīrtyamānaṃ mahattapaḥ |
śrutaṃ mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā || 1-64-24||

RMY 1-64-25

सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः ॥ १-६४-२५॥
sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutāste bahavo guṇāḥ || 1-64-25||

RMY 1-64-26

अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम् ।
अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥ १-६४-२६॥
aprameyaṃ tapastubhyamaprameyaṃ ca te balam |
aprameyā guṇāścaiva nityaṃ te kuśikātmaja || 1-64-26||

RMY 1-64-27

तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो ।
कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥ १-६४-२७॥
tṛptirāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me vibho |
karmakālo muniśreṣṭha lambate ravimaṇḍalam || 1-64-27||

RMY 1-64-28

श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः ।
स्वागतं तपसां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १-६४-२८॥
śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭumarhasi māṃ punaḥ |
svāgataṃ tapasāṃ śreṣṭha māmanujñātumarhasi || 1-64-28||

RMY 1-64-29

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः ।
प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १-६४-२९॥
evamuktvā muniśreṣṭhaṃ vaideho mithilādhipaḥ |
pradakṣiṇaṃ cakārāśu sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ || 1-64-29||

RMY 1-64-30

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः ।
स्वं वाटमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १-६४-३०॥
viśvāmitro'pi dharmātmā saharāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
svaṃ vāṭamabhicakrāma pūjyamāno maharṣibhiḥ || 1-64-30||

Sarga: 65/76 (27)

RMY 1-65-1

ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः ।
विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १-६५-१॥
tataḥ prabhāte vimale kṛtakarmā narādhipaḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānamājuhāva sarāghavam || 1-65-1||

RMY 1-65-2

तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ १-६५-२॥
tamarcayitvā dharmātmā śāstradṛṣṭena karmaṇā |
rāghavau ca mahātmānau tadā vākyamuvāca ha || 1-65-2||

RMY 1-65-3

भगवन्स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥ १-६५-३॥
bhagavansvāgataṃ te'stu kiṃ karomi tavānagha |
bhavānājñāpayatu māmājñāpyo bhavatā hyaham || 1-65-3||

RMY 1-65-4

एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना ।
प्रत्युवाच मुनिर्वीरं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १-६५-४॥
evamuktaḥ sa dharmātmā janakena mahātmanā |
pratyuvāca munirvīraṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1-65-4||

RMY 1-65-5

पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ ।
द्रष्टुकामौ धनुः श्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ १-६५-५॥
putrau daśarathasyemau kṣatriyau lokaviśrutau |
draṣṭukāmau dhanuḥ śreṣṭhaṃ yadetattvayi tiṣṭhati || 1-65-5||

RMY 1-65-6

एतद्दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ ।
दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ १-६५-६॥
etaddarśaya bhadraṃ te kṛtakāmau nṛpātmajau |
darśanādasya dhanuṣo yatheṣṭaṃ pratiyāsyataḥ || 1-65-6||

RMY 1-65-7

एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् ।
श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ १-६५-७॥
evamuktastu janakaḥ pratyuvāca mahāmunim |
śrūyatāmasya dhanuṣo yadarthamiha tiṣṭhati || 1-65-7||

RMY 1-65-8

देवरात इति ख्यातो निमेः षष्ठो महीपतिः ।
न्यासोऽयं तस्य भगवन्हस्ते दत्तो महात्मना ॥ १-६५-८॥
devarāta iti khyāto nimeḥ ṣaṣṭho mahīpatiḥ |
nyāso'yaṃ tasya bhagavanhaste datto mahātmanā || 1-65-8||

RMY 1-65-9

दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान् ।
रुद्रस्तु त्रिदशान्रोषात्सलीलमिदमब्रवीत् ॥ १-६५-९॥
dakṣayajñavadhe pūrvaṃ dhanurāyamya vīryavān |
rudrastu tridaśānroṣātsalīlamidamabravīt || 1-65-9||

RMY 1-65-10

यस्माद्भागार्थिनो भागान्नाकल्पयत मे सुराः ।
वराङ्गानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १-६५-१०॥
yasmādbhāgārthino bhāgānnākalpayata me surāḥ |
varāṅgāni mahārhāṇi dhanuṣā śātayāmi vaḥ || 1-65-10||

RMY 1-65-11

ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव ।
प्रसादयन्ति देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद्भवः ॥ १-६५-११॥
tato vimanasaḥ sarve devā vai munipuṃgava |
prasādayanti deveśaṃ teṣāṃ prīto'bhavadbhavaḥ || 1-65-11||

RMY 1-65-12

प्रीतियुक्तः स सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम् ॥ १-६५-१२॥
prītiyuktaḥ sa sarveṣāṃ dadau teṣāṃ mahātmanām || 1-65-12||

RMY 1-65-13

तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः ।
न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वके विभो ॥ १-६५-१३॥
tadetaddevadevasya dhanūratnaṃ mahātmanaḥ |
nyāsabhūtaṃ tadā nyastamasmākaṃ pūrvake vibho || 1-65-13||

RMY 1-65-14

अथ मे कृषतः क्षेत्रं लाङ्गलादुत्थिता मम ।
क्षेत्रं शोधयता लब्ध्वा नाम्ना सीतेति विश्रुता ॥ १-६५-१४॥
atha me kṛṣataḥ kṣetraṃ lāṅgalādutthitā mama |
kṣetraṃ śodhayatā labdhvā nāmnā sīteti viśrutā || 1-65-14||

RMY 1-65-15

भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा ।
वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा ॥ १-६५-१५॥
bhūtalādutthitā sā tu vyavardhata mamātmajā |
vīryaśulketi me kanyā sthāpiteyamayonijā || 1-65-15||

RMY 1-65-16

भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् ।
वरयामासुरागम्य राजानो मुनिपुंगव ॥ १-६५-१६॥
bhūtalādutthitāṃ tāṃ tu vardhamānāṃ mamātmajām |
varayāmāsurāgamya rājāno munipuṃgava || 1-65-16||

RMY 1-65-17

तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ।
वीर्यशुल्केति भगवन्न ददामि सुतामहम् ॥ १-६५-१७॥
teṣāṃ varayatāṃ kanyāṃ sarveṣāṃ pṛthivīkṣitām |
vīryaśulketi bhagavanna dadāmi sutāmaham || 1-65-17||

RMY 1-65-18

ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव ।
मिथिलामभ्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा ॥ १-६५-१८॥
tataḥ sarve nṛpatayaḥ sametya munipuṃgava |
mithilāmabhyupāgamya vīryaṃ jijñāsavastadā || 1-65-18||

RMY 1-65-19

तेषां जिज्ञासमानानां वीर्यं धनुरुपाहृतम् ।
न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा ॥ १-६५-१९॥
teṣāṃ jijñāsamānānāṃ vīryaṃ dhanurupāhṛtam |
na śekurgrahaṇe tasya dhanuṣastolane'pi vā || 1-65-19||

RMY 1-65-20

तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ।
प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन ॥ १-६५-२०॥
teṣāṃ vīryavatāṃ vīryamalpaṃ jñātvā mahāmune |
pratyākhyātā nṛpatayastannibodha tapodhana || 1-65-20||

RMY 1-65-21

ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुंगव ।
अरुन्धन्मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागताः ॥ १-६५-२१॥
tataḥ paramakopena rājāno munipuṃgava |
arundhanmithilāṃ sarve vīryasaṃdehamāgatāḥ || 1-65-21||

RMY 1-65-22

आत्मानमवधूतं ते विज्ञाय मुनिपुंगव ।
रोषेण महताविष्टाः पीडयन्मिथिलां पुरीम् ॥ १-६५-२२॥
ātmānamavadhūtaṃ te vijñāya munipuṃgava |
roṣeṇa mahatāviṣṭāḥ pīḍayanmithilāṃ purīm || 1-65-22||

RMY 1-65-23

ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः ।
साधनानि मुनिरेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ १-६५-२३॥
tataḥ saṃvatsare pūrṇe kṣayaṃ yātāni sarvaśaḥ |
sādhanāni munireṣṭha tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 1-65-23||

RMY 1-65-24

ततो देवगणान्सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम् ।
ददुश्च परमप्रीताश्चतुरङ्गबलं सुराः ॥ १-६५-२४॥
tato devagaṇānsarvāṃstapasāhaṃ prasādayam |
daduśca paramaprītāścaturaṅgabalaṃ surāḥ || 1-65-24||

RMY 1-65-25

ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः ।
अवीर्या वीर्यसंदिग्धा सामात्याः पापकारिणः ॥ १-६५-२५॥
tato bhagnā nṛpatayo hanyamānā diśo yayuḥ |
avīryā vīryasaṃdigdhā sāmātyāḥ pāpakāriṇaḥ || 1-65-25||

RMY 1-65-26

तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम् ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत ॥ १-६५-२६॥
tadetanmuniśārdūla dhanuḥ paramabhāsvaram |
rāmalakṣmaṇayoścāpi darśayiṣyāmi suvrata || 1-65-26||

RMY 1-65-27

यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने ।
सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम् ॥ १-६५-२७॥
yadyasya dhanuṣo rāmaḥ kuryādāropaṇaṃ mune |
sutāmayonijāṃ sītāṃ dadyāṃ dāśaratheraham || 1-65-27||

Sarga: 66/76 (27)

RMY 1-66-1

जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम् ॥ १-६६-१॥
janakasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
dhanurdarśaya rāmāya iti hovāca pārthivam || 1-66-1||

RMY 1-66-2

ततः स राजा जनकः सचिवान्व्यादिदेश ह ।
धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम् ॥ १-६६-२॥
tataḥ sa rājā janakaḥ sacivānvyādideśa ha |
dhanurānīyatāṃ divyaṃ gandhamālyavibhūṣitam || 1-66-2||

RMY 1-66-3

जनकेन समादिष्ठाः सचिवाः प्राविशन्पुरीम् ।
तद्धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुः पार्थिवाज्ञया ॥ १-६६-३॥
janakena samādiṣṭhāḥ sacivāḥ prāviśanpurīm |
taddhanuḥ purataḥ kṛtvā nirjagmuḥ pārthivājñayā || 1-66-3||

RMY 1-66-4

नृपां शतानि पञ्चाशद्व्यायतानां महात्मनाम् ।
मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथंचन ॥ १-६६-४॥
nṛpāṃ śatāni pañcāśadvyāyatānāṃ mahātmanām |
mañjūṣāmaṣṭacakrāṃ tāṃ samūhuste kathaṃcana || 1-66-4||

RMY 1-66-5

तामादाय तु मञ्जूषामायतीं यत्र तद्धनुः ।
सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिणः ॥ १-६६-५॥
tāmādāya tu mañjūṣāmāyatīṃ yatra taddhanuḥ |
suropamaṃ te janakamūcurnṛpatimantriṇaḥ || 1-66-5||

RMY 1-66-6

इदं धनुर्वरं राजन्पूजितं सर्वराजभिः ।
मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि ॥ १-६६-६॥
idaṃ dhanurvaraṃ rājanpūjitaṃ sarvarājabhiḥ |
mithilādhipa rājendra darśanīyaṃ yadīcchasi || 1-66-6||

RMY 1-66-7

तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत ।
विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥ १-६६-७॥
teṣāṃ nṛpo vacaḥ śrutvā kṛtāñjalirabhāṣata |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ tau cobhau rāmalakṣmaṇau || 1-66-7||

RMY 1-66-8

इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ्जनकैरभिपूजितम् ।
राजभिश्च महावीर्यैरशक्यं पूरितुं तदा ॥ १-६६-८॥
idaṃ dhanurvaraṃ brahmañjanakairabhipūjitam |
rājabhiśca mahāvīryairaśakyaṃ pūrituṃ tadā || 1-66-8||

RMY 1-66-9

नैतत्सुरगणाः सर्वे नासुरा न च राक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १-६६-९॥
naitatsuragaṇāḥ sarve nāsurā na ca rākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 1-66-9||

RMY 1-66-10

क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषोऽस्य प्रपूरणे ।
आरोपणे समायोगे वेपने तोलनेऽपि वा ॥ १-६६-१०॥
kva gatirmānuṣāṇāṃ ca dhanuṣo'sya prapūraṇe |
āropaṇe samāyoge vepane tolane'pi vā || 1-66-10||

RMY 1-66-11

तदेतद्धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुंगव ।
दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः ॥ १-६६-११॥
tadetaddhanuṣāṃ śreṣṭhamānītaṃ munipuṃgava |
darśayaitanmahābhāga anayo rājaputrayoḥ || 1-66-11||

RMY 1-66-12

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम् ।
वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत् ॥ १-६६-१२॥
viśvāmitrastu dharmātmā śrutvā janakabhāṣitam |
vatsa rāma dhanuḥ paśya iti rāghavamabravīt || 1-66-12||

RMY 1-66-13

महर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः ।
मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत् ॥ १-६६-१३॥
maharṣervacanādrāmo yatra tiṣṭhati taddhanuḥ |
mañjūṣāṃ tāmapāvṛtya dṛṣṭvā dhanurathābravīt || 1-66-13||

RMY 1-66-14

इदं धनुर्वरं ब्रह्मन्संस्पृशामीह पाणिना ।
यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा ॥ १-६६-१४॥
idaṃ dhanurvaraṃ brahmansaṃspṛśāmīha pāṇinā |
yatnavāṃśca bhaviṣyāmi tolane pūraṇe'pi vā || 1-66-14||

RMY 1-66-15

बाढमित्येव तं राजा मुनिश्च समभाषत ।
लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः ॥ १-६६-१५॥
bāḍhamityeva taṃ rājā muniśca samabhāṣata |
līlayā sa dhanurmadhye jagrāha vacanānmuneḥ || 1-66-15||

RMY 1-66-16

पश्यतां नृषहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः ।
आरोपयत्स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनुः ॥ १-६६-१६॥
paśyatāṃ nṛṣahasrāṇāṃ bahūnāṃ raghunandanaḥ |
āropayatsa dharmātmā salīlamiva taddhanuḥ || 1-66-16||

RMY 1-66-17

आरोपयित्वा मौर्वीं च पूरयामास वीर्यवान् ।
तद्बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः ॥ १-६६-१७॥
āropayitvā maurvīṃ ca pūrayāmāsa vīryavān |
tadbabhañja dhanurmadhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ || 1-66-17||

RMY 1-66-18

तस्य शब्दो महानासीन्निर्घातसमनिस्वनः ।
भूमिकम्पश्च सुमहान्पर्वतस्येव दीर्यतः ॥ १-६६-१८॥
tasya śabdo mahānāsīnnirghātasamanisvanaḥ |
bhūmikampaśca sumahānparvatasyeva dīryataḥ || 1-66-18||

RMY 1-66-19

निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः ।
वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ ॥ १-६६-१९॥
nipetuśca narāḥ sarve tena śabdena mohitāḥ |
varjayitvā munivaraṃ rājānaṃ tau ca rāghavau || 1-66-19||

RMY 1-66-20

प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन्राजा विगतसाध्वसः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम् ॥ १-६६-२०॥
pratyāśvaste jane tasminrājā vigatasādhvasaḥ |
uvāca prāñjalirvākyaṃ vākyajño munipuṃgavam || 1-66-20||

RMY 1-66-21

भगवन्दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः ।
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया ॥ १-६६-२१॥
bhagavandṛṣṭavīryo me rāmo daśarathātmajaḥ |
atyadbhutamacintyaṃ ca atarkitamidaṃ mayā || 1-66-21||

RMY 1-66-22

जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता ।
सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥ १-६६-२२॥
janakānāṃ kule kīrtimāhariṣyati me sutā |
sītā bhartāramāsādya rāmaṃ daśarathātmajam || 1-66-22||

RMY 1-66-23

मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक ।
सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता ॥ १-६६-२३॥
mama satyā pratijñā ca vīryaśulketi kauśika |
sītā prāṇairbahumatā deyā rāmāya me sutā || 1-66-23||

RMY 1-66-24

भवतोऽनुमते ब्रह्मञ्शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः ।
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः ॥ १-६६-२४॥
bhavato'numate brahmañśīghraṃ gacchantu mantriṇaḥ |
mama kauśika bhadraṃ te ayodhyāṃ tvaritā rathaiḥ || 1-66-24||

RMY 1-66-25

राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम ।
प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः ॥ १-६६-२५॥
rājānaṃ praśritairvākyairānayantu puraṃ mama |
pradānaṃ vīryaśulkāyāḥ kathayantu ca sarvaśaḥ || 1-66-25||

RMY 1-66-26

मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै ।
प्रीयमाणं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः ॥ १-६६-२६॥
muniguptau ca kākutsthau kathayantu nṛpāya vai |
prīyamāṇaṃ tu rājānamānayantu suśīghragāḥ || 1-66-26||

RMY 1-66-27

कौशिकश्च तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः ।
अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनात् ॥ १-६६-२७॥
kauśikaśca tathetyāha rājā cābhāṣya mantriṇaḥ |
ayodhyāṃ preṣayāmāsa dharmātmā kṛtaśāsanāt || 1-66-27||

Sarga: 67/76 (19)

RMY 1-67-1

जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।
त्रिरात्रमुषित्वा मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन्पुरीम् ॥ १-६७-१॥
janakena samādiṣṭā dūtāste klāntavāhanāḥ |
trirātramuṣitvā mārge te'yodhyāṃ prāviśanpurīm || 1-67-1||

RMY 1-67-2

ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिताः ।
ददृशुर्देवसंकाशं वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ १-६७-२॥
te rājavacanāddūtā rājaveśmapraveśitāḥ |
dadṛśurdevasaṃkāśaṃ vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 1-67-2||

RMY 1-67-3

बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे दूता विगतसाध्वसाः ।
राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम् ॥ १-६७-३॥
baddhāñjalipuṭāḥ sarve dūtā vigatasādhvasāḥ |
rājānaṃ prayatā vākyamabruvanmadhurākṣaram || 1-67-3||

RMY 1-67-4

मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतः ।
कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ १-६७-४॥
maithilo janako rājā sāgnihotrapuraskṛtaḥ |
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sopādhyāyapurohitam || 1-67-4||

RMY 1-67-5

मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा ।
जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरःसरम् ॥ १-६७-५॥
muhurmuhurmadhurayā snehasaṃyuktayā girā |
janakastvāṃ mahārāja pṛcchate sapuraḥsaram || 1-67-5||

RMY 1-67-6

पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः ।
कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत् ॥ १-६७-६॥
pṛṣṭvā kuśalamavyagraṃ vaideho mithilādhipaḥ |
kauśikānumate vākyaṃ bhavantamidamabravīt || 1-67-6||

RMY 1-67-7

पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा ।
राजानश्च कृतामर्षा निर्वीर्या विमुखीकृताः ॥ १-६७-७॥
pūrvaṃ pratijñā viditā vīryaśulkā mamātmajā |
rājānaśca kṛtāmarṣā nirvīryā vimukhīkṛtāḥ || 1-67-7||

RMY 1-67-8

सेयं मम सुता राजन्विश्वामित्रपुरःसरैः ।
यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकैः ॥ १-६७-८॥
seyaṃ mama sutā rājanviśvāmitrapuraḥsaraiḥ |
yadṛcchayāgatairvīrairnirjitā tava putrakaiḥ || 1-67-8||

RMY 1-67-9

तच्च राजन्धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना ।
रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि ॥ १-६७-९॥
tacca rājandhanurdivyaṃ madhye bhagnaṃ mahātmanā |
rāmeṇa hi mahārāja mahatyāṃ janasaṃsadi || 1-67-9||

RMY 1-67-10

अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने ।
प्रतिज्ञां तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १-६७-१०॥
asmai deyā mayā sītā vīryaśulkā mahātmane |
pratijñāṃ tartumicchāmi tadanujñātumarhasi || 1-67-10||

RMY 1-67-11

सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्कृतः ।
शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ॥ १-६७-११॥
sopādhyāyo mahārāja purohitapuraskṛtaḥ |
śīghramāgaccha bhadraṃ te draṣṭumarhasi rāghavau || 1-67-11||

RMY 1-67-12

प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि ।
पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे ॥ १-६७-१२॥
prītiṃ ca mama rājendra nirvartayitumarhasi |
putrayorubhayoreva prītiṃ tvamapi lapsyase || 1-67-12||

RMY 1-67-13

एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत् ।
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः शतानन्दमते स्थितः ॥ १-६७-१३॥
evaṃ videhādhipatirmadhuraṃ vākyamabravīt |
viśvāmitrābhyanujñātaḥ śatānandamate sthitaḥ || 1-67-13||

RMY 1-67-14

दूतवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षितः ।
वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत् ॥ १-६७-१४॥
dūtavākyaṃ tu tacchrutvā rājā paramaharṣitaḥ |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca mantriṇo'nyāṃśca so'bravīt || 1-67-14||

RMY 1-67-15

गुप्तः कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ ॥ १-६७-१५॥
guptaḥ kuśikaputreṇa kausalyānandavardhanaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā videheṣu vasatyasau || 1-67-15||

RMY 1-67-16

दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना ।
संप्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति ॥ १-६७-१६॥
dṛṣṭavīryastu kākutstho janakena mahātmanā |
saṃpradānaṃ sutāyāstu rāghave kartumicchati || 1-67-16||

RMY 1-67-17

यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मनः ।
पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-६७-१७॥
yadi vo rocate vṛttaṃ janakasya mahātmanaḥ |
purīṃ gacchāmahe śīghraṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-67-17||

RMY 1-67-18

मन्त्रिणो बाढमित्याहुः सह सर्वैर्महर्षिभिः ।
सुप्रीतश्चाब्रवीद्राजा श्वो यात्रेति स मन्त्रिणः ॥ १-६७-१८॥
mantriṇo bāḍhamityāhuḥ saha sarvairmaharṣibhiḥ |
suprītaścābravīdrājā śvo yātreti sa mantriṇaḥ || 1-67-18||

RMY 1-67-19

मन्त्रिणस्तु नरेन्द्रस्य रात्रिं परमसत्कृताः ।
ऊषुः प्रमुदिताः सर्वे गुणैः सर्वैः समन्विताः ॥ १-६७-१९॥
mantriṇastu narendrasya rātriṃ paramasatkṛtāḥ |
ūṣuḥ pramuditāḥ sarve guṇaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ || 1-67-19||

Sarga: 68/76 (18)

RMY 1-68-1

ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः ।
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ १-६८-१॥
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
rājā daśaratho hṛṣṭaḥ sumantramidamabravīt || 1-68-1||

RMY 1-68-2

अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम् ।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ॥ १-६८-२॥
adya sarve dhanādhyakṣā dhanamādāya puṣkalam |
vrajantvagre suvihitā nānāratnasamanvitāḥ || 1-68-2||

RMY 1-68-3

चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः ।
ममाज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम् ॥ १-६८-३॥
caturaṅgabalaṃ cāpi śīghraṃ niryātu sarvaśaḥ |
mamājñāsamakālaṃ ca yānayugyamanuttamam || 1-68-3||

RMY 1-68-4

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
मार्कण्डेयश्च दीर्घायुरृषिः कात्यायनस्तथा ॥ १-६८-४॥
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurṛṣiḥ kātyāyanastathā || 1-68-4||

RMY 1-68-5

एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे ।
यथा कालात्ययो न स्याद्दूता हि त्वरयन्ति माम् ॥ १-६८-५॥
ete dvijāḥ prayāntvagre syandanaṃ yojayasva me |
yathā kālātyayo na syāddūtā hi tvarayanti mām || 1-68-5||

RMY 1-68-6

वचनाच्च नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी ।
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ १-६८-६॥
vacanācca narendrasya sā senā caturaṅgiṇī |
rājānamṛṣibhiḥ sārdhaṃ vrajantaṃ pṛṣṭhato'nvagāt || 1-68-6||

RMY 1-68-7

गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान् ।
राजा तु जनकः श्रीमाञ्श्रुत्वा पूजामकल्पयत् ॥ १-६८-७॥
gatvā caturahaṃ mārgaṃ videhānabhyupeyivān |
rājā tu janakaḥ śrīmāñśrutvā pūjāmakalpayat || 1-68-7||

RMY 1-68-8

ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ ।
उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ॥ १-६८-८॥
tato rājānamāsādya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
janako mudito rājā harṣaṃ ca paramaṃ yayau |
uvāca ca naraśreṣṭho naraśreṣṭhaṃ mudānvitam || 1-68-8||

RMY 1-68-9

स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम् ॥ १-६८-९॥
svāgataṃ te mahārāja diṣṭyā prāpto'si rāghava |
putrayorubhayoḥ prītiṃ lapsyase vīryanirjitām || 1-68-9||

RMY 1-68-10

दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ।
सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः ॥ १-६८-१०॥
diṣṭyā prāpto mahātejā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
saha sarvairdvijaśreṣṭhairdevairiva śatakratuḥ || 1-68-10||

RMY 1-68-11

दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम् ।
राघवैः सह संबन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभिः ॥ १-६८-११॥
diṣṭyā me nirjitā vighnā diṣṭyā me pūjitaṃ kulam |
rāghavaiḥ saha saṃbandhādvīryaśreṣṭhairmahātmabhiḥ || 1-68-11||

RMY 1-68-12

श्वः प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि ।
यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसंमतम् ॥ १-६८-१२॥
śvaḥ prabhāte narendrendra nirvartayitumarhasi |
yajñasyānte naraśreṣṭha vivāhamṛṣisaṃmatam || 1-68-12||

RMY 1-68-13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १-६८-१३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣimadhye narādhipaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaḥ pratyuvāca mahīpatim || 1-68-13||

RMY 1-68-14

प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा ।
यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम् ॥ १-६८-१४॥
pratigraho dātṛvaśaḥ śrutametanmayā purā |
yathā vakṣyasi dharmajña tatkariṣyāmahe vayam || 1-68-14||

RMY 1-68-15

तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः ।
श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः ॥ १-६८-१५॥
taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ |
śrutvā videhādhipatiḥ paraṃ vismayamāgataḥ || 1-68-15||

RMY 1-68-16

ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे ।
हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन्सुखम् ॥ १-६८-१६॥
tataḥ sarve munigaṇāḥ parasparasamāgame |
harṣeṇa mahatā yuktāstāṃ niśāmavasansukham || 1-68-16||

RMY 1-68-17

राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः ।
उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजितः ॥ १-६८-१७॥
rājā ca rāghavau putrau niśāmya pariharṣitaḥ |
uvāsa paramaprīto janakena supūjitaḥ || 1-68-17||

RMY 1-68-18

जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित् ।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥ १-६८-१८॥
janako'pi mahātejāḥ kriyā dharmeṇa tattvavit |
yajñasya ca sutābhyāṃ ca kṛtvā rātrimuvāsa ha || 1-68-18||

Sarga: 69/76 (32)

RMY 1-69-1

ततः प्रभाते जनकः कृतकर्मा महर्षिभिः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शतानन्दं पुरोहितम् ॥ १-६९-१॥
tataḥ prabhāte janakaḥ kṛtakarmā maharṣibhiḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śatānandaṃ purohitam || 1-69-1||

RMY 1-69-2

भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिकः ।
कुशध्वज इति ख्यातः पुरीमध्यवसच्छुभाम् ॥ १-६९-२॥
bhrātā mama mahātejā yavīyānatidhārmikaḥ |
kuśadhvaja iti khyātaḥ purīmadhyavasacchubhām || 1-69-2||

RMY 1-69-3

वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम् ।
सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानमिव पुष्पकम् ॥ १-६९-३॥
vāryāphalakaparyantāṃ pibannikṣumatīṃ nadīm |
sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānamiva puṣpakam || 1-69-3||

RMY 1-69-4

तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः ।
प्रीतिं सोऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह ॥ १-६९-४॥
tamahaṃ draṣṭumicchāmi yajñagoptā sa me mataḥ |
prītiṃ so'pi mahātejā imāṃ bhoktā mayā saha || 1-69-4||

RMY 1-69-5

शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः ।
समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा ॥ १-६९-५॥
śāsanāttu narendrasya prayayuḥ śīghravājibhiḥ |
samānetuṃ naravyāghraṃ viṣṇumindrājñayā yathā || 1-69-5||

RMY 1-69-6

आज्ञया तु नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥ १-६९-६॥
ājñayā tu narendrasya ājagāma kuśadhvajaḥ || 1-69-6||

RMY 1-69-7

स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम् ।
सोऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम् ॥ १-६९-७॥
sa dadarśa mahātmānaṃ janakaṃ dharmavatsalam |
so'bhivādya śatānandaṃ rājānaṃ cāpi dhārmikam || 1-69-7||

RMY 1-69-8

राजार्हं परमं दिव्यमासनं चाध्यरोहत ।
उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावमितौजसौ ॥ १-६९-८॥
rājārhaṃ paramaṃ divyamāsanaṃ cādhyarohata |
upaviṣṭāvubhau tau tu bhrātarāvamitaujasau || 1-69-8||

RMY 1-69-9

प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् ।
गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमैक्ष्वाकममितप्रभम् ।
आत्मजैः सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम् ॥ १-६९-९॥
preṣayāmāsaturvīrau mantriśreṣṭhaṃ sudāmanam |
gaccha mantripate śīghramaikṣvākamamitaprabham |
ātmajaiḥ saha durdharṣamānayasva samantriṇam || 1-69-9||

RMY 1-69-10

औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् ।
ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ १-६९-१०॥
aupakāryāṃ sa gatvā tu raghūṇāṃ kulavardhanam |
dadarśa śirasā cainamabhivādyedamabravīt || 1-69-10||

RMY 1-69-11

अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिपः ।
स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ १-६९-११॥
ayodhyādhipate vīra vaideho mithilādhipaḥ |
sa tvāṃ draṣṭuṃ vyavasitaḥ sopādhyāyapurohitam || 1-69-11||

RMY 1-69-12

मन्त्रिश्रेष्ठवचः श्रुत्वा राजा सर्षिगणस्तदा ।
सबन्धुरगमत्तत्र जनको यत्र वर्तते ॥ १-६९-१२॥
mantriśreṣṭhavacaḥ śrutvā rājā sarṣigaṇastadā |
sabandhuragamattatra janako yatra vartate || 1-69-12||

RMY 1-69-13

स राजा मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १-६९-१३॥
sa rājā mantrisahitaḥ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho vaidehamidamabravīt || 1-69-13||

RMY 1-69-14

विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम् ।
वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १-६९-१४॥
viditaṃ te mahārāja ikṣvākukuladaivatam |
vaktā sarveṣu kṛtyeṣu vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 1-69-14||

RMY 1-69-15

विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर्महर्षिभिः ।
एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् ॥ १-६९-१५॥
viśvāmitrābhyanujñātaḥ saha sarvairmaharṣibhiḥ |
eṣa vakṣyati dharmātmā vasiṣṭho me yathākramam || 1-69-15||

RMY 1-69-16

तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषिः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोहितम् ॥ १-६९-१६॥
tūṣṇīṃbhūte daśarathe vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajño vaidehaṃ sapurohitam || 1-69-16||

RMY 1-69-17

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ १-६९-१७॥
avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ |
tasmānmarīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ || 1-69-17||

RMY 1-69-18

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवैस्वतः स्मृतः ।
मनुः प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ १-६९-१८॥
vivasvānkaśyapājjajñe manurvaivaisvataḥ smṛtaḥ |
manuḥ prajāpatiḥ pūrvamikṣvākustu manoḥ sutaḥ || 1-69-18||

RMY 1-69-19

तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ।
इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान्विकुक्षिरुदपद्यत ॥ १-६९-१९॥
tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam |
ikṣvākostu sutaḥ śrīmānvikukṣirudapadyata || 1-69-19||

RMY 1-69-20

विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥ १-६९-२०॥
vikukṣestu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |
bāṇasya tu mahātejā anaraṇyaḥ pratāpavān || 1-69-20||

RMY 1-69-21

अनरण्यात्पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोः सुतः ।
त्रिशङ्कोरभवत्पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः ॥ १-६९-२१॥
anaraṇyātpṛthurjajñe triśaṅkustu pṛthoḥ sutaḥ |
triśaṅkorabhavatputro dhundhumāro mahāyaśāḥ || 1-69-21||

RMY 1-69-22

धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो महारथः ।
युवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धाता पृथिवीपतिः ॥ १-६९-२२॥
dhundhumārānmahātejā yuvanāśvo mahārathaḥ |
yuvanāśvasutaḥ śrīmānmāndhātā pṛthivīpatiḥ || 1-69-22||

RMY 1-69-23

मान्धातुस्तु सुतः श्रीमान्सुसंधिरुदपद्यत ।
सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ॥ १-६९-२३॥
māndhātustu sutaḥ śrīmānsusaṃdhirudapadyata |
susaṃdherapi putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit || 1-69-23||

RMY 1-69-24

यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो नाम नामतः ।
भरतात्तु महातेजा असितो नाम जायत ॥ १-६९-२४॥
yaśasvī dhruvasaṃdhestu bharato nāma nāmataḥ |
bharatāttu mahātejā asito nāma jāyata || 1-69-24||

RMY 1-69-25

सह तेन गरेणैव जातः स सगरोऽभवत् ।
सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जादथांशुमान् ॥ १-६९-२५॥
saha tena gareṇaiva jātaḥ sa sagaro'bhavat |
sagarasyāsamañjastu asamañjādathāṃśumān || 1-69-25||

RMY 1-69-26

दिलीपोंऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ।
भगीरथात्ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्तथा ॥ १-६९-२६॥
dilīpoṃ'śumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ |
bhagīrathātkakutsthaśca kakutsthasya raghustathā || 1-69-26||

RMY 1-69-27

रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ।
कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शङ्खणः ॥ १-६९-२७॥
raghostu putrastejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |
kalmāṣapādo hyabhavattasmājjātastu śaṅkhaṇaḥ || 1-69-27||

RMY 1-69-28

सुदर्शनः शङ्खणस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् ।
शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरुः सुतः ॥ १-६९-२८॥
sudarśanaḥ śaṅkhaṇasya agnivarṇaḥ sudarśanāt |
śīghragastvagnivarṇasya śīghragasya maruḥ sutaḥ || 1-69-28||

RMY 1-69-29

मरोः प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीषः प्रशुश्रुकात् ।
अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः पृथिवीपतिः ॥ १-६९-२९॥
maroḥ praśuśrukastvāsīdambarīṣaḥ praśuśrukāt |
ambarīṣasya putro'bhūnnahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ || 1-69-29||

RMY 1-69-30

नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिजः ।
नाभागस्य बभूवाज अजाद्दशरथोऽभवत् ।
तस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १-६९-३०॥
nahuṣasya yayātistu nābhāgastu yayātijaḥ |
nābhāgasya babhūvāja ajāddaśaratho'bhavat |
tasmāddaśarathājjātau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 1-69-30||

RMY 1-69-31

आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमधर्मिणाम् ।
इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनाम् ॥ १-६९-३१॥
ādivaṃśaviśuddhānāṃ rājñāṃ paramadharmiṇām |
ikṣvākukulajātānāṃ vīrāṇāṃ satyavādinām || 1-69-31||

RMY 1-69-32

रामलक्ष्मणयोरर्थे त्वत्सुते वरये नृप ।
सदृशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुमर्हसि ॥ १-६९-३२॥
rāmalakṣmaṇayorarthe tvatsute varaye nṛpa |
sadṛśābhyāṃ naraśreṣṭha sadṛśe dātumarhasi || 1-69-32||

Sarga: 70/76 (24)

RMY 1-70-1

एवं ब्रुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नः कीर्तितं परम् ॥ १-७०-१॥
evaṃ bruvāṇaṃ janakaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
śrotumarhasi bhadraṃ te kulaṃ naḥ kīrtitaṃ param || 1-70-1||

RMY 1-70-2

प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः ।
वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामुने ॥ १-७०-२॥
pradāne hi muniśreṣṭha kulaṃ niravaśeṣataḥ |
vaktavyaṃ kulajātena tannibodha mahāmune || 1-70-2||

RMY 1-70-3

राजाभूत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा ।
निमिः परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वरः ॥ १-७०-३॥
rājābhūttriṣu lokeṣu viśrutaḥ svena karmaṇā |
nimiḥ paramadharmātmā sarvasattvavatāṃ varaḥ || 1-70-3||

RMY 1-70-4

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनको मिथिपुत्रकः ।
प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसुः ॥ १-७०-४॥
tasya putro mithirnāma janako mithiputrakaḥ |
prathamo janako nāma janakādapyudāvasuḥ || 1-70-4||

RMY 1-70-5

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः ।
नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामतः ॥ १-७०-५॥
udāvasostu dharmātmā jāto vai nandivardhanaḥ |
nandivardhanaputrastu suketurnāma nāmataḥ || 1-70-5||

RMY 1-70-6

सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः ।
देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति श्रुतः ॥ १-७०-६॥
suketorapi dharmātmā devarāto mahābalaḥ |
devarātasya rājarṣerbṛhadratha iti śrutaḥ || 1-70-6||

RMY 1-70-7

बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीरः प्रतापवान् ।
महावीरस्य धृतिमान्सुधृतिः सत्यविक्रमः ॥ १-७०-७॥
bṛhadrathasya śūro'bhūnmahāvīraḥ pratāpavān |
mahāvīrasya dhṛtimānsudhṛtiḥ satyavikramaḥ || 1-70-7||

RMY 1-70-8

सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः सुधार्मिकः ।
धृष्टकेतोस्तु राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुतः ॥ १-७०-८॥
sudhṛterapi dharmātmā dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ |
dhṛṣṭaketostu rājarṣerharyaśva iti viśrutaḥ || 1-70-8||

RMY 1-70-9

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः ।
प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः ॥ १-७०-९॥
haryaśvasya maruḥ putro maroḥ putraḥ pratīndhakaḥ |
pratīndhakasya dharmātmā rājā kīrtirathaḥ sutaḥ || 1-70-9||

RMY 1-70-10

पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृतः ।
देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रकः ॥ १-७०-१०॥
putraḥ kīrtirathasyāpi devamīḍha iti smṛtaḥ |
devamīḍhasya vibudho vibudhasya mahīdhrakaḥ || 1-70-10||

RMY 1-70-11

महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः ।
कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत ॥ १-७०-११॥
mahīdhrakasuto rājā kīrtirāto mahābalaḥ |
kīrtirātasya rājarṣermahāromā vyajāyata || 1-70-11||

RMY 1-70-12

महारोंणस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत ।
स्वर्णरोंणस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १-७०-१२॥
mahāroṃṇastu dharmātmā svarṇaromā vyajāyata |
svarṇaroṃṇastu rājarṣerhrasvaromā vyajāyata || 1-70-12||

RMY 1-70-13

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥ १-७०-१३॥
tasya putradvayaṃ jajñe dharmajñasya mahātmanaḥ |
jyeṣṭho'hamanujo bhrātā mama vīraḥ kuśadhvajaḥ || 1-70-13||

RMY 1-70-14

मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य नराधिपः ।
कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गतः ॥ १-७०-१४॥
māṃ tu jyeṣṭhaṃ pitā rājye so'bhiṣicya narādhipaḥ |
kuśadhvajaṃ samāveśya bhāraṃ mayi vanaṃ gataḥ || 1-70-14||

RMY 1-70-15

वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम् ।
भ्रातरं देवसंकाशं स्नेहात्पश्यन्कुशध्वजम् ॥ १-७०-१५॥
vṛddhe pitari svaryāte dharmeṇa dhuramāvaham |
bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ snehātpaśyankuśadhvajam || 1-70-15||

RMY 1-70-16

कस्यचित्त्वथ कालस्य सांकाश्यादगमत्पुरात् ।
सुधन्वा वीर्यवान्राजा मिथिलामवरोधकः ॥ १-७०-१६॥
kasyacittvatha kālasya sāṃkāśyādagamatpurāt |
sudhanvā vīryavānrājā mithilāmavarodhakaḥ || 1-70-16||

RMY 1-70-17

स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम् ।
सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति ॥ १-७०-१७॥
sa ca me preṣayāmāsa śaivaṃ dhanuranuttamam |
sītā kanyā ca padmākṣī mahyaṃ vai dīyatāmiti || 1-70-17||

RMY 1-70-18

तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह ।
स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥ १-७०-१८॥
tasyāpradānādbrahmarṣe yuddhamāsīnmayā saha |
sa hato'bhimukho rājā sudhanvā tu mayā raṇe || 1-70-18||

RMY 1-70-19

निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम् ।
सांकाश्ये भ्रातरं शूरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम् ॥ १-७०-१९॥
nihatya taṃ muniśreṣṭha sudhanvānaṃ narādhipam |
sāṃkāśye bhrātaraṃ śūramabhyaṣiñcaṃ kuśadhvajam || 1-70-19||

RMY 1-70-20

कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥ १-७०-२०॥
kanīyāneṣa me bhrātā ahaṃ jyeṣṭho mahāmune |
dadāmi paramaprīto vadhvau te munipuṃgava || 1-70-20||

RMY 1-70-21

सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय च ।
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ १-७०-२१॥
sītāṃ rāmāya bhadraṃ te ūrmilāṃ lakṣmaṇāya ca |
vīryaśulkāṃ mama sutāṃ sītāṃ surasutopamām || 1-70-21||

RMY 1-70-22

द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन ॥ १-७०-२२॥
dvitīyāmūrmilāṃ caiva trirvadāmi na saṃśayaḥ |
dadāmi paramaprīto vadhvau te raghunandana || 1-70-22||

RMY 1-70-23

रामलक्ष्मणयो राजन्गोदानं कारयस्व ह ।
पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु ॥ १-७०-२३॥
rāmalakṣmaṇayo rājangodānaṃ kārayasva ha |
pitṛkāryaṃ ca bhadraṃ te tato vaivāhikaṃ kuru || 1-70-23||

RMY 1-70-24

मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो ।
फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु ।
रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥ १-७०-२४॥
maghā hyadya mahābāho tṛtīye divase prabho |
phalgunyāmuttare rājaṃstasminvaivāhikaṃ kuru |
rāmalakṣmaṇayorarthe dānaṃ kāryaṃ sukhodayam || 1-70-24||

Sarga: 71/76 (24)

RMY 1-71-1

तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः ।
उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम् ॥ १-७१-१॥
tamuktavantaṃ vaidehaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
uvāca vacanaṃ vīraṃ vasiṣṭhasahito nṛpam || 1-71-1||

RMY 1-71-2

अचिन्त्यान्यप्रमेयानि कुलानि नरपुंगव ।
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन ॥ १-७१-२॥
acintyānyaprameyāni kulāni narapuṃgava |
ikṣvākūṇāṃ videhānāṃ naiṣāṃ tulyo'sti kaścana || 1-71-2||

RMY 1-71-3

सदृशो धर्मसंबन्धः सदृशो रूपसंपदा ।
रामलक्ष्मणयो राजन्सीता चोर्मिलया सह ॥ १-७१-३॥
sadṛśo dharmasaṃbandhaḥ sadṛśo rūpasaṃpadā |
rāmalakṣmaṇayo rājansītā cormilayā saha || 1-71-3||

RMY 1-71-4

वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम ॥ १-७१-४॥
vaktavyaṃ ca naraśreṣṭha śrūyatāṃ vacanaṃ mama || 1-71-4||

RMY 1-71-5

भ्राता यवीयान्धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः ।
अस्य धर्मात्मनो राजन्रूपेणाप्रतिमं भुवि ।
सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे ॥ १-७१-५॥
bhrātā yavīyāndharmajña eṣa rājā kuśadhvajaḥ |
asya dharmātmano rājanrūpeṇāpratimaṃ bhuvi |
sutādvayaṃ naraśreṣṭha patnyarthaṃ varayāmahe || 1-71-5||

RMY 1-71-6

भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः ।
वरयेम सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः ॥ १-७१-६॥
bharatasya kumārasya śatrughnasya ca dhīmataḥ |
varayema sute rājaṃstayorarthe mahātmanoḥ || 1-71-6||

RMY 1-71-7

पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः ।
लोकपालोपमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ॥ १-७१-७॥
putrā daśarathasyeme rūpayauvanaśālinaḥ |
lokapālopamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ || 1-71-7||

RMY 1-71-8

उभयोरपि राजेन्द्र संबन्धेनानुबध्यताम् ।
इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः ॥ १-७१-८॥
ubhayorapi rājendra saṃbandhenānubadhyatām |
ikṣvākukulamavyagraṃ bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ || 1-71-8||

RMY 1-71-9

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा ।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ ॥ १-७१-९॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā vasiṣṭhasya mate tadā |
janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca munipuṃgavau || 1-71-9||

RMY 1-71-10

सदृशं कुलसंबन्धं यदाज्ञापयथः स्वयम् ।
एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे ।
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥ १-७१-१०॥
sadṛśaṃ kulasaṃbandhaṃ yadājñāpayathaḥ svayam |
evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ kuśadhvajasute ime |
patnyau bhajetāṃ sahitau śatrughnabharatāvubhau || 1-71-10||

RMY 1-71-11

एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने ।
पाणीन्गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः ॥ १-७१-११॥
ekāhnā rājaputrīṇāṃ catasṛṇāṃ mahāmune |
pāṇīngṛhṇantu catvāro rājaputrā mahābalāḥ || 1-71-11||

RMY 1-71-12

उत्तरे दिवसे ब्रह्मन्फल्गुनीभ्यां मनीषिणः ।
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः ॥ १-७१-१२॥
uttare divase brahmanphalgunībhyāṃ manīṣiṇaḥ |
vaivāhikaṃ praśaṃsanti bhago yatra prajāpatiḥ || 1-71-12||

RMY 1-71-13

एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७१-१३॥
evamuktvā vacaḥ saumyaṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
ubhau munivarau rājā janako vākyamabravīt || 1-71-13||

RMY 1-71-14

परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्योऽस्मि भवतोः सदा ।
इमान्यासनमुख्यानि आसेतां मुनिपुंगवौ ॥ १-७१-१४॥
paro dharmaḥ kṛto mahyaṃ śiṣyo'smi bhavatoḥ sadā |
imānyāsanamukhyāni āsetāṃ munipuṃgavau || 1-71-14||

RMY 1-71-15

यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम ।
प्रभुत्वे नासित्संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथः ॥ १-७१-१५॥
yathā daśarathasyeyaṃ tathāyodhyā purī mama |
prabhutve nāsitsaṃdeho yathārhaṃ kartumarhathaḥ || 1-71-15||

RMY 1-71-16

तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः ।
राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १-७१-१६॥
tathā bruvati vaidehe janake raghunandanaḥ |
rājā daśaratho hṛṣṭaḥ pratyuvāca mahīpatim || 1-71-16||

RMY 1-71-17

युवामसंख्येय गुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ ।
ऋषयो राजसंघाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः ॥ १-७१-१७॥
yuvāmasaṃkhyeya guṇau bhrātarau mithileśvarau |
ṛṣayo rājasaṃghāśca bhavadbhyāmabhipūjitāḥ || 1-71-17||

RMY 1-71-18

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामि स्वमालयम् ।
श्राद्धकर्माणि सर्वाणि विधास्य इति चाब्रवीत् ॥ १-७१-१८॥
svasti prāpnuhi bhadraṃ te gamiṣyāmi svamālayam |
śrāddhakarmāṇi sarvāṇi vidhāsya iti cābravīt || 1-71-18||

RMY 1-71-19

तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा ।
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः ॥ १-७१-१९॥
tamāpṛṣṭvā narapatiṃ rājā daśarathastadā |
munīndrau tau puraskṛtya jagāmāśu mahāyaśāḥ || 1-71-19||

RMY 1-71-20

स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।
प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम् ॥ १-७१-२०॥
sa gatvā nilayaṃ rājā śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
prabhāte kālyamutthāya cakre godānamuttamam || 1-71-20||

RMY 1-71-21

गवां शतसहस्राणि ब्राह्मणेभ्यो नराधिपः ।
एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्धिश्य धर्मतः ॥ १-७१-२१॥
gavāṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇebhyo narādhipaḥ |
ekaikaśo dadau rājā putrānuddhiśya dharmataḥ || 1-71-21||

RMY 1-71-22

सुवर्णशृङ्गाः संपन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः ।
गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः ॥ १-७१-२२॥
suvarṇaśṛṅgāḥ saṃpannāḥ savatsāḥ kāṃsyadohanāḥ |
gavāṃ śatasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabhaḥ || 1-71-22||

RMY 1-71-23

वित्तमन्यच्च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः ।
ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः ॥ १-७१-२३॥
vittamanyacca subahu dvijebhyo raghunandanaḥ |
dadau godānamuddiśya putrāṇāṃ putravatsalaḥ || 1-71-23||

RMY 1-71-24

स सुतैः कृतगोदानैर्वृतश्च नृपतिस्तदा ।
लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः ॥ १-७१-२४॥
sa sutaiḥ kṛtagodānairvṛtaśca nṛpatistadā |
lokapālairivābhāti vṛtaḥ saumyaḥ prajāpatiḥ || 1-71-24||

Sarga: 72/76 (27)

RMY 1-72-1

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।
तस्मिंस्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान् ॥ १-७२-१॥
yasmiṃstu divase rājā cakre godānamuttamam |
tasmiṃstu divase śūro yudhājitsamupeyivān || 1-72-1||

RMY 1-72-2

पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः ।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-७२-२॥
putraḥ kekayarājasya sākṣādbharatamātulaḥ |
dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājānamidamabravīt || 1-72-2||

RMY 1-72-3

केकयाधिपती राजा स्नेहात्कुशलमब्रवीत् ।
येषां कुशलकामोऽसि तेषां संप्रत्यनामयम् ॥ १-७२-३॥
kekayādhipatī rājā snehātkuśalamabravīt |
yeṣāṃ kuśalakāmo'si teṣāṃ saṃpratyanāmayam || 1-72-3||

RMY 1-72-4

स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपते ।
तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ १-७२-४॥
svasrīyaṃ mama rājendra draṣṭukāmo mahīpate |
tadarthamupayāto'hamayodhyāṃ raghunandana || 1-72-4||

RMY 1-72-5

श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् ।
मिथिलामुपयातास्तु त्वया सह महीपते ।
त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम् ॥ १-७२-५॥
śrutvā tvahamayodhyāyāṃ vivāhārthaṃ tavātmajān |
mithilāmupayātāstu tvayā saha mahīpate |
tvarayābhyupayāto'haṃ draṣṭukāmaḥ svasuḥ sutam || 1-72-5||

RMY 1-72-6

अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थिम ।
दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजार्हं समपूजयत् ॥ १-७२-६॥
atha rājā daśarathaḥ priyātithimupasthima |
dṛṣṭvā paramasatkāraiḥ pūjārhaṃ samapūjayat || 1-72-6||

RMY 1-72-7

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ।
ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १-७२-७॥
tatastāmuṣito rātriṃ saha putrairmahātmabhiḥ |
ṛṣīṃstadā puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 1-72-7||

RMY 1-72-8

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः ।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः ।
वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि ॥ १-७२-८॥
yukte muhūrte vijaye sarvābharaṇabhūṣitaiḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ |
vasiṣṭhaṃ purataḥ kṛtvā maharṣīnaparānapi || 1-72-8||

RMY 1-72-9

वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १-७२-९॥
vasiṣṭho bhagavānetya vaidehamidamabravīt || 1-72-9||

RMY 1-72-10

राजा दशरथो राजन्कृतकौतुकमङ्गलैः ।
पुत्रैर्नरवरश्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते ॥ १-७२-१०॥
rājā daśaratho rājankṛtakautukamaṅgalaiḥ |
putrairnaravaraśreṣṭha dātāramabhikāṅkṣate || 1-72-10||

RMY 1-72-11

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ॥ १-७२-११॥
dātṛpratigrahītṛbhyāṃ sarvārthāḥ prabhavanti hi |
svadharmaṃ pratipadyasva kṛtvā vaivāhyamuttamam || 1-72-11||

RMY 1-72-12

इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना ।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ॥ १-७२-१२॥
ityuktaḥ paramodāro vasiṣṭhena mahātmanā |
pratyuvāca mahātejā vākyaṃ paramadharmavit || 1-72-12||

RMY 1-72-13

कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा संप्रतीक्ष्यते ।
स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ॥ १-७२-१३॥
kaḥ sthitaḥ pratihāro me kasyājñā saṃpratīkṣyate |
svagṛhe ko vicāro'sti yathā rājyamidaṃ tava || 1-72-13||

RMY 1-72-14

कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः ।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः ॥ १-७२-१४॥
kṛtakautukasarvasvā vedimūlamupāgatāḥ |
mama kanyā muniśreṣṭha dīptā vahnerivārciṣaḥ || 1-72-14||

RMY 1-72-15

सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः ।
अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थं हि विलम्ब्यते ॥ १-७२-१५॥
sajjo'haṃ tvatpratīkṣo'smi vedyāmasyāṃ pratiṣṭhitaḥ |
avighnaṃ kurutāṃ rājā kimarthaṃ hi vilambyate || 1-72-15||

RMY 1-72-16

तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा ।
प्रवेशयामास सुतान्सर्वानृषिगणानपि ॥ १-७२-१६॥
tadvākyaṃ janakenoktaṃ śrutvā daśarathastadā |
praveśayāmāsa sutānsarvānṛṣigaṇānapi || 1-72-16||

RMY 1-72-17

अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम् ।
इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ।
प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ १-७२-१७॥
abravījjanako rājā kausalyānandavardhanam |
iyaṃ sītā mama sutā sahadharmacarī tava |
pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 1-72-17||

RMY 1-72-18

लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ।
प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-७२-१८॥
lakṣmaṇāgaccha bhadraṃ te ūrmilāmudyatāṃ mayā |
pratīccha pāṇiṃ gṛhṇīṣva mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-72-18||

RMY 1-72-19

तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ।
गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥ १-७२-१९॥
tamevamuktvā janako bharataṃ cābhyabhāṣata |
gṛhāṇa pāṇiṃ māṇḍavyāḥ pāṇinā raghunandana || 1-72-19||

RMY 1-72-20

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वरः ।
श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ १-७२-२०॥
śatrughnaṃ cāpi dharmātmā abravījjanakeśvaraḥ |
śrutakīrtyā mahābāho pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 1-72-20||

RMY 1-72-21

सर्वे भवन्तः संयाश्च सर्वे सुचरितव्रताः ।
पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-७२-२१॥
sarve bhavantaḥ saṃyāśca sarve sucaritavratāḥ |
patnībhiḥ santu kākutsthā mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-72-21||

RMY 1-72-22

जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन्पाणिभिरस्पृशन् ।
चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः ॥ १-७२-२२॥
janakasya vacaḥ śrutvā pāṇīnpāṇibhiraspṛśan |
catvāraste catasṛṇāṃ vasiṣṭhasya mate sthitāḥ || 1-72-22||

RMY 1-72-23

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा वेदिं राजानमेव च ।
ऋषींश्चैव महात्मानः सह भार्या रघूत्तमाः ।
यथोक्तेन तथा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ॥ १-७२-२३॥
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vediṃ rājānameva ca |
ṛṣīṃścaiva mahātmānaḥ saha bhāryā raghūttamāḥ |
yathoktena tathā cakrurvivāhaṃ vidhipūrvakam || 1-72-23||

RMY 1-72-24

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥ १-७२-२४॥
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīdantarikṣātsubhāsvarā |
divyadundubhinirghoṣairgītavāditranisvanaiḥ || 1-72-24||

RMY 1-72-25

ननृतुश्चाप्सरःसंघा गन्धर्वाश्च जगुः कलम् ।
विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १-७२-२५॥
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghā gandharvāśca jaguḥ kalam |
vivāhe raghumukhyānāṃ tadadbhutamivābhavat || 1-72-25||

RMY 1-72-26

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते ।
त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्या महौजसः ॥ १-७२-२६॥
īdṛśe vartamāne tu tūryodghuṣṭaninādite |
triragniṃ te parikramya ūhurbhāryā mahaujasaḥ || 1-72-26||

RMY 1-72-27

अथोपकार्यां जग्मुस्ते सदारा रघुनन्दनः ।
राजाप्यनुययौ पश्यन्सर्षिसंघः सबान्धवः ॥ १-७२-२७॥
athopakāryāṃ jagmuste sadārā raghunandanaḥ |
rājāpyanuyayau paśyansarṣisaṃghaḥ sabāndhavaḥ || 1-72-27||

Sarga: 73/76 (22)

RMY 1-73-1

अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः ।
आपृच्छ्य तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥ १-७३-१॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
āpṛcchya tau ca rājānau jagāmottaraparvatam || 1-73-1||

RMY 1-73-2

विश्वामित्रो गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
आपृच्छ्याथ जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥ १-७३-२॥
viśvāmitro gate rājā vaidehaṃ mithilādhipam |
āpṛcchyātha jagāmāśu rājā daśarathaḥ purīm || 1-73-2||

RMY 1-73-3

अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु ।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ॥ १-७३-३॥
atha rājā videhānāṃ dadau kanyādhanaṃ bahu |
gavāṃ śatasahasrāṇi bahūni mithileśvaraḥ || 1-73-3||

RMY 1-73-4

कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यम्बराणि च ।
हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम् ॥ १-७३-४॥
kambalānāṃ ca mukhyānāṃ kṣaumakoṭyambarāṇi ca |
hastyaśvarathapādātaṃ divyarūpaṃ svalaṃkṛtam || 1-73-4||

RMY 1-73-5

ददौ कन्या पिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥ १-७३-५॥
dadau kanyā pitā tāsāṃ dāsīdāsamanuttamam |
hiraṇyasya suvarṇasya muktānāṃ vidrumasya ca || 1-73-5||

RMY 1-73-6

ददौ परमसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।
दत्त्वा बहुधनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥ १-७३-६॥
dadau paramasaṃhṛṣṭaḥ kanyādhanamanuttamam |
dattvā bahudhanaṃ rājā samanujñāpya pārthivam || 1-73-6||

RMY 1-73-7

प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः ।
राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ १-७३-७॥
praviveśa svanilayaṃ mithilāṃ mithileśvaraḥ |
rājāpyayodhyādhipatiḥ saha putrairmahātmabhiḥ || 1-73-7||

RMY 1-73-8

ऋषीन्सर्वान्पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः ।
गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसंघं सराघवम् ॥ १-७३-८॥
ṛṣīnsarvānpuraskṛtya jagāma sabalānugaḥ |
gacchantaṃ tu naravyāghraṃ sarṣisaṃghaṃ sarāghavam || 1-73-8||

RMY 1-73-9

घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्ततः ।
भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥ १-७३-९॥
ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatastataḥ |
bhaumāścaiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam || 1-73-9||

RMY 1-73-10

तान्दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत ।
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः ।
किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ॥ १-७३-१०॥
tāndṛṣṭvā rājaśārdūlo vasiṣṭhaṃ paryapṛcchata |
asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāścāpi pradakṣiṇāḥ |
kimidaṃ hṛdayotkampi mano mama viṣīdati || 1-73-10||

RMY 1-73-11

राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः ।
उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम् ॥ १-७३-११॥
rājño daśarathasyaitacchrutvā vākyaṃ mahānṛṣiḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śrūyatāmasya yatphalam || 1-73-11||

RMY 1-73-12

उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् ।
मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम् ॥ १-७३-१२॥
upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāccyutam |
mṛgāḥ praśamayantyete saṃtāpastyajyatāmayam || 1-73-12||

RMY 1-73-13

तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह ।
कम्पयन्मेदिनीं सर्वां पातयंश्च द्रुमाञ्शुभान् ॥ १-७३-१३॥
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādurbabhūva ha |
kampayanmedinīṃ sarvāṃ pātayaṃśca drumāñśubhān || 1-73-13||

RMY 1-73-14

तमसा संवृतः सूर्यः सर्वा न प्रबभुर्दिशः ।
भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम् ॥ १-७३-१४॥
tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarvā na prababhurdiśaḥ |
bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍhamiva tadbalam || 1-73-14||

RMY 1-73-15

वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ।
ससंज्ञा इव तत्रासन्सर्वमन्यद्विचेतनम् ॥ १-७३-१५॥
vasiṣṭha ṛṣayaścānye rājā ca sasutastadā |
sasaṃjñā iva tatrāsansarvamanyadvicetanam || 1-73-15||

RMY 1-73-16

तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः ।
ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् ॥ १-७३-१६॥
tasmiṃstamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ |
dadarśa bhīmasaṃkāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 1-73-16||

RMY 1-73-17

कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥ १-७३-१७॥
kailāsamiva durdharṣaṃ kālāgnimiva duḥsaham |
jvalantamiva tejobhirdurnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ || 1-73-17||

RMY 1-73-18

स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।
प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा हरम् ॥ १-७३-१८॥
skandhe cāsajya paraśuṃ dhanurvidyudgaṇopamam |
pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā haram || 1-73-18||

RMY 1-73-19

तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः ।
संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः ॥ १-७३-१९॥
taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṃkāśaṃ jvalantamiva pāvakam |
vasiṣṭhapramukhā viprā japahomaparāyaṇāḥ |
saṃgatā munayaḥ sarve saṃjajalpuratho mithaḥ || 1-73-19||

RMY 1-73-20

कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति ।
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः ।
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम् ॥ १-७३-२०॥
kaccitpitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati |
pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyurgatajvaraḥ |
kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalvasya cikīrṣitam || 1-73-20||

RMY 1-73-21

एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम् ।
ऋषयो राम रामेति मधुरां वाचमब्रुवन् ॥ १-७३-२१॥
evamuktvārghyamādāya bhārgavaṃ bhīmadarśanam |
ṛṣayo rāma rāmeti madhurāṃ vācamabruvan || 1-73-21||

RMY 1-73-22

प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान् ।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत ॥ १-७३-२२॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣidattāṃ pratāpavān |
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo'bhyabhāṣata || 1-73-22||

Sarga: 74/76 (28)

RMY 1-74-1

राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयतेऽधुतम् ।
धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम् ॥ १-७४-१॥
rāma dāśarathe vīra vīryaṃ te śrūyate'dhutam |
dhanuṣo bhedanaṃ caiva nikhilena mayā śrutam || 1-74-1||

RMY 1-74-2

तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया ।
तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम् ॥ १-७४-२॥
tadadbhutamacintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣastvayā |
tacchrutvāhamanuprāpto dhanurgṛhyāparaṃ śubham || 1-74-2||

RMY 1-74-3

तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः ।
पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च ॥ १-७४-३॥
tadidaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahaddhanuḥ |
pūrayasva śareṇaiva svabalaṃ darśayasva ca || 1-74-3||

RMY 1-74-4

तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे ।
द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यमिदं तव ॥ १-७४-४॥
tadahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo'sya prapūraṇe |
dvandvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyamidaṃ tava || 1-74-4||

RMY 1-74-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा ।
विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७४-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā daśarathastadā |
viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalirvākyamabravīt || 1-74-5||

RMY 1-74-6

क्षत्ररोषात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणस्य महायशाः ।
बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि ॥ १-७४-६॥
kṣatraroṣātpraśāntastvaṃ brāhmaṇasya mahāyaśāḥ |
bālānāṃ mama putrāṇāmabhayaṃ dātumarhasi || 1-74-6||

RMY 1-74-7

भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् ।
सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवानसि ॥ १-७४-७॥
bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ svādhyāyavrataśālinām |
sahasrākṣe pratijñāya śastraṃ nikṣiptavānasi || 1-74-7||

RMY 1-74-8

स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुंधराम् ।
दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः ॥ १-७४-८॥
sa tvaṃ dharmaparo bhūtvā kāśyapāya vasuṃdharām |
dattvā vanamupāgamya mahendrakṛtaketanaḥ || 1-74-8||

RMY 1-74-9

मम सर्वविनाशाय संप्राप्तस्त्वं महामुने ।
न चैकस्मिन्हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ॥ १-७४-९॥
mama sarvavināśāya saṃprāptastvaṃ mahāmune |
na caikasminhate rāme sarve jīvāmahe vayam || 1-74-9||

RMY 1-74-10

ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
अनादृत्यैव तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत ॥ १-७४-१०॥
bruvatyevaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān |
anādṛtyaiva tadvākyaṃ rāmamevābhyabhāṣata || 1-74-10||

RMY 1-74-11

इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते ।
दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा ॥ १-७४-११॥
ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhiviśrute |
dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā || 1-74-11||

RMY 1-74-12

अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे ।
त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया ॥ १-७४-१२॥
atisṛṣṭaṃ surairekaṃ tryambakāya yuyutsave |
tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yattvayā || 1-74-12||

RMY 1-74-13

इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः ।
समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम् ॥ १-७४-१३॥
idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇordattaṃ surottamaiḥ |
samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tvidam || 1-74-13||

RMY 1-74-14

तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम् ।
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया ॥ १-७४-१४॥
tadā tu devatāḥ sarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham |
śitikaṇṭhasya viṣṇośca balābalanirīkṣayā || 1-74-14||

RMY 1-74-15

अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः ।
विरोधं जनयामास तयोः सत्यवतां वरः ॥ १-७४-१५॥
abhiprāyaṃ tu vijñāya devatānāṃ pitāmahaḥ |
virodhaṃ janayāmāsa tayoḥ satyavatāṃ varaḥ || 1-74-15||

RMY 1-74-16

विरोधे च महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजयैषिणोः ॥ १-७४-१६॥
virodhe ca mahadyuddhamabhavadromaharṣaṇam |
śitikaṇṭhasya viṣṇośca parasparajayaiṣiṇoḥ || 1-74-16||

RMY 1-74-17

तदा तज्जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम् ।
हुंकारेण महादेवः स्तम्भितोऽथ त्रिलोचनः ॥ १-७४-१७॥
tadā tajjṛmbhitaṃ śaivaṃ dhanurbhīmaparākramam |
huṃkāreṇa mahādevaḥ stambhito'tha trilocanaḥ || 1-74-17||

RMY 1-74-18

देवैस्तदा समागम्य सर्षिसंघैः सचारणैः ।
याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ ॥ १-७४-१८॥
devaistadā samāgamya sarṣisaṃghaiḥ sacāraṇaiḥ |
yācitau praśamaṃ tatra jagmatustau surottamau || 1-74-18||

RMY 1-74-19

जृम्भितं तद्धनुर्दृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः ।
अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास्तदा ॥ १-७४-१९॥
jṛmbhitaṃ taddhanurdṛṣṭvā śaivaṃ viṣṇuparākramaiḥ |
adhikaṃ menire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇāstadā || 1-74-19||

RMY 1-74-20

धनू रुद्रस्तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः ।
देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम् ॥ १-७४-२०॥
dhanū rudrastu saṃkruddho videheṣu mahāyaśāḥ |
devarātasya rājarṣerdadau haste sasāyakam || 1-74-20||

RMY 1-74-21

इदं च विष्णवं राम धनुः परपुरंजयम् ।
ऋचीके भार्गवे प्रादाद्विष्णुः स न्यासमुत्तमम् ॥ १-७४-२१॥
idaṃ ca viṣṇavaṃ rāma dhanuḥ parapuraṃjayam |
ṛcīke bhārgave prādādviṣṇuḥ sa nyāsamuttamam || 1-74-21||

RMY 1-74-22

ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः ।
पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मनः ॥ १-७४-२२॥
ṛcīkastu mahātejāḥ putrasyāpratikarmaṇaḥ |
piturmama dadau divyaṃ jamadagnermahātmanaḥ || 1-74-22||

RMY 1-74-23

न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते ।
अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थितः ॥ १-७४-२३॥
nyastaśastre pitari me tapobalasamanvite |
arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhimāsthitaḥ || 1-74-23||

RMY 1-74-24

वधमप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् ।
क्षत्रमुत्सादयं रोषाज्जातं जातमनेकशः ॥ १-७४-२४॥
vadhamapratirūpaṃ tu pituḥ śrutvā sudāruṇam |
kṣatramutsādayaṃ roṣājjātaṃ jātamanekaśaḥ || 1-74-24||

RMY 1-74-25

पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।
यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ॥ १-७४-२५॥
pṛthivīṃ cākhilāṃ prāpya kāśyapāya mahātmane |
yajñasyānte tadā rāma dakṣiṇāṃ puṇyakarmaṇe || 1-74-25||

RMY 1-74-26

दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वितः ।
श्रुतवान्धनुषो भेदं ततोऽहं द्रुतमागतः ॥ १-७४-२६॥
dattvā mahendranilayastapobalasamanvitaḥ |
śrutavāndhanuṣo bhedaṃ tato'haṃ drutamāgataḥ || 1-74-26||

RMY 1-74-27

तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम् ॥ १-७४-२७॥
tadidaṃ vaiṣṇavaṃ rāma pitṛpaitāmahaṃ mahat |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanuruttamam || 1-74-27||

RMY 1-74-28

योजयस्व धनुः श्रेष्ठे शरं परपुरंजयम् ।
यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते ततः ॥ १-७४-२८॥
yojayasva dhanuḥ śreṣṭhe śaraṃ parapuraṃjayam |
yadi śaknoṣi kākutstha dvandvaṃ dāsyāmi te tataḥ || 1-74-28||

Sarga: 75/76 (23)

RMY 1-75-1

श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा ।
गौरवाद्यन्त्रितकथः पितू राममथाब्रवीत् ॥ १-७५-१॥
śrutvā tajjāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathistadā |
gauravādyantritakathaḥ pitū rāmamathābravīt || 1-75-1||

RMY 1-75-2

श्रुतवानस्मि यत्कर्म कृतवानसि भार्गव ।
अनुरुन्ध्यामहे ब्रह्मन्पितुरानृण्यमास्थितः ॥ १-७५-२॥
śrutavānasmi yatkarma kṛtavānasi bhārgava |
anurundhyāmahe brahmanpiturānṛṇyamāsthitaḥ || 1-75-2||

RMY 1-75-3

वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव ।
अवजानामि मे तेजः पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥ १-७५-३॥
vīryahīnamivāśaktaṃ kṣatradharmeṇa bhārgava |
avajānāmi me tejaḥ paśya me'dya parākramam || 1-75-3||

RMY 1-75-4

इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम् ।
शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल्लघुपराक्रमः ॥ १-७५-४॥
ityuktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya varāyudham |
śaraṃ ca pratisaṃgṛhya hastāllaghuparākramaḥ || 1-75-4||

RMY 1-75-5

आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह ।
जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः ॥ १-७५-५॥
āropya sa dhanū rāmaḥ śaraṃ sajyaṃ cakāra ha |
jāmadagnyaṃ tato rāmaṃ rāmaḥ kruddho'bravīdvacaḥ || 1-75-5||

RMY 1-75-6

ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च ।
तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम् ॥ १-७५-६॥
brāhmaṇo'sīti pūjyo me viśvāmitrakṛtena ca |
tasmācchakto na te rāma moktuṃ prāṇaharaṃ śaram || 1-75-6||

RMY 1-75-7

इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमार्जितान् ।
लोकानप्रतिमान्वापि हनिष्यामि यदिच्छसि ॥ १-७५-७॥
imāṃ vā tvadgatiṃ rāma tapobalasamārjitān |
lokānapratimānvāpi haniṣyāmi yadicchasi || 1-75-7||

RMY 1-75-8

न ह्ययं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः ।
मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः ॥ १-७५-८॥
na hyayaṃ vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ parapuraṃjayaḥ |
moghaḥ patati vīryeṇa baladarpavināśanaḥ || 1-75-8||

RMY 1-75-9

वरायुधधरं राम द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः ।
पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र संघशः ॥ १-७५-९॥
varāyudhadharaṃ rāma draṣṭuṃ sarṣigaṇāḥ surāḥ |
pitāmahaṃ puraskṛtya sametāstatra saṃghaśaḥ || 1-75-9||

RMY 1-75-10

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिंनराः ।
यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम् ॥ १-७५-१०॥
gandharvāpsarasaścaiva siddhacāraṇakiṃnarāḥ |
yakṣarākṣasanāgāśca taddraṣṭuṃ mahadadbhutam || 1-75-10||

RMY 1-75-11

जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे ।
निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रमो राममुदैक्षत ॥ १-७५-११॥
jaḍīkṛte tadā loke rāme varadhanurdhare |
nirvīryo jāmadagnyo'sau ramo rāmamudaikṣata || 1-75-11||

RMY 1-75-12

तेजोभिर्हतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृतः ।
रामं कमल पत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १-७५-१२॥
tejobhirhatavīryatvājjāmadagnyo jaḍīkṛtaḥ |
rāmaṃ kamala patrākṣaṃ mandaṃ mandamuvāca ha || 1-75-12||

RMY 1-75-13

काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा ।
विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत् ॥ १-७५-१३॥
kāśyapāya mayā dattā yadā pūrvaṃ vasuṃdharā |
viṣaye me na vastavyamiti māṃ kāśyapo'bravīt || 1-75-13||

RMY 1-75-14

सोऽहं गुरुवचः कुर्वन्पृथिव्यां न वसे निशाम् ।
इति प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता वै काश्यपस्य ह ॥ १-७५-१४॥
so'haṃ guruvacaḥ kurvanpṛthivyāṃ na vase niśām |
iti pratijñā kākutstha kṛtā vai kāśyapasya ha || 1-75-14||

RMY 1-75-15

तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव ।
मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ १-७५-१५॥
tadimāṃ tvaṃ gatiṃ vīra hantuṃ nārhasi rāghava |
manojavaṃ gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam || 1-75-15||

RMY 1-75-16

लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया ।
जहि ताञ्शरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-७५-१६॥
lokāstvapratimā rāma nirjitāstapasā mayā |
jahi tāñśaramukhyena mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-75-16||

RMY 1-75-17

अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम् ।
धनुषोऽस्य परामर्शात्स्वस्ति तेऽस्तु परंतप ॥ १-७५-१७॥
akṣayyaṃ madhuhantāraṃ jānāmi tvāṃ sureśvaram |
dhanuṣo'sya parāmarśātsvasti te'stu paraṃtapa || 1-75-17||

RMY 1-75-18

एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः ।
त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ १-७५-१८॥
ete suragaṇāḥ sarve nirīkṣante samāgatāḥ |
tvāmapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave || 1-75-18||

RMY 1-75-19

न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति ।
त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः ॥ १-७५-१९॥
na ceyaṃ mama kākutstha vrīḍā bhavitumarhati |
tvayā trailokyanāthena yadahaṃ vimukhīkṛtaḥ || 1-75-19||

RMY 1-75-20

शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत ।
शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ १-७५-२०॥
śaramapratimaṃ rāma moktumarhasi suvrata |
śaramokṣe gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam || 1-75-20||

RMY 1-75-21

तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान् ।
रामो दाशरथिः श्रीमांश्चिक्षेप शरमुत्तमम् ॥ १-७५-२१॥
tathā bruvati rāme tu jāmadagnye pratāpavān |
rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃścikṣepa śaramuttamam || 1-75-21||

RMY 1-75-22

ततो वितिमिराः सर्वा दिशा चोपदिशस्तथा ।
सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम् ॥ १-७५-२२॥
tato vitimirāḥ sarvā diśā copadiśastathā |
surāḥ sarṣigaṇā rāmaṃ praśaśaṃsurudāyudham || 1-75-22||

RMY 1-75-23

रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रशस्य च ।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः ॥ १-७५-२३॥
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca |
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya jagāmātmagatiṃ prabhuḥ || 1-75-23||

Sarga: 76/76 (18)

RMY 1-76-1

गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर्धनुः ।
वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते ससायकम् ॥ १-७६-१॥
gate rāme praśāntātmā rāmo dāśarathirdhanuḥ |
varuṇāyāprameyāya dadau haste sasāyakam || 1-76-1||

RMY 1-76-2

अभिवाद्य ततो रामो वसिष्ठ प्रमुखानृषीन् ।
पितरं विह्वलं दृष्ट्वा प्रोवाच रघुनन्दनः ॥ १-७६-२॥
abhivādya tato rāmo vasiṣṭha pramukhānṛṣīn |
pitaraṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā provāca raghunandanaḥ || 1-76-2||

RMY 1-76-3

जामदग्न्यो गतो रामः प्रयातु चतुरङ्गिणी ।
अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाथेन पालिता ॥ १-७६-३॥
jāmadagnyo gato rāmaḥ prayātu caturaṅgiṇī |
ayodhyābhimukhī senā tvayā nāthena pālitā || 1-76-3||

RMY 1-76-4

रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः सुतम् ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय राघवम् ॥ १-७६-४॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā rājā daśarathaḥ sutam |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhni cāghrāya rāghavam || 1-76-4||

RMY 1-76-5

गतो राम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः ।
चोदयामास तां सेनां जगामाशु ततः पुरीम् ॥ १-७६-५॥
gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito nṛpaḥ |
codayāmāsa tāṃ senāṃ jagāmāśu tataḥ purīm || 1-76-5||

RMY 1-76-6

पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम् ।
सिक्तराजपथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ॥ १-७६-६॥
patākādhvajinīṃ ramyāṃ tūryodghuṣṭanināditām |
siktarājapathāṃ ramyāṃ prakīrṇakusumotkarām || 1-76-6||

RMY 1-76-7

राजप्रवेशसुमुखैः पौरैर्मङ्गलवादिभिः ।
संपूर्णां प्राविशद्राजा जनौघैः समलंकृताम् ॥ १-७६-७॥
rājapraveśasumukhaiḥ paurairmaṅgalavādibhiḥ |
saṃpūrṇāṃ prāviśadrājā janaughaiḥ samalaṃkṛtām || 1-76-7||

RMY 1-76-8

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा ।
वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोषितः ॥ १-७६-८॥
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā |
vadhūpratigrahe yuktā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 1-76-8||

RMY 1-76-9

ततः सीतां महाभागामूर्मिलां च यशस्विनीम् ।
कुशध्वजसुते चोभे जगृहुर्नृपपत्नयः ॥ १-७६-९॥
tataḥ sītāṃ mahābhāgāmūrmilāṃ ca yaśasvinīm |
kuśadhvajasute cobhe jagṛhurnṛpapatnayaḥ || 1-76-9||

RMY 1-76-10

मङ्गलालापनैश्चैव शोभिताः क्षौमवाससः ।
देवतायतनान्याशु सर्वास्ताः प्रत्यपूजयन् ॥ १-७६-१०॥
maṅgalālāpanaiścaiva śobhitāḥ kṣaumavāsasaḥ |
devatāyatanānyāśu sarvāstāḥ pratyapūjayan || 1-76-10||

RMY 1-76-11

अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वा राजसुतास्तदा ।
रेमिरे मुदिताः सर्वा भर्तृभिः सहिता रहः ॥ १-७६-११॥
abhivādyābhivādyāṃśca sarvā rājasutāstadā |
remire muditāḥ sarvā bhartṛbhiḥ sahitā rahaḥ || 1-76-11||

RMY 1-76-12

कृतदाराः कृतास्त्राश्च सधनाः ससुहृज्जनाः ।
शुश्रूषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ॥ १-७६-१२॥
kṛtadārāḥ kṛtāstrāśca sadhanāḥ sasuhṛjjanāḥ |
śuśrūṣamāṇāḥ pitaraṃ vartayanti nararṣabhāḥ || 1-76-12||

RMY 1-76-13

तेषामतियशा लोके रामः सत्यपराक्रमः ।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ १-७६-१३॥
teṣāmatiyaśā loke rāmaḥ satyaparākramaḥ |
svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ || 1-76-13||

RMY 1-76-14

रामस्तु सीतया सार्धं विजहार बहूनृतून् ।
मनस्वी तद्गतस्तस्या नित्यं हृदि समर्पितः ॥ १-७६-१४॥
rāmastu sītayā sārdhaṃ vijahāra bahūnṛtūn |
manasvī tadgatastasyā nityaṃ hṛdi samarpitaḥ || 1-76-14||

RMY 1-76-15

प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति ।
गुणाद्रूपगुणाच्चापि प्रीतिर्भूयो व्यवर्धत ॥ १-७६-१५॥
priyā tu sītā rāmasya dārāḥ pitṛkṛtā iti |
guṇādrūpaguṇāccāpi prītirbhūyo vyavardhata || 1-76-15||

RMY 1-76-16

तस्याश्च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते ।
अन्तर्जातमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा ॥ १-७६-१६॥
tasyāśca bhartā dviguṇaṃ hṛdaye parivartate |
antarjātamapi vyaktamākhyāti hṛdayaṃ hṛdā || 1-76-16||

RMY 1-76-17

तस्य भूयो विशेषेण मैथिली जनकात्मजा ।
देवताभिः समा रूपे सीता श्रीरिव रूपिणी ॥ १-७६-१७॥
tasya bhūyo viśeṣeṇa maithilī janakātmajā |
devatābhiḥ samā rūpe sītā śrīriva rūpiṇī || 1-76-17||

RMY 1-76-18

तया स राजर्षिसुतोऽभिरामया समेयिवानुत्तमराजकन्यया ।
अतीव रामः शुशुभेऽतिकामया विभुः श्रिया विष्णुरिवामरेश्वरः ॥ १-७६-१८॥
tayā sa rājarṣisuto'bhirāmayā sameyivānuttamarājakanyayā |
atīva rāmaḥ śuśubhe'tikāmayā vibhuḥ śriyā viṣṇurivāmareśvaraḥ || 1-76-18||

2 - Ramayana - Ayodhya Kanda

Ayodhya Kanda narrates the political and emotional crisis that leads to Rama’s exile from Ayodhya. It explores duty, sacrifice, loyalty, family conflict, kingship, and the painful consequences of promises and ambition.

Editorial Note

Ayodhya Kanda is the emotional and political turning point of the Ramayana.

If Bala Kanda presents sacred beginnings and ideal formation, Ayodhya Kanda introduces:

  • crisis
  • sacrifice
  • exile
  • and moral testing.

The atmosphere changes dramatically.

What begins as preparation for Rama’s coronation soon transforms into sorrow and separation.

This Kanda explores not military conflict, but the painful complexity of:

  • duty
  • family relationships
  • royal obligation
  • and personal sacrifice.

It is one of the most emotionally powerful sections of the Ramayana.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~119 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Preparation for Rama’s coronation
    • Kaikeyi’s demands to Dasharatha
    • Rama’s exile to the forest
    • Dasharatha’s grief and death
    • Sita and Lakshmana accompanying Rama
    • Departure from Ayodhya
    • Bharata’s return and sorrow
    • Bharata’s refusal to accept the throne
    • Installation of Rama’s sandals as symbolic authority

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - prince who accepts exile in obedience to dharma
  • Sita - devoted companion choosing hardship over separation
  • Lakshmana - loyal brother accompanying Rama into exile
  • Dasharatha - aging king destroyed by emotional conflict and regret
  • Kaikeyi - queen whose demands trigger the exile
  • Bharata - brother who rejects unjust kingship and remains loyal to Rama

Thematic Flow

  1. Preparation for Coronation Ayodhya anticipates Rama’s ascension to the throne

  2. Political and Family Crisis Kaikeyi invokes old promises from Dasharatha

  3. Acceptance of Exile Rama chooses obedience and duty over personal ambition

  4. Departure from Ayodhya Separation and grief spread throughout the kingdom

  5. Collapse of Royal Stability Dasharatha dies in sorrow after Rama’s departure

  6. Bharata’s Ethical Response Bharata refuses kingship and preserves Rama’s legitimacy

Philosophical Significance

Ayodhya Kanda deeply explores the tension between personal emotion and moral duty.

Major themes include:

  • Dharma over Desire - righteousness may require painful sacrifice
  • Power and Renunciation - true leadership does not depend on ambition
  • Family and Loyalty - relationships are tested during crisis
  • Consequences of Promises - vows and obligations shape destiny
  • Ethical Kingship - legitimacy depends upon moral integrity rather than force

This Kanda presents exile not as defeat, but as the beginning of a higher moral journey.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Ayodhya Kanda begins when King Dasharatha decides to make Rama the next king of Ayodhya.

The kingdom celebrates the coming coronation.

But Queen Kaikeyi reminds Dasharatha of two promises he made earlier.

She demands that:

  • her son Bharata should become king
  • and Rama should go into exile for fourteen years.

Dasharatha becomes heartbroken, but he cannot break his promise.

Rama calmly accepts exile in order to protect dharma and his father’s honor.

Sita and Lakshmana choose to go with him.

The people of Ayodhya become deeply sad as Rama leaves the city.

Later, Dasharatha dies from grief and sorrow.

When Bharata returns and learns what happened, he refuses to accept the throne gained through injustice.

Instead, he places Rama’s sandals upon the throne and rules only as Rama’s representative until his return.

Ayodhya Kanda teaches that:

  • duty can require painful sacrifice
  • true leadership is based on integrity
  • and loyalty is more important than personal power.

Important Events in Ayodhya Kanda

1. Preparation for Rama’s Coronation

Dasharatha decides to crown Rama as heir to the kingdom.

Ayodhya celebrates the coming transition of power.

2. Kaikeyi’s Demands

Kaikeyi asks Dasharatha to fulfill two old promises:

  • Bharata must become king
  • Rama must go into exile for fourteen years.

3. Rama Accepts Exile

Rama accepts the exile without rebellion, placing dharma above personal desire.

4. Sita and Lakshmana Join Rama

Sita refuses to remain in comfort without Rama, while Lakshmana joins out of devotion and loyalty.

5. Departure from Ayodhya

The departure of Rama creates grief across the kingdom.

The emotional separation becomes one of the defining scenes of the Ramayana.

6. Death of Dasharatha

Unable to bear the sorrow of separation, Dasharatha dies in grief.

7. Bharata Rejects the Throne

Bharata refuses kingship obtained through injustice.

He installs Rama’s sandals on the throne as symbols of rightful authority.

Historical and Literary Importance

Ayodhya Kanda is one of the most influential sections of the Ramayana because it defines many classical Indian ideals regarding:

  • duty
  • sacrifice
  • kingship
  • loyalty
  • and ethical conduct.

The Kanda combines:

  • political drama
  • emotional tragedy
  • moral philosophy
  • and family conflict.

The relationships between Rama, Sita, Lakshmana, Bharata, and Dasharatha became enduring models in Indian cultural memory for:

  • obedience
  • devotion
  • ethical leadership
  • and self-sacrifice.

This section also transforms the Ramayana from a royal narrative into a profound journey of exile, testing, and spiritual endurance.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/111 (37)

RMY 2-1-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् ।
भरतं केकयीपुत्रमब्रवीद्रघुनन्दनः ॥ २-१-१॥
kasyacittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam |
bharataṃ kekayīputramabravīdraghunandanaḥ || 2-1-1||

RMY 2-1-2

अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक ।
त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव ॥ २-१-२॥
ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka |
tvāṃ netumāgato vīra yudhājinmātulastava || 2-1-2||

RMY 2-1-3

श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरतः केकयीसुतः ।
गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ २-१-३॥
śrutvā daśarathasyaitadbharataḥ kekayīsutaḥ |
gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitastadā || 2-1-3||

RMY 2-1-4

आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
मातॄंश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ २-१-४॥
āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
mātṝṃścāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau || 2-1-4||

RMY 2-1-5

युधाजित्प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः ।
स्वपुरं प्राविशद्वीरः पिता तस्य तुतोष ह ॥ २-१-५॥
yudhājitprāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ |
svapuraṃ prāviśadvīraḥ pitā tasya tutoṣa ha || 2-1-5||

RMY 2-1-6

स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ २-१-६॥
sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ |
mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ || 2-1-6||

RMY 2-1-7

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २-१-७॥
tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ |
bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 2-1-7||

RMY 2-1-8

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥ २-१-८॥
rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau |
ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau || 2-1-8||

RMY 2-1-9

सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ २-१-९॥
sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |
svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ || 2-1-9||

RMY 2-1-10

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ २-१-१०॥
teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ |
svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ || 2-1-10||

RMY 2-1-11

गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा ॥ २-१-११॥
gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatustadā || 2-1-11||

RMY 2-1-12

पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः ।
चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च ॥ २-१-१२॥
piturājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ |
cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca || 2-1-12||

RMY 2-1-13

मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः ।
गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत ॥ २-१-१३॥
mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ |
gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle'nvavaikṣata || 2-1-13||

RMY 2-1-14

एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा ।
रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः ॥ २-१-१४॥
evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāstathā |
rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ || 2-1-14||

RMY 2-1-15

स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते ।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ २-१-१५॥
sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate |
ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate || 2-1-15||

RMY 2-1-16

कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ २-१-१६॥
kathaṃcidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati |
na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā || 2-1-16||

RMY 2-1-17

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥ २-१-१७॥
śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ |
kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi || 2-1-17||

RMY 2-1-18

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ २-१-१८॥
kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ |
vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ || 2-1-18||

RMY 2-1-19

धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभावनान् ।
लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः ॥ २-१-१९॥
dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimānpratibhāvanān |
laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ || 2-1-19||

RMY 2-1-20

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ २-१-२०॥
śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ |
yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ || 2-1-20||

RMY 2-1-21

आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ।
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्वपि ॥ २-१-२१॥
āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit |
śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣvapi || 2-1-21||

RMY 2-1-22

अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ।
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ॥ २-१-२२॥
arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ |
vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit || 2-1-22||

RMY 2-1-23

आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ।
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः ॥ २-१-२३॥
ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām |
dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ || 2-1-23||

RMY 2-1-24

अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ।
अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ॥ २-१-२४॥
abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ |
apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ || 2-1-24||

RMY 2-1-25

अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।
न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥ २-१-२५॥
anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī |
na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ || 2-1-25||

RMY 2-1-26

एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
संमतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः ।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ॥ २-१-२६॥
evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |
saṃmatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ || 2-1-26||

RMY 2-1-27

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः ।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २-१-२७॥
tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ |
guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ || 2-1-27||

RMY 2-1-28

तमेवंवृत्तसंपन्नमप्रधृष्य पराक्रमम् ।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २-१-२८॥
tamevaṃvṛttasaṃpannamapradhṛṣya parākramam |
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 2-1-28||

RMY 2-1-29

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् ।
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ॥ २-१-२९॥
etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam |
dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ || 2-1-29||

RMY 2-1-30

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते ।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥ २-१-३०॥
eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate |
kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam || 2-1-30||

RMY 2-1-31

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः ।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ २-१-३१॥
vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ |
mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān || 2-1-31||

RMY 2-1-32

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ।
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ २-१-३२॥
yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau |
mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ || 2-1-32||

RMY 2-1-33

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ।
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥ २-१-३३॥
mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam |
anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām || 2-1-33||

RMY 2-1-34

तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर्गुणैः ।
निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ॥ २-१-३४॥
taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditairguṇaiḥ |
niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājamamanyata || 2-1-34||

RMY 2-1-35

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि ।
समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतिः ॥ २-१-३५॥
nānānagaravāstavyānpṛthagjānapadānapi |
samānināya medinyāḥ pradhānānpṛthivīpatiḥ || 2-1-35||

RMY 2-1-36

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ।
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥ २-१-३६॥
atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca |
rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ || 2-1-36||

RMY 2-1-37

स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः ।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ २-१-३७॥
sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ purālayairjānapadaiśca mānavaiḥ |
upopaviṣṭairnṛpatirvṛto babhau sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ || 2-1-37||

Sarga: 2/111 (34)

RMY 2-2-1

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।
हितमुद्धर्षणं चेदमुवाचाप्रतिमं वचः ॥ २-२-१॥
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ cedamuvācāpratimaṃ vacaḥ || 2-2-1||

RMY 2-2-2

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।
स्वरेण महता राजा जीग्मूत इव नादयन् ॥ २-२-२॥
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |
svareṇa mahatā rājā jīgmūta iva nādayan || 2-2-2||

RMY 2-2-3

सोऽहमिक्ष्वाकुभिः पूर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।
श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ २-२-३॥
so'hamikṣvākubhiḥ pūrvairnarendraiḥ paripālitam |
śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 2-2-3||

RMY 2-2-4

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।
प्रजा नित्यमतन्द्रेण यथाशक्त्यभिरक्षता ॥ २-२-४॥
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamatandreṇa yathāśaktyabhirakṣatā || 2-2-4||

RMY 2-2-5

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
पाण्डुरस्यातपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥ २-२-५॥
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
pāṇḍurasyātapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 2-2-5||

RMY 2-2-6

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवितः ।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ २-२-६॥
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvitaḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 2-2-6||

RMY 2-2-7

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ २-२-७॥
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |
pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 2-2-7||

RMY 2-2-8

सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।
संनिकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ २-२-८॥
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
saṃnikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 2-2-8||

RMY 2-2-9

अनुजातो हि मे सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।
पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ २-२-९॥
anujāto hi me sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |
puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 2-2-9||

RMY 2-2-10

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।
यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥ २-२-१०॥
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam || 2-2-10||

RMY 2-2-11

अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ २-२-११॥
anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvā~llakṣmaṇāgrajaḥ |
trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 2-2-11||

RMY 2-2-12

अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहमिमां महीम् ।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥ २-२-१२॥
anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāhamimāṃ mahīm |
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 2-2-12||

RMY 2-2-13

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् ।
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तमिव बर्हिणः ॥ २-२-१३॥
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantamiva barhiṇaḥ || 2-2-13||

RMY 2-2-14

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः ।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २-२-१४॥
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 2-2-14||

RMY 2-2-15

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव ।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ २-२-१५॥
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam || 2-2-15||

RMY 2-2-16

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-२-१६॥
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 2-2-16||

RMY 2-2-17

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ २-२-१७॥
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 2-2-17||

RMY 2-2-18

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैः सह ।
बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ २-२-१८॥
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha |
bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 2-2-18||

RMY 2-2-19

दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः ।
इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्योऽप्यतिरक्तो विशाम्पते ॥ २-२-१९॥
divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyo hi sarvebhyo'pyatirakto viśāmpate || 2-2-19||

RMY 2-2-20

रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः ॥ २-२-२०॥
rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |
dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca śīlavānanasūyakaḥ || 2-2-20||

RMY 2-2-21

क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ।
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ॥ २-२-२१॥
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ |
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ || 2-2-21||

RMY 2-2-22

प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ।
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ॥ २-२-२२॥
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ |
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā || 2-2-22||

RMY 2-2-23

तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ।
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ॥ २-२-२३॥
tenāsyehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate |
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ || 2-2-23||

RMY 2-2-24

यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ।
गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ॥ २-२-२४॥
yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā |
gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate || 2-2-24||

RMY 2-2-25

संग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा ।
पौरान्स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ॥ २-२-२५॥
saṃgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā |
paurānsvajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati || 2-2-25||

RMY 2-2-26

पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ।
निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ २-२-२६॥
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca |
nikhilenānupūrvyā ca pitā putrānivaurasān || 2-2-26||

RMY 2-2-27

शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः ।
इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते ॥ २-२-२७॥
śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ |
iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate || 2-2-27||

RMY 2-2-28

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ।
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ॥ २-२-२८॥
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ |
utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati || 2-2-28||

RMY 2-2-29

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ।
वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः ।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ २-२-२९॥
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ |
vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghavaḥ |
diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kaśyapaḥ || 2-2-29||

RMY 2-2-30

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ॥ २-२-३०॥
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā || 2-2-30||

RMY 2-2-31

अभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ।
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायंप्रातः समाहिताः ॥ २-२-३१॥
abhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ |
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃprātaḥ samāhitāḥ || 2-2-31||

RMY 2-2-32

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ।
तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृध्यताम् ॥ २-२-३२॥
sarvāndevānnamasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ |
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛdhyatām || 2-2-32||

RMY 2-2-33

राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ २-२-३३॥
rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam || 2-2-33||

RMY 2-2-34

तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ २-२-३४॥
taṃ devadevopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvamarhasi || 2-2-34||

Sarga: 3/111 (32)

RMY 2-3-1

तेषामज्ञलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ २-३-१॥
teṣāmajñalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |
pratigṛhyābravīdrājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ || 2-3-1||

RMY 2-3-2

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥ २-३-२॥
aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama |
yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha || 2-3-2||

RMY 2-3-3

इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ २-३-३॥
iti pratyarcya tānrājā brāhmaṇānidamabravīt |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām || 2-3-3||

RMY 2-3-4

चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ २-३-४॥
caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |
yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām || 2-3-4||

RMY 2-3-5

कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ।
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥ २-३-५॥
kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim |
yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau || 2-3-5||

RMY 2-3-6

ततः सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत् ।
रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ॥ २-३-६॥
tataḥ sumantraṃ dyutimānrājā vacanamabravīt |
rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti || 2-3-6||

RMY 2-3-7

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ।
रामं तत्रानयां चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥ २-३-७॥
sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt |
rāmaṃ tatrānayāṃ cakre rathena rathināṃ varam || 2-3-7||

RMY 2-3-8

अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् ।
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ॥ २-३-८॥
atha tatra samāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam |
prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ || 2-3-8||

RMY 2-3-9

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ।
उपासां चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥ २-३-९॥
mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ |
upāsāṃ cakrire sarve taṃ devā iva vāsavam || 2-3-9||

RMY 2-3-10

तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ।
प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम् ॥ २-३-१०॥
teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ |
prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntamātmajam || 2-3-10||

RMY 2-3-11

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ।
दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥ २-३-११॥
gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam |
dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam || 2-3-11||

RMY 2-3-12

चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ।
रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥ २-३-१२॥
candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam |
rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam || 2-3-12||

RMY 2-3-13

घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ।
न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥ २-३-१३॥
gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ |
na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ || 2-3-13||

RMY 2-3-14

अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ।
पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ २-३-१४॥
avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt |
pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt || 2-3-14||

RMY 2-3-15

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः ।
आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥ २-३-१५॥
sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ |
āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ || 2-3-15||

RMY 2-3-16

स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ।
नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥ २-३-१६॥
sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike |
nāma svaṃ śrāvayanrāmo vavande caraṇau pituḥ || 2-3-16||

RMY 2-3-17

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ।
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ॥ २-३-१७॥
taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ |
gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam || 2-3-17||

RMY 2-3-18

तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान्मणिकाञ्चनभूषितम् ।
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥ २-३-१८॥
tasmai cābhyudyataṃ śrīmānmaṇikāñcanabhūṣitam |
dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam || 2-3-18||

RMY 2-3-19

तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ।
स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ॥ २-३-१९॥
tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ |
svayeva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ || 2-3-19||

RMY 2-3-20

तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत ।
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ॥ २-३-२०॥
tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata |
vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā || 2-3-20||

RMY 2-3-21

तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ।
अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ॥ २-३-२१॥
taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam |
alaṃkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam || 2-3-21||

RMY 2-3-22

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ।
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ॥ २-३-२२॥
sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ |
uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ || 2-3-22||

RMY 2-3-23

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ।
उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥ २-३-२३॥
jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ |
utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ || 2-3-23||

RMY 2-3-24

त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ।
तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ॥ २-३-२४॥
tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ |
tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi || 2-3-24||

RMY 2-3-25

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ।
गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥ २-३-२५॥
kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi |
guṇavatyapi tu snehātputra vakṣyāmi te hitam || 2-3-25||

RMY 2-3-26

भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥ २-३-२६॥
bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ |
kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca || 2-3-26||

RMY 2-3-27

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ।
अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ॥ २-३-२७॥
parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā |
amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīścānurañjaya || 2-3-27||

RMY 2-3-28

तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः ।
तस्मात्पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैव समाचर ॥ २-३-२८॥
tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm |
tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtamivāmarāḥ |
tasmātputra tvamātmānaṃ niyamyaiva samācara || 2-3-28||

RMY 2-3-29

तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ।
त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥ २-३-२९॥
tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ |
tvaritāḥ śīghramabhyetya kausalyāyai nyavedayan || 2-3-29||

RMY 2-3-30

सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ।
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥ २-३-३०॥
sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca |
vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā || 2-3-30||

RMY 2-3-31

अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ।
ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ २-३-३१॥
athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ |
yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ || 2-3-31||

RMY 2-3-32

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाप्य ।
नरेन्द्रमामन्त्य गृहाणि गत्वा देवान्समानर्चुरतीव हृष्टाः ॥ २-३-३२॥
te cāpi paurā nṛpatervacastacchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāpya |
narendramāmantya gṛhāṇi gatvā devānsamānarcuratīva hṛṣṭāḥ || 2-3-32||

Sarga: 4/111 (45)

RMY 2-4-1

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ २-४-१॥
gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ |
mantrayitvā tataścakre niścayajñaḥ sa niścayam || 2-4-1||

RMY 2-4-2

श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्येत मे सुतः ।
रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥ २-४-२॥
śva eva puṣyo bhavitā śvo'bhiṣecyeta me sutaḥ |
rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ || 2-4-2||

RMY 2-4-3

अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।
सूतमाज्ञापयामास रामं पुनरिहानय ॥ २-४-३॥
athāntargṛhamāviśya rājā daśarathastadā |
sūtamājñāpayāmāsa rāmaṃ punarihānaya || 2-4-3||

RMY 2-4-4

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ २-४-४॥
pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau |
rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ || 2-4-4||

RMY 2-4-5

द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥ २-४-५॥
dvāḥsthairāveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ |
śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat || 2-4-5||

RMY 2-4-6

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत् ।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥ २-४-६॥
praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanamabravīt |
yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastadbrūhyaśeṣataḥ || 2-4-6||

RMY 2-4-7

तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ २-४-७॥
tamuvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭumicchati |
śrutvā pramāṇamatra tvaṃ gamanāyetarāya vā || 2-4-7||

RMY 2-4-8

इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयान्वितः ।
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ २-४-८॥
iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo'tha tvarayānvitaḥ |
prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram || 2-4-8||

RMY 2-4-9

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
प्रवेशयामास गृहं विविक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ २-४-९॥
taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ |
praveśayāmāsa gṛhaṃ vivikṣuḥ priyamuttamam || 2-4-9||

RMY 2-4-10

प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः ।
ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ २-४-१०॥
praviśanneva ca śrīmānrāghavo bhavanaṃ pituḥ |
dadarśa pitaraṃ dūrātpraṇipatya kṛtāñjaliḥ || 2-4-10||

RMY 2-4-11

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।
प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥ २-४-११॥
praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ |
pradiśya cāsmai ruciramāsanaṃ punarabravīt || 2-4-11||

RMY 2-4-12

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।
अन्नवद्भिः क्रतुशतैस्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ २-४-१२॥
rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā mayepsitāḥ |
annavadbhiḥ kratuśataistatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ || 2-4-12||

RMY 2-4-13

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ २-४-१३॥
jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi |
dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama || 2-4-13||

RMY 2-4-14

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखानि च ।
देवर्षि पितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथात्मनः ॥ २-४-१४॥
anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhāni ca |
devarṣi pitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathātmanaḥ || 2-4-14||

RMY 2-4-15

न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २-४-१५॥
na kiṃcinmama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt |
ato yattvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi || 2-4-15||

RMY 2-4-16

अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥ २-४-१६॥
adya prakṛtayaḥ sarvāstvāmicchanti narādhipam |
atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka || 2-4-16||

RMY 2-4-17

अपि चाद्याशुभान्राम स्वप्नान्पश्यामि दारुणान् ।
सनिर्घाता महोल्काश्च पतन्तीह महास्वनाः ॥ २-४-१७॥
api cādyāśubhānrāma svapnānpaśyāmi dāruṇān |
sanirghātā maholkāśca patantīha mahāsvanāḥ || 2-4-17||

RMY 2-4-18

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ २-४-१८॥
avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇairgrahaiḥ |
āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ || 2-4-18||

RMY 2-4-19

प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
राजा वा मृत्युमाप्नोति घोरां वापदमृच्छति ॥ २-४-१९॥
prāyeṇa hi nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave |
rājā vā mṛtyumāpnoti ghorāṃ vāpadamṛcchati || 2-4-19||

RMY 2-4-20

तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २-४-२०॥
tadyāvadeva me ceto na vimuhyati rāghava |
tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ || 2-4-20||

RMY 2-4-21

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसुम् ।
श्वः पुष्य योगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २-४-२१॥
adya candro'bhyupagataḥ puṣyātpūrvaṃ punarvasum |
śvaḥ puṣya yogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ || 2-4-21||

RMY 2-4-22

तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २-४-२२॥
tatra puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām |
śvastvāhamabhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa || 2-4-22||

RMY 2-4-23

तस्मात्त्वयाद्य व्रतिना निशेयं नियतात्मना ।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २-४-२३॥
tasmāttvayādya vratinā niśeyaṃ niyatātmanā |
saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā || 2-4-23||

RMY 2-4-24

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥ २-४-२४॥
suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ |
bhavanti bahuvighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi || 2-4-24||

RMY 2-4-25

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥ २-४-२५॥
viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ |
tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama || 2-4-25||

RMY 2-4-26

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २-४-२६॥
kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ |
jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ || 2-4-26||

RMY 2-4-27

किं तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २-४-२७॥
kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matiḥ |
satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava || 2-4-27||

RMY 2-4-28

इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥ २-४-२८॥
ityuktaḥ so'bhyanujñātaḥ śvobhāvinyabhiṣecane |
vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayādgṛham || 2-4-28||

RMY 2-4-29

प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने ।
तस्मिन्क्षणे विनिर्गत्य मातुरन्तःपुरं ययौ ॥ २-४-२९॥
praviśya cātmano veśma rājñoddiṣṭe'bhiṣecane |
tasminkṣaṇe vinirgatya māturantaḥpuraṃ yayau || 2-4-29||

RMY 2-4-30

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
वाग्यतां देवतागारे ददर्श याचतीं श्रियम् ॥ २-४-३०॥
tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm |
vāgyatāṃ devatāgāre dadarśa yācatīṃ śriyam || 2-4-30||

RMY 2-4-31

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा ।
सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ २-४-३१॥
prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇastathā |
sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam || 2-4-31||

RMY 2-4-32

तस्मिन्काले हि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २-४-३२॥
tasminkāle hi kausalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā |
sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca || 2-4-32||

RMY 2-4-33

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् ।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ २-४-३३॥
śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam |
prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam || 2-4-33||

RMY 2-4-34

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं तदा ॥ २-४-३४॥
tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca |
uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃstāmidaṃ tadā || 2-4-34||

RMY 2-4-35

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥ २-४-३५॥
amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi |
bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ || 2-4-35||

RMY 2-4-36

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
एवमृत्विगुपाध्यायैः सह मामुक्तवान्पिता ॥ २-४-३६॥
sītayāpyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha |
evamṛtvigupādhyāyaiḥ saha māmuktavānpitā || 2-4-36||

RMY 2-4-37

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ २-४-३७॥
yāni yānyatra yogyāni śvobhāvinyabhiṣecane |
tāni me maṅgalānyadya vaidehyāścaiva kāraya || 2-4-37||

RMY 2-4-38

एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।
हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥ २-४-३८॥
etacchrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam |
harṣabāṣpakalaṃ vākyamidaṃ rāmamabhāṣata || 2-4-38||

RMY 2-4-39

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥ २-४-३९॥
vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ |
jñātīnme tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāśca nandaya || 2-4-39||

RMY 2-4-40

कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ २-४-४०॥
kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto'si putraka |
yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā || 2-4-40||

RMY 2-4-41

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ २-४-४१॥
amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe |
yeyamikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati || 2-4-41||

RMY 2-4-42

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भारतमब्रवीत् ।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥ २-४-४२॥
ityevamukto mātredaṃ rāmo bhāratamabravīt |
prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkṣya smayanniva || 2-4-42||

RMY 2-4-43

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम् ।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ २-४-४३॥
lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām |
dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā || 2-4-43||

RMY 2-4-44

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान्राज्यफलानि च ।
जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ २-४-४४॥
saumitre bhuṅkṣva bhogāṃstvamiṣṭānrājyaphalāni ca |
jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye || 2-4-44||

RMY 2-4-45

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥ २-४-४५॥
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca |
abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam || 2-4-45||

Sarga: 5/111 (24)

RMY 2-5-1

संदिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ २-५-१॥
saṃdiśya rāmaṃ nṛpatiḥ śvobhāvinyabhiṣecane |
purohitaṃ samāhūya vasiṣṭhamidamabravīt || 2-5-1||

RMY 2-5-2

गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन ।
श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम् ॥ २-५-२॥
gacchopavāsaṃ kākutsthaṃ kārayādya tapodhana |
śrīyaśorājyalābhāya vadhvā saha yatavratam || 2-5-2||

RMY 2-5-3

तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः ।
स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम् ॥ २-५-३॥
tatheti ca sa rājānamuktvā vedavidāṃ varaḥ |
svayaṃ vasiṣṭho bhagavānyayau rāmaniveśanam || 2-5-3||

RMY 2-5-4

स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम् ।
तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥ २-५-४॥
sa rāmabhavanaṃ prāpya pāṇḍurābhraghanaprabham |
tisraḥ kakṣyā rathenaiva viveśa munisattamaḥ || 2-5-4||

RMY 2-5-5

तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससंभ्रमः ।
मानयिष्यन्स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात् ॥ २-५-५॥
tamāgatamṛṣiṃ rāmastvaranniva sasaṃbhramaḥ |
mānayiṣyansa mānārhaṃ niścakrāma niveśanāt || 2-5-5||

RMY 2-5-6

अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः ।
ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम् ॥ २-५-६॥
abhyetya tvaramāṇaśca rathābhyāśaṃ manīṣiṇaḥ |
tato'vatārayāmāsa parigṛhya rathātsvayam || 2-5-6||

RMY 2-5-7

स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा संभाष्याभिप्रसाद्य च ।
प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच पुरोहितः ॥ २-५-७॥
sa cainaṃ praśritaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣyābhiprasādya ca |
priyārhaṃ harṣayanrāmamityuvāca purohitaḥ || 2-5-7||

RMY 2-5-8

प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि ।
उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥ २-५-८॥
prasannaste pitā rāma yauvarājyamavāpsyasi |
upavāsaṃ bhavānadya karotu saha sītayā || 2-5-8||

RMY 2-5-9

प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः ।
पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा ॥ २-५-९॥
prātastvāmabhiṣektā hi yauvarājye narādhipaḥ |
pitā daśarathaḥ prītyā yayātiṃ nahuṣo yathā || 2-5-9||

RMY 2-5-10

इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम् ।
मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः ॥ २-५-१०॥
ityuktvā sa tadā rāmamupavāsaṃ yatavratam |
mantravatkārayāmāsa vaidehyā sahitaṃ muniḥ || 2-5-10||

RMY 2-5-11

ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः ।
अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात् ॥ २-५-११॥
tato yathāvadrāmeṇa sa rājño gururarcitaḥ |
abhyanujñāpya kākutsthaṃ yayau rāmaniveśanāt || 2-5-11||

RMY 2-5-12

सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि ताननुज्ञाप्य सर्वशः ।
सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥ २-५-१२॥
suhṛdbhistatra rāmo'pi tānanujñāpya sarvaśaḥ |
sabhājito viveśātha tānanujñāpya sarvaśaḥ || 2-5-12||

RMY 2-5-13

हृष्टनारी नरयुतं रामवेश्म तदा बभौ ।
यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः ॥ २-५-१३॥
hṛṣṭanārī narayutaṃ rāmaveśma tadā babhau |
yathā mattadvijagaṇaṃ praphullanalinaṃ saraḥ || 2-5-13||

RMY 2-5-14

स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशनात् ।
निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम् ॥ २-५-१४॥
sa rājabhavanaprakhyāttasmādrāmaniveśanāt |
nirgatya dadṛśe mārgaṃ vasiṣṭho janasaṃvṛtam || 2-5-14||

RMY 2-5-15

वृन्दवृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः ।
बभूवुरभिसंबाधाः कुतूहलजनैर्वृताः ॥ २-५-१५॥
vṛndavṛndairayodhyāyāṃ rājamārgāḥ samantataḥ |
babhūvurabhisaṃbādhāḥ kutūhalajanairvṛtāḥ || 2-5-15||

RMY 2-5-16

जनवृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा ।
बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ २-५-१६॥
janavṛndormisaṃgharṣaharṣasvanavatastadā |
babhūva rājamārgasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 2-5-16||

RMY 2-5-17

सिक्तसंमृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी ।
आसीदयोध्या नगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥ २-५-१७॥
siktasaṃmṛṣṭarathyā hi tadaharvanamālinī |
āsīdayodhyā nagarī samucchritagṛhadhvajā || 2-5-17||

RMY 2-5-18

तदा ह्ययोध्या निलयः सस्त्रीबालाबलो जनः ।
रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षन्नुदयं रवेः ॥ २-५-१८॥
tadā hyayodhyā nilayaḥ sastrībālābalo janaḥ |
rāmābhiṣekamākāṅkṣannākāṅkṣannudayaṃ raveḥ || 2-5-18||

RMY 2-5-19

प्रजालंकारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम् ।
उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्या महोत्सवम् ॥ २-५-१९॥
prajālaṃkārabhūtaṃ ca janasyānandavardhanam |
utsuko'bhūjjano draṣṭuṃ tamayodhyā mahotsavam || 2-5-19||

RMY 2-5-20

एवं तं जनसंबाधं राजमार्गं पुरोहितः ।
व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राज कुलं ययौ ॥ २-५-२०॥
evaṃ taṃ janasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ purohitaḥ |
vyūhanniva janaughaṃ taṃ śanai rāja kulaṃ yayau || 2-5-20||

RMY 2-5-21

सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासदमधिरुह्य सः ।
समियाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥ २-५-२१॥
sitābhraśikharaprakhyaṃ prāsadamadhiruhya saḥ |
samiyāya narendreṇa śakreṇeva bṛhaspatiḥ || 2-5-21||

RMY 2-5-22

तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः ।
पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत् ॥ २-५-२२॥
tamāgatamabhiprekṣya hitvā rājāsanaṃ nṛpaḥ |
papraccha sa ca tasmai tatkṛtamityabhyavedayat || 2-5-22||

RMY 2-5-23

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम् ।
विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव ॥ २-५-२३॥
guruṇā tvabhyanujñāto manujaughaṃ visṛjya tam |
viveśāntaḥpuraṃ rājā siṃho giriguhāmiva || 2-5-23||

RMY 2-5-24

तदग्र्यवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम् ।
व्यदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः शशीव तारागणसंकुलं नभः ॥ २-५-२४॥
tadagryaveṣapramadājanākulaṃ mahendraveśmapratimaṃ niveśanam |
vyadīpayaṃścāru viveśa pārthivaḥ śaśīva tārāgaṇasaṃkulaṃ nabhaḥ || 2-5-24||

Sarga: 6/111 (28)

RMY 2-6-1

गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः ।
सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ॥ २-६-१॥
gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ |
saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇamupāgamat || 2-6-1||

RMY 2-6-2

प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा ।
महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले ॥ २-६-२॥
pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivattadā |
mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalite'nale || 2-6-2||

RMY 2-6-3

शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् ।
ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥ २-६-३॥
śeṣaṃ ca haviṣastasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam |
dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare || 2-6-3||

RMY 2-6-4

वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः ।
श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ॥ २-६-४॥
vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ |
śrīmatyāyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ || 2-6-4||

RMY 2-6-5

एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुध्य सः ।
अलंकारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः ॥ २-६-५॥
ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ |
alaṃkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayāmāsa veśmanaḥ || 2-6-5||

RMY 2-6-6

तत्र शृण्वन्सुखा वाचः सूतमागधबन्दिनाम् ।
पूर्वां संध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः ॥ २-६-६॥
tatra śṛṇvansukhā vācaḥ sūtamāgadhabandinām |
pūrvāṃ saṃdhyāmupāsīno jajāpa yatamānasaḥ || 2-6-6||

RMY 2-6-7

तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम् ।
विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास च द्विजान् ॥ २-६-७॥
tuṣṭāva praṇataścaiva śirasā madhusūdanam |
vimalakṣaumasaṃvīto vācayāmāsa ca dvijān || 2-6-7||

RMY 2-6-8

तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा ।
अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः ॥ २-६-८॥
teṣāṃ puṇyāhaghoṣo'tha gambhīramadhurastadā |
ayodhyāṃ pūrayāmāsa tūryaghoṣānunāditaḥ || 2-6-8||

RMY 2-6-9

कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् ।
अयोध्या निलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥ २-६-९॥
kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam |
ayodhyā nilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ || 2-6-9||

RMY 2-6-10

ततः पौरजनः सर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभां परां पुनः ॥ २-६-१०॥
tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam |
prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhāṃ parāṃ punaḥ || 2-6-10||

RMY 2-6-11

सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च ।
चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च ॥ २-६-११॥
sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca |
catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣvaṭṭālakeṣu ca || 2-6-11||

RMY 2-6-12

नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च ।
कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ॥ २-६-१२॥
nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijāmāpaṇeṣu ca |
kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca || 2-6-12||

RMY 2-6-13

सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च ।
ध्वजाः समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा ॥ २-६-१३॥
sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣvālakṣiteṣu ca |
dhvajāḥ samucchritāścitrāḥ patākāścābhavaṃstadā || 2-6-13||

RMY 2-6-14

नटनर्तकसंघानां गायकानां च गायताम् ।
मनःकर्णसुखा वाचः शुश्रुवुश्च ततस्ततः ॥ २-६-१४॥
naṭanartakasaṃghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām |
manaḥkarṇasukhā vācaḥ śuśruvuśca tatastataḥ || 2-6-14||

RMY 2-6-15

रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः ।
रामाभिषेके संप्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥ २-६-१५॥
rāmābhiṣekayuktāśca kathāścakrurmitho janāḥ |
rāmābhiṣeke saṃprāpte catvareṣu gṛheṣu ca || 2-6-15||

RMY 2-6-16

बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु संघशः ।
रामाभिषेकसंयुक्ताश्चक्रुरेव मिथः कथाः ॥ २-६-१६॥
bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṃghaśaḥ |
rāmābhiṣekasaṃyuktāścakrureva mithaḥ kathāḥ || 2-6-16||

RMY 2-6-17

कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः ।
राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने ॥ २-६-१७॥
kṛtapuṣpopahāraśca dhūpagandhādhivāsitaḥ |
rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmānpaurai rāmābhiṣecane || 2-6-17||

RMY 2-6-18

प्रकाशीकरणार्थं च निशागमनशङ्कया ।
दीपवृक्षांस्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः ॥ २-६-१८॥
prakāśīkaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā |
dīpavṛkṣāṃstathā cakruranu rathyāsu sarvaśaḥ || 2-6-18||

RMY 2-6-19

अलंकारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः ।
आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ॥ २-६-१९॥
alaṃkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tatpuravāsinaḥ |
ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam || 2-6-19||

RMY 2-6-20

समेत्य संघशः सर्वे चत्वरेषु सभासु च ।
कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम् ॥ २-६-२०॥
sametya saṃghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca |
kathayanto mithastatra praśaśaṃsurjanādhipam || 2-6-20||

RMY 2-6-21

अहो महात्मा राजायमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-६-२१॥
aho mahātmā rājāyamikṣvākukulanandanaḥ |
jñātvā yo vṛddhamātmānaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati || 2-6-21||

RMY 2-6-22

सर्वे ह्यनुगृहीताः स्म यन्नो रामो महीपतिः ।
चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥ २-६-२२॥
sarve hyanugṛhītāḥ sma yanno rāmo mahīpatiḥ |
cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ || 2-6-22||

RMY 2-6-23

अनुद्धतमना विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः ।
यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथास्मास्वपि राघवः ॥ २-६-२३॥
anuddhatamanā vidvāndharmātmā bhrātṛvatsalaḥ |
yathā ca bhrātṛṣu snigdhastathāsmāsvapi rāghavaḥ || 2-6-23||

RMY 2-6-24

चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः ।
यत्प्रसादेनाभिषिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥ २-६-२४॥
ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho'naghaḥ |
yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam || 2-6-24||

RMY 2-6-25

एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुस्तदा ।
दिग्भ्योऽपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः ॥ २-६-२५॥
evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvustadā |
digbhyo'pi śrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ || 2-6-25||

RMY 2-6-26

ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् ।
रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः ॥ २-६-२६॥
te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam |
rāmasya pūrayāmāsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ || 2-6-26||

RMY 2-6-27

जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निःस्वनः ।
पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ २-६-२७॥
janaughaistairvisarpadbhiḥ śuśruve tatra niḥsvanaḥ |
parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ || 2-6-27||

RMY 2-6-28

ततस्तदिन्द्रक्षयसंनिभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः ।
समन्ततः सस्वनमाकुलं बभौ समुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम् ॥ २-६-२८॥
tatastadindrakṣayasaṃnibhaṃ puraṃ didṛkṣubhirjānapadairupāgataiḥ |
samantataḥ sasvanamākulaṃ babhau samudrayādobhirivārṇavodakam || 2-6-28||

Sarga: 7/111 (31)

RMY 2-7-1

ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता ।
प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया ॥ २-७-१॥
jñātidāsī yato jātā kaikeyyāstu sahoṣitā |
prāsādaṃ candrasaṃkāśamāruroha yadṛcchayā || 2-7-1||

RMY 2-7-2

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् ।
अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत ॥ २-७-२॥
siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām |
ayodhyāṃ mantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata || 2-7-2||

RMY 2-7-3

पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम् ।
सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्वृताम् ॥ २-७-३॥
patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtām |
siktāṃ candanatoyaiśca śiraḥsnātajanairvṛtām || 2-7-3||

RMY 2-7-4

अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ।
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ॥ २-७-४॥
avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā |
uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī || 2-7-4||

RMY 2-7-5

राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति ।
अतिमात्रं प्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे ।
कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः ॥ २-७-५॥
rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati |
atimātraṃ praharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me |
kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ || 2-7-5||

RMY 2-7-6

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा ।
आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम् ॥ २-७-६॥
vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā |
ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam || 2-7-6||

RMY 2-7-7

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।
राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम् ॥ २-७-७॥
śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam |
rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitānagham || 2-7-7||

RMY 2-7-8

धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता ।
कैलास शिखराकारात्प्रासादादवरोहत ॥ २-७-८॥
dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitā |
kailāsa śikharākārātprāsādādavarohata || 2-7-8||

RMY 2-7-9

सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी ।
शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-७-९॥
sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī |
śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt || 2-7-9||

RMY 2-7-10

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।
उपप्लुतमहौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥ २-७-१०॥
uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate |
upaplutamahaughena kimātmānaṃ na budhyase || 2-7-10||

RMY 2-7-11

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे ।
चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे ॥ २-७-११॥
aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase |
calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage || 2-7-11||

RMY 2-7-12

एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम् ॥ २-७-१२॥
evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ |
kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamatparam || 2-7-12||

RMY 2-7-13

कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं न मन्थरे ।
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥ २-७-१३॥
kaikeyī tvabravītkubjāṃ kaccitkṣemaṃ na manthare |
viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām || 2-7-13||

RMY 2-7-14

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ २-७-१४॥
mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram |
uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā || 2-7-14||

RMY 2-7-15

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥ २-७-१५॥
sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī |
viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam || 2-7-15||

RMY 2-7-16

अक्षेमं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् ।
रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-७-१६॥
akṣemaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ tvadvināśanam |
rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 2-7-16||

RMY 2-7-17

सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥ २-७-१७॥
sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā |
dahyamānānaleneva tvaddhitārthamihāgatā || 2-7-17||

RMY 2-7-18

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥ २-७-१८॥
tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet |
tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ || 2-7-18||

RMY 2-7-19

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥ २-७-१९॥
narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ |
ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase || 2-7-19||

RMY 2-7-20

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।
शुद्धभावे न जानीषे तेनैवमतिसंधिता ॥ २-७-२०॥
dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ |
śuddhabhāve na jānīṣe tenaivamatisaṃdhitā || 2-7-20||

RMY 2-7-21

उपस्थितं प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥ २-७-२१॥
upasthitaṃ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam |
arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati || 2-7-21||

RMY 2-7-22

अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।
काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥ २-७-२२॥
apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu |
kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake || 2-7-22||

RMY 2-7-23

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।
आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया ॥ २-७-२३॥
śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā |
āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā || 2-7-23||

RMY 2-7-24

यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः ।
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥ २-७-२४॥
yathā hi kuryātsarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ |
rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā || 2-7-24||

RMY 2-7-25

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते ।
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥ २-७-२५॥
pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite |
rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi || 2-7-25||

RMY 2-7-26

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।
त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥ २-७-२६॥
sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava |
trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane || 2-7-26||

RMY 2-7-27

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्सा शुभानना ।
एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥ २-७-२७॥
mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanātsā śubhānanā |
ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham || 2-7-27||

RMY 2-7-28

दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।
कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥ २-७-२८॥
dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā |
kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam || 2-7-28||

RMY 2-7-29

इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् ।
एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥ २-७-२९॥
idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam |
etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te || 2-7-29||

RMY 2-7-30

रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये ।
तस्मात्तुष्टास्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-७-३०॥
rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye |
tasmāttuṣṭāsmi yadrājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati || 2-7-30||

RMY 2-7-31

न मे परं किंचिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् ।
तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥ २-७-३१॥
na me paraṃ kiṃciditastvayā punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam |
tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu || 2-7-31||

Sarga: 8/111 (27)

RMY 2-8-1

मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं च तत् ।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥ २-८-१॥
mantharā tvabhyasūyyaināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat |
uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā || 2-8-1||

RMY 2-8-2

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥ २-८-२॥
harṣaṃ kimidamasthāne kṛtavatyasi bāliśe |
śokasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyase || 2-8-2||

RMY 2-8-3

सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥ २-८-३॥
subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |
yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ || 2-8-3||

RMY 2-8-4

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् ।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्वं कृताञ्जलिः ॥ २-८-४॥
prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam |
upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva tvaṃ kṛtāñjaliḥ || 2-8-4||

RMY 2-8-5

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥ २-८-५॥
hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ |
aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye || 2-8-5||

RMY 2-8-6

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥ २-८-६॥
tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |
rāmasyaiva guṇāndevī kaikeyī praśaśaṃsa ha || 2-8-6||

RMY 2-8-7

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक्शुचिः ।
रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥ २-८-७॥
dharmajño gurubhirdāntaḥ kṛtajñaḥ satyavākśuciḥ |
rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati || 2-8-7||

RMY 2-8-8

भ्रातॄन्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति ।
संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥ २-८-८॥
bhrātṝnbhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati |
saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam || 2-8-8||

RMY 2-8-9

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् ।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः ॥ २-८-९॥
bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatātparam |
pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāpsyati nararṣabhaḥ || 2-8-9||

RMY 2-8-10

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे ।
भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे ।
कौसल्यातोऽतिरिक्तं च स तु शुश्रूषते हि माम् ॥ २-८-१०॥
sā tvamabhyudaye prāpte vartamāne ca manthare |
bhaviṣyati ca kalyāṇe kimarthaṃ paritapyase |
kausalyāto'tiriktaṃ ca sa tu śuśrūṣate hi mām || 2-8-10||

RMY 2-8-11

कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-८-११॥
kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |
dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīmidamabravīt || 2-8-11||

RMY 2-8-12

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥ २-८-१२॥
anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase |
śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare || 2-8-12||

RMY 2-8-13

भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः ।
राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ २-८-१३॥
bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ |
rājavaṃśāttu bharataḥ kaikeyi parihāsyate || 2-8-13||

RMY 2-8-14

न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥ २-८-१४॥
na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini |
sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet || 2-8-14||

RMY 2-8-15

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि ॥ २-८-१५॥
tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ |
sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitareṣvapi || 2-8-15||

RMY 2-8-16

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति ।
अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥ २-८-१६॥
asāvatyantanirbhagnastava putro bhaviṣyati |
anāthavatsukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale || 2-8-16||

RMY 2-8-17

साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे ।
सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि ॥ २-८-१७॥
sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase |
sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumicchasi || 2-8-17||

RMY 2-8-18

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा ॥ २-८-१८॥
dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam |
deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaramathāpi vā || 2-8-18||

RMY 2-8-19

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥ २-८-१९॥
bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitastvayā |
saṃnikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi || 2-8-19||

RMY 2-8-20

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥ २-८-२०॥
goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ |
aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam || 2-8-20||

RMY 2-8-21

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित्करिष्यति ।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः ॥ २-८-२१॥
tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃcitkariṣyati |
rāmastu bharate pāpaṃ kuryāditi na saṃśayaḥ || 2-8-21||

RMY 2-8-22

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः ।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥ २-८-२२॥
tasmādrājagṛhādeva vanaṃ gacchatu te sutaḥ |
etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava || 2-8-22||

RMY 2-8-23

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥ २-८-२३॥
evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati |
yadi cedbharato dharmātpitryaṃ rājyamavāpsyati || 2-8-23||

RMY 2-8-24

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥ २-८-२४॥
sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ |
samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe || 2-8-24||

RMY 2-8-25

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥ २-८-२५॥
abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam |
pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi || 2-8-25||

RMY 2-8-26

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यातयेत् ॥ २-८-२६॥
darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā |
rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet || 2-8-26||

RMY 2-8-27

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रनष्टो भरतो भविष्यति ।
अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चाद्यैव विवासकारणम् ॥ २-८-२७॥
yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati dhruvaṃ pranaṣṭo bharato bhaviṣyati |
ato hi saṃcintaya rājyamātmaje parasya cādyaiva vivāsakāraṇam || 2-8-27||

Sarga: 9/111 (47)

RMY 2-9-1

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २-९-१॥
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya mantharāmidamabravīt || 2-9-1||

RMY 2-9-2

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ २-९-२॥
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājyena bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2-9-2||

RMY 2-9-3

इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥ २-९-३॥
idaṃ tvidānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana || 2-9-3||

RMY 2-9-4

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-९-४॥
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 2-9-4||

RMY 2-9-5

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ २-९-५॥
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 2-9-5||

RMY 2-9-6

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी ।
किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ २-९-६॥
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayī |
kiṃcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 2-9-6||

RMY 2-9-7

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥ २-९-७॥
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana || 2-9-7||

RMY 2-9-8

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ २-९-८॥
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 2-9-8||

RMY 2-9-9

तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ २-९-९॥
tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 2-9-9||

RMY 2-9-10

दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ २-९-१०॥
diśamāsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 2-9-10||

RMY 2-9-11

स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसंघैरनिर्जितः ॥ २-९-११॥
sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghairanirjitaḥ || 2-9-11||

RMY 2-9-12

तस्मिन्महति संग्रामे राजा दशरथस्तदा ।
अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ॥ २-९-१२॥
tasminmahati saṃgrāme rājā daśarathastadā |
apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ || 2-9-12||

RMY 2-9-13

तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ।
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ॥ २-९-१३॥
tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patiste rakṣitastvayā |
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane || 2-9-13||

RMY 2-9-14

स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ।
गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।
अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥ २-९-१४॥
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau |
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā || 2-9-14||

RMY 2-9-15

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ २-९-१५॥
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 2-9-15||

RMY 2-9-16

क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते ।
शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ।
मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ॥ २-९-१६॥
krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute |
śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī |
mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ || 2-9-16||

RMY 2-9-17

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ २-९-१७॥
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte ca mahārājo viśedapi hutāśanam || 2-9-17||

RMY 2-9-18

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ २-९-१८॥
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 2-9-18||

RMY 2-9-19

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ २-९-१९॥
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 2-9-19||

RMY 2-9-20

मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद्दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ २-९-२०॥
maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 2-9-20||

RMY 2-9-21

यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मा त्वामतिक्रमेत् ॥ २-९-२१॥
yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho mā tvāmatikramet || 2-9-21||

RMY 2-9-22

यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ २-९-२२॥
yadā tu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 2-9-22||

RMY 2-9-23

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभः ॥ २-९-२३॥
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ || 2-9-23||

RMY 2-9-24

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ २-९-२४॥
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 2-9-24||

RMY 2-9-25

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ।
संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ॥ २-९-२५॥
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati |
saṃgṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sārdhamātmavān || 2-9-25||

RMY 2-9-26

प्राप्तकालं तु ते मन्ये राजानं वीतसाध्वसा ।
रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ २-९-२६॥
prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā |
rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya || 2-9-26||

RMY 2-9-27

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ।
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २-९-२७॥
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā |
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt || 2-9-27||

RMY 2-9-28

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम् ।
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ॥ २-९-२८॥
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm |
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye || 2-9-28||

RMY 2-9-29

त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ।
नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ॥ २-९-२९॥
tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī |
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam || 2-9-29||

RMY 2-9-30

सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः ।
त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना ॥ २-९-३०॥
santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ |
tvaṃ padmamiva vātena saṃnatā priyadarśanā || 2-9-30||

RMY 2-9-31

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात्समुन्नतम् ।
अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम् ॥ २-९-३१॥
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhātsamunnatam |
adhastāccodaraṃ śāntaṃ sunābhamiva lajjitam || 2-9-31||

RMY 2-9-32

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ।
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ॥ २-९-३२॥
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam |
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau || 2-9-32||

RMY 2-9-33

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनि ।
अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ॥ २-९-३३॥
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini |
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase || 2-9-33||

RMY 2-9-34

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ।
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ॥ २-९-३४॥
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam |
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te || 2-9-34||

RMY 2-9-35

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ।
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ॥ २-९-३५॥
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm |
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate || 2-9-35||

RMY 2-9-36

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि ।
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ॥ २-९-३६॥
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari |
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu || 2-9-36||

RMY 2-9-37

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ।
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ॥ २-९-३७॥
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham |
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca || 2-9-37||

RMY 2-9-38

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ।
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ २-९-३८॥
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi |
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 2-9-38||

RMY 2-9-39

तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ २-९-३९॥
tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 2-9-39||

RMY 2-9-40

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ २-९-४०॥
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 2-9-40||

RMY 2-9-41

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय ॥ २-९-४१॥
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamanudarśaya || 2-9-41||

RMY 2-9-42

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ २-९-४२॥
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 2-9-42||

RMY 2-9-43

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ २-९-४३॥
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 2-9-43||

RMY 2-9-44

ततो हेमोपमा तत्र कुब्जा वाक्यं वशं गता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २-९-४४॥
tato hemopamā tatra kubjā vākyaṃ vaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 2-9-44||

RMY 2-9-45

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ २-९-४५॥
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 2-9-45||

RMY 2-9-46

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ २-९-४६॥
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadādhiśiśye patiteva kinnarī || 2-9-46||

RMY 2-9-47

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ २-९-४७॥
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 2-9-47||

Sarga: 10/111 (41)

RMY 2-10-1

आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ।
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ॥ २-१०-१॥
ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam |
priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī || 2-10-1||

RMY 2-10-2

तां तत्र पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ।
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ॥ २-१०-२॥
tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām |
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ || 2-10-2||

RMY 2-10-3

स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले ॥ २-१०-३॥
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale || 2-10-3||

RMY 2-10-4

करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुणा वने ।
महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥ २-१०-४॥
kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām || 2-10-4||

RMY 2-10-5

परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ २-१०-५॥
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 2-10-5||

RMY 2-10-6

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥ २-१०-६॥
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā || 2-10-6||

RMY 2-10-7

यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण चेतसि ।
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥ २-१०-७॥
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa cetasi |
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī || 2-10-7||

RMY 2-10-8

सन्ति मे कुशला वैद्या अभितुष्टाश्च सर्वशः ।
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ॥ २-१०-८॥
santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāśca sarvaśaḥ |
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini || 2-10-8||

RMY 2-10-9

कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ।
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥ २-१०-९॥
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam |
kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam || 2-10-9||

RMY 2-10-10

अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिंचनः ॥ २-१०-१०॥
avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām |
daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvāpyakiṃcanaḥ || 2-10-10||

RMY 2-10-11

अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ २-१०-११॥
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kaṃcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 2-10-11||

RMY 2-10-12

आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥ २-१०-१२॥
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā || 2-10-12||

RMY 2-10-13

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥ २-१०-१३॥
tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam |
paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame || 2-10-13||

RMY 2-10-14

नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्न विमानिता ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥ २-१०-१४॥
nāsmi viprakṛtā deva kenacinna vimānitā |
abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam || 2-10-14||

RMY 2-10-15

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।
अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥ २-१०-१५॥
pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi |
atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā || 2-10-15||

RMY 2-10-16

एवमुक्तस्तया राजा प्रियया स्त्रीवशं गतः ।
तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ॥ २-१०-१६॥
evamuktastayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ |
tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmitaḥ || 2-10-16||

RMY 2-10-17

अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।
मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥ २-१०-१७॥
avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama |
manujo manujavyāghrādrāmādanyo na vidyate || 2-10-17||

RMY 2-10-18

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे ।
एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥ २-१०-१८॥
bhadre hṛdayamapyetadanumṛśyoddharasva me |
etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase || 2-10-18||

RMY 2-10-19

बलमात्मनि पश्यन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥ २-१०-१९॥
balamātmani paśyantī na māṃ śaṅkitumarhasi |
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape || 2-10-19||

RMY 2-10-20

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः ।
व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥ २-१०-२०॥
tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamātmanaḥ |
vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam || 2-10-20||

RMY 2-10-21

यथाक्रमेण शपसि वरं मम ददासि च ।
तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ २-१०-२१॥
yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca |
tacchṛṇvantu trayastriṃśaddevāḥ sendrapurogamāḥ || 2-10-21||

RMY 2-10-22

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।
जगच्च पृथिवी चैव सगन्धर्वा सराक्षसा ॥ २-१०-२२॥
candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ |
jagacca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā || 2-10-22||

RMY 2-10-23

निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः ।
यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥ २-१०-२३॥
niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ |
yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava || 2-10-23||

RMY 2-10-24

सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सुसमाहितः ।
वरं मम ददात्येष तन्मे शृण्वन्तु देवताः ॥ २-१०-२४॥
satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ |
varaṃ mama dadātyeṣa tanme śṛṇvantu devatāḥ || 2-10-24||

RMY 2-10-25

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥ २-१०-२५॥
iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca |
tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam || 2-10-25||

RMY 2-10-26

वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ।
तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥ २-१०-२६॥
varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate |
tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ || 2-10-26||

RMY 2-10-27

अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ।
अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ॥ २-१०-२७॥
abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ |
anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām || 2-10-27||

RMY 2-10-28

नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ॥ २-१०-२८॥
nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ || 2-10-28||

RMY 2-10-29

भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ।
अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने ॥ २-१०-२९॥
bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam |
adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane || 2-10-29||

RMY 2-10-30

ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः ।
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ॥ २-१०-३०॥
tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ |
vyathito viklavaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ || 2-10-30||

RMY 2-10-31

असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ।
मोहमापेदिवान्भूयः शोकोपहतचेतनः ॥ २-१०-३१॥
asaṃvṛtāyāmāsīno jagatyāṃ dīrghamucchvasan |
aho dhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ |
mohamāpedivānbhūyaḥ śokopahatacetanaḥ || 2-10-31||

RMY 2-10-32

चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ।
कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धः प्रदहन्निव चक्षुषा ॥ २-१०-३२॥
cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ |
kaikeyīmabravītkruddhaḥ pradahanniva cakṣuṣā || 2-10-32||

RMY 2-10-33

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ।
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा ॥ २-१०-३३॥
nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini |
kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā || 2-10-33||

RMY 2-10-34

सदा ते जननी तुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ।
तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ॥ २-१०-३४॥
sadā te jananī tulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ |
tasyaiva tvamanarthāya kiṃnimittamihodyatā || 2-10-34||

RMY 2-10-35

त्वं मयात्मविनाशाय भवनं स्वं प्रवेशिता ।
अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ॥ २-१०-३५॥
tvaṃ mayātmavināśāya bhavanaṃ svaṃ praveśitā |
avijñānānnṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā || 2-10-35||

RMY 2-10-36

जीवलोको यदा सर्वो रामस्येह गुणस्तवम् ।
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ॥ २-१०-३६॥
jīvaloko yadā sarvo rāmasyeha guṇastavam |
aparādhaṃ kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam || 2-10-36||

RMY 2-10-37

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम् ।
जीवितं वात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ॥ २-१०-३७॥
kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyamapi vā śriyam |
jīvitaṃ vātmano rāmaṃ na tveva pitṛvatsalam || 2-10-37||

RMY 2-10-38

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ।
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ॥ २-१०-३८॥
parā bhavati me prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam |
apaśyatastu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā || 2-10-38||

RMY 2-10-39

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ।
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ॥ २-१०-३९॥
tiṣṭhelloko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā |
na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam || 2-10-39||

RMY 2-10-40

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ।
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ॥ २-१०-४०॥
tadalaṃ tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye |
api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me || 2-10-40||

RMY 2-10-41

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रता ।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसंस्पृश्य यथातुरस्तथा ॥ २-१०-४१॥
sa bhūmipālo vilapannanāthavatstriyā gṛhīto hṛdaye'timātratā |
papāta devyāścaraṇau prasāritāvubhāvasaṃspṛśya yathāturastathā || 2-10-41||

Sarga: 11/111 (15)

RMY 2-11-1

अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम् ।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ॥ २-११-१॥
atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathocitam |
yayātimiva puṇyānte devalokātparicyutam || 2-11-1||

RMY 2-11-2

अनर्थरूपा सिद्धार्था अभीता भयदर्शिनी ।
पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना ॥ २-११-२॥
anartharūpā siddhārthā abhītā bhayadarśinī |
punarākārayāmāsa tameva varamaṅganā || 2-11-2||

RMY 2-11-3

त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः ।
मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि ॥ २-११-३॥
tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ |
mama cemaṃ varaṃ kasmādvidhārayitumicchasi || 2-11-3||

RMY 2-11-4

एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा ।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव ॥ २-११-४॥
evamuktastu kaikeyyā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalanniva || 2-11-4||

RMY 2-11-5

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुंगवे ।
हन्तानार्ये ममामित्रे रामः प्रव्राजितो वनम् ॥ २-११-५॥
mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṃgave |
hantānārye mamāmitre rāmaḥ pravrājito vanam || 2-11-5||

RMY 2-11-6

यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति ।
अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे ॥ २-११-६॥
yadi satyaṃ bravīmyetattadasatyaṃ bhaviṣyati |
akīrtiratulā loke dhruvaṃ paribhavaśca me || 2-11-6||

RMY 2-11-7

तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः ।
अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २-११-७॥
tathā vilapatastasya paribhramitacetasaḥ |
astamabhyagamatsūryo rajanī cābhyavartata || 2-11-7||

RMY 2-11-8

स त्रियामा तथार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता ।
राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ॥ २-११-८॥
sa triyāmā tathārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā |
rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī || 2-11-8||

RMY 2-11-9

तथैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः ।
विललापार्तवद्दुःखं गगनासक्तलोचनः ॥ २-११-९॥
tathaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ |
vilalāpārtavadduḥkhaṃ gaganāsaktalocanaḥ || 2-11-9||

RMY 2-11-10

न प्रभातं त्वयेच्छामि मयायं रचितोऽञ्जलिः ।
अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ।
नृशंसां कैकेयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत् ॥ २-११-१०॥
na prabhātaṃ tvayecchāmi mayāyaṃ racito'ñjaliḥ |
atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām |
nṛśaṃsāṃ kaikeyīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat || 2-11-10||

RMY 2-11-11

एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः ।
प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ २-११-११॥
evamuktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ |
prasādayāmāsa punaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 2-11-11||

RMY 2-11-12

साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः ।
प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ॥ २-११-१२॥
sādhuvṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ |
prasādaḥ kriyatāṃ devi bhadre rājño viśeṣataḥ || 2-11-12||

RMY 2-11-13

शून्येन खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् ।
कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि ॥ २-११-१३॥
śūnyena khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam |
kuru sādhu prasādaṃ me bāle sahṛdayā hyasi || 2-11-13||

RMY 2-11-14

विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः ।
श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥ २-११-१४॥
viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā tāmrekṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ |
śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam || 2-11-14||

RMY 2-11-15

ततः स राजा पुनरेव मूर्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम् ।
समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः ॥ २-११-१५॥
tataḥ sa rājā punareva mūrchitaḥ priyāmatuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm |
samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ || 2-11-15||

Sarga: 12/111 (24)

RMY 2-12-1

पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि ।
विवेष्टमानमुदीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २-१२-१॥
putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi |
viveṣṭamānamudīkṣya saikṣvākamidamabravīt || 2-12-1||

RMY 2-12-2

पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम् ।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २-१२-२॥
pāpaṃ kṛtveva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam |
śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi || 2-12-2||

RMY 2-12-3

आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः ।
सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रचोदितः ॥ २-१२-३॥
āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ |
satyamāśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ pracoditaḥ || 2-12-3||

RMY 2-12-4

संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः ।
प्रदाय पक्षिणो राजञ्जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २-१२-४॥
saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ |
pradāya pakṣiṇo rājañjagāma gatimuttamām || 2-12-4||

RMY 2-12-5

तथ ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे ।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ २-१२-५॥
tatha hyalarkastejasvī brāhmaṇe vedapārage |
yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau || 2-12-5||

RMY 2-12-6

सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः ।
सत्यानुरोधात्समये वेलां खां नातिवर्तते ॥ २-१२-६॥
saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ |
satyānurodhātsamaye velāṃ khāṃ nātivartate || 2-12-6||

RMY 2-12-7

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि ।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २-१२-७॥
samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam || 2-12-7||

RMY 2-12-8

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया ।
नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ २-१२-८॥
evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā |
nāśakatpāśamunmoktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā || 2-12-8||

RMY 2-12-9

उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवनदोऽभवत् ।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा ॥ २-१२-९॥
udbhrāntahṛdayaścāpi vivarṇavanado'bhavat |
sa dhuryo vai parispandanyugacakrāntaraṃ yathā || 2-12-9||

RMY 2-12-10

विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः ।
कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-१२-१०॥
vihvalābhyāṃ ca netrābhyāmapaśyanniva bhūmipaḥ |
kṛcchrāddhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīmidamabravīt || 2-12-10||

RMY 2-12-11

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः ।
तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ २-१२-११॥
yaste mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpe mayā dhṛtaḥ |
taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā || 2-12-11||

RMY 2-12-12

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः ।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥ २-१२-१२॥
tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ |
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā || 2-12-12||

RMY 2-12-13

किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम् ।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २-१२-१३॥
kimidaṃ bhāṣase rājanvākyaṃ gararujopamam |
ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi || 2-12-13||

RMY 2-12-14

स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् ।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २-१२-१४॥
sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram |
niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 2-12-14||

RMY 2-12-15

स नुन्न इव तीक्षेण प्रतोदेन हयोत्तमः ।
राजा प्रदोचितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-१२-१५॥
sa nunna iva tīkṣeṇa pratodena hayottamaḥ |
rājā pradocito'bhīkṣṇaṃ kaikeyīmidamabravīt || 2-12-15||

RMY 2-12-16

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना ।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २-१२-१६॥
dharmabandhena baddho'smi naṣṭā ca mama cetanā |
jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumicchāmi dhārmikam || 2-12-16||

RMY 2-12-17

इति राज्ञो वचः श्रुत्वा कैकेयी तदनन्तरम् ।
स्वयमेवाब्रवीत्सूतं गच्छ त्वं राममानय ॥ २-१२-१७॥
iti rājño vacaḥ śrutvā kaikeyī tadanantaram |
svayamevābravītsūtaṃ gaccha tvaṃ rāmamānaya || 2-12-17||

RMY 2-12-18

ततः स राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ।
शोकारक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ॥ २-१२-१८॥
tataḥ sa rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati |
śokāraktekṣaṇaḥ śrīmānudvīkṣyovāca dhārmikaḥ || 2-12-18||

RMY 2-12-19

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् ।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित्तस्माद्देशादपाक्रमन् ॥ २-१२-१९॥
sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam |
pragṛhītāñjaliḥ kiṃcittasmāddeśādapākraman || 2-12-19||

RMY 2-12-20

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः ।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २-१२-२०॥
yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ |
tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha || 2-12-20||

RMY 2-12-21

सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् ।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २-१२-२१॥
sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghramānaya sundaram |
sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca || 2-12-21||

RMY 2-12-22

सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ।
व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ॥ २-१२-२२॥
sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā |
vyaktaṃ rāmo'bhiṣekārthamihāyāsyati dharmavit || 2-12-22||

RMY 2-12-23

इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः ।
निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ॥ २-१२-२३॥
iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ |
nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā || 2-12-23||

RMY 2-12-24

ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतान्विलोकयन् ।
ददर्श पौरान्विविधान्महाधनानुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २-१२-२४॥
tataḥ purastātsahasā vinirgato mahīpatīndvāragatānvilokayan |
dadarśa paurānvividhānmahādhanānupasthitāndvāramupetya viṣṭhitān || 2-12-24||

Sarga: 13/111 (28)

RMY 2-13-1

ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
उपतस्थुरुपस्थानं सहराजपुरोहिताः ॥ २-१३-१॥
te tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ |
upatasthurupasthānaṃ saharājapurohitāḥ || 2-13-1||

RMY 2-13-2

अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च ।
राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणास्तु संगताः ॥ २-१३-२॥
amātyā balamukhyāśca mukhyā ye nigamasya ca |
rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇāstu saṃgatāḥ || 2-13-2||

RMY 2-13-3

उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि ।
अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ॥ २-१३-३॥
udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate'hani |
abhiṣekāya rāmasya dvijendrairupakalpitam || 2-13-3||

RMY 2-13-4

काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम् ।
रामश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वरा व्याघ्रचर्मणा ॥ २-१३-४॥
kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam |
rāmaśca samyagāstīrṇo bhāsvarā vyāghracarmaṇā || 2-13-4||

RMY 2-13-5

गङ्गायमुनयोः पुण्यात्संगमादाहृतं जलम् ।
याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ॥ २-१३-५॥
gaṅgāyamunayoḥ puṇyātsaṃgamādāhṛtaṃ jalam |
yāścānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca || 2-13-5||

RMY 2-13-6

प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाः समाहिताः ।
ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ॥ २-१३-६॥
prāgvāhāścordhvavāhāśca tiryagvāhāḥ samāhitāḥ |
tābhyaścaivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ || 2-13-6||

RMY 2-13-7

क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।
सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः ।
पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ॥ २-१३-७॥
kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ |
salājāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ |
padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā || 2-13-7||

RMY 2-13-8

चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् ।
सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ॥ २-१३-८॥
candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam |
sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam || 2-13-8||

RMY 2-13-9

चन्द्रमण्डलसंकाशमातपत्रं च पाण्डुरम् ।
सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ॥ २-१३-९॥
candramaṇḍalasaṃkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram |
sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapuraskṛtam || 2-13-9||

RMY 2-13-10

पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च सुस्थितः ।
प्रस्रुतश्च गजः श्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ॥ २-१३-१०॥
pāṇḍuraśca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaśca susthitaḥ |
prasrutaśca gajaḥ śrīmānaupavāhyaḥ pratīkṣate || 2-13-10||

RMY 2-13-11

अष्टौ कन्याश्च मङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः ।
वादित्राणि च सर्वाणि बन्दिनश्च तथापरे ॥ २-१३-११॥
aṣṭau kanyāśca maṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
vāditrāṇi ca sarvāṇi bandinaśca tathāpare || 2-13-11||

RMY 2-13-12

इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् ।
तथा जातीयामादाय राजपुत्राभिषेचनम् ॥ २-१३-१२॥
ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam |
tathā jātīyāmādāya rājaputrābhiṣecanam || 2-13-12||

RMY 2-13-13

ते राजवचनात्तत्र समवेता महीपतिम् ।
अपश्यन्तोऽब्रुवन्को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ॥ २-१३-१३॥
te rājavacanāttatra samavetā mahīpatim |
apaśyanto'bruvanko nu rājño naḥ prativedayet || 2-13-13||

RMY 2-13-14

न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः ।
यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ॥ २-१३-१४॥
na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ |
yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ || 2-13-14||

RMY 2-13-15

इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान्महीपतीन् ।
अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २-१३-१५॥
iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumānmahīpatīn |
abravīttānidaṃ sarvānsumantro rājasatkṛtaḥ || 2-13-15||

RMY 2-13-16

अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम् ।
राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य यच्चागमनकारणम् ॥ २-१३-१६॥
ayaṃ pṛcchāmi vacanātsukhamāyuṣmatāmaham |
rājñaḥ saṃpratibuddhasya yaccāgamanakāraṇam || 2-13-16||

RMY 2-13-17

इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित् ।
आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ॥ २-१३-१७॥
ityuktvāntaḥpuradvāramājagāma purāṇavit |
āśīrbhirguṇayuktābhirabhituṣṭāva rāghavam || 2-13-17||

RMY 2-13-18

गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम् ।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ २-१३-१८॥
gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivamupasthitam |
budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram || 2-13-18||

RMY 2-13-19

ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप ।
दर्शनं प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ॥ २-१३-१९॥
brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatā nṛpa |
darśanaṃ pratikāṅkṣante pratibudhyasva rāghava || 2-13-19||

RMY 2-13-20

स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ।
प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ॥ २-१३-२०॥
stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam |
pratibudhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt || 2-13-20||

RMY 2-13-21

न चैव संप्रसुतोऽहमानयेदाशु राघवम् ।
इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात्पुनः ॥ २-१३-२१॥
na caiva saṃprasuto'hamānayedāśu rāghavam |
iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśātpunaḥ || 2-13-21||

RMY 2-13-22

स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ।
निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ॥ २-१३-२२॥
sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam |
nirjagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat || 2-13-22||

RMY 2-13-23

प्रपन्नो राजमार्गं च पताका ध्वजशोभितम् ।
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥ २-१३-२३॥
prapanno rājamārgaṃ ca patākā dhvajaśobhitam |
sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ || 2-13-23||

RMY 2-13-24

ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम् ।
रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ॥ २-१३-२४॥
tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham |
rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham || 2-13-24||

RMY 2-13-25

महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् ।
काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ॥ २-१३-२५॥
mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam |
kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam || 2-13-25||

RMY 2-13-26

शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् ।
दामभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम् ॥ २-१३-२६॥
śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam |
dāmabhirvaramālyānāṃ sumahadbhiralaṃkṛtam || 2-13-26||

RMY 2-13-27

स वाजियुक्तेन रथेन सारथिर्नराकुलं राजकुलं विलोकयन् ।
ततः समासाद्य महाधनं महत्प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ॥ २-१३-२७॥
sa vājiyuktena rathena sārathirnarākulaṃ rājakulaṃ vilokayan |
tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahatprahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ || 2-13-27||

RMY 2-13-28

तदद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोत्तमवेश्मसंघवत् ।
अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥ २-१३-२८॥
tadadrikūṭācalameghasaṃnibhaṃ mahāvimānottamaveśmasaṃghavat |
avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam || 2-13-28||

Sarga: 14/111 (27)

RMY 2-14-1

स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ २-१४-१॥
sa tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 2-14-1||

RMY 2-14-2

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ २-१४-२॥
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgraiḥ svanuraktairadhiṣṭhitām || 2-14-2||

RMY 2-14-3

तत्र काषायिणो वृद्धान्वेत्रपाणीन्स्वलंकृतान् ।
ददर्श विष्ठितान्द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥ २-१४-३॥
tatra kāṣāyiṇo vṛddhānvetrapāṇīnsvalaṃkṛtān |
dadarśa viṣṭhitāndvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 2-14-3||

RMY 2-14-4

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥ २-१४-४॥
te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire || 2-14-4||

RMY 2-14-5

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ २-१४-५॥
prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ priyakāmyayā || 2-14-5||

RMY 2-14-6

तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम् ।
दादर्श सूतः पर्यङ्के सौवणो सोत्तरच्छदे ॥ २-१४-६॥
taṃ vaiśravaṇasaṃkāśamupaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam |
dādarśa sūtaḥ paryaṅke sauvaṇo sottaracchade || 2-14-6||

RMY 2-14-7

वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् ॥ २-१४-७॥
varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārdhyena candanena paraṃtapam || 2-14-7||

RMY 2-14-8

स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ २-१४-८॥
sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayā bhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 2-14-8||

RMY 2-14-9

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥ २-१४-९॥
taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ bandī niyamajño vinītavat || 2-14-9||

RMY 2-14-10

प्राञ्जलिस्तु सुखं पृष्ट्वा विहारशयनासने ।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २-१४-१०॥
prāñjalistu sukhaṃ pṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 2-14-10||

RMY 2-14-11

कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वं द्रष्टुमिच्छति ।
महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ २-१४-११॥
kausalyā suprabhā deva pitā tvaṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra māciram || 2-14-11||

RMY 2-14-12

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
ततः संमानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ २-१४-१२॥
evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tataḥ saṃmānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 2-14-12||

RMY 2-14-13

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
मन्त्रेयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम् ॥ २-१४-१३॥
devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantreyete dhruvaṃ kiṃcidabhiṣecanasaṃhitam || 2-14-13||

RMY 2-14-14

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
संचोदयति राजानं मदर्थं मदिरेक्षणा ॥ २-१४-१४॥
lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
saṃcodayati rājānaṃ madarthaṃ madirekṣaṇā || 2-14-14||

RMY 2-14-15

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-१४-१५॥
yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 2-14-15||

RMY 2-14-16

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिः ।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्य च ॥ २-१४-१६॥
hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatiḥ |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāssva ramasya ca || 2-14-16||

RMY 2-14-17

पतिसंमानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ २-१४-१७॥
patisaṃmānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 2-14-17||

RMY 2-14-18

स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ।
ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम् ॥ २-१४-१८॥
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca |
tataḥ pāvakasaṃkāśamāruroha rathottamam || 2-14-18||

RMY 2-14-19

मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया हेमवर्चसं ।
करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ॥ २-१४-१९॥
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā hemavarcasaṃ |
kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ || 2-14-19||

RMY 2-14-20

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ।
प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ॥ २-१४-२०॥
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam |
prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā || 2-14-20||

RMY 2-14-21

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ।
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ॥ २-१४-२१॥
sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan |
niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ || 2-14-21||

RMY 2-14-22

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ।
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ॥ २-१४-२२॥
chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ || 2-14-22||

RMY 2-14-23

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत ।
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ॥ २-१४-२३॥
tato halahalāśabdastumulaḥ samajāyata |
tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ || 2-14-23||

RMY 2-14-24

स राघवस्तत्र कथाप्रलापं शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २-१४-२४॥
sa rāghavastatra kathāpralāpaṃ śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya pure janasya || 2-14-24||

RMY 2-14-25

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।
एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ।
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ॥ २-१४-२५॥
eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā |
lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya || 2-14-25||

RMY 2-14-26

स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ २-१४-२६॥
sa ghoṣavadbhiśca hayaiḥ sanāgaiḥ puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakairabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 2-14-26||

RMY 2-14-27

करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् ।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ २-१४-२७॥
kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram |
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 2-14-27||

Sarga: 15/111 (14)

RMY 2-15-1

स रामो रथमास्थाय संप्रहृष्टसुहृज्जनः ।
अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ॥ २-१५-१॥
sa rāmo rathamāsthāya saṃprahṛṣṭasuhṛjjanaḥ |
apaśyannagaraṃ śrīmānnānājanasamākulam || 2-15-1||

RMY 2-15-2

स गृहैरभ्रसंकाशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ।
राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ॥ २-१५-२॥
sa gṛhairabhrasaṃkāśaiḥ pāṇḍurairupaśobhitam |
rājamārgaṃ yayau rāmo madhyenāgarudhūpitam || 2-15-2||

RMY 2-15-3

शोभमानमसंबाधं तं राजपथमुत्तमम् ।
संवृतं विविधैः पण्यैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥ २-१५-३॥
śobhamānamasaṃbādhaṃ taṃ rājapathamuttamam |
saṃvṛtaṃ vividhaiḥ paṇyairbhakṣyairuccāvacairapi || 2-15-3||

RMY 2-15-4

आशीर्वादान्बहूञ्शृण्वन्सुहृद्भिः समुदीरितान् ।
यथार्हं चापि संपूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ॥ २-१५-४॥
āśīrvādānbahūñśṛṇvansuhṛdbhiḥ samudīritān |
yathārhaṃ cāpi saṃpūjya sarvāneva narānyayau || 2-15-4||

RMY 2-15-5

पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ।
अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ॥ २-१५-५॥
pitāmahairācaritaṃ tathaiva prapitāmahaiḥ |
adyopādāya taṃ mārgamabhiṣikto'nupālaya || 2-15-5||

RMY 2-15-6

यथा स्म लालिताः पित्रा यथा पूर्वैः पितामहैः ।
ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि ॥ २-१५-६॥
yathā sma lālitāḥ pitrā yathā pūrvaiḥ pitāmahaiḥ |
tataḥ sukhataraṃ sarve rāme vatsyāma rājani || 2-15-6||

RMY 2-15-7

अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ।
यथा पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २-१५-७॥
alamadya hi bhuktena paramārthairalaṃ ca naḥ |
yathā paśyāma niryāntaṃ rāmaṃ rājye pratiṣṭhitam || 2-15-7||

RMY 2-15-8

अतो हि न प्रियतरं नान्यत्किंचिद्भविष्यति ।
यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ॥ २-१५-८॥
ato hi na priyataraṃ nānyatkiṃcidbhaviṣyati |
yathābhiṣeko rāmasya rājyenāmitatejasaḥ || 2-15-8||

RMY 2-15-9

एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाः शुभाः ।
आत्मसंपूजनीः शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ॥ २-१५-९॥
etāścānyāśca suhṛdāmudāsīnaḥ kathāḥ śubhāḥ |
ātmasaṃpūjanīḥ śṛṇvanyayau rāmo mahāpatham || 2-15-9||

RMY 2-15-10

न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ।
नरः शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ॥ २-१५-१०॥
na hi tasmānmanaḥ kaściccakṣuṣī vā narottamāt |
naraḥ śaknotyapākraṣṭumatikrānte'pi rāghave || 2-15-10||

RMY 2-15-11

सर्वेषां स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ।
चतुर्णां हि वयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः ॥ २-१५-११॥
sarveṣāṃ sa hi dharmātmā varṇānāṃ kurute dayām |
caturṇāṃ hi vayaḥsthānāṃ tena te tamanuvratāḥ || 2-15-11||

RMY 2-15-12

स राजकुलमासाद्य महेन्द्रभवनोपमम् ।
राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ॥ २-१५-१२॥
sa rājakulamāsādya mahendrabhavanopamam |
rājaputraḥ piturveśma praviveśa śriyā jvalan || 2-15-12||

RMY 2-15-13

स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।
संनिवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरमभ्यगात् ॥ २-१५-१३॥
sa sarvāḥ samatikramya kakṣyā daśarathātmajaḥ |
saṃnivartya janaṃ sarvaṃ śuddhāntaḥpuramabhyagāt || 2-15-13||

RMY 2-15-14

ततः प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।
प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः ॥ २-१५-१४॥
tataḥ praviṣṭe piturantikaṃ tadā janaḥ sa sarvo mudito nṛpātmaje |
pratīkṣate tasya punaḥ sma nirgamaṃ yathodayaṃ candramasaḥ saritpatiḥ || 2-15-14||

Sarga: 16/111 (61)

RMY 2-16-1

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे ।
कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ २-१६-१॥
sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe |
kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā || 2-16-1||

RMY 2-16-2

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् ।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २-१६-२॥
sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat |
tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ || 2-16-2||

RMY 2-16-3

रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ २-१६-३॥
rāmetyuktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum || 2-16-3||

RMY 2-16-4

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् ।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ २-१६-४॥
tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham |
rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam || 2-16-4||

RMY 2-16-5

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम् ।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसं ॥ २-१६-५॥
indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasaṃtāpakarśitam |
niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasaṃ || 2-16-5||

RMY 2-16-6

ऊर्मि मालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् ।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥ २-१६-६॥
ūrmi mālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram |
upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā || 2-16-6||

RMY 2-16-7

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन् ।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ २-१६-७॥
acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śokamupadhārayan |
babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi || 2-16-7||

RMY 2-16-8

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः ।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ २-१६-८॥
cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ |
kiṃsvidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati || 2-16-8||

RMY 2-16-9

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति ।
तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ २-१६-९॥
anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati |
tasya māmadya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate || 2-16-9||

RMY 2-16-10

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः ।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥ २-१६-१०॥
sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ |
kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt || 2-16-10||

RMY 2-16-11

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता ।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥ २-१६-११॥
kaccinmayā nāparāddhamajñānādyena me pitā |
kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya || 2-16-11||

RMY 2-16-12

विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते ।
शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते ।
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ २-१६-१२॥
vivarṇavadano dīno na hi māmabhibhāṣate |
śārīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate |
saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham || 2-16-12||

RMY 2-16-13

कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने ।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ २-१६-१३॥
kaccinna kiṃcidbharate kumāre priyadarśane |
śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham || 2-16-13||

RMY 2-16-14

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः ।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ २-१६-१४॥
atoṣayanmahārājamakurvanvā piturvacaḥ |
muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe || 2-16-14||

RMY 2-16-15

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः ।
कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ २-१६-१५॥
yatomūlaṃ naraḥ paśyetprādurbhāvamihātmanaḥ |
kathaṃ tasminna varteta pratyakṣe sati daivate || 2-16-15||

RMY 2-16-16

कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम ।
उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥ २-१६-१६॥
kaccitte paruṣaṃ kiṃcidabhimānātpitā mama |
ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ || 2-16-16||

RMY 2-16-17

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः ।
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ २-१६-१७॥
etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ |
kiṃnimittamapūrvo'yaṃ vikāro manujādhipe || 2-16-17||

RMY 2-16-18

अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके ।
भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे ।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ २-१६-१८॥
ahaṃ hi vacanādrājñaḥ pateyamapi pāvake |
bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cārṇave |
niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca || 2-16-18||

RMY 2-16-19

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम् ।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ २-१६-१९॥
tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṅkṣitam |
kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate || 2-16-19||

RMY 2-16-20

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् ।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ २-१६-२०॥
tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam |
uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam || 2-16-20||

RMY 2-16-21

पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ २-१६-२१॥
purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava |
rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe || 2-16-21||

RMY 2-16-22

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् ।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ २-१६-२२॥
tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam |
gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava || 2-16-22||

RMY 2-16-23

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि ।
आत्मानं च नररेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥ २-१६-२३॥
yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi |
ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu || 2-16-23||

RMY 2-16-24

स निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् ।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २-१६-२४॥
sa nideśe pitustiṣṭha yathā tena pratiśrutam |
tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca || 2-16-24||

RMY 2-16-25

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस ॥ २-१६-२५॥
sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
abhiṣekamimaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa || 2-16-25||

RMY 2-16-26

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम् ।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ २-१६-२६॥
bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhāmimām |
nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām || 2-16-26||

RMY 2-16-27

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ २-१६-२७॥
tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 2-16-27||

RMY 2-16-28

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वतः ।
जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २-१६-२८॥
evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvataḥ |
jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2-16-28||

RMY 2-16-29

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः ।
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरमरिंदमः ॥ २-१६-२९॥
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
nābhinandati durdharṣo yathāpuramariṃdamaḥ || 2-16-29||

RMY 2-16-30

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः ।
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ २-१६-३०॥
manyurna ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ |
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 2-16-30||

RMY 2-16-31

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च ।
नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्यादहं प्रियम् ॥ २-१६-३१॥
hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |
niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryādahaṃ priyam || 2-16-31||

RMY 2-16-32

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे ।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ २-१६-३२॥
alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |
svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 2-16-32||

RMY 2-16-33

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च ।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ २-१६-३३॥
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 2-16-33||

RMY 2-16-34

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः ।
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २-१६-३४॥
kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 2-16-34||

RMY 2-16-35

तदाश्वासय हीमं त्वं किं न्विदं यन्महीपतिः ।
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ २-१६-३५॥
tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nvidaṃ yanmahīpatiḥ |
vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 2-16-35||

RMY 2-16-36

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ २-१६-३६॥
gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 2-16-36||

RMY 2-16-37

दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः ।
अविचार्य पितुर्वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश ॥ २-१६-३७॥
daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |
avicārya piturvākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa || 2-16-37||

RMY 2-16-38

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥ २-१६-३८॥
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 2-16-38||

RMY 2-16-39

एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः ॥ २-१६-३९॥
evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 2-16-39||

RMY 2-16-40

तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् ।
राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ २-१६-४०॥
tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |
rāma tasmāditaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 2-16-40||

RMY 2-16-41

व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते ।
नैतत्किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ २-१६-४१॥
vrīḍānvitaḥ svayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |
naitatkiṃcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 2-16-41||

RMY 2-16-42

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन् ।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ २-१६-४२॥
yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |
pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 2-16-42||

RMY 2-16-43

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ २-१६-४३॥
dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |
mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 2-16-43||

RMY 2-16-44

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः ।
कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ २-१६-४४॥
rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |
kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 2-16-44||

RMY 2-16-45

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदरम् ।
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१६-४५॥
tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram |
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 2-16-45||

RMY 2-16-46

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे ।
विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥ २-१६-४६॥
nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |
viddhi māmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 2-16-46||

RMY 2-16-47

यदत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ २-१६-४७॥
yadatrabhavataḥ kiṃcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |
prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 2-16-47||

RMY 2-16-48

न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ २-१६-४८॥
na hyato dharmacaraṇaṃ kiṃcidasti mahattaram |
yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 2-16-48||

RMY 2-16-49

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ २-१६-४९॥
anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 2-16-49||

RMY 2-16-50

न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणम् ।
यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ २-१६-५०॥
na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃcidāśaṃsase guṇam |
yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 2-16-50||

RMY 2-16-51

यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥ २-१६-५१॥
yāvanmātaramāpṛcche sītāṃ cānunayāmyaham |
tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 2-16-51||

RMY 2-16-52

भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा ।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ २-१६-५२॥
bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 2-16-52||

RMY 2-16-53

स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता ।
शोकादशक्नुवन्बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ २-१६-५३॥
sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |
śokādaśaknuvanbāṣpaṃ praruroda mahāsvanam || 2-16-53||

RMY 2-16-54

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तदा ।
कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥ २-१६-५४॥
vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitustadā |
kaikeyyāścāpyanāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ || 2-16-54||

RMY 2-16-55

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ २-१६-५५॥
sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |
niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 2-16-55||

RMY 2-16-56

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ २-१६-५६॥
taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |
lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 2-16-56||

RMY 2-16-57

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ २-१६-५७॥
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |
śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 2-16-57||

RMY 2-16-58

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति ।
लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेरिव क्षपा ॥ २-१६-५८॥
na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |
lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmeriva kṣapā || 2-16-58||

RMY 2-16-59

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम् ।
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ २-१६-५९॥
na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasuṃdharām |
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 2-16-59||

RMY 2-16-60

धारयन्मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ २-१६-६०॥
dhārayanmanasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |
praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 2-16-60||

RMY 2-16-61

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ २-१६-६१॥
praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |
na caiva rāmo'tra jagāma vikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 2-16-61||

Sarga: 17/111 (33)

RMY 2-17-1

रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः ।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २-१७-१॥
rāmastu bhṛśamāyasto niḥśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 2-17-1||

RMY 2-17-2

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ २-१७-२॥
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 2-17-2||

RMY 2-17-3

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्वृद्धान्राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २-१७-३॥
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasaṃpannānvṛddhānrājñābhisatkṛtān || 2-17-3||

RMY 2-17-4

प्रणम्य रामस्तान्वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः ।
स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २-१७-४॥
praṇamya rāmastānvṛddhāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāśca bālāśca dvārarakṣaṇatatparāḥ || 2-17-4||

RMY 2-17-5

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियं तदा ॥ २-१७-५॥
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyaṃ tadā || 2-17-5||

RMY 2-17-6

कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २-१७-६॥
kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 2-17-6||

RMY 2-17-7

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ २-१७-७॥
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 2-17-7||

RMY 2-17-8

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २-१७-८॥
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 2-17-8||

RMY 2-17-9

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २-१७-९॥
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā || 2-17-9||

RMY 2-17-10

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २-१७-१०॥
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kausalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 2-17-10||

RMY 2-17-11

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ २-१७-११॥
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 2-17-11||

RMY 2-17-12

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-१७-१२॥
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 2-17-12||

RMY 2-17-13

मातरं राघवः किंचित्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ।
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदानतः ॥ २-१७-१३॥
mātaraṃ rāghavaḥ kiṃcitprasāryāñjalimabravīt |
sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadānataḥ || 2-17-13||

RMY 2-17-14

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २-१७-१४॥
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 2-17-14||

RMY 2-17-15

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २-१७-१५॥
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 2-17-15||

RMY 2-17-16

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसं ॥ २-१७-१६॥
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasaṃ || 2-17-16||

RMY 2-17-17

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसं ॥ २-१७-१७॥
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasaṃ || 2-17-17||

RMY 2-17-18

उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम् ।
पांशुगुण्ठितसर्वाग्नीं विममर्श च पाणिना ॥ २-१७-१८॥
upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavāmiva vāhitām |
pāṃśuguṇṭhitasarvāgnīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 2-17-18||

RMY 2-17-19

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २-१७-१९॥
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 2-17-19||

RMY 2-17-20

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजा ॥ २-१७-२०॥
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajā || 2-17-20||

RMY 2-17-21

एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः ।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २-१७-२१॥
eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ |
aprajāsmīti saṃtāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 2-17-21||

RMY 2-17-22

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २-१७-२२॥
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre vipaśyeyamiti rāmāsthitaṃ mayā || 2-17-22||

RMY 2-17-23

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ।
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ॥ २-१७-२३॥
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī |
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati || 2-17-23||

RMY 2-17-24

त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ २-१७-२४॥
tvayi saṃnihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 2-17-24||

RMY 2-17-25

यो हि मां सेवते कश्चिदथ वाप्यनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २-१७-२५॥
yo hi māṃ sevate kaścidatha vāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya sa jano nābhibhāṣate || 2-17-25||

RMY 2-17-26

दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव ।
अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २-१७-२६॥
daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava |
atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 2-17-26||

RMY 2-17-27

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।
दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २-१७-२७॥
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 2-17-27||

RMY 2-17-28

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २-१७-२८॥
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 2-17-28||

RMY 2-17-29

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम ।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २-१७-२९॥
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakāśo'sti yamakṣaye mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 2-17-29||

RMY 2-17-30

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २-१७-३०॥
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 2-17-30||

RMY 2-17-31

इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।
तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २-१७-३१॥
idaṃ tu duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇātsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 2-17-31||

RMY 2-17-32

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।
गताहमद्यैव परेत संसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २-१७-३२॥
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva pareta saṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 2-17-32||

RMY 2-17-33

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २-१७-३३॥
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśāmya sā mahatsutamiva baddhamavekṣya kiṃnarī || 2-17-33||

Sarga: 18/111 (40)

RMY 2-18-1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २-१८-१॥
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 2-18-1||

RMY 2-18-2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत्स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ २-१८-२॥
na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchetstriyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2-18-2||

RMY 2-18-3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २-१८-३॥
viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānaḥ samanmathaḥ || 2-18-3||

RMY 2-18-4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथा विधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ २-१८-४॥
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathā vidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 2-18-4||

RMY 2-18-5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
अमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २-१८-५॥
na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
amitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 2-18-5||

RMY 2-18-6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥ २-१८-६॥
devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 2-18-6||

RMY 2-18-7

तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः ।
पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २-१८-७॥
tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥ punarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 2-18-7||

RMY 2-18-8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २-१८-८॥
yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 2-18-8||

RMY 2-18-9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २-१८-९॥
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
kaḥ samartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 2-18-9||

RMY 2-18-10

निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २-१८-१०॥
nirmanuṣyāmimāṃ sarvāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 2-18-10||

RMY 2-18-11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति ।
सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २-१८-११॥
bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitamicchati |
sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 2-18-11||

RMY 2-18-12

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २-१८-१२॥
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 2-18-12||

RMY 2-18-13

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २-१८-१३॥
anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 2-18-13||

RMY 2-18-14

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते ।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २-१८-१४॥
dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 2-18-14||

RMY 2-18-15

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २-१८-१५॥
harāmi vīryādduḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 2-18-15||

RMY 2-18-16

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ २-१८-१६॥
etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā || 2-18-16||

RMY 2-18-17

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २-१८-१७॥
bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ tattvaṃ kuruṣva yadi rocate || 2-18-17||

RMY 2-18-18

न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २-१८-१८॥
na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasaṃtaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 2-18-18||

RMY 2-18-19

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २-१८-१९॥
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 2-18-19||

RMY 2-18-20

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २-१८-२०॥
śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 2-18-20||

RMY 2-18-21

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम् ।
त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २-१८-२१॥
yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā hyaham |
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 2-18-21||

RMY 2-18-22

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २-१८-२२॥
tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 2-18-22||

RMY 2-18-23

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।
अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २-१८-२३॥
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 2-18-23||

RMY 2-18-24

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्रः सरितां पतिः ॥ २-१८-२४॥
tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmātsamudraḥ saritāṃ patiḥ || 2-18-24||

RMY 2-18-25

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २-१८-२५॥
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 2-18-25||

RMY 2-18-26

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २-१८-२६॥
nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 2-18-26||

RMY 2-18-27

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।
गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता ॥ २-१८-२७॥
ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā || 2-18-27||

RMY 2-18-28

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।
खनद्भिः सागरैर्भूतिमवाप्तः सुमहान्वधः ॥ २-१८-२८॥
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhiḥ sāgarairbhūtimavāptaḥ sumahānvadhaḥ || 2-18-28||

RMY 2-18-29

जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ २-१८-२९॥
jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunāraṇye piturvacanakāriṇā || 2-18-29||

RMY 2-18-30

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २-१८-३०॥
na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 2-18-30||

RMY 2-18-31

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २-१८-३१॥
tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 2-18-31||

RMY 2-18-32

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २-१८-३२॥
tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 2-18-32||

RMY 2-18-33

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २-१८-३३॥
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 2-18-33||

RMY 2-18-34

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २-१८-३४॥
saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 2-18-34||

RMY 2-18-35

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
पितुर्हि वचनाद्वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २-१८-३५॥
so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
piturhi vacanādvīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ || 2-18-35||

RMY 2-18-36

तदेनां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २-१८-३६॥
tadenāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 2-18-36||

RMY 2-18-37

तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसानतः ॥ २-१८-३७॥
tamevamuktvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ || 2-18-37||

RMY 2-18-38

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ।
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ॥ २-१८-३८॥
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me |
tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm || 2-18-38||

RMY 2-18-39

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।
अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २-१८-३९॥
yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇānna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 2-18-39||

RMY 2-18-40

प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २-१८-४०॥
prasādayannaravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 2-18-40||

Sarga: 19/111 (22)

RMY 2-19-1

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।
श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ २-१९-१॥
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 2-19-1||

RMY 2-19-2

आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥ २-१९-२॥
āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 2-19-2||

RMY 2-19-3

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम संभारसंभ्रमः ।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसंभ्रमः ॥ २-१९-३॥
saumitre yo'bhiṣekārthe mama saṃbhārasaṃbhramaḥ |
abhiṣekanivṛttyarthe so'stu saṃbhārasaṃbhramaḥ || 2-19-3||

RMY 2-19-4

यस्या मदभिषेकार्थं मानसं परितप्यते ।
माता नः सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु ॥ २-१९-४॥
yasyā madabhiṣekārthaṃ mānasaṃ paritapyate |
mātā naḥ sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru || 2-19-4||

RMY 2-19-5

तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥ २-१९-५॥
tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |
manasi pratisaṃjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 2-19-5||

RMY 2-19-6

न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।
मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ २-१९-६॥
na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |
mātṝṇāṃ vā piturvāhaṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 2-19-6||

RMY 2-19-7

सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।
परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥ २-१९-७॥
satyaḥ satyābhisaṃdhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |
paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 2-19-7||

RMY 2-19-8

तस्यापि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ २-१९-८॥
tasyāpi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |
satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 2-19-8||

RMY 2-19-9

अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुनः ॥ २-१९-९॥
abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |
anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥ punaḥ || 2-19-9||

RMY 2-19-10

मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥ २-१९-१०॥
mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 2-19-10||

RMY 2-19-11

मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् ॥ २-१९-११॥
mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |
gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥsukham || 2-19-11||

RMY 2-19-12

बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।
तत्तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥ २-१९-१२॥
buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |
tattu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi māciram || 2-19-12||

RMY 2-19-13

कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ २-१९-१३॥
kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 2-19-13||

RMY 2-19-14

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।
यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ २-१९-१४॥
kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |
yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 2-19-14||

RMY 2-19-15

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ २-१९-१५॥
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 2-19-15||

RMY 2-19-16

सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये ॥ २-१९-१६॥
so'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiśca durvacaiḥ |
ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye || 2-19-16||

RMY 2-19-17

कथं प्रकृतिसंपन्ना राजपुत्री तथागुणा ।
ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ ॥ २-१९-१७॥
kathaṃ prakṛtisaṃpannā rājaputrī tathāguṇā |
brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsaṃnidhau || 2-19-17||

RMY 2-19-18

यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न हन्यते ।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ २-१९-१८॥
yadacintyaṃ tu taddaivaṃ bhūteṣvapi na hanyate |
vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 2-19-18||

RMY 2-19-19

कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।
यस्य न ग्रहणं किंचित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥ २-१९-१९॥
kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |
yasya na grahaṇaṃ kiṃcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate || 2-19-19||

RMY 2-19-20

सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।
यस्य किंचित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २-१९-२०॥
sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
yasya kiṃcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 2-19-20||

RMY 2-19-21

व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ।
तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ २-१९-२१॥
vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate |
tasmādaparitāpaḥ saṃstvamapyanuvidhāya mām |
pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 2-19-21||

RMY 2-19-22

न लक्ष्मणास्मिन्मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।
दैवाभिपन्ना हि वदन्त्यनिष्टं जानासि दैवं च तथाप्रभावम् ॥ २-१९-२२॥
na lakṣmaṇāsminmama rājyavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |
daivābhipannā hi vadantyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathāprabhāvam || 2-19-22||

Sarga: 20/111 (36)

RMY 2-20-1

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधःशिरा मुहुः ।
श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥ २-२०-१॥
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaḥśirā muhuḥ |
śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 2-20-1||

RMY 2-20-2

तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभ ।
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ २-२०-२॥
tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabha |
niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2-20-2||

RMY 2-20-3

तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा ।
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ २-२०-३॥
tasya duṣprativīkṣyaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 2-20-3||

RMY 2-20-4

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ।
तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ २-२०-४॥
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 2-20-4||

RMY 2-20-5

अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।
अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥ २-२०-५॥
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahānayam || 2-20-5||

RMY 2-20-6

धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया ।
कथं ह्येतदसंभ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥ २-२०-६॥
dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |
kathaṃ hyetadasaṃbhrāntastvadvidho vaktumarhati || 2-20-6||

RMY 2-20-7

यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः ।
किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥ २-२०-७॥
yathā daivamaśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 2-20-7||

RMY 2-20-8

पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते ।
सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥ २-२०-८॥
pāpayoste kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate |
santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātmankiṃ na budhyase || 2-20-8||

RMY 2-20-9

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ।
येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते ।
स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥ २-२०-९॥
lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
yeneyamāgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahīpate |
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 2-20-9||

RMY 2-20-10

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ २-२०-१०॥
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |
tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 2-20-10||

RMY 2-20-11

विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते ।
वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ २-२०-११॥
viklavo vīryahīno yaḥ sa daivamanuvartate |
vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 2-20-11||

RMY 2-20-12

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति ॥ २-२०-१२॥
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so'vasīdati || 2-20-12||

RMY 2-20-13

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च ।
दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥ २-२०-१३॥
drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 2-20-13||

RMY 2-20-14

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।
यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ २-२०-१४॥
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 2-20-14||

RMY 2-20-15

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ।
प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ २-२०-१५॥
atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |
pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 2-20-15||

RMY 2-20-16

लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ।
न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ २-२०-१६॥
lokapālāḥ samastāste nādya rāmābhiṣecanam |
na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 2-20-16||

RMY 2-20-17

यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ।
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥ २-२०-१७॥
yairvivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |
araṇye te vivatsyanti caturdaśa samāstathā || 2-20-17||

RMY 2-20-18

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ।
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ २-२०-१८॥
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |
abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 2-20-18||

RMY 2-20-19

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ।
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ २-२०-१९॥
madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 2-20-19||

RMY 2-20-20

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ।
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ २-२०-२०॥
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 2-20-20||

RMY 2-20-21

पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते ।
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥ २-२०-२१॥
pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |
prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 2-20-21||

RMY 2-20-22

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ।
नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि ॥ २-२०-२२॥
sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
naivamicchasi dharmātmanrājyaṃ rāma tvamātmani || 2-20-22||

RMY 2-20-23

प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् ।
राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥ २-२०-२३॥
pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk |
rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 2-20-23||

RMY 2-20-24

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ।
अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥ २-२०-२४॥
maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 2-20-24||

RMY 2-20-25

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे ।
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ २-२०-२५॥
na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |
nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ || 2-20-25||

RMY 2-20-26

अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् ।
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ २-२०-२६॥
amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |
na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yaḥ syācchatrurmato mama || 2-20-26||

RMY 2-20-27

असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ।
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ २-२०-२७॥
asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 2-20-27||

RMY 2-20-28

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ।
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥ २-२०-२८॥
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |
hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 2-20-28||

RMY 2-20-29

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ।
पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ २-२०-२९॥
khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 2-20-29||

RMY 2-20-30

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने ।
कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ २-२०-३०॥
baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |
kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 2-20-30||

RMY 2-20-31

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान् ।
विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥ २-२०-३१॥
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūñjanān |
viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 2-20-31||

RMY 2-20-32

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।
राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ २-२०-३२॥
adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho || 2-20-32||

RMY 2-20-33

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च ।
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ २-२०-३३॥
adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |
vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 2-20-33||

RMY 2-20-34

अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥ २-२०-३४॥
anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |
abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe || 2-20-34||

RMY 2-20-35

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत्प्राणयशः सुहृज्जनैः ।
यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ २-२०-३५॥
bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛtprāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ |
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavettathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ || 2-20-35||

RMY 2-20-36

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।
उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥ २-२०-३६॥
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛtsa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 2-20-36||

Sarga: 21/111 (25)

RMY 2-21-1

तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने ।
कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ २-२१-१॥
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśapālane |
kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 2-21-1||

RMY 2-21-2

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ २-२१-२॥
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2-21-2||

RMY 2-21-3

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्ययम् ॥ २-२१-३॥
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalānyayam || 2-21-3||

RMY 2-21-4

क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।
गुणवान्दयितो राज्ञो राघवो यद्विवास्यते ॥ २-२१-४॥
ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājño rāghavo yadvivāsyate || 2-21-4||

RMY 2-21-5

त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ २-२१-५॥
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 2-21-5||

RMY 2-21-6

कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।
अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥ २-२१-६॥
kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 2-21-6||

RMY 2-21-7

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २-२१-७॥
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 2-21-7||

RMY 2-21-8

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ २-२१-८॥
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 2-21-8||

RMY 2-21-9

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः ॥ २-२१-९॥
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ || 2-21-9||

RMY 2-21-10

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
शुश्रूषा क्रियतां तावत्स हि धर्मः सनातनः ॥ २-२१-१०॥
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 2-21-10||

RMY 2-21-11

एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना ।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ २-२१-११॥
evamuktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 2-21-11||

RMY 2-21-12

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २-२१-१२॥
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 2-21-12||

RMY 2-21-13

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ २-२१-१३॥
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 2-21-13||

RMY 2-21-14

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥ २-२१-१४॥
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 2-21-14||

RMY 2-21-15

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला ॥ २-२१-१५॥
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā || 2-21-15||

RMY 2-21-16

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यं मृगीं यथा ।
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ॥ २-२१-१६॥
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyaṃ mṛgīṃ yathā |
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā || 2-21-16||

RMY 2-21-17

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ।
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च ।
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥ २-२१-१७॥
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt |
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca |
bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ || 2-21-17||

RMY 2-21-18

भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा ॥ २-२१-१८॥
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā || 2-21-18||

RMY 2-21-19

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।
श्रमं नावाप्नुयात्किंचिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥ २-२१-१९॥
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiṃcidapramattā tathā kuru || 2-21-19||

RMY 2-21-20

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।
भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत् ॥ २-२१-२०॥
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatirbhavet || 2-21-20||

RMY 2-21-21

शुश्रूषमेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।
एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥ २-२१-२१॥
śuśrūṣameva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 2-21-21||

RMY 2-21-22

पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सुव्रताः ।
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ॥ २-२१-२२॥
pūjyāste matkṛte devi brāhmaṇāścaiva suvratāḥ |
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī || 2-21-22||

RMY 2-21-23

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥ २-२१-२३॥
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 2-21-23||

RMY 2-21-24

एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ।
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो ॥ २-२१-२४॥
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt |
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibho || 2-21-24||

RMY 2-21-25

तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥ २-२१-२५॥
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 2-21-25||

Sarga: 22/111 (20)

RMY 2-22-1

सापनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि ।
चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥ २-२२-१॥
sāpanīya tamāyāsamupaspṛśya jalaṃ śuci |
cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī || 2-22-1||

RMY 2-22-2

स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः ।
स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा ॥ २-२२-२॥
svasti sādhyāśca viśve ca marutaśca maharṣayaḥ |
svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago'ryamā || 2-22-2||

RMY 2-22-3

ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासाः संवत्सराः क्षपाः ।
दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ॥ २-२२-३॥
ṛtavaścaiva pakṣāśca māsāḥ saṃvatsarāḥ kṣapāḥ |
dināni ca muhūrtāśca svasti kurvantu te sadā || 2-22-3||

RMY 2-22-4

स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पान्तु त्वां पुत्र सर्वतः ।
स्कन्दश्च भगवान्देवः सोमश्च सबृहस्पतिः ॥ २-२२-४॥
smṛtirdhṛtiśca dharmaśca pāntu tvāṃ putra sarvataḥ |
skandaśca bhagavāndevaḥ somaśca sabṛhaspatiḥ || 2-22-4||

RMY 2-22-5

सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः ।
नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः ।
महावनानि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः ॥ २-२२-५॥
saptarṣayo nāradaśca te tvāṃ rakṣantu sarvataḥ |
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāśca sahadevatāḥ |
mahāvanāni carato muniveṣasya dhīmataḥ || 2-22-5||

RMY 2-22-6

प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने ।
सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव ॥ २-२२-६॥
plavagā vṛścikā daṃśā maśakāścaiva kānane |
sarīsṛpāśca kīṭāśca mā bhūvangahane tava || 2-22-6||

RMY 2-22-7

महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः ।
महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥ २-२२-७॥
mahādvipāśca siṃhāśca vyāghrā ṛkṣāśca daṃṣṭriṇaḥ |
mahiṣāḥ śṛṅgiṇo raudrā na te druhyantu putraka || 2-22-7||

RMY 2-22-8

नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्त्वजातयः ।
मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया संपूजितास्त्विह ॥ २-२२-८॥
nṛmāṃsabhojanā raudrā ye cānye sattvajātayaḥ |
mā ca tvāṃ hiṃsiṣuḥ putra mayā saṃpūjitāstviha || 2-22-8||

RMY 2-22-9

आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ।
सर्वसंपत्तयो राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक ॥ २-२२-९॥
āgamāste śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ |
sarvasaṃpattayo rāma svastimāngaccha putraka || 2-22-9||

RMY 2-22-10

स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ।
सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ॥ २-२२-१०॥
svasti te'stvāntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ |
sarvebhyaścaiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ || 2-22-10||

RMY 2-22-11

सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः ।
ये च शेषाः सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम् ॥ २-२२-११॥
sarvalokaprabhurbrahmā bhūtabhartā tatharṣayaḥ |
ye ca śeṣāḥ surāste tvāṃ rakṣantu vanavāsinam || 2-22-11||

RMY 2-22-12

इति माल्यैः सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी ।
स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना ॥ २-२२-१२॥
iti mālyaiḥ suragaṇāngandhaiścāpi yaśasvinī |
stutibhiścānurūpābhirānarcāyatalocanā || 2-22-12||

RMY 2-22-13

यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते ।
वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ २-२२-१३॥
yanmaṅgalaṃ sahasrākṣe sarvadevanamaskṛte |
vṛtranāśe samabhavattatte bhavatu maṅgalam || 2-22-13||

RMY 2-22-14

यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत्पुरा ।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ २-२२-१४॥
yanmaṅgalaṃ suparṇasya vinatākalpayatpurā |
amṛtaṃ prārthayānasya tatte bhavatu maṅgalam || 2-22-14||

RMY 2-22-15

ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् ।
चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥ २-२२-१५॥
oṣadhīṃ cāpi siddhārthāṃ viśalyakaraṇīṃ śubhām |
cakāra rakṣāṃ kausalyā mantrairabhijajāpa ca || 2-22-15||

RMY 2-22-16

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ।
अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ २-२२-१६॥
ānamya mūrdhni cāghrāya pariṣvajya yaśasvinī |
avadatputra siddhārtho gaccha rāma yathāsukham || 2-22-16||

RMY 2-22-17

अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् ।
पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवेश्मनि ॥ २-२२-१७॥
arogaṃ sarvasiddhārthamayodhyāṃ punarāgatam |
paśyāmi tvāṃ sukhaṃ vatsa susthitaṃ rājaveśmani || 2-22-17||

RMY 2-22-18

मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः ।
अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव ॥ २-२२-१८॥
mayārcitā devagaṇāḥ śivādayo maharṣayo bhūtamahāsuroragāḥ |
abhiprayātasya vanaṃ cirāya te hitāni kāṅkṣantu diśaśca rāghava || 2-22-18||

RMY 2-22-19

इतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे ॥ २-२२-१९॥
itīva cāśrupratipūrṇalocanā samāpya ca svastyayanaṃ yathāvidhi |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ punaḥ punaścāpi nipīḍya sasvaje || 2-22-19||

RMY 2-22-20

तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः ।
जगाम सीतानिलयं महायशाः स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया ॥ २-२२-२०॥
tathā tu devyā sa kṛtapradakṣiṇo nipīḍya mātuścaraṇau punaḥ punaḥ |
jagāma sītānilayaṃ mahāyaśāḥ sa rāghavaḥ prajvalitaḥ svayā śriyā || 2-22-20||

Sarga: 23/111 (34)

RMY 2-23-1

अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः संप्रस्थितो वनम् ।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ २-२३-१॥
abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam |
kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 2-23-1||

RMY 2-23-2

विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ २-२३-२॥
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam |
hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2-23-2||

RMY 2-23-3

वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।
तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ २-२३-३॥
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 2-23-3||

RMY 2-23-4

देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।
अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ २-२३-४॥
devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 2-23-4||

RMY 2-23-5

प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम् ।
प्रहृष्टजनसंपूर्णं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ २-२३-५॥
praviveśātha rāmastu svaveśma suvibhūṣitam |
prahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ || 2-23-5||

RMY 2-23-6

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।
अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ २-२३-६॥
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim |
apaśyacchokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam || 2-23-6||

RMY 2-23-7

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।
आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥ २-२३-७॥
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisaṃtaptā kimidānīmidaṃ prabho || 2-23-7||

RMY 2-23-8

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान्युक्तः पुष्यो न राघव ।
प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥ २-२३-८॥
adya bārhaspataḥ śrīmānyuktaḥ puṣyo na rāghava |
procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 2-23-8||

RMY 2-23-9

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।
आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणाभिविराजते ॥ २-२३-९॥
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca |
āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate || 2-23-9||

RMY 2-23-10

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ २-२३-१०॥
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam |
candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 2-23-10||

RMY 2-23-11

वाग्मिनो बन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वं नरर्षभ ।
स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥ २-२३-११॥
vāgmino bandinaścāpi prahṛṣṭāstvaṃ nararṣabha |
stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ || 2-23-11||

RMY 2-23-12

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ २-२३-१२॥
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ || 2-23-12||

RMY 2-23-13

न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।
अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥ २-२३-१३॥
na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā || 2-23-13||

RMY 2-23-14

चतुर्भिर्वेगसंपन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः ।
मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥ २-२३-१४॥
caturbhirvegasaṃpannairhayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 2-23-14||

RMY 2-23-15

न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस्तव लक्षणपूजितः ।
प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥ २-२३-१५॥
na hastī cāgrataḥ śrīmāṃstava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 2-23-15||

RMY 2-23-16

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।
भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥ २-२३-१६॥
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram || 2-23-16||

RMY 2-23-17

अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।
अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥ २-२३-१७॥
abhiṣeko yadā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 2-23-17||

RMY 2-23-18

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।
सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ २-२३-१८॥
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ |
sīte tatrabhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 2-23-18||

RMY 2-23-19

कुले महति संभूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।
शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥ २-२३-१९॥
kule mahati saṃbhūte dharmajñe dharmacāriṇi |
śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 2-23-19||

RMY 2-23-20

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे ।
कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ ॥ २-२३-२०॥
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me |
kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau || 2-23-20||

RMY 2-23-21

तयाद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।
प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २-२३-२१॥
tayādya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate |
pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 2-23-21||

RMY 2-23-22

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।
पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ।
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥ २-२३-२२॥
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā |
pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ |
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam || 2-23-22||

RMY 2-23-23

भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन ।
ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।
तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ २-२३-२३॥
bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadācana |
ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam |
tasmānna te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 2-23-23||

RMY 2-23-24

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।
अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ २-२३-२४॥
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum || 2-23-24||

RMY 2-23-25

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् ।
वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ २-२३-२५॥
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan |
vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini || 2-23-25||

RMY 2-23-26

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।
व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे ॥ २-२३-२६॥
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam |
vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe || 2-23-26||

RMY 2-23-27

काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।
वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥ २-२३-२७॥
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 2-23-27||

RMY 2-23-28

माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता ।
धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानमर्हति ॥ २-२३-२८॥
mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā |
dharmamevāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānamarhati || 2-23-28||

RMY 2-23-29

वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः ।
स्नेहप्रणयसंभोगैः समा हि मम मातरः ॥ २-२३-२९॥
vanditavyāśca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ |
snehapraṇayasaṃbhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ || 2-23-29||

RMY 2-23-30

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।
त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ २-२३-३०॥
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |
tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 2-23-30||

RMY 2-23-31

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।
स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ २-२३-३१॥
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 2-23-31||

RMY 2-23-32

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।
राजानः संप्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ २-२३-३२॥
ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ |
rājānaḥ saṃprasīdanti prakupyanti viparyaye || 2-23-32||

RMY 2-23-33

औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।
समर्थान्संप्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥ २-२३-३३॥
aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ |
samarthānsaṃpragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 2-23-33||

RMY 2-23-34

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥ २-२३-३४॥
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini |
yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasyacittathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 2-23-34||

Sarga: 24/111 (19)

RMY 2-24-1

एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी ।
प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-२४-१॥
evamuktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī |
praṇayādeva saṃkruddhā bhartāramidamabravīt || 2-24-1||

RMY 2-24-2

आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा ।
स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते ॥ २-२४-२॥
āryaputra pitā mātā bhrātā putrastathā snuṣā |
svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyamupāsate || 2-24-2||

RMY 2-24-3

भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।
अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि ॥ २-२४-३॥
bharturbhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha |
ataścaivāhamādiṣṭā vane vastavyamityapi || 2-24-3||

RMY 2-24-4

न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः ।
इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा ॥ २-२४-४॥
na pitā nātmajo nātmā na mātā na sakhījanaḥ |
iha pretya ca nārīṇāṃ patireko gatiḥ sadā || 2-24-4||

RMY 2-24-5

यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव ।
अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान् ॥ २-२४-५॥
yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanamadyaiva rāghava |
agrataste gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān || 2-24-5||

RMY 2-24-6

ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम् ।
नय मां वीर विश्रब्धः पापं मयि न विद्यते ॥ २-२४-६॥
īrṣyāroṣau bahiṣkṛtya bhuktaśeṣamivodakam |
naya māṃ vīra viśrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate || 2-24-6||

RMY 2-24-7

प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा ।
सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते ॥ २-२४-७॥
prāsādāgrairvimānairvā vaihāyasagatena vā |
sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate || 2-24-7||

RMY 2-24-8

अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् ।
नास्मि संप्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥ २-२४-८॥
anuśiṣṭāsmi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam |
nāsmi saṃprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā || 2-24-8||

RMY 2-24-9

सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः ।
अचिन्तयन्ती त्रीँल्लोकांश्चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥ २-२४-९॥
sukhaṃ vane nivatsyāmi yathaiva bhavane pituḥ |
acintayantī trī~llokāṃścintayantī pativratam || 2-24-9||

RMY 2-24-10

शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी ।
सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु ॥ २-२४-१०॥
śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī |
saha raṃsye tvayā vīra vaneṣu madhugandhiṣu || 2-24-10||

RMY 2-24-11

त्वं हि कर्तुं वने शक्तो राम संपरिपालनम् ।
अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद ॥ २-२४-११॥
tvaṃ hi kartuṃ vane śakto rāma saṃparipālanam |
anyasyāpi janasyeha kiṃ punarmama mānada || 2-24-11||

RMY 2-24-12

फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः ।
न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥ २-२४-१२॥
phalamūlāśanā nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |
na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā || 2-24-12||

RMY 2-24-13

इच्छामि सरितः शैलान्पल्वलानि वनानि च ।
द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥ २-२४-१३॥
icchāmi saritaḥ śailānpalvalāni vanāni ca |
draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā || 2-24-13||

RMY 2-24-14

हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः ।
इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता ॥ २-२४-१४॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīḥ sādhupuṣpitāḥ |
iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṃgatā || 2-24-14||

RMY 2-24-15

सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी ।
एवं वर्षसहस्राणां शतं वाहं त्वया सह ॥ २-२४-१५॥
saha tvayā viśālākṣa raṃsye paramanandinī |
evaṃ varṣasahasrāṇāṃ śataṃ vāhaṃ tvayā saha || 2-24-15||

RMY 2-24-16

स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव ।
त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये ॥ २-२४-१६॥
svarge'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava |
tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tamapi rocaye || 2-24-16||

RMY 2-24-17

अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैर्युतम् ।
वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे तवैव पादावुपगृह्य संमता ॥ २-२४-१७॥
ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ mṛgāyutaṃ vānaravāraṇairyutam |
vane nivatsyāmi yathā piturgṛhe tavaiva pādāvupagṛhya saṃmatā || 2-24-17||

RMY 2-24-18

अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् ।
नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां न ते मयातो गुरुता भविष्यति ॥ २-२४-१८॥
ananyabhāvāmanuraktacetasaṃ tvayā viyuktāṃ maraṇāya niścitām |
nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanāṃ na te mayāto gurutā bhaviṣyati || 2-24-18||

RMY 2-24-19

तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलो न च स्म सीतां नृवरो निनीषति ।
उवाच चैनां बहु संनिवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति ॥ २-२४-१९॥
tathā bruvāṇāmapi dharmavatsalo na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati |
uvāca caināṃ bahu saṃnivartane vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati || 2-24-19||

Sarga: 25/111 (15)

RMY 2-25-1

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २-२५-१॥
sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ |
nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha || 2-25-1||

RMY 2-25-2

सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा ।
इहाचर स्वधर्मं त्वं मा यथा मनसः सुखम् ॥ २-२५-२॥
sīte mahākulīnāsi dharme ca niratā sadā |
ihācara svadharmaṃ tvaṃ mā yathā manasaḥ sukham || 2-25-2||

RMY 2-25-3

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले ।
वने दोषा हि बहवो वदतस्तान्निबोध मे ॥ २-२५-३॥
sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayābale |
vane doṣā hi bahavo vadatastānnibodha me || 2-25-3||

RMY 2-25-4

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ २-२५-४॥
sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ |
bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate || 2-25-4||

RMY 2-25-5

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ २-२५-५॥
hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate |
sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam || 2-25-5||

RMY 2-25-6

गिरिनिर्झरसंभूता गिरिकन्दरवासिनाम् ।
सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ २-२५-६॥
girinirjharasaṃbhūtā girikandaravāsinām |
siṃhānāṃ ninadā duḥkhāḥ śrotuṃ duḥkhamato vanam || 2-25-6||

RMY 2-25-7

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले ।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-७॥
supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale |
rātriṣu śramakhinnena tasmādduḥkhataraṃ vanam || 2-25-7||

RMY 2-25-8

उपवासश्च कर्तव्या यथाप्राणेन मैथिलि ।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा ॥ २-२५-८॥
upavāsaśca kartavyā yathāprāṇena maithili |
jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā || 2-25-8||

RMY 2-25-9

अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः ।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-९॥
atīva vātastimiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ |
bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam || 2-25-9||

RMY 2-25-10

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।
चरन्ति पृथिवीं दर्पादतो दुखतरं वनम् ॥ २-२५-१०॥
sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini |
caranti pṛthivīṃ darpādato dukhataraṃ vanam || 2-25-10||

RMY 2-25-11

नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।
तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-११॥
nadīnilayanāḥ sarpā nadīkuṭilagāminaḥ |
tiṣṭhantyāvṛtya panthānamato duḥkhataraṃ vanam || 2-25-11||

RMY 2-25-12

पतंगा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह ।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ २-२५-१२॥
pataṃgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakaiḥ saha |
bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam || 2-25-12||

RMY 2-25-13

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशकाशाश्च भामिनि ।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम् ॥ २-२५-१३॥
drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśakāśāśca bhāmini |
vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhataraṃ vanam || 2-25-13||

RMY 2-25-14

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव ।
विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम् ॥ २-२५-१४॥
tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava |
vimṛśanniha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam || 2-25-14||

RMY 2-25-15

वनं तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना ।
न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता ॥ २-२५-१५॥
vanaṃ tu netuṃ na kṛtā matistadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |
na tasya sītā vacanaṃ cakāra tattato'bravīdrāmamidaṃ suduḥkhitā || 2-25-15||

Sarga: 26/111 (22)

RMY 2-26-1

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता ।
प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-२६-१॥
etattu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā |
prasaktāśrumukhī mandamidaṃ vacanamabravīt || 2-26-1||

RMY 2-26-2

ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति ।
गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ॥ २-२६-२॥
ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati |
guṇānityeva tānviddhi tava snehapuraskṛtān || 2-26-2||

RMY 2-26-3

त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया ।
त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम् ॥ २-२६-३॥
tvayā ca saha gantavyaṃ mayā gurujanājñayā |
tvadviyogena me rāma tyaktavyamiha jīvitam || 2-26-3||

RMY 2-26-4

न च मां त्वत्समीपस्थमपि शक्नोति राघव ।
सुराणामीश्वरः शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा ॥ २-२६-४॥
na ca māṃ tvatsamīpasthamapi śaknoti rāghava |
surāṇāmīśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitumojasā || 2-26-4||

RMY 2-26-5

पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम् ।
काममेवंविधं राम त्वया मम विदर्शितम् ॥ २-२६-५॥
patihīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum |
kāmamevaṃvidhaṃ rāma tvayā mama vidarśitam || 2-26-5||

RMY 2-26-6

अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम् ।
पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने ॥ २-२६-६॥
atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam |
purā pitṛgṛhe satyaṃ vastavyaṃ kila me vane || 2-26-6||

RMY 2-26-7

लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वाहं वचनं गृहे ।
वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल ॥ २-२६-७॥
lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvāhaṃ vacanaṃ gṛhe |
vanavāsakṛtotsāhā nityameva mahābala || 2-26-7||

RMY 2-26-8

आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्यः स मया किल ।
सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा ॥ २-२६-८॥
ādeśo vanavāsasya prāptavyaḥ sa mayā kila |
sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā || 2-26-8||

RMY 2-26-9

कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया ।
कालश्चायं समुत्पन्नः सत्यवाग्भवतु द्विजः ॥ २-२६-९॥
kṛtādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā |
kālaścāyaṃ samutpannaḥ satyavāgbhavatu dvijaḥ || 2-26-9||

RMY 2-26-10

वनवासे हि जानामि दुःखानि बहुधा किल ।
प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः ॥ २-२६-१०॥
vanavāse hi jānāmi duḥkhāni bahudhā kila |
prāpyante niyataṃ vīra puruṣairakṛtātmabhiḥ || 2-26-10||

RMY 2-26-11

कन्यया च पितुर्गेहे वनवासः श्रुतो मया ।
भिक्षिण्याः साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः ॥ २-२६-११॥
kanyayā ca piturgehe vanavāsaḥ śruto mayā |
bhikṣiṇyāḥ sādhuvṛttāyā mama māturihāgrataḥ || 2-26-11||

RMY 2-26-12

प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं वै बहुविधं प्रभो ।
गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया ॥ २-२६-१२॥
prasāditaśca vai pūrvaṃ tvaṃ vai bahuvidhaṃ prabho |
gamanaṃ vanavāsasya kāṅkṣitaṃ hi saha tvayā || 2-26-12||

RMY 2-26-13

कृतक्षणाहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव ।
वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते ॥ २-२६-१३॥
kṛtakṣaṇāhaṃ bhadraṃ te gamanaṃ prati rāghava |
vanavāsasya śūrasya caryā hi mama rocate || 2-26-13||

RMY 2-26-14

शुद्धात्मन्प्रेमभावाद्धि भविष्यामि विकल्मषा ।
भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥ २-२६-१४॥
śuddhātmanpremabhāvāddhi bhaviṣyāmi vikalmaṣā |
bhartāramanugacchantī bhartā hi mama daivatam || 2-26-14||

RMY 2-26-15

प्रेत्यभावेऽपि कल्याणः संगमो मे सह त्वया ।
श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥ २-२६-१५॥
pretyabhāve'pi kalyāṇaḥ saṃgamo me saha tvayā |
śrutirhi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām || 2-26-15||

RMY 2-26-16

इह लोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते ।
अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा ॥ २-२६-१६॥
iha loke ca pitṛbhiryā strī yasya mahāmate |
adbhirdattā svadharmeṇa pretyabhāve'pi tasya sā || 2-26-16||

RMY 2-26-17

एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम् ।
नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥ २-२६-१७॥
evamasmātsvakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām |
nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā || 2-26-17||

RMY 2-26-18

भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः ।
नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम् ॥ २-२६-१८॥
bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
netumarhasi kākutstha samānasukhaduḥkhinīm || 2-26-18||

RMY 2-26-19

यदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि ।
विषमग्निं जलं वाहमास्थास्ये मृत्युकारणात् ॥ २-२६-१९॥
yadi māṃ duḥkhitāmevaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi |
viṣamagniṃ jalaṃ vāhamāsthāsye mṛtyukāraṇāt || 2-26-19||

RMY 2-26-20

एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति ।
नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम् ॥ २-२६-२०॥
evaṃ bahuvidhaṃ taṃ sā yācate gamanaṃ prati |
nānumene mahābāhustāṃ netuṃ vijanaṃ vanam || 2-26-20||

RMY 2-26-21

एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता ।
स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः ॥ २-२६-२१॥
evamuktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā |
snāpayantīva gāmuṣṇairaśrubhirnayanacyutaiḥ || 2-26-21||

RMY 2-26-22

चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान् ।
क्रोधाविष्टां तु वैदेहीं काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत् ॥ २-२६-२२॥
cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitumātmavān |
krodhāviṣṭāṃ tu vaidehīṃ kākutstho bahvasāntvayat || 2-26-22||

Sarga: 27/111 (33)

RMY 2-27-1

सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा ।
वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-२७-१॥
sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janakātmajā |
vanavāsanimittāya bhartāramidamabravīt || 2-27-1||

RMY 2-27-2

सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसं ।
प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥ २-२७-२॥
sā tamuttamasaṃvignā sītā vipulavakṣasaṃ |
praṇayāccābhimānācca paricikṣepa rāghavam || 2-27-2||

RMY 2-27-3

किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः ।
राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥ २-२७-३॥
kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ |
rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham || 2-27-3||

RMY 2-27-4

अनृतं बललोकोऽयमज्ञानाद्यद्धि वक्ष्यति ।
तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥ २-२७-४॥
anṛtaṃ balaloko'yamajñānādyaddhi vakṣyati |
tejo nāsti paraṃ rāme tapatīva divākare || 2-27-4||

RMY 2-27-5

किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते ।
यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥ २-२७-५॥
kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇastvaṃ kuto vā bhayamasti te |
yatparityaktukāmastvaṃ māmananyaparāyaṇām || 2-27-5||

RMY 2-27-6

द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् ।
सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥ २-२७-६॥
dyumatsenasutaṃ vīra satyavantamanuvratām |
sāvitrīmiva māṃ viddhi tvamātmavaśavartinīm || 2-27-6||

RMY 2-27-7

न त्वहं मनसाप्यन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ ।
त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी ॥ २-२७-७॥
na tvahaṃ manasāpyanyaṃ draṣṭāsmi tvadṛte'nagha |
tvayā rāghava gaccheyaṃ yathānyā kulapāṃsanī || 2-27-7||

RMY 2-27-8

स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् ।
शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥ २-२७-८॥
svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satīm |
śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātumicchasi || 2-27-8||

RMY 2-27-9

स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि ।
तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह त्वया ॥ २-२७-९॥
sa māmanādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātumarhasi |
tapo vā yadi vāraṇyaṃ svargo vā syātsaha tvayā || 2-27-9||

RMY 2-27-10

न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः ।
पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्वपि ॥ २-२७-१०॥
na ca me bhavitā tatra kaścitpathi pariśramaḥ |
pṛṣṭhatastava gacchantyā vihāraśayaneṣvapi || 2-27-10||

RMY 2-27-11

कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।
तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥ २-२७-११॥
kuśakāśaśareṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ |
tūlājinasamasparśā mārge mama saha tvayā || 2-27-11||

RMY 2-27-12

महावात समुद्धूतं यन्मामवकरिष्यति ।
रजो रमण तन्मन्ये परार्ध्यमिव चन्दनम् ॥ २-२७-१२॥
mahāvāta samuddhūtaṃ yanmāmavakariṣyati |
rajo ramaṇa tanmanye parārdhyamiva candanam || 2-27-12||

RMY 2-27-13

शाद्वलेषु यदासिष्ये वनान्ते वनगोचरा ।
कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः ॥ २-२७-१३॥
śādvaleṣu yadāsiṣye vanānte vanagocarā |
kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syātsukhataraṃ tataḥ || 2-27-13||

RMY 2-27-14

पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु ।
दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥ २-२७-१४॥
patraṃ mūlaṃ phalaṃ yattvamalpaṃ vā yadi vā bahu |
dāsyasi svayamāhṛtya tanme'mṛtarasopamam || 2-27-14||

RMY 2-27-15

न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।
आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥ २-२७-१५॥
na māturna pitustatra smariṣyāmi na veśmanaḥ |
ārtavānyupabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca || 2-27-15||

RMY 2-27-16

न च तत्र गतः किंचिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् ।
मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥ २-२७-१६॥
na ca tatra gataḥ kiṃciddraṣṭumarhasi vipriyam |
matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā || 2-27-16||

RMY 2-27-17

यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना ।
इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥ २-२७-१७॥
yastvayā saha sa svargo nirayo yastvayā vinā |
iti jānanparāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha || 2-27-17||

RMY 2-27-18

अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसि ।
विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां वशम् ॥ २-२७-१८॥
atha māmevamavyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyasi |
viṣamadyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ vaśam || 2-27-18||

RMY 2-27-19

पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् ।
उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥ २-२७-१९॥
paścādapi hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam |
ujjhitāyāstvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam || 2-27-19||

RMY 2-27-20

इदं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥ २-२७-२०॥
idaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtamapi notsahe |
kiṃ punardaśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā || 2-27-20||

RMY 2-27-21

इति सा शोकसंतप्ता विलप्य करुणं बहु ।
चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥ २-२७-२१॥
iti sā śokasaṃtaptā vilapya karuṇaṃ bahu |
cukrośa patimāyastā bhṛśamāliṅgya sasvaram || 2-27-21||

RMY 2-27-22

सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना ।
चिर संनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥ २-२७-२२॥
sā viddhā bahubhirvākyairdigdhairiva gajāṅganā |
cira saṃniyataṃ bāṣpaṃ mumocāgnimivāraṇiḥ || 2-27-22||

RMY 2-27-23

तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसंभवम् ।
नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥ २-२७-२३॥
tasyāḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ vāri saṃtāpasaṃbhavam |
netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyāmivodakam || 2-27-23||

RMY 2-27-24

तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् ।
उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥ २-२७-२४॥
tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñāmiva duḥkhitām |
uvāca vacanaṃ rāmaḥ pariviśvāsayaṃstadā || 2-27-24||

RMY 2-27-25

न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये ।
न हि मेऽस्ति भयं किंचित्स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥ २-२७-२५॥
na devi tava duḥkhena svargamapyabhirocaye |
na hi me'sti bhayaṃ kiṃcitsvayambhoriva sarvataḥ || 2-27-25||

RMY 2-27-26

तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने ।
वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥ २-२७-२६॥
tava sarvamabhiprāyamavijñāya śubhānane |
vāsaṃ na rocaye'raṇye śaktimānapi rakṣaṇe || 2-27-26||

RMY 2-27-27

यत्सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि ।
न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ २-२७-२७॥
yatsṛṣṭāsi mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili |
na vihātuṃ mayā śakyā kīrtirātmavatā yathā || 2-27-27||

RMY 2-27-28

धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा ।
तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥ २-२७-२८॥
dharmastu gajanāsoru sadbhirācaritaḥ purā |
taṃ cāhamanuvarte'dya yathā sūryaṃ suvarcalā || 2-27-28||

RMY 2-27-29

एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता ।
अतश्चाज्ञां व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २-२७-२९॥
eṣa dharmastu suśroṇi piturmātuśca vaśyatā |
ataścājñāṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitumutsahe || 2-27-29||

RMY 2-27-30

स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः ।
तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः ।
अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥ २-२७-३०॥
sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ |
tathā vartitumicchāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ |
anugacchasva māṃ bhīru sahadharmacarī bhava || 2-27-30||

RMY 2-27-31

ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् ।
देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च माचिरम् ॥ २-२७-३१॥
brāhmaṇebhyaśca ratnāni bhikṣukebhyaśca bhojanam |
dehi cāśaṃsamānebhyaḥ saṃtvarasva ca māciram || 2-27-31||

RMY 2-27-32

अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः ।
क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे ॥ २-२७-३२॥
anukūlaṃ tu sā bharturjñātvā gamanamātmanaḥ |
kṣipraṃ pramuditā devī dātumevopacakrame || 2-27-32||

RMY 2-27-33

ततः प्रहृष्टा परिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् ।
धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥ २-२७-३३॥
tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇamānasā yaśasvinī bharturavekṣya bhāṣitam |
dhanāni ratnāni ca dātumaṅganā pracakrame dharmabhṛtāṃ manasvinī || 2-27-33||

Sarga: 28/111 (20)

RMY 2-28-1

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।
स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ २-२८-१॥
tato'bravīnmahātejā rāmo lakṣmaṇamagrataḥ |
sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim || 2-28-1||

RMY 2-28-2

मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।
को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ २-२८-२॥
mayādya saha saumitre tvayi gacchati tadvanam |
ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm || 2-28-2||

RMY 2-28-3

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।
स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥ २-२८-३॥
abhivarṣati kāmairyaḥ parjanyaḥ pṛthivīmiva |
sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ || 2-28-3||

RMY 2-28-4

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता ।
दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ २-२८-४॥
sā hi rājyamidaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā |
duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam || 2-28-4||

RMY 2-28-5

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ २-२८-५॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā |
pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam || 2-28-5||

RMY 2-28-6

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥ २-२८-६॥
tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ || 2-28-6||

RMY 2-28-7

कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् ।
यस्याः सहस्रं ग्रामाणां संप्राप्तमुपजीवनम् ॥ २-२८-७॥
kausalyā bibhṛyādāryā sahasramapi madvidhān |
yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ saṃprāptamupajīvanam || 2-28-7||

RMY 2-28-8

धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः ।
अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥ २-२८-८॥
dhanurādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ |
agrataste gamiṣyāmi panthānamanudarśayan || 2-28-8||

RMY 2-28-9

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।
वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥ २-२८-९॥
āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca |
vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām || 2-28-9||

RMY 2-28-10

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते ।
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते ॥ २-२८-१०॥
bhavāṃstu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate |
ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataśca te || 2-28-10||

RMY 2-28-11

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।
व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥ २-२८-११॥
rāmastvanena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam |
vrajāpṛcchasva saumitre sarvameva suhṛjjanam || 2-28-11||

RMY 2-28-12

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् ।
जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ २-२८-१२॥
ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam |
janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane || 2-28-12||

RMY 2-28-13

अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ ।
आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ २-२८-१३॥
abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau |
ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau || 2-28-13||

RMY 2-28-14

सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।
स त्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥ २-२८-१४॥
satkṛtya nihitaṃ sarvametadācāryasadmani |
sa tvamāyudhamādāya kṣipramāvraja lakṣmaṇa || 2-28-14||

RMY 2-28-15

स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः ।
इक्ष्वाकुगुरुमामन्त्र्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥ २-२८-१५॥
sa suhṛjjanamāmantrya vanavāsāya niścitaḥ |
ikṣvākugurumāmantrya jagrāhāyudhamuttamam || 2-28-15||

RMY 2-28-16

तद्दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् ।
रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम् ॥ २-२८-१६॥
taddivyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam |
rāmāya darśayāmāsa saumitriḥ sarvamāyudham || 2-28-16||

RMY 2-28-17

तमुवाचात्मवान्रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।
काले त्वमागतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ २-२८-१७॥
tamuvācātmavānrāmaḥ prītyā lakṣmaṇamāgatam |
kāle tvamāgataḥ saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa || 2-28-17||

RMY 2-28-18

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परंतप ॥ २-२८-१८॥
ahaṃ pradātumicchāmi yadidaṃ māmakaṃ dhanam |
brāhmaṇebhyastapasvibhyastvayā saha paraṃtapa || 2-28-18||

RMY 2-28-19

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।
तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥ २-२८-१९॥
vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ |
teṣāmapi ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām || 2-28-19||

RMY 2-28-20

वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।
अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान्द्विजातीन् ॥ २-२८-२०॥
vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñamāryaṃ tvamānayāśu pravaraṃ dvijānām |
abhiprayāsyāmi vanaṃ samastānabhyarcya śiṣṭānaparāndvijātīn || 2-28-20||

Sarga: 29/111 (27)

RMY 2-29-1

ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम् ।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ २-२९-१॥
tataḥ śāsanamājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam |
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 2-29-1||

RMY 2-29-2

तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ २-२९-२॥
taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2-29-2||

RMY 2-29-3

ततः संध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह ।
जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ २-२९-३॥
tataḥ saṃdhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |
juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 2-29-3||

RMY 2-29-4

तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह ।
सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥ २-२९-४॥
tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha |
suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 2-29-4||

RMY 2-29-5

जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
सहेम सूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ २-२९-५॥
jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
sahema sūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 2-29-5||

RMY 2-29-6

अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।
सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥ २-२९-६॥
anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ || 2-29-6||

RMY 2-29-7

हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।
रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥ २-२९-७॥
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 2-29-7||

RMY 2-29-8

पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ २-२९-८॥
paryaṅkamagryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 2-29-8||

RMY 2-29-9

नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम ।
तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव ॥ २-२९-९॥
nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama |
taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava || 2-29-9||

RMY 2-29-10

इत्युक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् ।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥ २-२९-१०॥
ityuktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat |
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ || 2-29-10||

RMY 2-29-11

अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः ।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ २-२९-११॥
atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |
saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 2-29-11||

RMY 2-29-12

अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥ २-२९-१२॥
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyamivāmbubhiḥ || 2-29-12||

RMY 2-29-13

कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ २-२९-१३॥
kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 2-29-13||

RMY 2-29-14

तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे संप्रदापय ।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥ २-२९-१४॥
tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre saṃpradāpaya |
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 2-29-14||

RMY 2-29-15

सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः ।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ २-२९-१५॥
sūtaścitrarathaścāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ |
toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 2-29-15||

RMY 2-29-16

शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा ।
व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ॥ २-२९-१६॥
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃstathā |
vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru || 2-29-16||

RMY 2-29-17

ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् ।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा ॥ २-२९-१७॥
tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam |
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmadadāddhanado yathā || 2-29-17||

RMY 2-29-18

अथाब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ।
संप्रदाय बहु द्रव्यमेकैकस्योपजीविनः ॥ २-२९-१८॥
athābravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ |
saṃpradāya bahu dravyamekaikasyopajīvinaḥ || 2-29-18||

RMY 2-29-19

लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम ।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥ २-२९-१९॥
lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama |
aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama || 2-29-19||

RMY 2-29-20

इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ।
उवाचेदं धनध्यक्षं धनमानीयतामिति ।
ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः ॥ २-२९-२०॥
ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam |
uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |
tato'sya dhanamājahruḥ sarvamevopajīvinaḥ || 2-29-20||

RMY 2-29-21

ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः ।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽभ्यदापयत् ॥ २-२९-२१॥
tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ |
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'bhyadāpayat || 2-29-21||

RMY 2-29-22

तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ।
आ पञ्चमायाः कक्ष्याया नैनं कश्चिदवारयत् ॥ २-२९-२२॥
tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ |
ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaścidavārayat || 2-29-22||

RMY 2-29-23

स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः ।
उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥ २-२९-२३॥
sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt |
nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |
uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 2-29-23||

RMY 2-29-24

तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् ।
गवां सहस्रमप्येकं न तु विश्राणितं मया ।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ॥ २-२९-२४॥
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam |
gavāṃ sahasramapyekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā |
parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi || 2-29-24||

RMY 2-29-25

स शाटीं त्वरितः कट्यां संभ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ।
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥ २-२९-२५॥
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām |
āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ || 2-29-25||

RMY 2-29-26

उवाच च ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ २-२९-२६॥
uvāca ca tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 2-29-26||

RMY 2-29-27

ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ २-२९-२७॥
tataḥ sabhāryastrijaṭo mahāmunirgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇīstadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 2-29-27||

Sarga: 30/111 (24)

RMY 2-30-1

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।
जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥ २-३०-१॥
dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu |
jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau || 2-30-1||

RMY 2-30-2

ततो गृहीते दुष्प्रेक्ष्ये अशोभेतां तदायुधे ।
मालादामभिरासक्ते सीतया समलंकृते ॥ २-३०-२॥
tato gṛhīte duṣprekṣye aśobhetāṃ tadāyudhe |
mālādāmabhirāsakte sītayā samalaṃkṛte || 2-30-2||

RMY 2-30-3

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।
अधिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥ २-३०-३॥
tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca |
adhiruhya janaḥ śrīmānudāsīno vyalokayat || 2-30-3||

RMY 2-30-4

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।
आरुह्य तस्मात्प्रासादान्दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥ २-३०-४॥
na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ |
āruhya tasmātprāsādāndīnāḥ paśyanti rāghavam || 2-30-4||

RMY 2-30-5

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा तदा जनाः ।
ऊचुर्बहुविधा वाचः शोकोपहतचेतसः ॥ २-३०-५॥
padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā tadā janāḥ |
ūcurbahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ || 2-30-5||

RMY 2-30-6

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥ २-३०-६॥
yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |
tamekaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ || 2-30-6||

RMY 2-30-7

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन्कामिनां चैव कामदः ।
नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥ २-३०-७॥
aiśvaryasya rasajñaḥ sankāmināṃ caiva kāmadaḥ |
necchatyevānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt || 2-30-7||

RMY 2-30-8

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।
तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥ २-३०-८॥
yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi |
tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ || 2-30-8||

RMY 2-30-9

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दन सेविनीम् ।
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ॥ २-३०-९॥
aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandana sevinīm |
varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām || 2-30-9||

RMY 2-30-10

अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते ।
न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥ २-३०-१०॥
adya nūnaṃ daśarathaḥ sattvamāviśya bhāṣate |
na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati || 2-30-10||

RMY 2-30-11

निर्गुणस्यापि पुत्रस्या काथं स्याद्विप्रवासनम् ।
किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥ २-३०-११॥
nirguṇasyāpi putrasyā kāthaṃ syādvipravāsanam |
kiṃ punaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam || 2-30-11||

RMY 2-30-12

आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः ।
राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥ २-३०-१२॥
ānṛśaṃsyamanukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaḥ śamaḥ |
rāghavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam || 2-30-12||

RMY 2-30-13

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।
औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात् ॥ २-३०-१३॥
tasmāttasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ |
audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt || 2-30-13||

RMY 2-30-14

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।
मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥ २-३०-१४॥
pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ |
mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ || 2-30-14||

RMY 2-30-15

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः ।
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥ २-३०-१५॥
te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyaḥ sahabāndhavāḥ |
gacchantamanugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ || 2-30-15||

RMY 2-30-16

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥ २-३०-१६॥
udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
ekaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam || 2-30-16||

RMY 2-30-17

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥ २-३०-१७॥
samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca |
upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ || 2-30-17||

RMY 2-30-18

रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।
अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥ २-३०-१८॥
rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |
asmattyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām || 2-30-18||

RMY 2-30-19

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं संपद्यतां वनम् ॥ २-३०-१९॥
vanaṃ nagaramevāstu yena gacchati rāghavaḥ |
asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam || 2-30-19||

RMY 2-30-20

बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।
अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ॥ २-३०-२०॥
bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ |
asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca || 2-30-20||

RMY 2-30-21

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसं ॥ २-३०-२१॥
ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ |
śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasaṃ || 2-30-21||

RMY 2-30-22

प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।
जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥ २-३०-२२॥
pratīkṣamāṇo'bhijanaṃ tadārtamanārtarūpaḥ prahasannivātha |
jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ piturnideśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ || 2-30-22||

RMY 2-30-23

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् ।
व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥ २-३०-२३॥
tatpūrvamaikṣvākasuto mahātmā rāmo gamiṣyanvanamārtarūpam |
vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ piturmahātmā pratihāraṇārtham || 2-30-23||

RMY 2-30-24

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।
स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥ २-३०-२४॥
piturnideśena tu dharmavatsalo vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ |
sa rāghavaḥ prekṣya sumantramabravīnnivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me || 2-30-24||

Sarga: 31/111 (37)

RMY 2-31-1

स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियः ।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥ २-३१-१॥
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ |
praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha || 2-31-1||

RMY 2-31-2

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुल चेतसं ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥ २-३१-२॥
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākula cetasaṃ |
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 2-31-2||

RMY 2-31-3

अयं स पुरुषव्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥ २-३१-३॥
ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām || 2-31-3||

RMY 2-31-4

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः ।
सर्वान्सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते ॥ २-३१-४॥
sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ |
sarvānsuhṛda āpṛcchya tvāmidānīṃ didṛkṣate || 2-31-4||

RMY 2-31-5

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ २-३१-५॥
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvairādityamiva raśmibhiḥ || 2-31-5||

RMY 2-31-6

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः ।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ २-३१-६॥
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 2-31-6||

RMY 2-31-7

सुमन्त्रानय मे दारान्ये केचिदिह मामकाः ।
दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥ २-३१-७॥
sumantrānaya me dārānye kecidiha māmakāḥ |
dāraiḥ parivṛtaḥ sarvairdraṣṭumicchāmi rāghavam || 2-31-7||

RMY 2-31-8

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ २-३१-८॥
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram || 2-31-8||

RMY 2-31-9

एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
प्रचक्रमुस्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ २-३१-९॥
evamuktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
pracakramustadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 2-31-9||

RMY 2-31-10

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ २-३१-१०॥
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 2-31-10||

RMY 2-31-11

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥ २-३१-११॥
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam || 2-31-11||

RMY 2-31-12

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा ।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ २-३१-१२॥
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 2-31-12||

RMY 2-31-13

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥ २-३१-१३॥
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
utpapātāsanāttūrṇamārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ || 2-31-13||

RMY 2-31-14

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशां पतिः ।
तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ २-३१-१४॥
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃ patiḥ |
tamasaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 2-31-14||

RMY 2-31-15

तं रामोऽभ्यपातत्क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥ २-३१-१५॥
taṃ rāmo'bhyapātatkṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 2-31-15||

RMY 2-31-16

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि ।
हाहा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥ २-३१-१६॥
strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani |
hāhā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 2-31-16||

RMY 2-31-17

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ २-३१-१७॥
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 2-31-17||

RMY 2-31-18

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ २-३१-१८॥
atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim |
uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 2-31-18||

RMY 2-31-19

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ २-३१-१९॥
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 2-31-19||

RMY 2-31-20

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ।
कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ २-३१-२०॥
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
kāraṇairbahubhistathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 2-31-20||

RMY 2-31-21

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ २-३१-२१॥
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 2-31-21||

RMY 2-31-22

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच रर्जा संप्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ २-३१-२२॥
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
uvāca rarjā saṃprekṣya vanavāsāya rāghavam || 2-31-22||

RMY 2-31-23

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २-३१-२३॥
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 2-31-23||

RMY 2-31-24

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ २-३१-२४॥
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 2-31-24||

RMY 2-31-25

भवान्वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं त्वयानृतम् ॥ २-३१-२५॥
bhavānvarṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam || 2-31-25||

RMY 2-31-26

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २-३१-२६॥
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 2-31-26||

RMY 2-31-27

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
मातरं मां च संपश्यन्वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वःकाले साधयिष्यसि ॥ २-३१-२७॥
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyanvasemāmadya śarvarīm |
tarpitaḥ sarvakāmaistvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi || 2-31-27||

RMY 2-31-28

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ २-३१-२८॥
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 2-31-28||

RMY 2-31-29

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान्प्रदास्यति ।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ २-३१-२९॥
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastānpradāsyati |
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 2-31-29||

RMY 2-31-30

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ २-३१-३०॥
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 2-31-30||

RMY 2-31-31

अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ २-३१-३१॥
apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūrbāṣpapariplutaḥ |
na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 2-31-31||

RMY 2-31-32

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मैथिलीम् ।
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ॥ २-३१-३२॥
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm |
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha || 2-31-32||

RMY 2-31-33

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ २-३१-३३॥
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayanvanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 2-31-33||

RMY 2-31-34

मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलखण्डां सपुरां सकाननाम् ।
शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते यथास्तु तत् ॥ २-३१-३४॥
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate yathāstu tat || 2-31-34||

RMY 2-31-35

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसंमते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ २-३१-३५॥
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye |
yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 2-31-35||

RMY 2-31-36

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् ।
न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ २-३१-३६॥
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayanvṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 2-31-36||

RMY 2-31-37

फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन्सरितः सरांसि च ।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ २-३१-३७॥
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyansaritaḥ sarāṃsi ca |
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 2-31-37||

Sarga: 32/111 (22)

RMY 2-32-1

ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनः पुनः ॥ २-३२-१॥
tataḥ sumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
sabāṣpamatiniḥśvasya jagādedaṃ punaḥ punaḥ || 2-32-1||

RMY 2-32-2

सूत रत्नसुसंपूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
रागवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ २-३२-२॥
sūta ratnasusaṃpūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
rāgavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām || 2-32-2||

RMY 2-32-3

रूपाजीवा च शालिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥ २-३२-३॥
rūpājīvā ca śālinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ || 2-32-3||

RMY 2-32-4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥ २-३२-४॥
ye cainamupajīvanti ramate yaiśca vīryataḥ |
teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tānapyatra niyojaya || 2-32-4||

RMY 2-32-5

निघ्नन्मृगान्कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यं संस्मरिष्यति ॥ २-३२-५॥
nighnanmṛgānkuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyaṃ saṃsmariṣyati || 2-32-5||

RMY 2-32-6

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ २-३२-६॥
dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |
tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane || 2-32-6||

RMY 2-32-7

यजन्पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः ।
ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ २-३२-७॥
yajanpuṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃścāptadakṣiṇāḥ |
ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane || 2-32-7||

RMY 2-32-8

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
सर्वकामैः पुनः श्रीमान्रामः संसाध्यतामिति ॥ २-३२-८॥
bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmānrāmaḥ saṃsādhyatāmiti || 2-32-8||

RMY 2-32-9

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम् ।
मुखं चाप्यगमाच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥ २-३२-९॥
evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayamāgatam |
mukhaṃ cāpyagamācchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata || 2-32-9||

RMY 2-32-10

सा विषण्णा च संत्रस्ता कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ।
राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ २-३२-१०॥
sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyamabravīt |
rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate || 2-32-10||

RMY 2-32-11

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम् ।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ।
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ॥ २-३२-११॥
kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇam |
rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām |
vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite || 2-32-11||

RMY 2-32-12

कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ।
तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ २-३२-१२॥
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt |
tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati || 2-32-12||

RMY 2-32-13

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत ॥ २-३२-१३॥
evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
vrīḍitaśca janaḥ sarvaḥ sā ca tannāvabudhyata || 2-32-13||

RMY 2-32-14

तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः ।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-३२-१४॥
tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ |
śucirbahumato rājñaḥ kaikeyīmidamabravīt || 2-32-14||

RMY 2-32-15

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् ।
सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ २-३२-१५॥
asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān |
sarayvāḥ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ || 2-32-15||

RMY 2-32-16

तं दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन् ।
असमञ्जं वृषीण्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन ॥ २-३२-१६॥
taṃ dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānamabruvan |
asamañjaṃ vṛṣīṇvaikamasmānvā rāṣṭravardhana || 2-32-16||

RMY 2-32-17

तानुवाच ततो राजा किंनिमित्तमिदं भयम् ।
ताश्चापि राज्ञा संपृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥ २-३२-१७॥
tānuvāca tato rājā kiṃnimittamidaṃ bhayam |
tāścāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan || 2-32-17||

RMY 2-32-18

क्रीडितस्त्वेष नः पुत्रान्बालानुद्भ्रान्तचेतनः ।
सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ २-३२-१८॥
krīḍitastveṣa naḥ putrānbālānudbhrāntacetanaḥ |
sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute || 2-32-18||

RMY 2-32-19

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिप ।
तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥ २-३२-१९॥
sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa |
taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā || 2-32-19||

RMY 2-32-20

इत्येवमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।
रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ २-३२-२०॥
ityevamatyajadrājā sagaro vai sudhārmikaḥ |
rāmaḥ kimakarotpāpaṃ yenaivamuparudhyate || 2-32-20||

RMY 2-32-21

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-३२-२१॥
śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ |
śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt || 2-32-21||

RMY 2-32-22

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।
सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथा सुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ २-३२-२२॥
anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |
sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathā sukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam || 2-32-22||

Sarga: 33/111 (19)

RMY 2-33-1

महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा ।
अन्वभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २-३३-१॥
mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā |
anvabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat || 2-33-1||

RMY 2-33-2

त्यक्तभोगस्य मे राजन्वने वन्येन जीवतः ।
किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥ २-३३-२॥
tyaktabhogasya me rājanvane vanyena jīvataḥ |
kiṃ kāryamanuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ || 2-33-2||

RMY 2-33-3

यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः ।
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥ २-३३-३॥
yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ |
rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam || 2-33-3||

RMY 2-33-4

तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते ।
सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे ॥ २-३३-४॥
tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate |
sarvāṇyevānujānāmi cīrāṇyevānayantu me || 2-33-4||

RMY 2-33-5

खनित्रपिटके चोभे ममानयत गच्छतः ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥ २-३३-५॥
khanitrapiṭake cobhe mamānayata gacchataḥ |
caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama || 2-33-5||

RMY 2-33-6

अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम् ।
उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥ २-३३-६॥
atha cīrāṇi kaikeyī svayamāhṛtya rāghavam |
uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā || 2-33-6||

RMY 2-33-7

स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते ।
सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह ॥ २-३३-७॥
sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te |
sūkṣmavastramavakṣipya munivastrāṇyavasta ha || 2-33-7||

RMY 2-33-8

लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे ।
तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः ॥ २-३३-८॥
lakṣmaṇaścāpi tatraiva vihāya vasane śubhe |
tāpasācchādane caiva jagrāha pituragrataḥ || 2-33-8||

RMY 2-33-9

अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी ।
समीक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव ॥ २-३३-९॥
athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī |
samīkṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurāmiva || 2-33-9||

RMY 2-33-10

सा व्यपत्रपमाणेव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः ।
गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत् ।
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः ॥ २-३३-१०॥
sā vyapatrapamāṇeva pratigṛhya ca durmanāḥ |
gandharvarājapratimaṃ bhartāramidamabravīt |
kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ || 2-33-10||

RMY 2-33-11

कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना ।
तस्थौ ह्यकुषला तत्र व्रीडिता जनकात्मज ॥ २-३३-११॥
kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīramekamādāya pāṇinā |
tasthau hyakuṣalā tatra vrīḍitā janakātmaja || 2-33-11||

RMY 2-33-12

तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः ।
चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥ २-३३-१२॥
tasyāstatkṣipramāgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam || 2-33-12||

RMY 2-33-13

तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् ।
प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्विति ॥ २-३३-१३॥
tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyāmanāthavat |
pracukrośa janaḥ sarvo dhiktvāṃ daśarathaṃ tviti || 2-33-13||

RMY 2-33-14

स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत् ।
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ॥ २-३३-१४॥
sa niḥśvasyoṣṇamaikṣvākastāṃ bhāryāmidamabravīt |
kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantumarhati || 2-33-14||

RMY 2-33-15

ननु पर्याप्तमेतत्ते पापे रामविवासनम् ।
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः ॥ २-३३-१५॥
nanu paryāptametatte pāpe rāmavivāsanam |
kimebhiḥ kṛpaṇairbhūyaḥ pātakairapi te kṛtaiḥ || 2-33-15||

RMY 2-33-16

एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः संप्रस्थितो वनम् ।
अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-३३-१६॥
evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam |
avākśirasamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 2-33-16||

RMY 2-33-17

इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी ।
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देवगर्हिते ॥ २-३३-१७॥
iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī |
vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ devagarhite || 2-33-17||

RMY 2-33-18

मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् ।
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः संमन्तुमर्हसि ॥ २-३३-१८॥
mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram |
adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ saṃmantumarhasi || 2-33-18||

RMY 2-33-19

इमां महेन्द्रोपमजातगर्भिणीं तथा विधातुं जनमीं ममार्हसि ।
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥ २-३३-१९॥
imāṃ mahendropamajātagarbhiṇīṃ tathā vidhātuṃ janamīṃ mamārhasi |
yathā vanasthe mayi śokakarśitā na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet || 2-33-19||

Sarga: 34/111 (36)

RMY 2-34-1

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् ।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥ २-३४-१॥
rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam |
samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ || 2-34-1||

RMY 2-34-2

नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।
न चैनमभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥ २-३४-२॥
nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |
na cainamabhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ || 2-34-2||

RMY 2-34-3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥ २-३४-३॥
sa muhūrtamivāsaṃjño duḥkhitaśca mahīpatiḥ |
vilalāpa mahābāhū rāmamevānucintayan || 2-34-3||

RMY 2-34-4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः ।
प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम् ॥ २-३४-४॥
manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ |
prāṇino hiṃsitā vāpi tasmādidamupasthitam || 2-34-4||

RMY 2-34-5

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥ २-३४-५॥
na tvevānāgate kāle dehāccyavati jīvitam |
kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyate || 2-34-5||

RMY 2-34-6

योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥ २-३४-६॥
yo'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam |
vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādamātmajam || 2-34-6||

RMY 2-34-7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः ।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥ २-३४-७॥
ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte'yaṃ kliśyate janaḥ |
svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tvimām || 2-34-7||

RMY 2-34-8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह ।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ २-३४-८॥
evamuktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha |
rāmeti sakṛdevoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 2-34-8||

RMY 2-34-9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ २-३४-९॥
saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtātsa mahīpatiḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sumantramidamabravīt || 2-34-9||

RMY 2-34-10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम् ॥ २-३४-१०॥
aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvamāyāhi hayottamaiḥ |
prāpayainaṃ mahābhāgamito janapadātparam || 2-34-10||

RMY 2-34-11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ २-३४-११॥
evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalamucyate |
pitrā mātrā ca yatsādhurvīro nirvāsyate vanam || 2-34-11||

RMY 2-34-12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।
योजयित्वाययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम् ॥ २-३४-१२॥
rājño vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ |
yojayitvāyayau tatra rathamaśvairalaṃkṛtam || 2-34-12||

RMY 2-34-13

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥ २-३४-१३॥
taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam |
ācacakṣe'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ || 2-34-13||

RMY 2-34-14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये ।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि ॥ २-३४-१४॥
rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye |
uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci || 2-34-14||

RMY 2-34-15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च ।
वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥ २-३४-१५॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
varṣāṇyetāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipramānaya || 2-34-15||

RMY 2-34-16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।
प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ २-३४-१६॥
narendreṇaivamuktastu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ |
prāyacchatsarvamāhṛtya sītāyai kṣiprameva tat || 2-34-16||

RMY 2-34-17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥ २-३४-१७॥
sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam |
bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ || 2-34-17||

RMY 2-34-18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता ।
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥ २-३४-१८॥
vyarājayata vaidehī veśma tatsuvibhūṣitā |
udyatoṃ'śumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ || 2-34-18||

RMY 2-34-19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।
अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ २-३४-१९॥
tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt |
anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhnyupāghrāya maithilīm || 2-34-19||

RMY 2-34-20

असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः ।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २-३४-२०॥
asatyaḥ sarvaloke'sminsatataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ |
bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ || 2-34-20||

RMY 2-34-21

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम ।
तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥ २-३४-२१॥
sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama |
tava daivatamastveṣa nirdhanaḥ sadhano'pi vā || 2-34-21||

RMY 2-34-22

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥ २-३४-२२॥
vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ śvaśrūmabhimukhe sthitā || 2-34-22||

RMY 2-34-23

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २-३४-२३॥
kariṣye sarvamevāhamāryā yadanuśāsti mām |
abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṃ śrutaṃ ca me || 2-34-23||

RMY 2-34-24

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।
धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥ २-३४-२४॥
na māmasajjanenāryā samānayitumarhati |
dharmādvicalituṃ nāhamalaṃ candrādiva prabhā || 2-34-24||

RMY 2-34-25

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः ।
नापतिः सुखमेधते या स्यादपि शतात्मजा ॥ २-३४-२५॥
nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ |
nāpatiḥ sukhamedhate yā syādapi śatātmajā || 2-34-25||

RMY 2-34-26

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ २-३४-२६॥
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ |
amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet || 2-34-26||

RMY 2-34-27

साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥ २-३४-२७॥
sāhamevaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā |
ārye kimavamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam || 2-34-27||

RMY 2-34-28

सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम् ।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥ २-३४-२८॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam |
śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam || 2-34-28||

RMY 2-34-29

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।
रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-३४-२९॥
tāṃ prāñjalirabhikramya mātṛmadhye'tisatkṛtām |
rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyamabravīt || 2-34-29||

RMY 2-34-30

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम ।
क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २-३४-३०॥
amba mā duḥkhitā bhūstvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama |
kṣayo hi vanavāsasya kṣiprameva bhaviṣyati || 2-34-30||

RMY 2-34-31

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च ।
सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥ २-३४-३१॥
suptāyāste gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca |
sā samagramiha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam || 2-34-31||

RMY 2-34-32

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥ २-३४-३२॥
etāvadabhinītārthamuktvā sa jananīṃ vacaḥ |
trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ || 2-34-32||

RMY 2-34-33

ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः ।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥ २-३४-३३॥
tāścāpi sa tathaivārtā mātṝrdaśarathātmajaḥ |
dharmayuktamidaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ || 2-34-33||

RMY 2-34-34

संवासात्परुषं किंचिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम् ।
तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥ २-३४-३४॥
saṃvāsātparuṣaṃ kiṃcidajñānādvāpi yatkṛtam |
tanme samanujānīta sarvāścāmantrayāmi vaḥ || 2-34-34||

RMY 2-34-35

जज्ञेऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः ।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥ २-३४-३५॥
jajñe'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnāmiva niḥsvanaḥ |
mānavendrasya bhāryāṇāmevaṃ vadati rāghave || 2-34-35||

RMY 2-34-36

मुरजपणवमेघघोषवद्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा ।
विलपित परिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम् ॥ २-३४-३६॥
murajapaṇavameghaghoṣavaddaśarathaveśma babhūva yatpurā |
vilapita paridevanākulaṃ vyasanagataṃ tadabhūtsuduḥkhitam || 2-34-36||

Sarga: 35/111 (38)

RMY 2-35-1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २-३५-१॥
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 2-35-1||

RMY 2-35-2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह ।
राघवः शोकसंमूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २-३५-२॥
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha |
rāghavaḥ śokasaṃmūḍho jananīmabhyavādayat || 2-35-2||

RMY 2-35-3

अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् ।
अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २-३५-३॥
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāmabhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 2-35-3||

RMY 2-35-4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २-३५-४॥
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhnyupāghrāya lakṣmaṇam || 2-35-4||

RMY 2-35-5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २-३५-५॥
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 2-35-5||

RMY 2-35-6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २-३५-६॥
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 2-35-6||

RMY 2-35-7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥ २-३५-७॥
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 2-35-7||

RMY 2-35-8

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २-३५-८॥
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham || 2-35-8||

RMY 2-35-9

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २-३५-९॥
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 2-35-9||

RMY 2-35-10

रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥ २-३५-१०॥
rathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 2-35-10||

RMY 2-35-11

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥ २-३५-११॥
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 2-35-11||

RMY 2-35-12

तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २-३५-१२॥
taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṃkāramātmanaḥ || 2-35-12||

RMY 2-35-13

तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्मकठिनं च तत् ॥ २-३५-१३॥
tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarmakaṭhinaṃ ca tat || 2-35-13||

RMY 2-35-14

सीतातृतीयानारूढान्दृष्ट्वा धृष्टमचोदयत् ।
सुमन्त्रः संमतानश्वान्वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २-३५-१४॥
sītātṛtīyānārūḍhāndṛṣṭvā dhṛṣṭamacodayat |
sumantraḥ saṃmatānaśvānvāyuvegasamāñjave || 2-35-14||

RMY 2-35-15

प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २-३५-१५॥
prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrcchā balamūrcchā janasya ca || 2-35-15||

RMY 2-35-16

तत्समाकुलसंभ्रान्तं मत्तसंकुपित द्विपम् ।
हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २-३५-१६॥
tatsamākulasaṃbhrāntaṃ mattasaṃkupita dvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 2-35-16||

RMY 2-35-17

ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २-३५-१७॥
tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā || 2-35-17||

RMY 2-35-18

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशदुःखिताः ॥ २-३५-१८॥
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tamūcurbhṛśaduḥkhitāḥ || 2-35-18||

RMY 2-35-19

संयच्छ वाजिनां रश्मीन्सूत याहि शनैः शनैः ।
मुखं द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २-३५-१९॥
saṃyaccha vājināṃ raśmīnsūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāmi rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 2-35-19||

RMY 2-35-20

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २-३५-२०॥
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 2-35-20||

RMY 2-35-21

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २-३५-२१॥
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 2-35-21||

RMY 2-35-22

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततां प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २-३५-२२॥
aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satatāṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 2-35-22||

RMY 2-35-23

महत्येषा हि ते सिद्धिरेष चाभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ।
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ॥ २-३५-२३॥
mahatyeṣā hi te siddhireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi |
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam || 2-35-23||

RMY 2-35-24

अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन्गृहात् ॥ २-३५-२४॥
atha rājā vṛtaḥ strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvangṛhāt || 2-35-24||

RMY 2-35-25

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २-३५-२५॥
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 2-35-25||

RMY 2-35-26

पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान्सन्नस्तदा बभौ ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २-३५-२६॥
pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmānsannastadā babhau |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 2-35-26||

RMY 2-35-27

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २-३५-२७॥
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 2-35-27||

RMY 2-35-28

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे ।
अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २-३५-२८॥
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan || 2-35-28||

RMY 2-35-29

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसं ।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ।
धर्मपाशेन संक्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २-३५-२९॥
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasaṃ |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi |
dharmapāśena saṃkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 2-35-29||

RMY 2-35-30

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २-३५-३०॥
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā saṃcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 2-35-30||

RMY 2-35-31

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ २-३५-३१॥
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 2-35-31||

RMY 2-35-32

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ।
असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २-३५-३२॥
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 2-35-32||

RMY 2-35-33

तिष्ठेति राजा चुक्रोष याहि याहीति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २-३५-३३॥
tiṣṭheti rājā cukroṣa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 2-35-33||

RMY 2-35-34

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २-३५-३४॥
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 2-35-34||

RMY 2-35-35

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
व्रजतोऽपि हयाञ्शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २-३५-३५॥
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayāñśīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 2-35-35||

RMY 2-35-36

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २-३५-३६॥
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 2-35-36||

RMY 2-35-37

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २-३५-३७॥
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 2-35-37||

RMY 2-35-38

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २-३५-३८॥
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 2-35-38||

Sarga: 36/111 (17)

RMY 2-36-1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥ २-३६-१॥
tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇāmantaḥpure mahān || 2-36-1||

RMY 2-36-2

अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।
यो गतिं शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति ॥ २-३६-२॥
anāthasya janasyāsya durbalasya tapasvinaḥ |
yo gatiṃ śaraṇaṃ cāsītsa nāthaḥ kva nu gacchati || 2-36-2||

RMY 2-36-3

न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान्समदुःखः क्व गच्छति ॥ २-३६-३॥
na krudhyatyabhiśasto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvānsamaduḥkhaḥ kva gacchati || 2-36-3||

RMY 2-36-4

कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते ।
तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥ २-३६-४॥
kausalyāyāṃ mahātejā yathā mātari vartate |
tathā yo vartate'smāsu mahātmā kva nu gacchati || 2-36-4||

RMY 2-36-5

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम् ।
परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥ २-३६-५॥
kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam |
paritrātā janasyāsya jagataḥ kva nu gacchati || 2-36-5||

RMY 2-36-6

अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संप्रियम् ।
धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासो प्रवत्स्यति ॥ २-३६-६॥
aho niścetano rājā jīvalokasya saṃpriyam |
dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāso pravatsyati || 2-36-6||

RMY 2-36-7

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥ २-३६-७॥
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
ruruduścaiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ || 2-36-7||

RMY 2-36-8

स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः ॥ २-३६-८॥
sa tamantaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsītsuduḥkhitaḥ || 2-36-8||

RMY 2-36-9

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त सूर्यश्चान्तरधीयत ।
व्यसृजन्कवलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् ॥ २-३६-९॥
nāgnihotrāṇyahūyanta sūryaścāntaradhīyata |
vyasṛjankavalānnāgā gāvo vatsānna pāyayan || 2-36-9||

RMY 2-36-10

त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि ।
दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ २-३६-१०॥
triśaṅkurlohitāṅgaśca bṛhaspatibudhāvapi |
dāruṇāḥ somamabhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ || 2-36-10||

RMY 2-36-11

नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः ।
विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥ २-३६-११॥
nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāśca gatatejasaḥ |
viśākhāśca sadhūmāśca nabhasi pracakāśire || 2-36-11||

RMY 2-36-12

अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् ।
आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥ २-३६-१२॥
akasmānnāgaraḥ sarvo jano dainyamupāgamat |
āhāre vā vihāre vā na kaścidakaronmanaḥ || 2-36-12||

RMY 2-36-13

बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।
न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्वः शोकपरायणः ॥ २-३६-१३॥
bāṣpaparyākulamukho rājamārgagato janaḥ |
na hṛṣṭo lakṣyate kaścitsarvaḥ śokaparāyaṇaḥ || 2-36-13||

RMY 2-36-14

न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः ।
न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥ २-३६-१४॥
na vāti pavanaḥ śīto na śaśī saumyadarśanaḥ |
na sūryastapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat || 2-36-14||

RMY 2-36-15

अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा ।
सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥ २-३६-१५॥
anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātarastathā |
sarve sarvaṃ parityajya rāmamevānvacintayan || 2-36-15||

RMY 2-36-16

ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः ।
शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं न जुहुस्तदा ॥ २-३६-१६॥
ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍhacetasaḥ |
śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ na juhustadā || 2-36-16||

RMY 2-36-17

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरंदरेणेव मही सपर्वता ।
चचाल घोरं भयभारपीडिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥ २-३६-१७॥
tatastvayodhyā rahitā mahātmanā puraṃdareṇeva mahī saparvatā |
cacāla ghoraṃ bhayabhārapīḍitā sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca || 2-36-17||

Sarga: 37/111 (28)

RMY 2-37-1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्संजहारात्मचक्षुषी ॥ २-३७-१॥
yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
naivekṣvākuvarastāvatsaṃjahārātmacakṣuṣī || 2-37-1||

RMY 2-37-2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।
तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २-३७-२॥
yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvadvyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2-37-2||

RMY 2-37-3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।
तदार्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ २-३७-३॥
na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
tadārtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 2-37-3||

RMY 2-37-4

तस्य दक्षिणमन्वगात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।
वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥ २-३७-४॥
tasya dakṣiṇamanvagātkausalyā bāhumaṅganā |
vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 2-37-4||

RMY 2-37-5

तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च ।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ २-३७-५॥
tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca |
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 2-37-5||

RMY 2-37-6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।
न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २-३७-६॥
kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 2-37-6||

RMY 2-37-7

ये च त्वामुपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ २-३७-७॥
ye ca tvāmupajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 2-37-7||

RMY 2-37-8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।
अनुजानामि तत्सर्वमस्मिँल्लोके परत्र च ॥ २-३७-८॥
agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
anujānāmi tatsarvamasmi~lloke paratra ca || 2-37-8||

RMY 2-37-9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।
यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मा मा तद्दत्तमागमत् ॥ २-३७-९॥
bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |
yanme sa dadyātpitrarthaṃ mā mā taddattamāgamat || 2-37-9||

RMY 2-37-10

अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम् ।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ २-३७-१०॥
atha reṇusamudhvastaṃ tamutthāpya narādhipam |
nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā || 2-37-10||

RMY 2-37-11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात्स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसं ॥ २-३७-११॥
hatveva brāhmaṇaṃ kāmātspṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasaṃ || 2-37-11||

RMY 2-37-12

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ २-३७-१२॥
nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu |
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 2-37-12||

RMY 2-37-13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ २-३७-१३॥
vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
nagarāntamanuprāptaṃ buddhvā putramathābravīt || 2-37-13||

RMY 2-37-14

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २-३७-१४॥
vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 2-37-14||

RMY 2-37-15

स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ २-३७-१५॥
sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 2-37-15||

RMY 2-37-16

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः ।
विनिःश्वसन्प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥ २-३७-१६॥
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ |
viniḥśvasanprasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 2-37-16||

RMY 2-37-17

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ २-३७-१७॥
drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 2-37-17||

RMY 2-37-18

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।
न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २-३७-१८॥
sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 2-37-18||

RMY 2-37-19

इत्येवं विलपन्राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २-३७-१९॥
ityevaṃ vilapanrājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 2-37-19||

RMY 2-37-20

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २-३७-२०॥
śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 2-37-20||

RMY 2-37-21

तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।
विलपन्प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २-३७-२१॥
tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
vilapanprāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 2-37-21||

RMY 2-37-22

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २-३७-२२॥
mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 2-37-22||

RMY 2-37-23

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर्नयन्तु माम् ।
इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शितः ॥ २-३७-२३॥
kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma māturnayantu mām |
iti bruvantaṃ rājānamanayandvāradarśitaḥ || 2-37-23||

RMY 2-37-24

ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् ।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २-३७-२४॥
tatastatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam |
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 2-37-24||

RMY 2-37-25

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥ २-३७-२५॥
tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 2-37-25||

RMY 2-37-26

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २-३७-२६॥
sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 2-37-26||

RMY 2-37-27

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २-३७-२७॥
na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa |
rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate || 2-37-27||

RMY 2-37-28

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं ॥ २-३७-२८॥
taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |
upopaviśyādhikamārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchraṃ || 2-37-28||

Sarga: 38/111 (20)

RMY 2-38-1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।
कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ २-३८-१॥
tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
kausalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim || 2-38-1||

RMY 2-38-2

राघवो नरशार्दूल विषमुप्त्वा द्विजिह्ववत् ।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ २-३८-२॥
rāghavo naraśārdūla viṣamuptvā dvijihvavat |
vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī || 2-38-2||

RMY 2-38-3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ २-३८-३॥
vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |
trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani || 2-38-3||

RMY 2-38-4

अथ स्म नगरे रामश्चरन्भैक्षं गृहे वसेत् ।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ २-३८-४॥
atha sma nagare rāmaścaranbhaikṣaṃ gṛhe vaset |
kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam || 2-38-4||

RMY 2-38-5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।
प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ २-३८-५॥
pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānādyatheṣṭataḥ |
pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā || 2-38-5||

RMY 2-38-6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।
वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २-३८-६॥
gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |
vanamāviśate nūnaṃ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 2-38-6||

RMY 2-38-7

वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया ।
त्यक्तानां वनवासाय का न्ववस्था भविष्यति ॥ २-३८-७॥
vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyānumate tvayā |
tyaktānāṃ vanavāsāya kā nvavasthā bhaviṣyati || 2-38-7||

RMY 2-38-8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ २-३८-८॥
te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |
kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ || 2-38-8||

RMY 2-38-9

अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः ।
सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ २-३८-९॥
apīdānīṃ sa kālaḥ syānmama śokakṣayaḥ śivaḥ |
sabhāryaṃ yatsaha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam || 2-38-9||

RMY 2-38-10

श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ २-३८-१०॥
śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī || 2-38-10||

RMY 2-38-11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।
नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ २-३८-११॥
kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyātpunarāgatau |
nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi || 2-38-11||

RMY 2-38-12

कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ २-३८-१२॥
kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva || 2-38-12||

RMY 2-38-13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।
लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिंदमौ ॥ २-३८-१३॥
kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |
lājairavakariṣyanti praviśantāvariṃdamau || 2-38-13||

RMY 2-38-14

कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च ।
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ २-३८-१४॥
kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnāṃ phalāni ca |
pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam || 2-38-14||

RMY 2-38-15

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।
अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥ २-३८-१५॥
kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ |
abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan || 2-38-15||

RMY 2-38-16

निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।
पातु कामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥ २-३८-१६॥
niḥsaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |
pātu kāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ || 2-38-16||

RMY 2-38-17

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ २-३८-१७॥
sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt || 2-38-17||

RMY 2-38-18

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ २-३८-१८॥
na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe || 2-38-18||

RMY 2-38-19

न हि मे जीविते किंचित्सामर्थमिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥ २-३८-१९॥
na hi me jīvite kiṃcitsāmarthamiha kalpyate |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam || 2-38-19||

RMY 2-38-20

अयं हि मां दीपयते समुत्थितस्तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।
महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो यथा निदाघे भगवान्दिवाकरः ॥ २-३८-२०॥
ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitastanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |
mahīmimāṃ raśmibhiruttamaprabho yathā nidāghe bhagavāndivākaraḥ || 2-38-20||

Sarga: 39/111 (16)

RMY 2-39-1

विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ २-३९-१॥
vilapantīṃ tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 2-39-1||

RMY 2-39-2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्रः स पुरुषोत्तमः ।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ २-३९-२॥
tavārye sadguṇairyuktaḥ putraḥ sa puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2-39-2||

RMY 2-39-3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।
साधु कुर्वन्महात्मानं पितरं सत्यवादिनाम् ॥ २-३९-३॥
yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvanmahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinām || 2-39-3||

RMY 2-39-4

शिष्टैराचरिते सम्यक्शश्वत्प्रेत्य फलोदये ।
रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ २-३९-४॥
śiṣṭairācarite samyakśaśvatpretya phalodaye |
rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 2-39-4||

RMY 2-39-5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन्सदानघः ।
दयावान्सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ २-३९-५॥
vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'sminsadānaghaḥ |
dayāvānsarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 2-39-5||

RMY 2-39-6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ २-३९-६॥
araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 2-39-6||

RMY 2-39-7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रामयति प्रभुः ।
दमसत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ २-३९-७॥
kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhrāmayati prabhuḥ |
damasatyavrataparaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 2-39-7||

RMY 2-39-8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।
न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति ॥ २-३९-८॥
vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhiḥ sūryaḥ saṃtāpayitumarhati || 2-39-8||

RMY 2-39-9

शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः ।
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ २-३९-९॥
śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo viniḥsṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇaḥ seviṣyati sukho'nilaḥ || 2-39-9||

RMY 2-39-10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।
रश्मिभिः संस्पृशञ्शीतैश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥ २-३९-१०॥
śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
raśmibhiḥ saṃspṛśañśītaiścandramā hlādayiṣyati || 2-39-10||

RMY 2-39-11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ २-३९-११॥
dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 2-39-11||

RMY 2-39-12

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ २-३९-१२॥
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhiḥ saha rāmo'bhiṣekṣyate || 2-39-12||

RMY 2-39-13

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥ २-३९-१३॥
duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 2-39-13||

RMY 2-39-14

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।
मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेकेव वार्षिकी ॥ २-३९-१४॥
abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudāśru mokṣyase kṣipraṃ meghalekeva vārṣikī || 2-39-14||

RMY 2-39-15

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।
कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ २-३९-१५॥
putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
karābhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 2-39-15||

RMY 2-39-16

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।
सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ २-३९-१६॥
niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 2-39-16||

Sarga: 40/111 (30)

RMY 2-40-1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपरक्रमम् ।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ २-४०-१॥
anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam |
anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ || 2-40-1||

RMY 2-40-2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजिनि ।
नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ २-४०-२॥
nivartite'pi ca balātsuhṛdvarge ca rājini |
naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham || 2-40-2||

RMY 2-40-3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।
बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ २-४०-३॥
ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ |
babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ || 2-40-3||

RMY 2-40-4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ २-४०-४॥
sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhistadā |
kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata || 2-40-4||

RMY 2-40-5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।
उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ २-४०-५॥
avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva |
uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva || 2-40-5||

RMY 2-40-6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥ २-४०-६॥
yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām |
matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām || 2-40-6||

RMY 2-40-7

स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।
करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥ २-४०-७॥
sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ |
kariṣyati yathāvadvaḥ priyāṇi ca hitāni ca || 2-40-7||

RMY 2-40-8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ २-४०-८॥
jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ |
anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ || 2-40-8||

RMY 2-40-9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ २-४०-९॥
sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ |
api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam || 2-40-9||

RMY 2-40-10

न च तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ २-४०-१०॥
na ca tapyedyathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi |
mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā || 2-40-10||

RMY 2-40-11

यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवास्थितोऽभवत् ।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥ २-४०-११॥
yathā yathā dāśarathirdharmamevāsthito'bhavat |
tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan || 2-40-11||

RMY 2-40-12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।
चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुनरिवासनम् ॥ २-४०-१२॥
bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
cakarṣeva guṇairbaddhvā janaṃ punarivāsanam || 2-40-12||

RMY 2-40-13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।
वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥ २-४०-१३॥
te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā |
vayaḥprakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ || 2-40-13||

RMY 2-40-14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः ।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥ २-४०-१४॥
vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṃgamāḥ |
nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari |
upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purādvanam || 2-40-14||

RMY 2-40-15

एवमार्तप्रलापांस्तान्वृद्धान्प्रलपतो द्विजान् ।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥ २-४०-१५॥
evamārtapralāpāṃstānvṛddhānpralapato dvijān |
avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha || 2-40-15||

RMY 2-40-16

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः ।
संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ २-४०-१६॥
padbhyāmeva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ || 2-40-16||

RMY 2-40-17

द्विजातींस्तु पदातींस्तान्रामश्चारित्रवत्सलः ।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ २-४०-१७॥
dvijātīṃstu padātīṃstānrāmaścāritravatsalaḥ |
na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ || 2-40-17||

RMY 2-40-18

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः ।
ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥ २-४०-१८॥
gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ |
ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ || 2-40-18||

RMY 2-40-19

ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥ २-४०-१९॥
brāhmaṇyaṃ kṛtsnametattvāṃ brahmaṇyamanugacchati |
dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntyamī || 2-40-19||

RMY 2-40-20

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि हंसानिव जलात्यये ॥ २-४०-२०॥
vājapeyasamutthāni chatrāṇyetāni paśya naḥ |
pṛṣṭhato'nuprayātāni haṃsāniva jalātyaye || 2-40-20||

RMY 2-40-21

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते ।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥ २-४०-२१॥
anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te |
ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyikaiḥ || 2-40-21||

RMY 2-40-22

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ २-४०-२२॥
yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī |
tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī || 2-40-22||

RMY 2-40-23

हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् ।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥ २-४०-२३॥
hṛdayeṣvavatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam |
vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ || 2-40-23||

RMY 2-40-24

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्ममवेक्षितुम् ॥ २-४०-२४॥
na punarniścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ |
tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syāddharmamavekṣitum || 2-40-24||

RMY 2-40-25

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांशुलैः ॥ २-४०-२५॥
yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ |
śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ || 2-40-25||

RMY 2-40-26

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २-४०-२६॥
bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ |
teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane || 2-40-26||

RMY 2-40-27

भक्तिमन्ति हि भूतानि जंगमाजंगमानि च ।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ २-४०-२७॥
bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca |
yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya || 2-40-27||

RMY 2-40-28

अनुगंतुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धृतवेगिभिः ।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ २-४०-२८॥
anugaṃtumaśaktāstvāṃ mūlairuddhṛtavegibhiḥ |
unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ || 2-40-28||

RMY 2-40-29

निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ २-४०-२९॥
niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ |
pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam || 2-40-29||

RMY 2-40-30

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ २-४०-३०॥
evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane |
dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam || 2-40-30||

Sarga: 41/111 (33)

RMY 2-41-1

ततस्तु तमसा तीरं रम्यमाश्रित्य राघवः ।
सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-४१-१॥
tatastu tamasā tīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ |
sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt || 2-41-1||

RMY 2-41-2

इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् ।
वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २-४१-२॥
iyamadya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam |
vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitumarhasi || 2-41-2||

RMY 2-41-3

पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः ।
यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥ २-४१-३॥
paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ |
yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ || 2-41-3||

RMY 2-41-4

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम ।
सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः ॥ २-४१-४॥
adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama |
sastrīpuṃsā gatānasmāñśociṣyati na saṃśayaḥ || 2-41-4||

RMY 2-41-5

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे ।
धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥ २-४१-५॥
bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me |
dharmārthakāmasahitairvākyairāśvāsayiṣyati || 2-41-5||

RMY 2-41-6

भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः ।
नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण ॥ २-४१-६॥
bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ |
nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa || 2-41-6||

RMY 2-41-7

त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् ।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता ॥ २-४१-७॥
tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam |
anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā || 2-41-7||

RMY 2-41-8

अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् ।
एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥ २-४१-८॥
adbhireva tu saumitre vatsyāmyadya niśāmimām |
etaddhi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati || 2-41-8||

RMY 2-41-9

एवमुक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रमपि राघवः ।
अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥ २-४१-९॥
evamuktvā tu saumitraṃ sumantramapi rāghavaḥ |
apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha || 2-41-9||

RMY 2-41-10

सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते ।
प्रभूतयवसान्कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥ २-४१-१०॥
so'śvānsumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate |
prabhūtayavasānkṛtvā babhūva pratyanantaraḥ || 2-41-10||

RMY 2-41-11

उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम् ।
रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥ २-४१-११॥
upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupasthitām |
rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha || 2-41-11||

RMY 2-41-12

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् ।
रामः सौमित्रिणां सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥ २-४१-१२॥
tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām |
rāmaḥ saumitriṇāṃ sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha || 2-41-12||

RMY 2-41-13

सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः ।
कथयामास सूताय रामस्य विविधान्गुणान् ॥ २-४१-१३॥
sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ |
kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhānguṇān || 2-41-13||

RMY 2-41-14

जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः ।
सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥ २-४१-१४॥
jāgrato hyeva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ |
sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān || 2-41-14||

RMY 2-41-15

गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः ।
अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥ २-४१-१५॥
gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ |
avasattatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha || 2-41-15||

RMY 2-41-16

उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च ।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥ २-४१-१६॥
utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca |
abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam || 2-41-16||

RMY 2-41-17

अस्मद्व्यपेक्षान्सौमित्रे निरपेक्षान्गृहेष्वपि ।
वृक्षमूलेषु संसुप्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥ २-४१-१७॥
asmadvyapekṣānsaumitre nirapekṣāngṛheṣvapi |
vṛkṣamūleṣu saṃsuptānpaśya lakṣmaṇa sāmpratam || 2-41-17||

RMY 2-41-18

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने ।
अपि प्राणानसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥ २-४१-१८॥
yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane |
api prāṇānasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam || 2-41-18||

RMY 2-41-19

यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु ।
रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २-४१-१९॥
yāvadeva tu saṃsuptāstāvadeva vayaṃ laghu |
rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam || 2-41-19||

RMY 2-41-20

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः ।
स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः ॥ २-४१-२०॥
ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ |
svapeyuranuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ || 2-41-20||

RMY 2-41-21

पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः ।
न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥ २-४१-२१॥
paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ |
na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ || 2-41-21||

RMY 2-41-22

अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम् ।
रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥ २-४१-२२॥
abravīllakṣmaṇo rāmaṃ sākṣāddharmamiva sthitam |
rocate me mahāprājña kṣipramāruhyatāmiti || 2-41-22||

RMY 2-41-23

सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः ।
योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥ २-४१-२३॥
sūtastataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ |
yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat || 2-41-23||

RMY 2-41-24

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः ।
उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे ॥ २-४१-२४॥
mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīdvacaḥ |
udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāsthāya sārathe || 2-41-24||

RMY 2-41-25

मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्गतय रथं पुनः ।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥ २-४१-२५॥
muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirgataya rathaṃ punaḥ |
yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ || 2-41-25||

RMY 2-41-26

रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः ।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥ २-४१-२६॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ |
pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat || 2-41-26||

RMY 2-41-27

तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।
शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥ २-४१-२७॥
taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ |
śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm || 2-41-27||

RMY 2-41-28

स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ्शिवमकण्टकम् ।
प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥ २-४१-२८॥
sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñśivamakaṇṭakam |
prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām || 2-41-28||

RMY 2-41-29

प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवो विना ।
शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥ २-४१-२९॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavo vinā |
śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ || 2-41-29||

RMY 2-41-30

शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः ।
आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥ २-४१-३०॥
śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ |
ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ || 2-41-30||

RMY 2-41-31

ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित्क्षणं पुनः ।
मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुतः ॥ २-४१-३१॥
tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃcitkṣaṇaṃ punaḥ |
mārganāśādviṣādena mahatā samabhiplutaḥ || 2-41-31||

RMY 2-41-32

रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः ।
किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥ २-४१-३२॥
rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ |
kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti || 2-41-32||

RMY 2-41-33

ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः ।
अयोध्यामगमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥ २-४१-३३॥
tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ |
ayodhyāmagamansarve purīṃ vyathitasajjanām || 2-41-33||

Sarga: 42/111 (26)

RMY 2-42-1

अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् ।
उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥ २-४२-१॥
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām |
udgatānīva sattvāni babhūvuramanasvinām || 2-42-1||

RMY 2-42-2

स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैः समावृताः ।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥ २-४२-२॥
svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ |
aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ || 2-42-2||

RMY 2-42-3

न चाहृष्यन्न चामोदन्वणिजो न प्रसारयन् ।
न चाशोभन्त पण्यानि नापचन्गृहमेधिनः ॥ २-४२-३॥
na cāhṛṣyanna cāmodanvaṇijo na prasārayan |
na cāśobhanta paṇyāni nāpacangṛhamedhinaḥ || 2-42-3||

RMY 2-42-4

नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन्विपुलं वा धनागमम् ।
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ २-४२-४॥
naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandanvipulaṃ vā dhanāgamam |
putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata || 2-42-4||

RMY 2-42-5

गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् ।
व्यगर्हयन्तो दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥ २-४२-५॥
gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam |
vyagarhayanto duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān || 2-42-5||

RMY 2-42-6

किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा ।
पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ २-४२-६॥
kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā |
putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam || 2-42-6||

RMY 2-42-7

एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन्वने ॥ २-४२-७॥
ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaranvane || 2-42-7||

RMY 2-42-8

आपगाः कृतपुण्यास्ताः पद्मिन्यश्च सरांसि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥ २-४२-८॥
āpagāḥ kṛtapuṇyāstāḥ padminyaśca sarāṃsi ca |
yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci || 2-42-8||

RMY 2-42-9

शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः ।
आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥ २-४२-९॥
śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ |
āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ || 2-42-9||

RMY 2-42-10

काननं वापि शैलं वा यं रामोऽभिगमिष्यति ।
प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥ २-४२-१०॥
kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'bhigamiṣyati |
priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum || 2-42-10||

RMY 2-42-11

विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरिधारिणः ।
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥ २-४२-११॥
vicitrakusumāpīḍā bahumañjaridhāriṇaḥ |
akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam || 2-42-11||

RMY 2-42-12

विदर्शयन्तो विविधान्भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् ।
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ॥ २-४२-१२॥
vidarśayanto vividhānbhūyaścitrāṃśca nirjharān |
pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam || 2-42-12||

RMY 2-42-13

यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः ।
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ॥ २-४२-१३॥
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ |
sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca || 2-42-13||

RMY 2-42-14

पुरा भवति नो दूरादनुगच्छाम राघवम् ।
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥ २-४२-१४॥
purā bhavati no dūrādanugacchāma rāghavam |
pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ |
sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam || 2-42-14||

RMY 2-42-15

वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् ।
इति पौरस्त्रियो भर्तॄन्दुःखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥ २-४२-१५॥
vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam |
iti paurastriyo bhartṝnduḥkhārtāstattadabruvan || 2-42-15||

RMY 2-42-16

युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति ।
सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥ २-४२-१६॥
yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati |
sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati || 2-42-16||

RMY 2-42-17

को न्वनेनाप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च ।
संप्रीयेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥ २-४२-१७॥
ko nvanenāpratītena sotkaṇṭhitajanena ca |
saṃprīyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā || 2-42-17||

RMY 2-42-18

कैकेय्या यदि चेद्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् ।
न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥ २-४२-१८॥
kaikeyyā yadi cedrājyaṃ syādadharmyamanāthavat |
na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ || 2-42-18||

RMY 2-42-19

यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् ।
कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥ २-४२-१९॥
yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt |
kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī || 2-42-19||

RMY 2-42-20

कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे ॥ २-४२-२०॥
kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi |
jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe || 2-42-20||

RMY 2-42-21

या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥ २-४२-२१॥
yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā |
kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm || 2-42-21||

RMY 2-42-22

न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तं विलोपस्तदनन्तरम् ॥ २-४२-२२॥
na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ |
mṛte daśarathe vyaktaṃ vilopastadanantaram || 2-42-22||

RMY 2-42-23

ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः ।
राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥ २-४२-२३॥
te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ |
rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata || 2-42-23||

RMY 2-42-24

मिथ्या प्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः ।
भरते संनिषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥ २-४२-२४॥
mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
bharate saṃniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā || 2-42-24||

RMY 2-42-25

तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशुर्भृशसंतप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥ २-४२-२५॥
tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |
cukruśurbhṛśasaṃtaptā mṛtyoriva bhayāgame || 2-42-25||

RMY 2-42-26

तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसः सुतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत् ॥ २-४२-२६॥
tathā striyo rāmanimittamāturā yathā sute bhrātari vā vivāsite |
vilapya dīnā rurudurvicetasaḥ sutairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat || 2-42-26||

Sarga: 43/111 (15)

RMY 2-43-1

रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् ।
जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन् ॥ २-४३-१॥
rāmo'pi rātriśeṣeṇa tenaiva mahadantaram |
jagāma puruṣavyāghraḥ piturājñāmanusmaran || 2-43-1||

RMY 2-43-2

तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा ।
उपास्य स शिवां संध्यां विषयान्तं व्यगाहत ॥ २-४३-२॥
tathaiva gacchatastasya vyapāyādrajanī śivā |
upāsya sa śivāṃ saṃdhyāṃ viṣayāntaṃ vyagāhata || 2-43-2||

RMY 2-43-3

ग्रामान्विकृष्टसीमांस्तान्पुष्पितानि वनानि च ।
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शरैरिव हयोत्तमैः ॥ २-४३-३॥
grāmānvikṛṣṭasīmāṃstānpuṣpitāni vanāni ca |
paśyannatiyayau śīghraṃ śarairiva hayottamaiḥ || 2-43-3||

RMY 2-43-4

शृण्वन्वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम् ॥ २-४३-४॥
śṛṇvanvāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām |
rājānaṃ dhigdaśarathaṃ kāmasya vaśamāgatam || 2-43-4||

RMY 2-43-5

हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी ।
तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते ॥ २-४३-५॥
hā nṛśaṃsādya kaikeyī pāpā pāpānubandhinī |
tīkṣṇā saṃbhinnamaryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate || 2-43-5||

RMY 2-43-6

या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् ।
वन वासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशमतन्द्रितम् ॥ २-४३-६॥
yā putramīdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |
vana vāse mahāprājñaṃ sānukrośamatandritam || 2-43-6||

RMY 2-43-7

एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान्कोसलेश्वरः ॥ २-४३-७॥
etā vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām |
śṛṇvannatiyayau vīraḥ kosalānkosaleśvaraḥ || 2-43-7||

RMY 2-43-8

ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम् ।
उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम् ॥ २-४३-८॥
tato vedaśrutiṃ nāma śivavārivahāṃ nadīm |
uttīryābhimukhaḥ prāyādagastyādhyuṣitāṃ diśam || 2-43-8||

RMY 2-43-9

गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम् ।
गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरंगमाम् ॥ २-४३-९॥
gatvā tu suciraṃ kālaṃ tataḥ śītajalāṃ nadīm |
gomatīṃ goyutānūpāmataratsāgaraṃgamām || 2-43-9||

RMY 2-43-10

गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः ।
मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥ २-४३-१०॥
gomatīṃ cāpyatikramya rāghavaḥ śīghragairhayaiḥ |
mayūrahaṃsābhirutāṃ tatāra syandikāṃ nadīm || 2-43-10||

RMY 2-43-11

स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा ।
स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत् ॥ २-४३-११॥
sa mahīṃ manunā rājñā dattāmikṣvākave purā |
sphītāṃ rāṣṭrāvṛtāṃ rāmo vaidehīmanvadarśayat || 2-43-11||

RMY 2-43-12

सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः ।
हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः ॥ २-४३-१२॥
sūta ityeva cābhāṣya sārathiṃ tamabhīkṣṇaśaḥ |
haṃsamattasvaraḥ śrīmānuvāca puruṣarṣabhaḥ || 2-43-12||

RMY 2-43-13

कदाहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने ।
मृगयां पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च संगतः ॥ २-४३-१३॥
kadāhaṃ punarāgamya sarayvāḥ puṣpite vane |
mṛgayāṃ paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca saṃgataḥ || 2-43-13||

RMY 2-43-14

नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने ।
रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसंमता ॥ २-४३-१४॥
nātyarthamabhikāṅkṣāmi mṛgayāṃ sarayūvane |
ratirhyeṣātulā loke rājarṣigaṇasaṃmatā || 2-43-14||

RMY 2-43-15

स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा ।
तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौवाक्यमुदीरयन् ॥ २-४३-१५॥
sa tamadhvānamaikṣvākaḥ sūtaṃ madhurayā girā |
taṃ tamarthamabhipretya yayauvākyamudīrayan || 2-43-15||

Sarga: 44/111 (27)

RMY 2-44-1

विशालान्कोसलान्रम्यान्यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गवेरपुरं प्रति ॥ २-४४-१॥
viśālānkosalānramyānyātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgaverapuraṃ prati || 2-44-1||

RMY 2-44-2

तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिसेविताम् ॥ २-४४-२॥
tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣinisevitām || 2-44-2||

RMY 2-44-3

हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ।
शिंशुमरैश्च नक्रैश्च भुजंगैश्च निषेविताम् ॥ २-४४-३॥
haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |
śiṃśumaraiśca nakraiśca bhujaṃgaiśca niṣevitām || 2-44-3||

RMY 2-44-4

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः ।
सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ २-४४-४॥
tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |
sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 2-44-4||

RMY 2-44-5

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् ।
सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥ २-४४-५॥
avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |
sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 2-44-5||

RMY 2-44-6

लक्षणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् ।
उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ २-४४-६॥
lakṣaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |
uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 2-44-6||

RMY 2-44-7

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
रथादवातरत्तस्मात्सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २-४४-७॥
rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |
rathādavātarattasmātsabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 2-44-7||

RMY 2-44-8

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यैव मोचयित्वा हयोत्तमान् ।
वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ २-४४-८॥
sumantro'pyavatīryaiva mocayitvā hayottamān |
vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 2-44-8||

RMY 2-44-9

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा ।
निषादजात्यो बलवान्स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ २-४४-९॥
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā |
niṣādajātyo balavānsthapatiśceti viśrutaḥ || 2-44-9||

RMY 2-44-10

स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् ।
वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैर्ज्ञातिभिश्चाप्युपागतः ॥ २-४४-१०॥
sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |
vṛddhaiḥ parivṛto'mātyairjñātibhiścāpyupāgataḥ || 2-44-10||

RMY 2-44-11

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः ॥ २-४४-११॥
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādavasthitam |
saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchadguhena saḥ || 2-44-11||

RMY 2-44-12

तमार्तः संपरिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् ।
यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते ॥ २-४४-१२॥
tamārtaḥ saṃpariṣvajya guho rāghavamabravīt |
yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 2-44-12||

RMY 2-44-13

ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् ।
अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २-४४-१३॥
tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham |
arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha || 2-44-13||

RMY 2-44-14

स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही ।
वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥ २-४४-१४॥
svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī |
vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ || 2-44-14||

RMY 2-44-15

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदमुपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ॥ २-४४-१५॥
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedamupasthitam |
śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te || 2-44-15||

RMY 2-44-16

गुहमेव ब्रुवाणं तं राघवः प्रत्युवाच ह ।
अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ॥ २-४४-१६॥
guhameva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha |
arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam || 2-44-16||

RMY 2-44-17

पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसंदर्शनेन च ।
भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-४४-१७॥
padbhyāmabhigamāccaiva snehasaṃdarśanena ca |
bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt || 2-44-17||

RMY 2-44-18

दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः ।
अपि ते कूशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ २-४४-१८॥
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ |
api te kūśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 2-44-18||

RMY 2-44-19

यत्त्विदं भवता किंचित्प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ २-४४-१९॥
yattvidaṃ bhavatā kiṃcitprītyā samupakalpitam |
sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 2-44-19||

RMY 2-44-20

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम् ।
विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ २-४४-२०॥
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām |
viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 2-44-20||

RMY 2-44-21

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित् ।
एतावतात्रभवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २-४४-२१॥
aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |
etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 2-44-21||

RMY 2-44-22

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैरश्वैर्भविष्याम्यहमर्चितः ॥ २-४४-२२॥
ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |
etaiḥ suvihitairaśvairbhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 2-44-22||

RMY 2-44-23

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् ।
गुहस्तत्रैव पुरुषांस्त्वरितं दीयतामिति ॥ २-४४-२३॥
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |
guhastatraiva puruṣāṃstvaritaṃ dīyatāmiti || 2-44-23||

RMY 2-44-24

ततश्चीरोत्तरासङ्गः संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम् ॥ २-४४-२४॥
tataścīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyāmanvāsya paścimām |
jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam || 2-44-24||

RMY 2-44-25

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ २-४४-२५॥
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 2-44-25||

RMY 2-44-26

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ २-४४-२६॥
guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |
anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 2-44-26||

RMY 2-44-27

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः ।
अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २-४४-२७॥
tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |
adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī || 2-44-27||

Sarga: 45/111 (24)

RMY 2-45-1

तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।
गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-४५-१॥
taṃ jāgratamadambhena bhrāturarthāya lakṣmaṇam |
guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyamabravīt || 2-45-1||

RMY 2-45-2

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥ २-४५-२॥
iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
pratyāśvasihi sādhvasyāṃ rājaputra yathāsukham || 2-45-2||

RMY 2-45-3

उचितोऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः ।
गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥ २-४५-३॥
ucito'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām || 2-45-3||

RMY 2-45-4

न हि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।
ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥ २-४५-४॥
na hi rāmātpriyataro mamāsti bhuvi kaścana |
bravīmyetadahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape || 2-45-4||

RMY 2-45-5

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ २-४५-५॥
asya prasādādāśaṃse loke'sminsumahadyaśaḥ |
dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalām || 2-45-5||

RMY 2-45-6

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह ॥ २-४५-६॥
so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha || 2-45-6||

RMY 2-45-7

न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा ।
चतुरङ्गं ह्यपि बलं सुमहत्प्रसहेमहि ॥ २-४५-७॥
na hi me'viditaṃ kiṃcidvane'smiṃścarataḥ sadā |
caturaṅgaṃ hyapi balaṃ sumahatprasahemahi || 2-45-7||

RMY 2-45-8

लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ ।
नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ २-४५-८॥
lakṣmaṇastaṃ tadovāca rakṣyamāṇāstvayānagha |
nātra bhītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 2-45-8||

RMY 2-45-9

कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ २-४५-९॥
kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 2-45-9||

RMY 2-45-10

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ २-४५-१०॥
yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 2-45-10||

RMY 2-45-11

यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ २-४५-११॥
yo mantra tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ |
eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ || 2-45-11||

RMY 2-45-12

अस्मिन्प्रव्रजितो राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २-४५-१२॥
asminpravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 2-45-12||

RMY 2-45-13

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम् ॥ २-४५-१३॥
vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣoparataṃ tāta manye rājaniveśanam || 2-45-13||

RMY 2-45-14

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥ २-४५-१४॥
kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīmimām || 2-45-14||

RMY 2-45-15

जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
तद्दुःखं यत्तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ २-४५-१५॥
jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
tadduḥkhaṃ yattu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 2-45-15||

RMY 2-45-16

अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा ।
राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥ २-४५-१६॥
anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā |
rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati || 2-45-16||

RMY 2-45-17

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २-४५-१७॥
atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 2-45-17||

RMY 2-45-18

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २-४५-१८॥
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle hyupasthite |
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 2-45-18||

RMY 2-45-19

रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादसंपन्नां गणिकावरशोभिताम् ॥ २-४५-१९॥
ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
harmyaprāsādasaṃpannāṃ gaṇikāvaraśobhitām || 2-45-19||

RMY 2-45-20

रथाश्वगजसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २-४५-२०॥
rathāśvagajasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām |
sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 2-45-20||

RMY 2-45-21

आरामोद्यानसंपन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २-४५-२१॥
ārāmodyānasaṃpannāṃ samājotsavaśālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 2-45-21||

RMY 2-45-22

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥ २-४५-२२॥
api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
nivṛtte vanavāse'sminnayodhyāṃ praviśemahi || 2-45-22||

RMY 2-45-23

परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २-४५-२३॥
paridevayamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata || 2-45-23||

RMY 2-45-24

तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः ।
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥ २-४५-२४॥
tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite narendraputre gurusauhṛdādguhaḥ |
mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ || 2-45-24||

Sarga: 46/111 (79)

RMY 2-46-1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथु वृक्षा महायशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ २-४६-१॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthu vṛkṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 2-46-1||

RMY 2-46-2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ २-४६-२॥
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2-46-2||

RMY 2-46-3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम् ॥ २-४६-३॥
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām || 2-46-3||

RMY 2-46-4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ २-४६-४॥
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 2-46-4||

RMY 2-46-5

ततः कलापान्संनह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ २-४६-५॥
tataḥ kalāpānsaṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 2-46-5||

RMY 2-46-6

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २-४६-६॥
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 2-46-6||

RMY 2-46-7

निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम ।
यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥ २-४६-७॥
nivartasvetyuvācainametāvaddhi kṛtaṃ mama |
yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam || 2-46-7||

RMY 2-46-8

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २-४६-८॥
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 2-46-8||

RMY 2-46-9

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ २-४६-९॥
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 2-46-9||

RMY 2-46-10

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ २-४६-१०॥
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 2-46-10||

RMY 2-46-11

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीँल्लोकांस्तु जयन्निव ॥ २-४६-११॥
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trī~llokāṃstu jayanniva || 2-46-11||

RMY 2-46-12

वयं खलु हता राम ये तयाप्युपवञ्चिताः ।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ २-४६-१२॥
vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 2-46-12||

RMY 2-46-13

इति ब्रुवन्नात्म समं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
दृष्ट्वा दुर गतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ २-४६-१३॥
iti bruvannātma samaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dura gataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 2-46-13||

RMY 2-46-14

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २-४६-१४॥
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 2-46-14||

RMY 2-46-15

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ २-४६-१५॥
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 2-46-15||

RMY 2-46-16

शोकोपहत चेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
काम भारावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ २-४६-१६॥
śokopahata cetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāma bhārāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 2-46-16||

RMY 2-46-17

यद्यदाज्ञापयेत्किंचित्स महात्मा महीपतिः ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ २-४६-१७॥
yadyadājñāpayetkiṃcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 2-46-17||

RMY 2-46-18

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २-४६-१८॥
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 2-46-18||

RMY 2-46-19

तद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ २-४६-१९॥
tadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 2-46-19||

RMY 2-46-20

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ २-४६-२०॥
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 2-46-20||

RMY 2-46-21

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥ २-४६-२१॥
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti vā || 2-46-21||

RMY 2-46-22

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रमागतान् ॥ २-४६-२२॥
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipramāgatān || 2-46-22||

RMY 2-46-23

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ २-४६-२३॥
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 2-46-23||

RMY 2-46-24

आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
सीताया मम चार्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ २-४६-२४॥
ārogyaṃ brūhi kausalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cāryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 2-46-24||

RMY 2-46-25

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ २-४६-२५॥
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 2-46-25||

RMY 2-46-26

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ २-४६-२६॥
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 2-46-26||

RMY 2-46-27

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ २-४६-२७॥
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 2-46-27||

RMY 2-46-28

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २-४६-२८॥
yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ |
tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ || 2-46-28||

RMY 2-46-29

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ २-४६-२९॥
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 2-46-29||

RMY 2-46-30

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लवः ।
भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २-४६-३०॥
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklavaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 2-46-30||

RMY 2-46-31

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ २-४६-३१॥
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāta viyogena putraśokākulāmiva || 2-46-31||

RMY 2-46-32

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ २-४६-३२॥
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 2-46-32||

RMY 2-46-33

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाहवे ॥ २-४६-३३॥
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivāhave || 2-46-33||

RMY 2-46-34

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्योऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २-४६-३४॥
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayantyo'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 2-46-34||

RMY 2-46-35

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्तद्विप्रवासने ।
रथस्थं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ २-४६-३५॥
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastadvipravāsane |
rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 2-46-35||

RMY 2-46-36

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
नीतोऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति ॥ २-४६-३६॥
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti || 2-46-36||

RMY 2-46-37

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ २-४६-३७॥
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 2-46-37||

RMY 2-46-38

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ २-४६-३८॥
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 2-46-38||

RMY 2-46-39

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्र इह त्वया ॥ २-४६-३९॥
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyakta mātra iha tvayā || 2-46-39||

RMY 2-46-40

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २-४६-४०॥
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 2-46-40||

RMY 2-46-41

तत्कृतेन मया प्राप्तं रथ चर्या कृतं सुखम् ।
आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ २-४६-४१॥
tatkṛtena mayā prāptaṃ ratha caryā kṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 2-46-41||

RMY 2-46-42

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्याभिहितमिच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २-४६-४२॥
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyābhihitamicchāmi bhava me patyanantaraḥ || 2-46-42||

RMY 2-46-43

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ २-४६-४३॥
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 2-46-43||

RMY 2-46-44

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ २-४६-४४॥
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 2-46-44||

RMY 2-46-45

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ २-४६-४५॥
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 2-46-45||

RMY 2-46-46

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ २-४६-४६॥
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 2-46-46||

RMY 2-46-47

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतशस्तु ततोऽन्यथा ॥ २-४६-४७॥
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśastu tato'nyathā || 2-46-47||

RMY 2-46-48

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ २-४६-४८॥
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 2-46-48||

RMY 2-46-49

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ २-४६-४९॥
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 2-46-49||

RMY 2-46-50

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ २-४६-५०॥
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 2-46-50||

RMY 2-46-51

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ २-४६-५१॥
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 2-46-51||

RMY 2-46-52

परितुष्टा हि सा देवि वनवासं गते मयि ।
राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥ २-४६-५२॥
parituṣṭā hi sā devi vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam || 2-46-52||

RMY 2-46-53

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ २-४६-५३॥
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 2-46-53||

RMY 2-46-54

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।
संदिष्टश्चासि यानर्थांस्तांस्तान्ब्रूयास्तथातथा ॥ २-४६-५४॥
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
saṃdiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃstānbrūyāstathātathā || 2-46-54||

RMY 2-46-55

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहं वचनमक्लीबं रामो हेतुमदब्रवीत् ।
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ॥ २-४६-५५॥
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībaṃ rāmo hetumadabravīt |
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya || 2-46-55||

RMY 2-46-56

तत्क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ।
लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ॥ २-४६-५६॥
tatkṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat |
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ || 2-46-56||

RMY 2-46-57

तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।
अशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २-४६-५७॥
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
aśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 2-46-57||

RMY 2-46-58

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सहलक्ष्मणः ।
व्रतमादिष्टवान्रामः सहायं गुहमब्रवीत् ॥ २-४६-५८॥
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavānrāmaḥ sahāyaṃ guhamabravīt || 2-46-58||

RMY 2-46-59

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ २-४६-५९॥
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 2-46-59||

RMY 2-46-60

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २-४६-६०॥
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 2-46-60||

RMY 2-46-61

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ २-४६-६१॥
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 2-46-61||

RMY 2-46-62

आरोह त्वं नर व्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २-४६-६२॥
āroha tvaṃ nara vyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 2-46-62||

RMY 2-46-63

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहात्मवांस्ततः ॥ २-४६-६३॥
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohātmavāṃstataḥ || 2-46-63||

RMY 2-46-64

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ २-४६-६४॥
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 2-46-64||

RMY 2-46-65

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ २-४६-६५॥
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 2-46-65||

RMY 2-46-66

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ २-४६-६६॥
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 2-46-66||

RMY 2-46-67

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ २-४६-६७॥
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 2-46-67||

RMY 2-46-68

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पालयत्वेनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ २-४६-६८॥
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pālayatvenaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 2-46-68||

RMY 2-46-69

चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ २-४६-६९॥
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 2-46-69||

RMY 2-46-70

ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धये ॥ २-४६-७०॥
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhaye || 2-46-70||

RMY 2-46-71

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकं समीक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन्संप्रदृश्यसे ॥ २-४६-७१॥
tvaṃ hi tripathagā devi brahma lokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'sminsaṃpradṛśyase || 2-46-71||

RMY 2-46-72

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नरव्याघ्र शिवेन पुनरागते ॥ २-४६-७२॥
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāpta rājye naravyāghra śivena punarāgate || 2-46-72||

RMY 2-46-73

गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ २-४६-७३॥
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 2-46-73||

RMY 2-46-74

तथा संभाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ २-४६-७४॥
tathā saṃbhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 2-46-74||

RMY 2-46-75

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परंतपः ॥ २-४६-७५॥
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca paraṃtapaḥ || 2-46-75||

RMY 2-46-76

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ २-४६-७६॥
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 2-46-76||

RMY 2-46-77

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ २-४६-७७॥
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 2-46-77||

RMY 2-46-78

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥ २-४६-७८॥
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭirmumoca bāṣpaṃ vyathitastapasvī || 2-46-78||

RMY 2-46-79

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ २-४६-७९॥
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgānvarāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 2-46-79||

Sarga: 47/111 (33)

RMY 2-47-1

स तं वृक्षं समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥ २-४७-१॥
sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyāmanvāsya paścimām |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 2-47-1||

RMY 2-47-2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः ।
या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २-४७-२॥
adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |
yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2-47-2||

RMY 2-47-3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्य प्रभृति रात्रिषु ।
योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः ॥ २-४७-३॥
jāgartavyamatandribhyāmadya prabhṛti rātriṣu |
yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ || 2-47-3||

RMY 2-47-4

रात्रिं कथंचिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे ।
उपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥ २-४७-४॥
rātriṃ kathaṃcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |
upāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 2-47-4||

RMY 2-47-5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः ।
इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥ २-४७-५॥
sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |
imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 2-47-5||

RMY 2-47-6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण ।
कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति ॥ २-४७-६॥
dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |
kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 2-47-6||

RMY 2-47-7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् ।
अपि न च्यावयेत्प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥ २-४७-७॥
sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |
api na cyāvayetprāṇāndṛṣṭvā bharatamāgatam || 2-47-7||

RMY 2-47-8

अनाथश्चैव वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः ।
किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः ॥ २-४७-८॥
anāthaścaiva vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |
kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśamāgataḥ || 2-47-8||

RMY 2-47-9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम् ।
काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥ २-४७-९॥
idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |
kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 2-47-9||

RMY 2-47-10

को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण ॥ २-४७-१०॥
ko hyavidvānapi pumānpramadāyāḥ kṛte tyajet |
chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 2-47-10||

RMY 2-47-11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः ।
मुदितान्कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥ २-४७-११॥
sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |
muditānkosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 2-47-11||

RMY 2-47-12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति ।
ताते च वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते ॥ २-४७-१२॥
sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |
tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyamāśrite || 2-47-12||

RMY 2-47-13

अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते ।
एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥ २-४७-१३॥
arthadharmau parityajya yaḥ kāmamanuvartate |
evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 2-47-13||

RMY 2-47-14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ २-४७-१४॥
manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca || 2-47-14||

RMY 2-47-15

अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता ।
कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते ॥ २-४७-१५॥
apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte || 2-47-15||

RMY 2-47-16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत् ।
अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण ॥ २-४७-१६॥
mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |
ayodhyāmita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa || 2-47-16||

RMY 2-47-17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥ २-४७-१७॥
ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi || 2-47-17||

RMY 2-47-18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्याय्यमाचरेत् ।
परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ २-४७-१८॥
kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣādanyāyyamācaret |
paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram || 2-47-18||

RMY 2-47-19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिं स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः ।
जनन्या मम सौमित्रे तदप्येतदुपस्थितम् ॥ २-४७-१९॥
nūnaṃ jātyantare kasmiṃ striyaḥ putrairviyojitāḥ |
jananyā mama saumitre tadapyetadupasthitam || 2-47-19||

RMY 2-47-20

मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च ।
विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम् ॥ २-४७-२०॥
mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca |
viprāyujyata kausalyā phalakāle dhigastu mām || 2-47-20||

RMY 2-47-21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम् ॥ २-४७-२१॥
mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |
saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 2-47-21||

RMY 2-47-22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मणसारिका ।
यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश ॥ २-४७-२२॥
manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā |
yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 2-47-22||

RMY 2-47-23

शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किंचिदुपकुर्वता ।
पुर्त्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम ॥ २-४७-२३॥
śocantyāścālpabhāgyāyā na kiṃcidupakurvatā |
purtreṇa kimaputrāyā mayā kāryamariṃdama || 2-47-23||

RMY 2-47-24

अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।
शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥ २-४७-२४॥
alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā |
śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 2-47-24||

RMY 2-47-25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।
तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥ २-४७-२५॥
eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |
tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 2-47-25||

RMY 2-47-26

अधर्मभय भीतश्च परलोकस्य चानघ ।
तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये ॥ २-४७-२६॥
adharmabhaya bhītaśca paralokasya cānagha |
tena lakṣmaṇa nādyāhamātmānamabhiṣecaye || 2-47-26||

RMY 2-47-27

एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु ।
अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥ २-४७-२७॥
etadanyacca karuṇaṃ vilapya vijane bahu |
aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 2-47-27||

RMY 2-47-28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् ।
समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः ॥ २-४७-२८॥
vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |
samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 2-47-28||

RMY 2-47-29

ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्या युधिनां वर ।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥ २-४७-२९॥
dhruvamadya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara |
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 2-47-29||

RMY 2-47-30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे ।
विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥ २-४७-३०॥
naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyase |
viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 2-47-30||

RMY 2-47-31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव ।
मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविवोद्धृतौ ॥ २-४७-३१॥
na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |
muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvivoddhṛtau || 2-47-31||

RMY 2-47-32

न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप ।
द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना ॥ २-४७-३२॥
na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa |
draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā || 2-47-32||

RMY 2-47-33

स लक्ष्मणस्योत्तम पुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात् ।
समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥ २-४७-३३॥
sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |
samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 2-47-33||

Sarga: 48/111 (36)

RMY 2-48-1

ते तु तस्मिन्महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ २-४८-१॥
te tu tasminmahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām |
vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 2-48-1||

RMY 2-48-2

यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनामभिवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ २-४८-२॥
yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunāmabhivartate |
jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2-48-2||

RMY 2-48-3

ते भूमिमागान्विविधान्देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान्पश्यन्तस्तत्र तत्र यशस्विनः ॥ २-४८-३॥
te bhūmimāgānvividhāndeśāṃścāpi manoramān |
adṛṣṭapūrvānpaśyantastatra tatra yaśasvinaḥ || 2-48-3||

RMY 2-48-4

यथाक्षेमेण गच्छन्स पश्यंश्च विविधान्द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ २-४८-४॥
yathākṣemeṇa gacchansa paśyaṃśca vividhāndrumān |
nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 2-48-4||

RMY 2-48-5

प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥ २-४८-५॥
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |
agnerbhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ || 2-48-5||

RMY 2-48-6

नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥ २-४८-६॥
nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |
tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ || 2-48-6||

RMY 2-48-7

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ २-४८-७॥
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |
bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 2-48-7||

RMY 2-48-8

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ २-४८-८॥
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |
gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 2-48-8||

RMY 2-48-9

रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ २-४८-९॥
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 2-48-9||

RMY 2-48-10

ततस्त्वाश्रममासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ २-४८-१०॥
tatastvāśramamāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |
sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 2-48-10||

RMY 2-48-11

हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ २-४८-११॥
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 2-48-11||

RMY 2-48-12

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन्रामलक्ष्मणौ ॥ २-४८-१२॥
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavanrāmalakṣmaṇau || 2-48-12||

RMY 2-48-13

भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ २-४८-१३॥
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |
māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 2-48-13||

RMY 2-48-14

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुजः प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ २-४८-१४॥
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranujaḥ priyaḥ |
ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 2-48-14||

RMY 2-48-15

पित्रा नियुक्ता भगवन्प्रवेष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः ॥ २-४८-१५॥
pitrā niyuktā bhagavanpraveṣyāmastapovanam |
dharmamevācariṣyāmastatra mūlaphalāśanāḥ || 2-48-15||

RMY 2-48-16

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ २-४८-१६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 2-48-16||

RMY 2-48-17

मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥ २-४८-१७॥
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |
rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ || 2-48-17||

RMY 2-48-18

प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं सराघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ २-४८-१८॥
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sarāghavam |
bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 2-48-18||

RMY 2-48-19

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ २-४८-१९॥
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 2-48-19||

RMY 2-48-20

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भगान्सुखम् ॥ २-४८-२०॥
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyoḥ samāgame |
puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhagānsukham || 2-48-20||

RMY 2-48-21

एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ २-४८-२१॥
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 2-48-21||

RMY 2-48-22

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ २-४८-२२॥
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |
āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |
anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 2-48-22||

RMY 2-48-23

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ २-४८-२३॥
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |
ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 2-48-23||

RMY 2-48-24

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थ ग्राहकमब्रवीत् ॥ २-४८-२४॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |
rāghavasya tato vākyamartha grāhakamabravīt || 2-48-24||

RMY 2-48-25

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यस्मिन्निवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥ २-४८-२५॥
daśakrośa itastāta giriryasminnivatsyasi |
maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ || 2-48-25||

RMY 2-48-26

गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥ २-४८-२६॥
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |
citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ || 2-48-26||

RMY 2-48-27

यावता चित्र कूटस्य नरः शृङ्गाण्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ २-४८-२७॥
yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛṅgāṇyavekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 2-48-27||

RMY 2-48-28

ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ २-४८-२८॥
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |
tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 2-48-28||

RMY 2-48-29

प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ २-४८-२९॥
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham |
iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 2-48-29||

RMY 2-48-30

स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ २-४८-३०॥
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 2-48-30||

RMY 2-48-31

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ २-४८-३१॥
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 2-48-31||

RMY 2-48-32

प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसं ॥ २-४८-३२॥
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |
uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasaṃ || 2-48-32||

RMY 2-48-33

शर्वरीं भवनन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ २-४८-३३॥
śarvarīṃ bhavanannadya satyaśīla tavāśrame |
uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 2-48-33||

RMY 2-48-34

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ २-४८-३४॥
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 2-48-34||

RMY 2-48-35

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ २-४८-३५॥
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |
vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava || 2-48-35||

RMY 2-48-36

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ २-४८-३६॥
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |
mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 2-48-36||

Sarga: 49/111 (15)

RMY 2-49-1

उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिंदमौ ।
महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ॥ २-४९-१॥
uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāvariṃdamau |
maharṣimabhivādyātha jagmatustaṃ giriṃ prati || 2-49-1||

RMY 2-49-2

प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् ।
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः ॥ २-४९-२॥
prasthitāṃścaiva tānprekṣya pitā putrānivānvagāt |
tataḥ pracakrame vaktuṃ vacanaṃ sa mahāmuniḥ || 2-49-2||

RMY 2-49-3

अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम् ।
तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ॥ २-४९-३॥
athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasamāpagām |
tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm || 2-49-3||

RMY 2-49-4

ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् ।
विवृद्धं बहुभिर्वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम् ॥ २-४९-४॥
tato nyagrodhamāsādya mahāntaṃ haritacchadam |
vivṛddhaṃ bahubhirvṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam || 2-49-4||

RMY 2-49-5

क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् ।
पलाशबदरीमिश्रं राम वंशैश्च यामुनैः ॥ २-४९-५॥
krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam |
palāśabadarīmiśraṃ rāma vaṃśaiśca yāmunaiḥ || 2-49-5||

RMY 2-49-6

स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया ।
रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः ।
इति पन्थानमावेद्य महर्षिः स न्यवर्तत ॥ २-४९-६॥
sa panthāścitrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā |
ramyo mārdavayuktaśca vanadāvairvivarjitaḥ |
iti panthānamāvedya maharṣiḥ sa nyavartata || 2-49-6||

RMY 2-49-7

उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते ॥ २-४९-७॥
upāvṛtte munau tasminrāmo lakṣmaṇamabravīt |
kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate || 2-49-7||

RMY 2-49-8

इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ ।
सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम् ॥ २-४९-८॥
iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau |
sītāmevāgrataḥ kṛtvā kālindīṃ jagmaturnadīm || 2-49-8||

RMY 2-49-9

तौ काष्ठसंघाटमथो चक्रतुः सुमहाप्लवम् ।
चकार लक्ष्मणश्छित्त्वा सीतायाः सुखमानसं ॥ २-४९-९॥
tau kāṣṭhasaṃghāṭamatho cakratuḥ sumahāplavam |
cakāra lakṣmaṇaśchittvā sītāyāḥ sukhamānasaṃ || 2-49-9||

RMY 2-49-10

तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम् ।
ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयत प्लवम् ॥ २-४९-१०॥
tatra śriyamivācintyāṃ rāmo dāśarathiḥ priyām |
īṣatsaṃlajjamānāṃ tāmadhyāropayata plavam || 2-49-10||

RMY 2-49-11

ततः प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् ।
तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः संतेरुर्यमुनां नदीम् ॥ २-४९-११॥
tataḥ plavenāṃśumatīṃ śīghragāmūrmimālinīm |
tīrajairbahubhirvṛkṣaiḥ saṃteruryamunāṃ nadīm || 2-49-11||

RMY 2-49-12

ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ।
श्यामं न्यग्रोधमासेदुः शीतलं हरितच्छदम् ॥ २-४९-१२॥
te tīrṇāḥ plavamutsṛjya prasthāya yamunāvanāt |
śyāmaṃ nyagrodhamāseduḥ śītalaṃ haritacchadam || 2-49-12||

RMY 2-49-13

कौसल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशस्विनीम् ।
इति सीताञ्जलिं कृत्वा पर्यगछद्वनस्पतिम् ॥ २-४९-१३॥
kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm |
iti sītāñjaliṃ kṛtvā paryagachadvanaspatim || 2-49-13||

RMY 2-49-14

क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने ॥ २-४९-१४॥
krośamātraṃ tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
bahūnmedhyānmṛgānhatvā ceraturyamunāvane || 2-49-14||

RMY 2-49-15

विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वारणवानरायुते ।
समं नदीवप्रमुपेत्य संमतं निवासमाजग्मुरदीनदर्शनः ॥ २-४९-१५॥
vihṛtya te barhiṇapūganādite śubhe vane vāraṇavānarāyute |
samaṃ nadīvapramupetya saṃmataṃ nivāsamājagmuradīnadarśanaḥ || 2-49-15||

Sarga: 50/111 (22)

RMY 2-50-1

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।
प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥ २-५०-१॥
atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram |
prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 2-50-1||

RMY 2-50-2

सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।
संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप ॥ २-५०-२॥
saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |
saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa || 2-50-2||

RMY 2-50-3

स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।
जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥ २-५०-३॥
sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |
jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 2-50-3||

RMY 2-50-4

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् ।
पन्थानमृषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ २-५०-४॥
tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam |
panthānamṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 2-50-4||

RMY 2-50-5

ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-५०-५॥
tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha |
sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 2-50-5||

RMY 2-50-6

आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् ।
स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥ २-५०-६॥
ādīptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān |
svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukānpaśya mālinaḥ śiśirātyaye || 2-50-6||

RMY 2-50-7

पश्य भल्लातकान्फुल्लान्नरैरनुपसेवितान् ।
फलपत्रैरवनतान्नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २-५०-७॥
paśya bhallātakānphullānnarairanupasevitān |
phalapatrairavanatānnūnaṃ śakṣyāmi jīvitum || 2-50-7||

RMY 2-50-8

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
मधूनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे ॥ २-५०-८॥
paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |
madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage || 2-50-8||

RMY 2-50-9

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।
रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे ॥ २-५०-९॥
eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati |
ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe || 2-50-9||

RMY 2-50-10

मातंगयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम् ।
चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ २-५०-१०॥
mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam |
citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 2-50-10||

RMY 2-50-11

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।
रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ २-५०-११॥
tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā |
ramyamāsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 2-50-11||

RMY 2-50-12

तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।
अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥ २-५०-१२॥
taṃ tu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam |
ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 2-50-12||

RMY 2-50-13

लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥ २-५०-१३॥
lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |
kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 2-50-13||

RMY 2-50-14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान् ।
आजहार ततश्चक्रे पर्ण शालामरिं दम ॥ २-५०-१४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhāndrumān |
ājahāra tataścakre parṇa śālāmariṃ dama || 2-50-14||

RMY 2-50-15

शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ।
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ॥ २-५०-१५॥
śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt |
aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam || 2-50-15||

RMY 2-50-16

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं पतापवान् ।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥ २-५०-१६॥
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān |
atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi || 2-50-16||

RMY 2-50-17

तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् ।
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ २-५०-१७॥
taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |
lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 2-50-17||

RMY 2-50-18

अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा ।
देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ २-५०-१८॥
ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā |
devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hyasi || 2-50-18||

RMY 2-50-19

रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जप्यकोविदः ।
पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम् ॥ २-५०-१९॥
rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñjapyakovidaḥ |
pāpasaṃśamanaṃ rāmaścakāra balimuttamam || 2-50-19||

RMY 2-50-20

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।
वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥ २-५०-२०॥
tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |
vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām || 2-50-20||

RMY 2-50-21

अनेकनानामृगपक्षिसंकुले विचित्रपुष्पस्तबलैर्द्रुमैर्युते ।
वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ २-५०-२१॥
anekanānāmṛgapakṣisaṃkule vicitrapuṣpastabalairdrumairyute |
vanottame vyālamṛgānunādite tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ || 2-50-21||

RMY 2-50-22

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् ।
ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥ २-५०-२२॥
suramyamāsādya tu citrakūṭaṃ nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām |
nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt || 2-50-22||

Sarga: 51/111 (30)

RMY 2-51-1

कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह ।
रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः ॥ २-५१-१॥
kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha |
rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ || 2-51-1||

RMY 2-51-2

अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् ।
अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः ॥ २-५१-२॥
anujñātaḥ sumantro'tha yojayitvā hayottamān |
ayodhyāmeva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ || 2-51-2||

RMY 2-51-3

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च ।
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥ २-५१-३॥
sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṃsi ca |
paśyannatiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca || 2-51-3||

RMY 2-51-4

ततः सायाह्नसमये तृतीयेऽहनि सारथिः ।
अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥ २-५१-४॥
tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye'hani sārathiḥ |
ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha || 2-51-4||

RMY 2-51-5

स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः ॥ २-५१-५॥
sa śūnyāmiva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ |
sumantraścintayāmāsa śokavegasamāhataḥ || 2-51-5||

RMY 2-51-6

कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा ।
रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी ।
इति चिन्तापरः सूतस्त्वरितः प्रविवेश ह ॥ २-५१-६॥
kaccinna sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā |
rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī |
iti cintāparaḥ sūtastvaritaḥ praviveśa ha || 2-51-6||

RMY 2-51-7

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः ।
क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः ॥ २-५१-७॥
sumantramabhiyāntaṃ taṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtamabhyadravannarāḥ || 2-51-7||

RMY 2-51-8

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् ।
अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ २-५१-८॥
teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam |
anujñāto nivṛtto'smi dhārmikeṇa mahātmanā || 2-51-8||

RMY 2-51-9

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः ।
अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः ॥ २-५१-९॥
te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ |
aho dhigiti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ || 2-51-9||

RMY 2-51-10

शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम् ।
हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥ २-५१-१०॥
śuśrāva ca vacasteṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām |
hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam || 2-51-10||

RMY 2-51-11

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥ २-५१-११॥
dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca |
na drakṣyāmaḥ punarjātu dhārmikaṃ rāmamantarā || 2-51-11||

RMY 2-51-12

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् ।
इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम् ॥ २-५१-१२॥
kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham |
iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvatparipālitam || 2-51-12||

RMY 2-51-13

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।
रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥ २-५१-१३॥
vātāyanagatānāṃ ca strīṇāmanvantarāpaṇam |
rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam || 2-51-13||

RMY 2-51-14

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः ।
यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥ २-५१-१४॥
sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ |
yatra rājā daśarathastadevopayayau gṛham || 2-51-14||

RMY 2-51-15

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥ २-५१-१५॥
so'vatīrya rathācchīghraṃ rājaveśma praviśya ca |
kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ || 2-51-15||

RMY 2-51-16

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः ।
रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥ २-५१-१६॥
tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyastatastataḥ |
rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam || 2-51-16||

RMY 2-51-17

सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः ।
सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥ २-५१-१७॥
saha rāmeṇa niryāto vinā rāmamihāgataḥ |
sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati || 2-51-17||

RMY 2-51-18

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् ।
आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २-५१-१८॥
yathā ca manye durjīvamevaṃ na sukaraṃ dhruvam |
ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati || 2-51-18||

RMY 2-51-19

सत्य रूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् ।
प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २-५१-१९॥
satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan |
pradīptamiva śokena viveśa sahasā gṛham || 2-51-19||

RMY 2-51-20

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुलम् ।
पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत्पाण्डरे गृहे ॥ २-५१-२०॥
sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnamātulam |
putraśokaparidyūnamapaśyatpāṇḍare gṛhe || 2-51-20||

RMY 2-51-21

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रमभिवाद्य च ।
सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥ २-५१-२१॥
abhigamya tamāsīnaṃ narendramabhivādya ca |
sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat || 2-51-21||

RMY 2-51-22

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।
मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥ २-५१-२२॥
sa tūṣṇīmeva tacchrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ |
mūrchito nyapatadbhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ || 2-51-22||

RMY 2-51-23

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ ।
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २-५१-२३॥
tato'ntaḥpuramāviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau |
uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau || 2-51-23||

RMY 2-51-24

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् ।
उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-५१-२४॥
sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim |
utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedamabravīt || 2-51-24||

RMY 2-51-25

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः ।
वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥ २-५१-२५॥
imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ |
vanavāsādanuprāptaṃ kasmānna pratibhāṣase || 2-51-25||

RMY 2-51-26

अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात्सहायता ॥ २-५१-२६॥
adyemamanayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava |
uttiṣṭha sukṛtaṃ te'stu śoke na syātsahāyatā || 2-51-26||

RMY 2-51-27

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम् ।
नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥ २-५१-२७॥
deva yasyā bhayādrāmaṃ nānupṛcchasi sārathim |
neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām || 2-51-27||

RMY 2-51-28

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा ।
धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी ॥ २-५१-२८॥
sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā |
dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī || 2-51-28||

RMY 2-51-29

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि ।
पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः ॥ २-५१-२९॥
evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |
patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ || 2-51-29||

RMY 2-51-30

ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः ।
स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव संकुलम् ॥ २-५१-३०॥
tatastamantaḥpuranādamutthitaṃ samīkṣya vṛddhāstaruṇāśca mānavāḥ |
striyaśca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsītpunareva saṃkulam || 2-51-30||

Sarga: 52/111 (26)

RMY 2-52-1

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतः पुनः ।
अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ॥ २-५२-१॥
pratyāśvasto yadā rājā mohātpratyāgataḥ punaḥ |
athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt || 2-52-1||

RMY 2-52-2

वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहमिव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ॥ २-५२-२॥
vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagrahamiva dvipam |
viniḥśvasantaṃ dhyāyantamasvasthamiva kuñjaram || 2-52-2||

RMY 2-52-3

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।
अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत् ॥ २-५२-३॥
rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam |
aśrupūrṇamukhaṃ dīnamuvāca paramārtavat || 2-52-3||

RMY 2-52-4

क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः ।
भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत् ॥ २-५२-४॥
kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
so'tyantasukhitaḥ sūta kimaśiṣyati rāghavaḥ |
bhūmipālātmajo bhūmau śete kathamanāthavat || 2-52-4||

RMY 2-52-5

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनमाश्रितः ॥ २-५२-५॥
yaṃ yāntamanuyānti sma padātirathakuñjarāḥ |
sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanamāśritaḥ || 2-52-5||

RMY 2-52-6

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् ।
कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपस्थितौ ॥ २-५२-६॥
vyālairmṛgairācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam |
kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanamupasthitau || 2-52-6||

RMY 2-52-7

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ ॥ २-५२-७॥
sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā |
rājaputrau kathaṃ pādairavaruhya rathādgatau || 2-52-7||

RMY 2-52-8

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ ।
वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविव मन्दरम् ॥ २-५२-८॥
siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau |
vanāntaṃ praviśantau tāvaśvināviva mandaram || 2-52-8||

RMY 2-52-9

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली ।
आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ॥ २-५२-९॥
kimuvāca vaco rāmaḥ kimuvāca ca lakṣmaṇaḥ |
sumantra vanamāsādya kimuvāca ca maithilī |
āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya || 2-52-9||

RMY 2-52-10

इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया ।
उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया ॥ २-५२-१०॥
iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā |
uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā || 2-52-10||

RMY 2-52-11

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन् ।
अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ॥ २-५२-११॥
abravīnmāṃ mahārāja dharmamevānupālayan |
añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca || 2-52-11||

RMY 2-52-12

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ २-५२-१२॥
sūta madvacanāttasya tātasya viditātmanaḥ |
śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ || 2-52-12||

RMY 2-52-13

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम् ॥ २-५२-१३॥
sarvamantaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāttvayā |
ārogyamaviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam || 2-52-13||

RMY 2-52-14

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् ।
देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय ॥ २-५२-१४॥
mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam |
devi devasya pādau ca devavatparipālaya || 2-52-14||

RMY 2-52-15

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च ।
सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥ २-५२-१५॥
bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca |
sarvāsveva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu || 2-52-15||

RMY 2-52-16

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय ॥ २-५२-१६॥
vaktavyaśca mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ |
pitaraṃ yauvarājyastho rājyasthamanupālaya || 2-52-16||

RMY 2-52-17

इत्येवं मां महाराज ब्रुवन्नेव महायशाः ।
रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ २-५२-१७॥
ityevaṃ māṃ mahārāja bruvanneva mahāyaśāḥ |
rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśamaśrūṇyavartayat || 2-52-17||

RMY 2-52-18

लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन्वाक्यमब्रवीत् ।
केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः ॥ २-५२-१८॥
lakṣmaṇastu susaṃkruddho niḥśvasanvākyamabravīt |
kenāyamaparādhena rājaputro vivāsitaḥ || 2-52-18||

RMY 2-52-19

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम् ।
वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये ॥ २-५२-१९॥
yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam |
varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam |
rāmasya tu parityāge na hetumupalakṣaye || 2-52-19||

RMY 2-52-20

असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात् ।
जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम् ॥ २-५२-२०॥
asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt |
janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam || 2-52-20||

RMY 2-52-21

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥ २-५२-२१॥
ahaṃ tāvanmahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye |
bhrātā bhartā ca bandhuśca pitā ca mama rāghavaḥ || 2-52-21||

RMY 2-52-22

सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् ।
सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा ॥ २-५२-२२॥
sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam |
sarvaloko'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā || 2-52-22||

RMY 2-52-23

जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विष्मृता स्थिता ॥ २-५२-२३॥
jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī |
bhūtopahatacitteva viṣṭhitā viṣmṛtā sthitā || 2-52-23||

RMY 2-52-24

अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी ।
तेन दुःखेन रुदती नैव मां किंचिदब्रवीत् ॥ २-५२-२४॥
adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī |
tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃcidabravīt || 2-52-24||

RMY 2-52-25

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा ॥ २-५२-२५॥
udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā |
mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntamudīkṣya sā || 2-52-25||

RMY 2-52-26

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥ २-५२-२६॥
tathaiva rāmo'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito'bhavallakṣmaṇabāhupālitaḥ |
tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām || 2-52-26||

Sarga: 53/111 (26)

RMY 2-53-1

मम त्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णमश्रु विमुञ्चन्तो रामे संप्रस्थिते वनम् ॥ २-५३-१॥
mama tvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru vimuñcanto rāme saṃprasthite vanam || 2-53-1||

RMY 2-53-2

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमज्ञलिम् ।
प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ २-५३-२॥
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamajñalim |
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 2-53-2||

RMY 2-53-3

गुहेव सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।
आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेदिति ॥ २-५३-३॥
guheva sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
āśayā yadi māṃ rāmaḥ punaḥ śabdāpayediti || 2-53-3||

RMY 2-53-4

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ २-५३-४॥
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpāṅkurakorakāḥ || 2-53-4||

RMY 2-53-5

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ २-५३-५॥
na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 2-53-5||

RMY 2-53-6

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।
संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः ॥ २-५३-६॥
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
saṃtaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṃgamāḥ || 2-53-6||

RMY 2-53-7

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥ २-५३-७॥
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathā puram || 2-53-7||

RMY 2-53-8

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।
नरा राममपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ २-५३-८॥
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyanto niḥśvasanti muhurmuhuḥ || 2-53-8||

RMY 2-53-9

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्य रथमागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ २-५३-९॥
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣya rathamāgatam |
hāhākārakṛtā nāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 2-53-9||

RMY 2-53-10

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्ते व्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ २-५३-१०॥
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 2-53-10||

RMY 2-53-11

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।
अहमार्ततया कंचिद्विशेषं नोपलक्षये ॥ २-५३-११॥
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
ahamārtatayā kaṃcidviśeṣaṃ nopalakṣaye || 2-53-11||

RMY 2-53-12

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा ।
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना ॥ २-५३-१२॥
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṃgamā |
ārtasvaraparimlānā viniḥśvasitaniḥsvanā || 2-53-12||

RMY 2-53-13

निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ २-५३-१३॥
nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 2-53-13||

RMY 2-53-14

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।
बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ २-५३-१४॥
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 2-53-14||

RMY 2-53-15

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैः सह समर्थितम् ॥ २-५३-१५॥
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
mayā na mantrakuśalairvṛddhaiḥ saha samarthitam || 2-53-15||

RMY 2-53-16

न सुहृद्भिर्न चामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मयायमर्थः संमोहात्स्त्रीहेतोः सहसा कृतः ॥ २-५३-१६॥
na suhṛdbhirna cāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
mayāyamarthaḥ saṃmohātstrīhetoḥ sahasā kṛtaḥ || 2-53-16||

RMY 2-53-17

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ २-५३-१७॥
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 2-53-17||

RMY 2-53-18

सूत यद्यस्ति ते किंचिन्मयापि सुकृतं कृतम् ।
त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम् ॥ २-५३-१८॥
sūta yadyasti te kiṃcinmayāpi sukṛtaṃ kṛtam |
tvaṃ prāpayāśu māṃ rāmaṃ prāṇāḥ saṃtvarayanti mām || 2-53-18||

RMY 2-53-19

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ २-५३-१९॥
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtamapi jīvitum || 2-53-19||

RMY 2-53-20

अथ वापि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति ।
मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥ २-५३-२०॥
atha vāpi mahābāhurgato dūraṃ bhaviṣyati |
māmeva rathamāropya śīghraṃ rāmāya darśaya || 2-53-20||

RMY 2-53-21

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सह सीतया ॥ २-५३-२१॥
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ saha sītayā || 2-53-21||

RMY 2-53-22

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।
रामं यदि न पश्यामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ २-५३-२२॥
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
rāmaṃ yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yamakṣayam || 2-53-22||

RMY 2-53-23

अतो नु किं दुःखतरं योऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ २-५३-२३॥
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ yo'hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 2-53-23||

RMY 2-53-24

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणमनाथवत् ।
दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः ॥ २-५३-२४॥
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvinī |
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇamanāthavat |
dustaro jīvatā devi mayāyaṃ śokasāgaraḥ || 2-53-24||

RMY 2-53-25

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।
इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः ॥ २-५३-२५॥
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane sa mūrchitaḥ || 2-53-25||

RMY 2-53-26

इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।
वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥ २-५३-२६॥
iti vilapati pārthive pranaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 2-53-26||

Sarga: 54/111 (20)

RMY 2-54-1

ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।
धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥ २-५४-१॥
tato bhūtopasṛṣṭeva vepamānā punaḥ punaḥ |
dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtamabravīt || 2-54-1||

RMY 2-54-2

नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः ।
तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहे ह्यहम् ॥ २-५४-२॥
naya māṃ yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ |
tānvinā kṣaṇamapyatra jīvituṃ notsahe hyaham || 2-54-2||

RMY 2-54-3

निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि ।
अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ २-५४-३॥
nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakānnaya māmapi |
atha tānnānugacchāmi gamiṣyāmi yamakṣayam || 2-54-3||

RMY 2-54-4

बाष्पवेगौपहतया स वाचा सज्जमानया ।
इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २-५४-४॥
bāṣpavegaupahatayā sa vācā sajjamānayā |
idamāśvāsayandevīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 2-54-4||

RMY 2-54-5

त्यज शोकं च मोहं च संभ्रमं दुःखजं तथा ।
व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः ॥ २-५४-५॥
tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca saṃbhramaṃ duḥkhajaṃ tathā |
vyavadhūya ca saṃtāpaṃ vane vatsyati rāghavaḥ || 2-54-5||

RMY 2-54-6

लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने ।
आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥ २-५४-६॥
lakṣmaṇaścāpi rāmasya pādau paricaranvane |
ārādhayati dharmajñaḥ paralokaṃ jitendriyaḥ || 2-54-6||

RMY 2-54-7

विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव ।
विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे संन्यस्त मानसा ॥ २-५४-७॥
vijane'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣviva |
visrambhaṃ labhate'bhītā rāme saṃnyasta mānasā || 2-54-7||

RMY 2-54-8

नास्या दैन्यं कृतं किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥ २-५४-८॥
nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiṃcitsusūkṣmamapi lakṣaye |
uciteva pravāsānāṃ vaidehī pratibhāti mā || 2-54-8||

RMY 2-54-9

नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा ।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥ २-५४-९॥
nagaropavanaṃ gatvā yathā sma ramate purā |
tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣvapi || 2-54-9||

RMY 2-54-10

बालेव रमते सीता बालचन्द्रनिभानना ।
रामा रामे ह्यदीनात्मा विजनेऽपि वने सती ॥ २-५४-१०॥
bāleva ramate sītā bālacandranibhānanā |
rāmā rāme hyadīnātmā vijane'pi vane satī || 2-54-10||

RMY 2-54-11

तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम् ।
अयोध्यापि भवेत्तस्या राम हीना तथा वनम् ॥ २-५४-११॥
tadgataṃ hṛdayaṃ hyasyāstadadhīnaṃ ca jīvitam |
ayodhyāpi bhavettasyā rāma hīnā tathā vanam || 2-54-11||

RMY 2-54-12

पथि पृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च ।
गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि ॥ २-५४-१२॥
pathi pṛcchati vaidehī grāmāṃśca nagarāṇi ca |
gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapānvividhānapi || 2-54-12||

RMY 2-54-13

अध्वना वात वेगेन संभ्रमेणातपेन च ।
न हि गच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥ २-५४-१३॥
adhvanā vāta vegena saṃbhrameṇātapena ca |
na hi gacchati vaidehyāścandrāṃśusadṛśī prabhā || 2-54-13||

RMY 2-54-14

सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।
वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥ २-५४-१४॥
sadṛśaṃ śatapatrasya pūrṇacandropamaprabham |
vadanaṃ tadvadānyāyā vaidehyā na vikampate || 2-54-14||

RMY 2-54-15

अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ ।
अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥ २-५४-१५॥
alaktarasaraktābhāvalaktarasavarjitau |
adyāpi caraṇau tasyāḥ padmakośasamaprabhau || 2-54-15||

RMY 2-54-16

नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी ।
इदानीमपि वैदेही तद्रागा न्यस्तभूषणा ॥ २-५४-१६॥
nūpurodghuṣṭaheleva khelaṃ gacchati bhāminī |
idānīmapi vaidehī tadrāgā nyastabhūṣaṇā || 2-54-16||

RMY 2-54-17

गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता ।
नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥ २-५४-१७॥
gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanamāśritā |
nāhārayati saṃtrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā || 2-54-17||

RMY 2-54-18

न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः ।
इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ २-५४-१८॥
na śocyāste na cātmā te śocyo nāpi janādhipaḥ |
idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam || 2-54-18||

RMY 2-54-19

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः ।
वने रता वन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥ २-५४-१९॥
vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā maharṣiyāte pathi suvyavasthitāḥ |
vane ratā vanyaphalāśanāḥ pituḥ śubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te || 2-54-19||

RMY 2-54-20

तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता ।
न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥ २-५४-२०॥
tathāpi sūtena suyuktavādinā nivāryamāṇā sutaśokakarśitā |
na caiva devī virarāma kūjitātpriyeti putreti ca rāghaveti ca || 2-54-20||

Sarga: 55/111 (21)

RMY 2-55-1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे ।
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-५५-१॥
vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare |
kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt || 2-55-1||

RMY 2-55-2

यद्यपित्रिषु लोकेषु प्रथितं ते मयद्यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥ २-५५-२॥
yadyapitriṣu lokeṣu prathitaṃ te mayadyaśaḥ |
sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ || 2-55-2||

RMY 2-55-3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥ २-५५-३॥
kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā |
duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ || 2-55-3||

RMY 2-55-4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।
कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ २-५५-४॥
sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā |
kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate || 2-55-4||

RMY 2-55-5

भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम् ।
वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥ २-५५-५॥
bhuktvāśanaṃ viśālākṣī sūpadaṃśānvitaṃ śubham |
vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate || 2-55-5||

RMY 2-55-6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता ।
कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥ २-५५-६॥
gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā |
kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam || 2-55-6||

RMY 2-55-7

महेन्द्रध्वजसंकाशः क्व नु शेते महाभुजः ।
भुजं परिघसंकाशमुपधाय महाबलः ॥ २-५५-७॥
mahendradhvajasaṃkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ |
bhujaṃ parighasaṃkāśamupadhāya mahābalaḥ || 2-55-7||

RMY 2-55-8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥ २-५५-८॥
padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniḥśvāsamuttamam |
kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam || 2-55-8||

RMY 2-55-9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।
अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥ २-५५-९॥
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ |
apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā || 2-55-9||

RMY 2-55-10

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद्राज्यं च कोशं च भरतेनोपभोक्ष्यते ॥ २-५५-१०॥
yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |
jahyādrājyaṃ ca kośaṃ ca bharatenopabhokṣyate || 2-55-10||

RMY 2-55-11

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशां पते ।
भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥ २-५५-११॥
evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃ pate |
bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate || 2-55-11||

RMY 2-55-12

न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।
एवमेव नरव्याघ्रः परलीढं न मंस्यते ॥ २-५५-१२॥
na pareṇāhṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati |
evameva naravyāghraḥ paralīḍhaṃ na maṃsyate || 2-55-12||

RMY 2-55-13

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः ।
नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥ २-५५-१३॥
havirājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ |
naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare || 2-55-13||

RMY 2-55-14

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।
नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥ २-५५-१४॥
tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva |
nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram || 2-55-14||

RMY 2-55-15

नैवंविधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवानिव शार्दूलो बालधेरभिमर्शनम् ॥ २-५५-१५॥
naivaṃvidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati |
balavāniva śārdūlo bāladherabhimarśanam || 2-55-15||

RMY 2-55-16

स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।
स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥ २-५५-१६॥
sa tādṛśaḥ siṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ |
svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā || 2-55-16||

RMY 2-55-17

द्विजाति चरितो धर्मः शास्त्रदृष्टः सनातनः ।
यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ २-५५-१७॥
dvijāti carito dharmaḥ śāstradṛṣṭaḥ sanātanaḥ |
yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite || 2-55-17||

RMY 2-55-18

गतिरेवाक्पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥ २-५५-१८॥
gatirevākpatirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ |
tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate || 2-55-18||

RMY 2-55-19

तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः ।
न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ २-५५-१९॥
tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaśca vanamāśritaḥ |
na vanaṃ gantumicchāmi sarvathā hi hatā tvayā || 2-55-19||

RMY 2-55-20

हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथात्मा सह मन्त्रिभिश्च ।
हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २-५५-२०॥
hataṃ tvayā rājyamidaṃ sarāṣṭraṃ hatastathātmā saha mantribhiśca |
hatā saputrāsmi hatāśca paurāḥ sutaśca bhāryā ca tava prahṛṣṭau || 2-55-20||

RMY 2-55-21

इमां गिरं दारुणशब्दसंश्रितां निशम्य राजापि मुमोह दुःखितः ।
ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदास्मरत् ॥ २-५५-२१॥
imāṃ giraṃ dāruṇaśabdasaṃśritāṃ niśamya rājāpi mumoha duḥkhitaḥ |
tataḥ sa śokaṃ praviveśa pārthivaḥ svaduṣkṛtaṃ cāpi punastadāsmarat || 2-55-21||

Sarga: 56/111 (17)

RMY 2-56-1

एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ २-५६-१॥
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 2-56-1||

RMY 2-56-2

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ २-५६-२॥
tasya cintayamānasya pratyabhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 2-56-2||

RMY 2-56-3

अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ॥ २-५६-३॥
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dahyamānastu śokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ || 2-56-3||

RMY 2-56-4

प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ २-५६-४॥
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayāñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 2-56-4||

RMY 2-56-5

भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ २-५६-५॥
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 2-56-5||

RMY 2-56-6

सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावर ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥ २-५६-६॥
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭalokaparāvara |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam || 2-56-6||

RMY 2-56-7

तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ २-५६-७॥
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 2-56-7||

RMY 2-56-8

स मूद्र्ह्णि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
संभ्रमादब्रवीत्त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ २-५६-८॥
sa mūdrhṇi baddhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
saṃbhramādabravīttrastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 2-56-8||

RMY 2-56-9

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं न हि त्वया ॥ २-५६-९॥
prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā || 2-56-9||

RMY 2-56-10

नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या संप्रसाद्यते ॥ २-५६-१०॥
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā saṃprasādyate || 2-56-10||

RMY 2-56-11

जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ २-५६-११॥
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 2-56-11||

RMY 2-56-12

शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ २-५६-१२॥
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 2-56-12||

RMY 2-56-13

शयमापतितः सोढुं प्रहरो रिपुहस्ततः ।
सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ २-५६-१३॥
śayamāpatitaḥ soḍhuṃ praharo ripuhastataḥ |
soḍhumāpatitaḥ śokaḥ susūkṣmo'pi na śakyate || 2-56-13||

RMY 2-56-14

वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ २-५६-१४॥
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 2-56-14||

RMY 2-56-15

तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
अदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ २-५६-१५॥
taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko'yaṃ hṛdi vardhate |
adīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 2-56-15||

RMY 2-56-16

एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सुर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २-५६-१६॥
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāḥ śubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsuryo rajanī cābhyavartata || 2-56-16||

RMY 2-56-17

अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान् ॥ २-५६-१७॥
atha prahlādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśameyivān || 2-56-17||

Sarga: 57/111 (39)

RMY 2-57-1

प्रतिबुद्धो मुहुर्तेन शोकोपहतचेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत ॥ २-५७-१॥
pratibuddho muhurtena śokopahatacetanaḥ |
atha rājā daśarathaḥ sa cintāmabhyapadyata || 2-57-1||

RMY 2-57-2

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम् ।
आविवेशोपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम् ॥ २-५७-२॥
rāmalakṣmaṇayoścaiva vivāsādvāsavopamam |
āviveśopasargastaṃ tamaḥ sūryamivāsuram || 2-57-2||

RMY 2-57-3

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन्दुष्कृतं कृतम् ।
कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-५७-३॥
sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam |
ardharātre daśarathaḥ saṃsmaranduṣkṛtaṃ kṛtam |
kausalyāṃ putraśokārtāmidaṃ vacanamabravīt || 2-57-3||

RMY 2-57-4

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् ।
तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥ २-५७-४॥
yadācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham |
tadeva labhate bhadre kartā karmajamātmanaḥ || 2-57-4||

RMY 2-57-5

गुरु लाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते ॥ २-५७-५॥
guru lāghavamarthānāmārambhe karmaṇāṃ phalam |
doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate || 2-57-5||

RMY 2-57-6

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति ।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥ २-५७-६॥
kaścidāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca niṣiñcati |
puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame || 2-57-6||

RMY 2-57-7

सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥ २-५७-७॥
so'hamāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca nyaṣecayam |
rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścācchocāmi durmatiḥ || 2-57-7||

RMY 2-57-8

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ।
तदिदं मेऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ॥ २-५७-८॥
labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā |
kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpamidaṃ kṛtam |
tadidaṃ me'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam || 2-57-8||

RMY 2-57-9

संमोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् ।
एवं ममाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥ २-५७-९॥
saṃmohādiha bālena yathā syādbhakṣitaṃ viṣam |
evaṃ mamāpyavijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam || 2-57-9||

RMY 2-57-10

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।
ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥ २-५७-१०॥
devyanūḍhā tvamabhavo yuvarājo bhavāmyaham |
tataḥ prāvṛḍanuprāptā madakāmavivardhinī || 2-57-10||

RMY 2-57-11

उपास्यहि रसान्भौमांस्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।
परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥ २-५७-११॥
upāsyahi rasānbhaumāṃstaptvā ca jagadaṃśubhiḥ |
paretācaritāṃ bhīmāṃ ravirāviśate diśam || 2-57-11||

RMY 2-57-12

उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥ २-५७-१२॥
uṣṇamantardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ |
tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ || 2-57-12||

RMY 2-57-13

पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत् ।
आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥ २-५७-१३॥
patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt |
ābabhau mattasāraṅgastoyarāśirivācalaḥ || 2-57-13||

RMY 2-57-14

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी ।
व्यायाम कृतसंकल्पः सरयूमन्वगां नदीम् ॥ २-५७-१४॥
tasminnatisukhe kāle dhanuṣmāniṣumānrathī |
vyāyāma kṛtasaṃkalpaḥ sarayūmanvagāṃ nadīm || 2-57-14||

RMY 2-57-15

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम् ।
अन्यं वा श्वापदं कंचिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः ॥ २-५७-१५॥
nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm |
anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃcijjighāṃsurajitendriyaḥ || 2-57-15||

RMY 2-57-16

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः ।
अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥ २-५७-१६॥
athāndhakāre tvaśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ |
acakṣurviṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ || 2-57-16||

RMY 2-57-17

ततोऽहं शरमुद्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ॥ २-५७-१७॥
tato'haṃ śaramuddhṛtya dīptamāśīviṣopamam |
amuñcaṃ niśitaṃ bāṇamahamāśīviṣopamam || 2-57-17||

RMY 2-57-18

तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः ।
हा हेति पततस्तोये वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥ २-५७-१८॥
tatra vāguṣasi vyaktā prādurāsīdvanaukasaḥ |
hā heti patatastoye vāgabhūttatra mānuṣī |
kathamasmadvidhe śastraṃ nipatettu tapasvini || 2-57-18||

RMY 2-57-19

प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहारोऽहमागतः ।
इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥ २-५७-१९॥
praviviktāṃ nadīṃ rātrāvudāhāro'hamāgataḥ |
iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā || 2-57-19||

RMY 2-57-20

ऋषेर्हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥ २-५७-२०॥
ṛṣerhi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ |
kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate || 2-57-20||

RMY 2-57-21

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।
को वधेन ममार्थी स्यात्किं वास्यापकृतं मया ॥ २-५७-२१॥
jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ |
ko vadhena mamārthī syātkiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā || 2-57-21||

RMY 2-57-22

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।
न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥ २-५७-२२॥
evaṃ niṣphalamārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam |
na kaścitsādhu manyeta yathaiva gurutalpagam || 2-57-22||

RMY 2-57-23

नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः ।
मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्विधे ॥ २-५७-२३॥
nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayamātmanaḥ |
mātaraṃ pitaraṃ cobhāvanuśocāmi madvidhe || 2-57-23||

RMY 2-57-24

तदेतान्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।
मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥ २-५७-२४॥
tadetānmithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā |
mayi pañcatvamāpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati || 2-57-24||

RMY 2-57-25

वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥ २-५७-२५॥
vṛddhau ca mātāpitarāvahaṃ caikeṣuṇā hataḥ |
kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā || 2-57-25||

RMY 2-57-26

तं गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः ।
कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥ २-५७-२६॥
taṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ |
karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatadbhuvi || 2-57-26||

RMY 2-57-27

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥ २-५७-२७॥
taṃ deśamahamāgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ |
apaśyamiṣuṇā tīre sarayvāstāpasaṃ hatam || 2-57-27||

RMY 2-57-28

स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसं ।
इत्युवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥ २-५७-२८॥
sa māmudvīkṣya netrābhyāṃ trastamasvasthacetasaṃ |
ityuvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣanniva tejasā || 2-57-28||

RMY 2-57-29

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ।
जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥ २-५७-२९॥
kiṃ tavāpakṛtaṃ rājanvane nivasatā mayā |
jihīrṣurambho gurvarthaṃ yadahaṃ tāḍitastvayā || 2-57-29||

RMY 2-57-30

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ।
द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २-५७-३०॥
ekena khalu bāṇena marmaṇyabhihate mayi |
dvāvandhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me || 2-57-30||

RMY 2-57-31

तौ नूनं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः ॥ २-५७-३१॥
tau nūnaṃ durbalāvandhau matpratīkṣau pipāsitau |
ciramāśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ || 2-57-31||

RMY 2-57-32

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥ २-५७-३२॥
na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā |
pitā yanmāṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi || 2-57-32||

RMY 2-57-33

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ।
भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम् ॥ २-५७-३३॥
jānannapi ca kiṃ kuryādaśaktiraparikramaḥ |
bhidyamānamivāśaktastrātumanyo nago nagam || 2-57-33||

RMY 2-57-34

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व राघव ।
न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥ २-५७-३४॥
pitustvameva me gatvā śīghramācakṣva rāghava |
na tvāmanudahetkruddho vanaṃ vahnirivaidhitaḥ || 2-57-34||

RMY 2-57-35

इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः ।
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत् ॥ २-५७-३५॥
iyamekapadī rājanyato me piturāśramaḥ |
taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet || 2-57-35||

RMY 2-57-36

विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ॥ २-५७-३६॥
viśalyaṃ kuru māṃ rājanmarma me niśitaḥ śaraḥ |
ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīramamburayo yathā || 2-57-36||

RMY 2-57-37

न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥ २-५७-३७॥
na dvijātirahaṃ rājanmā bhūtte manaso vyathā |
śūdrāyāmasmi vaiśyena jāto janapadādhipa || 2-57-37||

RMY 2-57-38

इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ॥ २-५७-३८॥
itīva vadataḥ kṛcchrādbāṇābhihatamarmaṇaḥ |
tasya tvānamyamānasya taṃ bāṇamahamuddharam || 2-57-38||

RMY 2-57-39

जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान्मर्मव्रणं संततमुच्छसन्तम् ।
ततः सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ॥ २-५७-३९॥
jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchānmarmavraṇaṃ saṃtatamucchasantam |
tataḥ sarayvāṃ tamahaṃ śayānaṃ samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ || 2-57-39||

Sarga: 58/111 (57)

RMY 2-58-1

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः ।
एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ २-५८-१॥
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2-58-1||

RMY 2-58-2

ततस्तं घटमादय पूर्णं परमवारिणा ।
आश्रमं तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः ॥ २-५८-२॥
tatastaṃ ghaṭamādaya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ || 2-58-2||

RMY 2-58-3

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ २-५८-३॥
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 2-58-3||

RMY 2-58-4

तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिक्रमौ ।
तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ २-५८-४॥
tannimittābhirāsīnau kathābhiraparikramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 2-58-4||

RMY 2-58-5

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ २-५८-५॥
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 2-58-5||

RMY 2-58-6

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ २-५८-६॥
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 2-58-6||

RMY 2-58-7

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ २-५८-७॥
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 2-58-7||

RMY 2-58-8

त्वं गतिस्त्वगतीनां च चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।
समासक्तास्त्वयि प्राणाः किंचिन्नौ नाभिभाषसे ॥ २-५८-८॥
tvaṃ gatistvagatīnāṃ ca cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃcinnau nābhibhāṣase || 2-58-8||

RMY 2-58-9

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम् ॥ २-५८-९॥
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam || 2-58-9||

RMY 2-58-10

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।
आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ २-५८-१०॥
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 2-58-10||

RMY 2-58-11

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।
सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ २-५८-११॥
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 2-58-11||

RMY 2-58-12

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।
जिघांसुः श्वापदं किंचिन्निपाने वागतं गजम् ॥ २-५८-१२॥
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃcinnipāne vāgataṃ gajam || 2-58-12||

RMY 2-58-13

तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपोऽयमिति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया ॥ २-५८-१३॥
tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā hi bāṇenābhihato mayā || 2-58-13||

RMY 2-58-14

गत्वा नद्यास्ततस्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसं ॥ २-५८-१४॥
gatvā nadyāstatastīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasaṃ || 2-58-14||

RMY 2-58-15

भगवञ्शब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।
विसृष्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतः सुतः ॥ २-५८-१५॥
bhagavañśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛṣṭo'mbhasi nārācastena te nihataḥ sutaḥ || 2-58-15||

RMY 2-58-16

स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।
भगवन्तावुभौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ २-५८-१६॥
sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhagavantāvubhau śocannandhāviti vilapya ca || 2-58-16||

RMY 2-58-17

अज्ञानाद्भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया ।
शेषमेवंगते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २-५८-१७॥
ajñānādbhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā |
śeṣamevaṃgate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 2-58-17||

RMY 2-58-18

स तच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ्शोककर्शितः ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ २-५८-१८॥
sa tacchrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 2-58-18||

RMY 2-58-19

यद्येतदशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन्मूर्धा स्म ते राजन्सद्यः शतसहस्रधा ॥ २-५८-१९॥
yadyetadaśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam |
phalenmūrdhā sma te rājansadyaḥ śatasahasradhā || 2-58-19||

RMY 2-58-20

क्षत्रियेण वधो राजन्वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ २-५८-२०॥
kṣatriyeṇa vadho rājanvānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāccyāvayedapi vajriṇam || 2-58-20||

RMY 2-58-21

अज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं तेनैव जीवसि ।
अपि ह्यद्य कुलं नस्याद्राघवाणां कुतो भवान् ॥ २-५८-२१॥
ajñānāddhi kṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva jīvasi |
api hyadya kulaṃ nasyādrāghavāṇāṃ kuto bhavān || 2-58-21||

RMY 2-58-22

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।
अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ २-५८-२२॥
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 2-58-22||

RMY 2-58-23

रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससं ।
शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम् ॥ २-५८-२३॥
rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasaṃ |
śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam || 2-58-23||

RMY 2-58-24

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।
अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ २-५८-२४॥
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 2-58-24||

RMY 2-58-25

तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत् ॥ २-५८-२५॥
tau putramātmanaḥ spṛṣṭvā tamāsādya tapasvinau |
nipetatuḥ śarīre'sya pitā cāsyedamabravīt || 2-58-25||

RMY 2-58-26

न न्वहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।
किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २-५८-२६॥
na nvahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 2-58-26||

RMY 2-58-27

कस्य वापररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम् ।
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ २-५८-२७॥
kasya vāpararātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 2-58-27||

RMY 2-58-28

को मां संध्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।
श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम् ॥ २-५८-२८॥
ko māṃ saṃdhyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putraśokabhayārditam || 2-58-28||

RMY 2-58-29

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।
भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ २-५८-२९॥
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 2-58-29||

RMY 2-58-30

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।
कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ २-५८-३०॥
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 2-58-30||

RMY 2-58-31

तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ २-५८-३१॥
tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 2-58-31||

RMY 2-58-32

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम् ॥ २-५८-३२॥
ubhāvapi ca śokārtāvanāthau kṛpaṇau vane |
kṣiprameva gamiṣyāvastvayā hīnau yamakṣayam || 2-58-32||

RMY 2-58-33

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ २-५८-३३॥
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 2-58-33||

RMY 2-58-34

अपापोऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।
तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम् ॥ २-५८-३४॥
apāpo'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām || 2-58-34||

RMY 2-58-35

यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ २-५८-३५॥
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 2-58-35||

RMY 2-58-36

यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ २-५८-३६॥
yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dhundhumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 2-58-36||

RMY 2-58-37

या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्पतसश्च या ।
भूमिदस्याहिताग्नेश्च एकपत्नीव्रतस्य च ॥ २-५८-३७॥
yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyātpatasaśca yā |
bhūmidasyāhitāgneśca ekapatnīvratasya ca || 2-58-37||

RMY 2-58-38

गोसहस्रप्रदातॄणां या या गुरुभृतामपि ।
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ।
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ॥ २-५८-३८॥
gosahasrapradātṝṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka |
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim || 2-58-38||

RMY 2-58-39

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।
ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २-५८-३९॥
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā || 2-58-39||

RMY 2-58-40

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः ।
आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ २-५८-४०॥
sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ |
āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 2-58-40||

RMY 2-58-41

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।
भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ २-५८-४१॥
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 2-58-41||

RMY 2-58-42

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ २-५८-४२॥
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 2-58-42||

RMY 2-58-43

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ २-५८-४३॥
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 2-58-43||

RMY 2-58-44

अद्यैव जहि मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।
यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकार्षीरपुत्रकम् ॥ २-५८-४४॥
adyaiva jahi māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakārṣīraputrakam || 2-58-44||

RMY 2-58-45

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ २-५८-४५॥
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaḥ śuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 2-58-45||

RMY 2-58-46

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ २-५८-४६॥
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 2-58-46||

RMY 2-58-47

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।
यदहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ २-५८-४७॥
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmyadya jīvitam || 2-58-47||

RMY 2-58-48

यदि मां संस्पृशेद्रामः सकृदद्यालभेत वा ।
न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ॥ २-५८-४८॥
yadi māṃ saṃspṛśedrāmaḥ sakṛdadyālabheta vā |
na tanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam || 2-58-48||

RMY 2-58-49

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २-५८-४९॥
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 2-58-49||

RMY 2-58-50

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्यमम् ॥ २-५८-५०॥
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākyamam || 2-58-50||

RMY 2-58-51

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ २-५८-५१॥
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 2-58-51||

RMY 2-58-52

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ २-५८-५२॥
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 2-58-52||

RMY 2-58-53

सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ २-५८-५३॥
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 2-58-53||

RMY 2-58-54

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ २-५८-५४॥
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 2-58-54||

RMY 2-58-55

अयमात्मभवः शोको मामनाथमचेतनम् ।
संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ २-५८-५५॥
ayamātmabhavaḥ śoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 2-58-55||

RMY 2-58-56

हा राघव महाबाहो हा ममायास नाशन ।
राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ २-५८-५६॥
hā rāghava mahābāho hā mamāyāsa nāśana |
rājā daśarathaḥ śocañjīvitāntamupāgamat || 2-58-56||

RMY 2-58-57

तथा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः ।
गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ २-५८-५७॥
tathā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 2-58-57||

Sarga: 59/111 (14)

RMY 2-59-1

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।
बन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम् ॥ २-५९-१॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |
bandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthivaniveśanam || 2-59-1||

RMY 2-59-2

ततः शुचिसमाचाराः पर्युपस्थान कोविदः ।
स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ २-५९-२॥
tataḥ śucisamācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ |
strīvarṣavarabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 2-59-2||

RMY 2-59-3

हरिचन्दनसंपृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।
आनिन्युः स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ २-५९-३॥
haricandanasaṃpṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |
āninyuḥ snānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 2-59-3||

RMY 2-59-4

मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयानुपस्करान् ।
उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः ॥ २-५९-४॥
maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ || 2-59-4||

RMY 2-59-5

अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ २-५९-५॥
atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 2-59-5||

RMY 2-59-6

ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।
प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं संचकम्पिरे ॥ २-५९-६॥
tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |
pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ saṃcakampire || 2-59-6||

RMY 2-59-7

अथ संवेपमनानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ २-५९-७॥
atha saṃvepamanānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 2-59-7||

RMY 2-59-8

ततः प्रचुक्रुशुर्दीनाः सस्वरं ता वराङ्गनाः ।
करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ २-५९-८॥
tataḥ pracukruśurdīnāḥ sasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 2-59-8||

RMY 2-59-9

तासामाक्रन्द शब्देन सहसोद्गतचेतने ।
कौसल्या च सुमित्राच त्यक्तनिद्रे बभूवतुः ॥ २-५९-९॥
tāsāmākranda śabdena sahasodgatacetane |
kausalyā ca sumitrāca tyaktanidre babhūvatuḥ || 2-59-9||

RMY 2-59-10

कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ २-५९-१०॥
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |
hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 2-59-10||

RMY 2-59-11

सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।
न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनच्युता ॥ २-५९-११॥
sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |
na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganacyutā || 2-59-11||

RMY 2-59-12

तत्समुत्त्रस्तसंभ्रान्तं पर्युत्सुकजनाकुलम् ।
सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ २-५९-१२॥
tatsamuttrastasaṃbhrāntaṃ paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 2-59-12||

RMY 2-59-13

सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लवदर्शनम् ।
बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ २-५९-१३॥
sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklavadarśanam |
babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 2-59-13||

RMY 2-59-14

अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं संपरिवार्य पत्नयः ।
भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ २-५९-१४॥
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ saṃparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 2-59-14||

Sarga: 60/111 (19)

RMY 2-60-1

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।
हतप्रभमिवादित्यं स्वर्गथं प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ २-६०-१॥
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivādityaṃ svargathaṃ prekṣya bhūmipam || 2-60-1||

RMY 2-60-2

कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ २-६०-२॥
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā |
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2-60-2||

RMY 2-60-3

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ २-६०-३॥
sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 2-60-3||

RMY 2-60-4

विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम ।
विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २-६०-४॥
vihāya māṃ gato rāmo bhartā ca svargato mama |
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 2-60-4||

RMY 2-60-5

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।
इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ २-६०-५॥
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |
icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 2-60-5||

RMY 2-60-6

न लुब्धो बुध्यते दोषान्किं पाकमिव भक्षयन् ।
कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणान्कुलं हतम् ॥ २-६०-६॥
na lubdho budhyate doṣānkiṃ pākamiva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇānkulaṃ hatam || 2-60-6||

RMY 2-60-7

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।
सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ २-६०-७॥
aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 2-60-7||

RMY 2-60-8

रामः कमलपत्राक्षो जीवनाशमितो गतः ।
विदेहराजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी ।
दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ २-६०-८॥
rāmaḥ kamalapatrākṣo jīvanāśamito gataḥ |
videharājasya sutā tahā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 2-60-8||

RMY 2-60-9

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्य नूनं संस्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ २-६०-९॥
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ saṃstrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 2-60-9||

RMY 2-60-10

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनिचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २-६०-१०॥
vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanicintayan |
so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 2-60-10||

RMY 2-60-11

तां ततः संपरिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ २-६०-११॥
tāṃ tataḥ saṃpariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 2-60-11||

RMY 2-60-12

तैलद्रोण्यामथामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् ।
राज्ञः सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ २-६०-१२॥
tailadroṇyāmathāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim |
rājñaḥ sarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 2-60-12||

RMY 2-60-13

न तु संकलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ २-६०-१३॥
na tu saṃkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 2-60-13||

RMY 2-60-14

तैलद्रोण्यां तु सचिवैः शायितं तं नराधिपम् ।
हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ २-६०-१४॥
tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 2-60-14||

RMY 2-60-15

बाहूनुद्यम्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।
रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ २-६०-१५॥
bāhūnudyamya kṛpaṇā netraprasravaṇairmukhaiḥ |
rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 2-60-15||

RMY 2-60-16

निशानक्षत्रहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।
पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ २-६०-१६॥
niśānakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 2-60-16||

RMY 2-60-17

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।
शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ २-६०-१७॥
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 2-60-17||

RMY 2-60-18

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा ॥ २-६०-१८॥
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā || 2-60-18||

RMY 2-60-19

नराश्च नार्यश्च समेत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्यां नरदेवसंक्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ २-६०-१९॥
narāśca nāryaśca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 2-60-19||

Sarga: 61/111 (25)

RMY 2-61-1

व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः ।
समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः ॥ २-६१-१॥
vyatītāyāṃ tu śarvaryāmādityasyodaye tataḥ |
sametya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ || 2-61-1||

RMY 2-61-2

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्ययनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः ॥ २-६१-२॥
mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |
kātyayano gautamaśca jābāliśca mahāyaśāḥ || 2-61-2||

RMY 2-61-3

एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाचमुदीरयन् ।
वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठो राजपुरोहितम् ॥ २-६१-३॥
ete dvijāḥ sahāmātyaiḥ pṛthagvācamudīrayan |
vasiṣṭhamevābhimukhāḥ śreṣṭho rājapurohitam || 2-61-3||

RMY 2-61-4

अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा ।
अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे ॥ २-६१-४॥
atītā śarvarī duḥkhaṃ yā no varṣaśatopamā |
asminpañcatvamāpanne putraśokena pārthive || 2-61-4||

RMY 2-61-5

स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह ॥ २-६१-५॥
svargataśca mahārājo rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
lakṣmaṇaścāpi tejasvī rāmeṇaiva gataḥ saha || 2-61-5||

RMY 2-61-6

उभौ भरतशत्रुघ्नौ क्केकयेषु परंतपौ ।
पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने ॥ २-६१-६॥
ubhau bharataśatrughnau kkekayeṣu paraṃtapau |
pure rājagṛhe ramye mātāmahaniveśane || 2-61-6||

RMY 2-61-7

इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम् ।
अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाशमवाप्नुयात् ॥ २-६१-७॥
ikṣvākūṇāmihādyaiva kaścidrājā vidhīyatām |
arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ na vināśamavāpnuyāt || 2-61-7||

RMY 2-61-8

नाराजले जनपदे विद्युन्माली महास्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा ॥ २-६१-८॥
nārājale janapade vidyunmālī mahāsvanaḥ |
abhivarṣati parjanyo mahīṃ divyena vāriṇā || 2-61-8||

RMY 2-61-9

नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते ।
नाराकके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे ॥ २-६१-९॥
nārājake janapade bījamuṣṭiḥ prakīryate |
nārākake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe || 2-61-9||

RMY 2-61-10

अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके ।
इदमत्याहितं चान्यत्कुतः सत्यमराजके ॥ २-६१-१०॥
arājake dhanaṃ nāsti nāsti bhāryāpyarājake |
idamatyāhitaṃ cānyatkutaḥ satyamarājake || 2-61-10||

RMY 2-61-11

नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः ।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च ॥ २-६१-११॥
nārājake janapade kārayanti sabhāṃ narāḥ |
udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca || 2-61-11||

RMY 2-61-12

नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः ।
सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥ २-६१-१२॥
nārājake janapade yajñaśīlā dvijātayaḥ |
satrāṇyanvāsate dāntā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ || 2-61-12||

RMY 2-61-13

नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः ।
उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः ॥ २-६१-१३॥
nārājake janapade prabhūtanaṭanartakāḥ |
utsavāśca samājāśca vardhante rāṣṭravardhanāḥ || 2-61-13||

RMY 2-61-14

नारजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः ।
कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः ॥ २-६१-१४॥
nārajake janapade siddhārthā vyavahāriṇaḥ |
kathābhiranurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ || 2-61-14||

RMY 2-61-15

नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रगामिभिः ।
नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥ २-६१-१५॥
nārājake janapade vāhanaiḥ śīghragāmibhiḥ |
narā niryāntyaraṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ || 2-61-15||

RMY 2-61-16

नाराकजे जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
शेरते विवृत द्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः ॥ २-६१-१६॥
nārākaje janapade dhanavantaḥ surakṣitāḥ |
śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣigorakṣajīvinaḥ || 2-61-16||

RMY 2-61-17

नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः ।
गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपुण्यसमाचिताः ॥ २-६१-१७॥
nārājake janapade vaṇijo dūragāminaḥ |
gacchanti kṣemamadhvānaṃ bahupuṇyasamācitāḥ || 2-61-17||

RMY 2-61-18

नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी ।
भावयन्नात्मनात्मानं यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ २-६१-१८॥
nārājake janapade caratyekacaro vaśī |
bhāvayannātmanātmānaṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ || 2-61-18||

RMY 2-61-19

नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते ।
न चाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि ॥ २-६१-१९॥
nārājake janapade yogakṣemaṃ pravartate |
na cāpyarājake senā śatrūnviṣahate yudhi || 2-61-19||

RMY 2-61-20

यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् ।
अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥ २-६१-२०॥
yathā hyanudakā nadyo yathā vāpyatṛṇaṃ vanam |
agopālā yathā gāvastathā rāṣṭramarājakam || 2-61-20||

RMY 2-61-21

नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् ।
मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ॥ २-६१-२१॥
nārājake janapade svakaṃ bhavati kasyacit |
matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam || 2-61-21||

RMY 2-61-22

येहि संभिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः ।
तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः ॥ २-६१-२२॥
yehi saṃbhinnamaryādā nāstikāśchinnasaṃśayāḥ |
te'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ || 2-61-22||

RMY 2-61-23

अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
राजा चेन्न भवेँल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ २-६१-२३॥
aho tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana |
rājā cenna bhave~lloke vibhajansādhvasādhunī || 2-61-23||

RMY 2-61-24

जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम् ।
नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः ॥ २-६१-२४॥
jīvatyapi mahārāje tavaiva vacanaṃ vayam |
nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ || 2-61-24||

RMY 2-61-25

स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम् ।
कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्चय ॥ २-६१-२५॥
sa naḥ samīkṣya dvijavaryavṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyamaraṇyabhūtam |
kumāramikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvameva rājānamihābhiṣiñcaya || 2-61-25||

Sarga: 62/111 (15)

RMY 2-62-1

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः ॥ २-६२-१॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
mitrāmātyagaṇānsarvānbrāhmaṇāṃstānidaṃ vacaḥ || 2-62-1||

RMY 2-62-2

यदसौ मातुलकुले पुरे राजगृहे सुखी ।
भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-६२-२॥
yadasau mātulakule pure rājagṛhe sukhī |
bharato vasati bhrātrā śatrughnena samanvitaḥ || 2-62-2||

RMY 2-62-3

तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः ।
आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम् ॥ २-६२-३॥
tacchīghraṃ javanā dūtā gacchantu tvaritairhayaiḥ |
ānetuṃ bhrātarau vīrau kiṃ samīkṣāmahe vayam || 2-62-3||

RMY 2-62-4

गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन् ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ २-६२-४॥
gacchantviti tataḥ sarve vasiṣṭhaṃ vākyamabruvan |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭho vākyamabravīt || 2-62-4||

RMY 2-62-5

एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन ।
श्रूयतामितिकर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः ॥ २-६२-५॥
ehi siddhārtha vijaya jayantāśokanandana |
śrūyatāmitikartavyaṃ sarvāneva bravīmi vaḥ || 2-62-5||

RMY 2-62-6

पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवैर्हयैः ।
त्यक्तशोकैरिदं वाच्यः शासनाद्भरतो मम ॥ २-६२-६॥
puraṃ rājagṛhaṃ gatvā śīghraṃ śīghrajavairhayaiḥ |
tyaktaśokairidaṃ vācyaḥ śāsanādbharato mama || 2-62-6||

RMY 2-62-7

पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥ २-६२-७॥
purohitastvāṃ kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ |
tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā || 2-62-7||

RMY 2-62-8

मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम् ।
भवन्तः शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम् ॥ २-६२-८॥
mā cāsmai proṣitaṃ rāmaṃ mā cāsmai pitaraṃ mṛtam |
bhavantaḥ śaṃsiṣurgatvā rāghavāṇāmimaṃ kṣayam || 2-62-8||

RMY 2-62-9

कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च ।
क्षिप्रमादाय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत ।
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूताः संत्वरिता ययुः ॥ २-६२-९॥
kauśeyāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
kṣipramādāya rājñaśca bharatasya ca gacchata |
vasiṣṭhenābhyanujñātā dūtāḥ saṃtvaritā yayuḥ || 2-62-9||

RMY 2-62-10

ते हस्तिन पुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः ।
पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम् ॥ २-६२-१०॥
te hastina pure gaṅgāṃ tīrtvā pratyaṅmukhā yayuḥ |
pāñcāladeśamāsādya madhyena kurujāṅgalam || 2-62-10||

RMY 2-62-11

ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम् ।
उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम् ॥ २-६२-११॥
te prasannodakāṃ divyāṃ nānāvihagasevitām |
upātijagmurvegena śaradaṇḍāṃ janākulām || 2-62-11||

RMY 2-62-12

निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम् ।
अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम् ॥ २-६२-१२॥
nikūlavṛkṣamāsādya divyaṃ satyopayācanam |
abhigamyābhivādyaṃ taṃ kuliṅgāṃ prāviśanpurīm || 2-62-12||

RMY 2-62-13

अभिकालं ततः प्राप्य तेजोऽभिभवनाच्च्युताः ।
ययुर्मध्येन बाह्लीकान्सुदामानं च पर्वतम् ।
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम् ॥ २-६२-१३॥
abhikālaṃ tataḥ prāpya tejo'bhibhavanāccyutāḥ |
yayurmadhyena bāhlīkānsudāmānaṃ ca parvatam |
viṣṇoḥ padaṃ prekṣamāṇā vipāśāṃ cāpi śālmalīm || 2-62-13||

RMY 2-62-14

ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्टेन सता पथा ।
गिरि व्रजं पुर वरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा ॥ २-६२-१४॥
te śrāntavāhanā dūtā vikṛṣṭena satā pathā |
giri vrajaṃ pura varaṃ śīghramāsedurañjasā || 2-62-14||

RMY 2-62-15

भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् ।
अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः ॥ २-६२-१५॥
bhartuḥ priyārthaṃ kularakṣaṇārthaṃ bhartuśca vaṃśasya parigrahārtham |
aheḍamānāstvarayā sma dūtā rātryāṃ tu te tatpurameva yātāḥ || 2-62-15||

Sarga: 63/111 (18)

RMY 2-63-1

यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् ।
भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः ॥ २-६३-१॥
yāmeva rātriṃ te dūtāḥ praviśanti sma tāṃ purīm |
bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapno dṛṣṭo'yamapriyaḥ || 2-63-1||

RMY 2-63-2

व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् ।
पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत ॥ २-६३-२॥
vyuṣṭāmeva tu tāṃ rātriṃ dṛṣṭvā taṃ svapnamapriyam |
putro rājādhirājasya subhṛśaṃ paryatapyata || 2-63-2||

RMY 2-63-3

तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः ।
आयासं हि विनेष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः ॥ २-६३-३॥
tapyamānaṃ samājñāya vayasyāḥ priyavādinaḥ |
āyāsaṃ hi vineṣyantaḥ sabhāyāṃ cakrire kathāḥ || 2-63-3||

RMY 2-63-4

वादयन्ति तथा शान्तिं लासयन्त्यपि चापरे ।
नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च ॥ २-६३-४॥
vādayanti tathā śāntiṃ lāsayantyapi cāpare |
nāṭakānyapare prāhurhāsyāni vividhāni ca || 2-63-4||

RMY 2-63-5

स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रिय वादिभिः ।
गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः ॥ २-६३-५॥
sa tairmahātmā bharataḥ sakhibhiḥ priya vādibhiḥ |
goṣṭhīhāsyāni kurvadbhirna prāhṛṣyata rāghavaḥ || 2-63-5||

RMY 2-63-6

तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम् ।
सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे ॥ २-६३-६॥
tamabravītpriyasakho bharataṃ sakhibhirvṛtam |
suhṛdbhiḥ paryupāsīnaḥ kiṃ sakhe nānumodase || 2-63-6||

RMY 2-63-7

एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह ।
शृणु त्वं यन्निमित्तंमे दैन्यमेतदुपागतम् ॥ २-६३-७॥
evaṃ bruvāṇaṃ suhṛdaṃ bharataḥ pratyuvāca ha |
śṛṇu tvaṃ yannimittaṃme dainyametadupāgatam || 2-63-7||

RMY 2-63-8

स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम् ।
पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमये ह्रदे ॥ २-६३-८॥
svapne pitaramadrākṣaṃ malinaṃ muktamūrdhajam |
patantamadriśikharātkaluṣe gomaye hrade || 2-63-8||

RMY 2-63-9

प्लवमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन्गोमयह्रदे ।
पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्निव मुहुर्मुहुः ॥ २-६३-९॥
plavamānaśca me dṛṣṭaḥ sa tasmingomayahrade |
pibannañjalinā tailaṃ hasanniva muhurmuhuḥ || 2-63-9||

RMY 2-63-10

ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधःशिराः ।
तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गस्तैलमेवावगाहत ॥ २-६३-१०॥
tatastilodanaṃ bhuktvā punaḥ punaradhaḥśirāḥ |
tailenābhyaktasarvāṅgastailamevāvagāhata || 2-63-10||

RMY 2-63-11

स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि ।
सहसा चापि संशन्तं ज्वलितं जातवेदसं ॥ २-६३-११॥
svapne'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhuvi |
sahasā cāpi saṃśantaṃ jvalitaṃ jātavedasaṃ || 2-63-11||

RMY 2-63-12

अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्द्रुमान् ।
अहं पश्यामि विध्वस्तान्सधूमांश्चैव पार्वतान् ॥ २-६३-१२॥
avadīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃśca vividhāndrumān |
ahaṃ paśyāmi vidhvastānsadhūmāṃścaiva pārvatān || 2-63-12||

RMY 2-63-13

पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससं ।
प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः ॥ २-६३-१३॥
pīṭhe kārṣṇāyase cainaṃ niṣaṇṇaṃ kṛṣṇavāsasaṃ |
prahasanti sma rājānaṃ pramadāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ || 2-63-13||

RMY 2-63-14

त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः ।
रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ २-६३-१४॥
tvaramāṇaśca dharmātmā raktamālyānulepanaḥ |
rathena kharayuktena prayāto dakṣiṇāmukhaḥ || 2-63-14||

RMY 2-63-15

एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहाम् ।
अहं रामोऽथ वा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति ॥ २-६३-१५॥
evametanmayā dṛṣṭamimāṃ rātriṃ bhayāvahām |
ahaṃ rāmo'tha vā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati || 2-63-15||

RMY 2-63-16

नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि ।
अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां संप्रदृश्यते ।
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्न वः प्रतिपूजये ॥ २-६३-१६॥
naro yānena yaḥ svapne kharayuktena yāti hi |
acirāttasya dhūmāgraṃ citāyāṃ saṃpradṛśyate |
etannimittaṃ dīno'haṃ tanna vaḥ pratipūjaye || 2-63-16||

RMY 2-63-17

शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः ।
जुगुप्सन्निव चात्मानं न च पश्यामि कारणम् ॥ २-६३-१७॥
śuṣyatīva ca me kaṇṭho na svasthamiva me manaḥ |
jugupsanniva cātmānaṃ na ca paśyāmi kāraṇam || 2-63-17||

RMY 2-63-18

इमां हि दुःस्वप्नगतिं निशाम्य तामनेकरूपामवितर्कितां पुरा ।
भयं महत्तद्धृदयान्न याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् ॥ २-६३-१८॥
imāṃ hi duḥsvapnagatiṃ niśāmya tāmanekarūpāmavitarkitāṃ purā |
bhayaṃ mahattaddhṛdayānna yāti me vicintya rājānamacintyadarśanam || 2-63-18||

Sarga: 64/111 (24)

RMY 2-64-1

भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।
प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम् ॥ २-६४-१॥
bharate bruvati svapnaṃ dūtāste klāntavāhanāḥ |
praviśyāsahyaparikhaṃ ramyaṃ rājagṛhaṃ puram || 2-64-1||

RMY 2-64-2

समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः ।
राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः ॥ २-६४-२॥
samāgamya tu rājñā ca rājaputreṇa cārcitāḥ |
rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tamūcurbharataṃ vacaḥ || 2-64-2||

RMY 2-64-3

पुरोहितस्त्वा कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥ २-६४-३॥
purohitastvā kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ |
tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā || 2-64-3||

RMY 2-64-4

अत्र विंशतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते ।
दशकोट्यस्तु संपूर्णास्तथैव च नृपात्मज ॥ २-६४-४॥
atra viṃśatikoṭyastu nṛpatermātulasya te |
daśakoṭyastu saṃpūrṇāstathaiva ca nṛpātmaja || 2-64-4||

RMY 2-64-5

प्रतिगृह्य च तत्सर्वं स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।
दूतानुवाच भरतः कामैः संप्रतिपूज्य तान् ॥ २-६४-५॥
pratigṛhya ca tatsarvaṃ svanuraktaḥ suhṛjjane |
dūtānuvāca bharataḥ kāmaiḥ saṃpratipūjya tān || 2-64-5||

RMY 2-64-6

कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम ।
कच्चिच्चारागता रामे लक्ष्मणे वा महात्मनि ॥ २-६४-६॥
kaccitsukuśalī rājā pitā daśaratho mama |
kacciccārāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani || 2-64-6||

RMY 2-64-7

आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।
अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः ॥ २-६४-७॥
āryā ca dharmaniratā dharmajñā dharmadarśinī |
arogā cāpi kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ || 2-64-7||

RMY 2-64-8

कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या ।
शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सारोगा चापि मध्यमा ॥ २-६४-८॥
kaccitsumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā |
śatrughnasya ca vīrasya sārogā cāpi madhyamā || 2-64-8||

RMY 2-64-9

आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी ।
अरोगा चापि कैकेयी माता मे किमुवाच ह ॥ २-६४-९॥
ātmakāmā sadā caṇḍī krodhanā prājñamāninī |
arogā cāpi kaikeyī mātā me kimuvāca ha || 2-64-9||

RMY 2-64-10

एवमुक्तास्तु ते दूता भरतेन महात्मना ।
ऊचुः संप्रश्रितं वाक्यमिदं तं भरतं तदा ।
कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि ॥ २-६४-१०॥
evamuktāstu te dūtā bharatena mahātmanā |
ūcuḥ saṃpraśritaṃ vākyamidaṃ taṃ bharataṃ tadā |
kuśalāste naravyāghra yeṣāṃ kuśalamicchasi || 2-64-10||

RMY 2-64-11

भरतश्चापि तान्दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत ।
आपृच्छेऽहं महाराजं दूताः संत्वरयन्ति माम् ॥ २-६४-११॥
bharataścāpi tāndūtānevamukto'bhyabhāṣata |
āpṛcche'haṃ mahārājaṃ dūtāḥ saṃtvarayanti mām || 2-64-11||

RMY 2-64-12

एवमुक्त्वा तु तान्दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः ।
दूतैः संचोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह ॥ २-६४-१२॥
evamuktvā tu tāndūtānbharataḥ pārthivātmajaḥ |
dūtaiḥ saṃcodito vākyaṃ mātāmahamuvāca ha || 2-64-12||

RMY 2-64-13

राजन्पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः ।
पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि ॥ २-६४-१३॥
rājanpiturgamiṣyāmi sakāśaṃ dūtacoditaḥ |
punarapyahameṣyāmi yadā me tvaṃ smariṣyasi || 2-64-13||

RMY 2-64-14

भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा ।
तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम् ॥ २-६४-१४॥
bharatenaivamuktastu nṛpo mātāmahastadā |
tamuvāca śubhaṃ vākyaṃ śirasyāghrāya rāghavam || 2-64-14||

RMY 2-64-15

गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया ।
मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परंतप ॥ २-६४-१५॥
gaccha tātānujāne tvāṃ kaikeyī suprajāstvayā |
mātaraṃ kuśalaṃ brūyāḥ pitaraṃ ca paraṃtapa || 2-64-15||

RMY 2-64-16

पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः ।
तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरु रामलक्ष्मणौ ॥ २-६४-१६॥
purohitaṃ ca kuśalaṃ ye cānye dvijasattamāḥ |
tau ca tāta maheṣvāsau bhrātaru rāmalakṣmaṇau || 2-64-16||

RMY 2-64-17

तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च ।
अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ ॥ २-६४-१७॥
tasmai hastyuttamāṃścitrānkambalānajināni ca |
abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanaṃ dadau || 2-64-17||

RMY 2-64-18

रुक्म निष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च ।
सत्कृत्य कैकेयी पुत्रं केकयो धनमादिशत् ॥ २-६४-१८॥
rukma niṣkasahasre dve ṣoḍaśāśvaśatāni ca |
satkṛtya kaikeyī putraṃ kekayo dhanamādiśat || 2-64-18||

RMY 2-64-19

तथामात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान् ।
ददावश्वपतिः शीघ्रं भरतायानुयायिनः ॥ २-६४-१९॥
tathāmātyānabhipretānviśvāsyāṃśca guṇānvitān |
dadāvaśvapatiḥ śīghraṃ bharatāyānuyāyinaḥ || 2-64-19||

RMY 2-64-20

ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान् ।
खराञ्शीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ ॥ २-६४-२०॥
airāvatānaindraśirānnāgānvai priyadarśanān |
kharāñśīghrānsusaṃyuktānmātulo'smai dhanaṃ dadau || 2-64-20||

RMY 2-64-21

अन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान्व्याघ्रवीर्यबलान्वितान् ।
दंष्ट्रायुधान्महाकायाञ्शुनश्चोपायनं ददौ ॥ २-६४-२१॥
antaḥpure'tisaṃvṛddhānvyāghravīryabalānvitān |
daṃṣṭrāyudhānmahākāyāñśunaścopāyanaṃ dadau || 2-64-21||

RMY 2-64-22

स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् ।
रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ २-६४-२२॥
sa mātāmahamāpṛcchya mātulaṃ ca yudhājitam |
rathamāruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau || 2-64-22||

RMY 2-64-23

रथान्मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परःशतम् ।
उष्ट्रगोऽश्वखरैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः ॥ २-६४-२३॥
rathānmaṇḍalacakrāṃśca yojayitvā paraḥśatam |
uṣṭrago'śvakharairbhṛtyā bharataṃ yāntamanvayuḥ || 2-64-23||

RMY 2-64-24

बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्यात्मसमैरमात्यैः ।
आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ॥ २-६४-२४॥
balena gupto bharato mahātmā sahāryakasyātmasamairamātyaiḥ |
ādāya śatrughnamapetaśatrurgṛhādyayau siddha ivendralokāt || 2-64-24||

Sarga: 65/111 (28)

RMY 2-65-1

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ २-६५-१॥
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya vīryavān |
hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2-65-1||

RMY 2-65-2

एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम् ॥ २-६५-२॥
eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam || 2-65-2||

RMY 2-65-3

सत्यसंधः शुचिः श्रीमान्प्रेक्षमाणः शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ २-६५-३॥
satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmānprekṣamāṇaḥ śilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 2-65-3||

RMY 2-65-4

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम् ।
यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलमाश्वासयत्तदा ॥ २-६५-४॥
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām |
yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balamāśvāsayattadā || 2-65-4||

RMY 2-65-5

शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ २-६५-५॥
śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 2-65-5||

RMY 2-65-6

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ २-६५-६॥
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 2-65-6||

RMY 2-65-7

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ २-६५-७॥
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 2-65-7||

RMY 2-65-8

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ २-६५-८॥
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 2-65-8||

RMY 2-65-9

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ २-६५-९॥
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau || 2-65-9||

RMY 2-65-10

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरंगमैः ॥ २-६५-१०॥
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṃgamaiḥ || 2-65-10||

RMY 2-65-11

हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ।
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ॥ २-६५-११॥
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm |
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm || 2-65-11||

RMY 2-65-12

कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ।
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ॥ २-६५-१२॥
kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā |
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ || 2-65-12||

RMY 2-65-13

वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये ।
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह ॥ २-६५-१३॥
vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryāmaruṇodaye |
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha || 2-65-13||

RMY 2-65-14

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि ।
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिमब्रवीत् ॥ २-६५-१४॥
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi |
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā rathe sārathimabravīt || 2-65-14||

RMY 2-65-15

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ।
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ॥ २-६५-१५॥
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī |
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā || 2-65-15||

RMY 2-65-16

यज्वभिर्गुणसंपन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता ॥ २-६५-१६॥
yajvabhirguṇasaṃpannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ |
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣivarapālitā || 2-65-16||

RMY 2-65-17

अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ।
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम् ॥ २-६५-१७॥
ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān |
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śṛṇomyaham || 2-65-17||

RMY 2-65-18

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ।
समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा ॥ २-६५-१८॥
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ |
samantādvipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā || 2-65-18||

RMY 2-65-19

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ।
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥ २-६५-१९॥
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ |
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me || 2-65-19||

RMY 2-65-20

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ।
निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ॥ २-६५-२०॥
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ |
niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram || 2-65-20||

RMY 2-65-21

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ।
निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ॥ २-६५-२१॥
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca |
nimittānyamanojñāni tena sīdati te manaḥ || 2-65-21||

RMY 2-65-22

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ।
द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ ॥ २-६५-२२॥
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ |
dvāḥsthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastaiḥ sahito yayau || 2-65-22||

RMY 2-65-23

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ।
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ॥ २-६५-२३॥
sa tvanekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam |
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ || 2-65-23||

RMY 2-65-24

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ।
आकारास्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे ॥ २-६५-२४॥
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane |
ākārāstānahaṃ sarvāniha paśyāmi sārathe || 2-65-24||

RMY 2-65-25

मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ २-६५-२५॥
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 2-65-25||

RMY 2-65-26

इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ २-६५-२६॥
ityevamuktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 2-65-26||

RMY 2-65-27

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ॥ २-६५-२७॥
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakapāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapurī prakāśāṃ duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva || 2-65-27||

RMY 2-65-28

बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २-६५-२८॥
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyannyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 2-65-28||

Sarga: 66/111 (45)

RMY 2-66-1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥ २-६६-१॥
apaśyaṃstu tatastatra pitaraṃ piturālaye |
jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ māturālaye || 2-66-1||

RMY 2-66-2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसं ॥ २-६६-२॥
anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam |
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasaṃ || 2-66-2||

RMY 2-66-3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥ २-६६-३॥
sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam |
bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāścaraṇau śubhau || 2-66-3||

RMY 2-66-4

तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २-६६-४॥
taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam |
aṅke bharatamāropya praṣṭuṃ samupacakrame || 2-66-4||

RMY 2-66-5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः ।
अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव ॥ २-६६-५॥
adya te katicidrātryaścyutasyāryakaveśmanaḥ |
api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatastava || 2-66-5||

RMY 2-66-6

आर्यकस्ते सुकुशलो युधाजिन्मातुलस्तव ।
प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥ २-६६-६॥
āryakaste sukuśalo yudhājinmātulastava |
pravāsācca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktumarhasi || 2-66-6||

RMY 2-66-7

एवं पृष्ठस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥ २-६६-७॥
evaṃ pṛṣṭhastu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ |
ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ || 2-66-7||

RMY 2-66-8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन्मातुलश्च मे ॥ २-६६-८॥
adya me saptamī rātriścyutasyāryakaveśmanaḥ |
ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājinmātulaśca me || 2-66-8||

RMY 2-66-9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः ।
परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥ २-६६-९॥
yanme dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ |
pariśrāntaṃ pathyabhavattato'haṃ pūrvamāgataḥ || 2-66-9||

RMY 2-66-10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हसि ॥ २-६६-१०॥
rājavākyaharairdūtaistvaryamāṇo'hamāgataḥ |
yadahaṃ praṣṭumicchāmi tadambā vaktumarhasi || 2-66-10||

RMY 2-66-11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।
न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २-६६-११॥
śūnyo'yaṃ śayanīyaste paryaṅko hemabhūṣitaḥ |
na cāyamikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me || 2-66-11||

RMY 2-66-12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।
तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहागतः ॥ २-६६-१२॥
rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā niveśane |
tamahaṃ nādya paśyāmi draṣṭumicchannihāgataḥ || 2-66-12||

RMY 2-66-13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः ।
आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २-६६-१३॥
piturgrahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ |
āhosvidamba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane || 2-66-13||

RMY 2-66-14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।
अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ।
या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ॥ २-६६-१४॥
taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavadghoramapriyam |
ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā |
yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ || 2-66-14||

RMY 2-66-15

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥ २-६६-१५॥
tacchrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñśuciḥ |
papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ || 2-66-15||

RMY 2-66-16

ततः शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।
विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥ २-६६-१६॥
tataḥ śokena saṃvītaḥ piturmaraṇaduḥkhitaḥ |
vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ || 2-66-16||

RMY 2-66-17

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।
तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ॥ २-६६-१७॥
etatsuruciraṃ bhāti piturme śayanaṃ purā |
tadidaṃ na vibhātyadya vihīnaṃ tena dhīmatā || 2-66-17||

RMY 2-66-18

तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।
उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-६६-१८॥
tamārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi |
utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 2-66-18||

RMY 2-66-19

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।
त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः ॥ २-६६-१९॥
uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ |
tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ || 2-66-19||

RMY 2-66-20

स रुदत्या चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥ २-६६-२०॥
sa rudatyā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca |
jananīṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtaḥ || 2-66-20||

RMY 2-66-21

अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति ।
इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥ २-६६-२१॥
abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati |
ityahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrāmayāsiṣam || 2-66-21||

RMY 2-66-22

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।
पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥ २-६६-२२॥
tadidaṃ hyanyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama |
pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam || 2-66-22||

RMY 2-66-23

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याधिना मय्यनागते ।
धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम् ॥ २-६६-२३॥
amba kenātyagādrājā vyādhinā mayyanāgate |
dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam || 2-66-23||

RMY 2-66-24

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम् ॥ २-६६-२४॥
na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān |
upajighreddhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram || 2-66-24||

RMY 2-66-25

क्व स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।
येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥ २-६६-२५॥
kva sa pāṇiḥ sukhasparśastātasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
yena māṃ rajasā dhvastamabhīkṣṇaṃ parimārjati || 2-66-25||

RMY 2-66-26

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः ॥ २-६६-२६॥
yo me bhrātā pitā bandhuryasya dāso'smi dhīmataḥ |
tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ || 2-66-26||

RMY 2-66-27

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥ २-६६-२७॥
pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmamāryasya jānataḥ |
tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatirmama || 2-66-27||

RMY 2-66-28

आर्ये किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ।
पश्चिमं साधु संदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ॥ २-६६-२८॥
ārye kimabravīdrājā pitā me satyavikramaḥ |
paścimaṃ sādhu saṃdeśamicchāmi śrotumātmanaḥ || 2-66-28||

RMY 2-66-29

इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ।
रामेति राजा विलपन्हा सीते लक्ष्मणेति च ।
स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥ २-६६-२९॥
iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyamabravīt |
rāmeti rājā vilapanhā sīte lakṣmaṇeti ca |
sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ || 2-66-29||

RMY 2-66-30

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।
काल धर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥ २-६६-३०॥
imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava |
kāla dharmaparikṣiptaḥ pāśairiva mahāgajaḥ || 2-66-30||

RMY 2-66-31

सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सीतया सह ।
लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २-६६-३१॥
siddhārthāstu narā rāmamāgataṃ sītayā saha |
lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punarāgatam || 2-66-31||

RMY 2-66-32

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीया प्रियशंसनात् ।
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥ २-६६-३२॥
tacchrutvā viṣasādaiva dvitīyā priyaśaṃsanāt |
viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram || 2-66-32||

RMY 2-66-33

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥ २-६६-३३॥
kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ || 2-66-33||

RMY 2-66-34

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।
मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥ २-६६-३४॥
tathā pṛṣṭā yathātattvamākhyātumupacakrame |
mātāsya yugapadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā || 2-66-34||

RMY 2-66-35

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।
दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥ २-६६-३५॥
sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam |
daṇḍakānsaha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ || 2-66-35||

RMY 2-66-36

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।
स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २-६६-३६॥
tacchrutvā bharatastrasto bhrātuścāritraśaṅkayā |
svasya vaṃśasya māhātmyātpraṣṭuṃ samupacakrame || 2-66-36||

RMY 2-66-37

कच्चिन्न ब्राह्मणवधं हृतं रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥ २-६६-३७॥
kaccinna brāhmaṇavadhaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasyacit |
kaccinnāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ || 2-66-37||

RMY 2-66-38

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।
कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥ २-६६-३८॥
kaccinna paradārānvā rājaputro'bhimanyate |
kasmātsa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ || 2-66-38||

RMY 2-66-39

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ २-६६-३९॥
athāsya capalā mātā tatsvakarma yathātatham |
tenaiva strīsvabhāvena vyāhartumupacakrame || 2-66-39||

RMY 2-66-40

न ब्राह्मणधनं किंचिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ।
न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥ २-६६-४०॥
na brāhmaṇadhanaṃ kiṃciddhṛtaṃ rāmeṇa kasyacit |
kaścinnāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ |
na rāmaḥ paradārāṃśca cakṣurbhyāmapi paśyati || 2-66-40||

RMY 2-66-41

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।
याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥ २-६६-४१॥
mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam |
yācitaste pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam || 2-66-41||

RMY 2-66-42

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत् ।
रामश्च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ॥ २-६६-४२॥
sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tattathākarot |
rāmaśca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā || 2-66-42||

RMY 2-66-43

तमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः ।
पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥ २-६६-४३॥
tamapaśyanpriyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ |
putraśokaparidyūnaḥ pañcatvamupapedivān || 2-66-43||

RMY 2-66-44

त्वया त्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।
त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवंविधं कृतम् ॥ २-६६-४४॥
tvayā tvidānīṃ dharmajña rājatvamavalambyatām |
tvatkṛte hi mayā sarvamidamevaṃvidhaṃ kṛtam || 2-66-44||

RMY 2-66-45

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः ।
संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥ २-६६-४५॥
tatputra śīghraṃ vidhinā vidhijñairvasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ |
saṃkālya rājānamadīnasattvamātmānamurvyāmabhiṣecayasva || 2-66-45||

Sarga: 67/111 (15)

RMY 2-67-1

श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरु च विवासितौ ।
भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ २-६७-१॥
śrutvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātaru ca vivāsitau |
bharato duḥkhasaṃtapta idaṃ vacanamabravīt || 2-67-1||

RMY 2-67-2

किं नुण्कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥ २-६७-२॥
kiṃ nuṇkāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ |
vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca || 2-67-2||

RMY 2-67-3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः ।
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसं ॥ २-६७-३॥
duḥkhe me duḥkhamakarorvraṇe kṣāramivādadhāḥ |
rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasaṃ || 2-67-3||

RMY 2-67-4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता ।
अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥ २-६७-४॥
kulasya tvamabhāvāya kālarātririvāgatā |
aṅgāramupagūhya sma pitā me nāvabuddhavān || 2-67-4||

RMY 2-67-5

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते ।
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥ २-६७-५॥
kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite |
duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 2-67-5||

RMY 2-67-6

ननु त्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ २-६७-६॥
nanu tvāryo'pi dharmātmā tvayi vṛttimanuttamām |
vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate || 2-67-6||

RMY 2-67-7

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी ।
त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥ २-६७-७॥
tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī |
tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyāmiva vartate || 2-67-7||

RMY 2-67-8

तस्याः पुत्रं कृतात्मानं चीरवल्कलवाससं ।
प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥ २-६७-८॥
tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīravalkalavāsasaṃ |
prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi || 2-67-8||

RMY 2-67-9

अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् ।
प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् ॥ २-६७-९॥
apāpadarśinaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam |
pravrājya cīravasanaṃ kiṃ nu paśyasi kāraṇam || 2-67-9||

RMY 2-67-10

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति ।
तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वया नीतो महानयम् ॥ २-६७-१०॥
lubdhāyā vidito manye na te'haṃ rāghavaṃ prati |
tathā hyanartho rājyārthaṃ tvayā nīto mahānayam || 2-67-10||

RMY 2-67-11

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ ।
केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥ २-६७-११॥
ahaṃ hi puruṣavyāghrāvapaśyanrāmalakṣmaṇau |
kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitumutsahe || 2-67-11||

RMY 2-67-12

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः ।
अपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥ २-६७-१२॥
taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ |
apāśrito'bhūddharmātmā merurmeruvanaṃ yathā || 2-67-12||

RMY 2-67-13

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम् ।
दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा ॥ २-६७-१३॥
so'haṃ kathamimaṃ bhāraṃ mahādhuryasamudyatam |
damyo dhuramivāsādya saheyaṃ kena caujasā || 2-67-13||

RMY 2-67-14

अथ वा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा ।
सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम् ।
निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥ २-६७-१४॥
atha vā me bhavecchaktiryogairbuddhibalena vā |
sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm |
nivartayiṣyāmi vanādbhrātaraṃ svajanapriyam || 2-67-14||

RMY 2-67-15

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् ।
शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥ २-६७-१५॥
ityevamuktvā bharato mahātmā priyetarairvākyagaṇaistudaṃstām |
śokāturaścāpi nanāda bhūyaḥ siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ || 2-67-15||

Sarga: 68/111 (29)

RMY 2-68-1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा ।
रोषेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ २-६८-१॥
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 2-68-1||

RMY 2-68-2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥ २-६८-२॥
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2-68-2||

RMY 2-68-3

किं नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः ।
ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥ २-६८-३॥
kiṃ nu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 2-68-3||

RMY 2-68-4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम् ॥ २-६८-४॥
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartuḥ salokatām || 2-68-4||

RMY 2-68-5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥ २-६८-५॥
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 2-68-5||

RMY 2-68-6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः ॥ २-६८-६॥
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
ayaśo jīvaloke ca tvayāhaṃ pratipāditaḥ || 2-68-6||

RMY 2-68-7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके ।
न तेऽहमभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥ २-६८-७॥
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
na te'hamabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 2-68-7||

RMY 2-68-8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः ।
दुःखेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥ २-६८-८॥
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
duḥkhena mahatāviṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 2-68-8||

RMY 2-68-9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥ २-६८-९॥
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
rākṣasī tatra jātāsi kulapradhvaṃsinī pituḥ || 2-68-9||

RMY 2-68-10

यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः ।
वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः ॥ २-६८-१०॥
yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 2-68-10||

RMY 2-68-11

यत्प्रधानासि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते ।
भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥ २-६८-११॥
yatpradhānāsi tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 2-68-11||

RMY 2-68-12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये ।
कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनी ॥ २-६८-१२॥
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāminī || 2-68-12||

RMY 2-68-13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् ।
ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसंभवम् ॥ २-६८-१३॥
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyātmasaṃbhavam || 2-68-13||

RMY 2-68-14

अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते ।
तस्मात्प्रियतरो मातुः प्रियत्वान्न तु बान्धवः ॥ २-६८-१४॥
aṅgapratyaṅgajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
tasmātpriyataro mātuḥ priyatvānna tu bāndhavaḥ || 2-68-14||

RMY 2-68-15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता ।
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥ २-६८-१५॥
anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā |
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 2-68-15||

RMY 2-68-16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ २-६८-१६॥
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
ruroda putra śokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 2-68-16||

RMY 2-68-17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः ॥ २-६८-१७॥
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ || 2-68-17||

RMY 2-68-18

तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥ २-६८-१८॥
tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
indraḥ prāñjalirudvignaḥ surarājo'bravīdvacaḥ || 2-68-18||

RMY 2-68-19

भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् ।
कुतो निमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥ २-६८-१९॥
bhayaṃ kaccinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
kuto nimittaḥ śokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 2-68-19||

RMY 2-68-20

एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता ।
पत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ २-६८-२०॥
evamuktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā |
patyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 2-68-20||

RMY 2-68-21

शान्तं पातं न वः किंचित्कुतश्चिदमराधिप ।
अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ २-६८-२१॥
śāntaṃ pātaṃ na vaḥ kiṃcitkutaścidamarādhipa |
ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 2-68-21||

RMY 2-68-22

एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ ।
वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप ॥ २-६८-२२॥
etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau |
vadhyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa || 2-68-22||

RMY 2-68-23

मम कायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भार पीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥ २-६८-२३॥
mama kāyātprasūtau hi duḥkhitau bhāra pīḍitau |
yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 2-68-23||

RMY 2-68-24

यस्याः पुत्र सहस्राणि सापि शोचति कामधुक् ।
किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ २-६८-२४॥
yasyāḥ putra sahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk |
kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 2-68-24||

RMY 2-68-25

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥ २-६८-२५॥
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 2-68-25||

RMY 2-68-26

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।
वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥ २-६८-२६॥
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 2-68-26||

RMY 2-68-27

आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम् ।
स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥ २-६८-२७॥
ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim |
svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 2-68-27||

RMY 2-68-28

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः ।
पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥ २-६८-२८॥
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasanniva pannagaḥ || 2-68-28||

RMY 2-68-29

संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः ।
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥ २-६८-२९॥
saṃraktanetraḥ śithilāmbarastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ |
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ śacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 2-68-29||

Sarga: 69/111 (34)

RMY 2-69-1

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।
कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ २-६९-१॥
tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 2-69-1||

RMY 2-69-2

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ २-६९-२॥
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 2-69-2||

RMY 2-69-3

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ २-६९-३॥
evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā |
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 2-69-3||

RMY 2-69-4

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ २-६९-४॥
sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 2-69-4||

RMY 2-69-5

ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम् ॥ २-६९-५॥
tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām || 2-69-5||

RMY 2-69-6

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ।
इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।
संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ २-६९-६॥
bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā |
idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
saṃprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 2-69-6||

RMY 2-69-7

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।
कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ २-६९-७॥
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |
kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 2-69-7||

RMY 2-69-8

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।
हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ २-६९-८॥
kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |
hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 2-69-8||

RMY 2-69-9

अथ वा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ २-६९-९॥
atha vā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 2-69-9||

RMY 2-69-10

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।
यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस्तप्यते मे तपः सुतः ॥ २-६९-१०॥
kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |
yatrāsau puruṣavyāghrastapyate me tapaḥ sutaḥ || 2-69-10||

RMY 2-69-11

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।
हस्त्यश्वरथसंपूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ २-६९-११॥
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 2-69-11||

RMY 2-69-12

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।
कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ २-६९-१२॥
evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 2-69-12||

RMY 2-69-13

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।
विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ २-६९-१३॥
ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 2-69-13||

RMY 2-69-14

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदाचन ।
सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१४॥
kṛtā śāstrānugā buddhirmā bhūttasya kadācana |
satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-14||

RMY 2-69-15

प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु ।
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१५॥
praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu |
hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-15||

RMY 2-69-16

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१६॥
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-16||

RMY 2-69-17

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।
ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१७॥
paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat |
tatastu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-17||

RMY 2-69-18

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१८॥
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-18||

RMY 2-69-19

संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।
तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-१९॥
saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-19||

RMY 2-69-20

हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।
मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२०॥
hastyaśvarathasaṃbādhe yuddhe śastrasamākule |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-20||

RMY 2-69-21

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।
स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२१॥
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-21||

RMY 2-69-22

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।
गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२२॥
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūṃścāpyavajānātu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-22||

RMY 2-69-23

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।
स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२३॥
putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |
sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-23||

RMY 2-69-24

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।
भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ २-६९-२४॥
rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |
bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 2-69-24||

RMY 2-69-25

उभे संध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।
तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२५॥
ubhe saṃdhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |
tacca pāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-25||

RMY 2-69-26

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरुतल्पगे ।
मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ २-६९-२६॥
yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ gurutalpage |
mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 2-69-26||

RMY 2-69-27

देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस्तथैव च ।
मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२७॥
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātā pitrostathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-27||

RMY 2-69-28

सतां लोकात्सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।
भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २-६९-२८॥
satāṃ lokātsatāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 2-69-28||

RMY 2-69-29

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।
एवमाश्वसयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ २-६९-२९॥
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |
evamāśvasayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 2-69-29||

RMY 2-69-30

तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम् ।
भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २-६९-३०॥
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānamacetanam |
bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 2-69-30||

RMY 2-69-31

मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते ।
शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ २-६९-३१॥
mama duḥkhamidaṃ putra bhūyaḥ samupajāyate |
śapathaiḥ śapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 2-69-31||

RMY 2-69-32

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।
वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकानवाप्स्यसि ॥ २-६९-३२॥
diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa satyapratijño me satāṃ lokānavāpsyasi || 2-69-32||

RMY 2-69-33

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
मोहाच्च शोकसंरोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ २-६९-३३॥
evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mohācca śokasaṃrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 2-69-33||

RMY 2-69-34

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर्मुहुर्निःश्वसतश्च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ २-६९-३४॥
lālapyamānasya vicetanasya pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |
muhurmuhurniḥśvasataśca dīrghaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 2-69-34||

Sarga: 70/111 (23)

RMY 2-70-1

तमेवं शोकसंतप्तं भरतं केकयीसुतम् ।
उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठवागृषिः ॥ २-७०-१॥
tamevaṃ śokasaṃtaptaṃ bharataṃ kekayīsutam |
uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ śreṣṭhavāgṛṣiḥ || 2-70-1||

RMY 2-70-2

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तरम् ॥ २-७०-२॥
alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttaram || 2-70-2||

RMY 2-70-3

वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः ।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ २-७०-३॥
vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 2-70-3||

RMY 2-70-4

उद्धृतं तैलसंक्लेदात्स तु भूमौ निवेशितम् ।
आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥ २-७०-४॥
uddhṛtaṃ tailasaṃkledātsa tu bhūmau niveśitam |
āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 2-70-4||

RMY 2-70-5

निवेश्य शयने चाग्र्ये नानारत्नपरिष्कृते ।
ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥ २-७०-५॥
niveśya śayane cāgrye nānāratnapariṣkṛte |
tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 2-70-5||

RMY 2-70-6

किं ते व्यवसितं राजन्प्रोषिते मय्यनागते ।
विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २-७०-६॥
kiṃ te vyavasitaṃ rājanproṣite mayyanāgate |
vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 2-70-6||

RMY 2-70-7

क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।
हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ २-७०-७॥
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |
hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 2-70-7||

RMY 2-70-8

योगक्षेमं तु ते राजन्कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे ।
त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥ २-७०-८॥
yogakṣemaṃ tu te rājanko'sminkalpayitā pure |
tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 2-70-8||

RMY 2-70-9

विधवा पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते ।
हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति माम् ॥ २-७०-९॥
vidhavā pṛthivī rājaṃstvayā hīnā na rājate |
hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mām || 2-70-9||

RMY 2-70-10

एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसं ।
अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महानृषिः ॥ २-७०-१०॥
evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasaṃ |
abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahānṛṣiḥ || 2-70-10||

RMY 2-70-11

प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशाम्पतेः ।
तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियतामविचारितम् ॥ २-७०-११॥
pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāmpateḥ |
tānyavyagraṃ mahābāho kriyatāmavicāritam || 2-70-11||

RMY 2-70-12

तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यांस्त्वरयामास सर्वशः ॥ २-७०-१२॥
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |
ṛtvikpurohitācāryāṃstvarayāmāsa sarvaśaḥ || 2-70-12||

RMY 2-70-13

ये त्वग्रतो नरेन्द्रस्य अग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।
ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते ह्रियन्ते यथाविधि ॥ २-७०-१३॥
ye tvagrato narendrasya agnyagārādbahiṣkṛtāḥ |
ṛtvigbhiryājakaiścaiva te hriyante yathāvidhi || 2-70-13||

RMY 2-70-14

शिबिलायामथारोप्य राजानं गतचेतनम् ।
बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥ २-७०-१४॥
śibilāyāmathāropya rājānaṃ gatacetanam |
bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 2-70-14||

RMY 2-70-15

हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।
प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥ २-७०-१५॥
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 2-70-15||

RMY 2-70-16

चन्दनागुरुनिर्यासान्सरलं पद्मकं तथा ।
देवदारूणि चाहृत्य चितां चक्रुस्तथापरे ॥ २-७०-१६॥
candanāguruniryāsānsaralaṃ padmakaṃ tathā |
devadārūṇi cāhṛtya citāṃ cakrustathāpare || 2-70-16||

RMY 2-70-17

गन्धानुच्चावचांश्चान्यांस्तत्र दत्त्वाथ भूमिपम् ।
ततः संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥ २-७०-१७॥
gandhānuccāvacāṃścānyāṃstatra dattvātha bhūmipam |
tataḥ saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 2-70-17||

RMY 2-70-18

तथा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदर्त्विजः ।
जगुश्च ते यथाशास्त्रं तत्र सामानि सामगाः ॥ २-७०-१८॥
tathā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadartvijaḥ |
jaguśca te yathāśāstraṃ tatra sāmāni sāmagāḥ || 2-70-18||

RMY 2-70-19

शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।
नगरान्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृतास्तदा ॥ २-७०-१९॥
śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |
nagarānniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtāstadā || 2-70-19||

RMY 2-70-20

प्रसव्यं चापि तं चक्रुरृत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।
स्त्रियश्च शोकसंतप्ताः कौसल्या प्रमुखास्तदा ॥ २-७०-२०॥
prasavyaṃ cāpi taṃ cakrurṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |
striyaśca śokasaṃtaptāḥ kausalyā pramukhāstadā || 2-70-20||

RMY 2-70-21

क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।
आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ २-७०-२१॥
krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 2-70-21||

RMY 2-70-22

ततो रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः ।
यानेभ्यः सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥ २-७०-२२॥
tato rudantyo vivaśā vilapya ca punaḥ punaḥ |
yānebhyaḥ sarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 2-70-22||

RMY 2-70-23

कृतोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश्च ।
पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ २-७०-२३॥
kṛtodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitāśca |
puraṃ praviśyāśruparītanetrā bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 2-70-23||

Sarga: 71/111 (25)

RMY 2-71-1

ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः ।
द्वादशेऽहनि संप्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत् ॥ २-७१-१॥
tato daśāhe'tigate kṛtaśauco nṛpātmajaḥ |
dvādaśe'hani saṃprāpte śrāddhakarmāṇyakārayat || 2-71-1||

RMY 2-71-2

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम् ।
बास्तिकं बहुशुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा ॥ २-७१-२॥
brāhmaṇebhyo dadau ratnaṃ dhanamannaṃ ca puṣkalam |
bāstikaṃ bahuśuklaṃ ca gāścāpi śataśastathā || 2-71-2||

RMY 2-71-3

दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम् ॥ २-७१-३॥
dāsīdāsaṃ ca yānaṃ ca veśmāni sumahānti ca |
brāhmaṇebhyo dadau putro rājñastasyaurdhvadaihikam || 2-71-3||

RMY 2-71-4

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे ।
विललाप महाबाहुर्भरतः शोकमूर्छितः ॥ २-७१-४॥
tataḥ prabhātasamaye divase'tha trayodaśe |
vilalāpa mahābāhurbharataḥ śokamūrchitaḥ || 2-71-4||

RMY 2-71-5

शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः ।
चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः ॥ २-७१-५॥
śabdāpihitakaṇṭhaśca śodhanārthamupāgataḥ |
citāmūle piturvākyamidamāha suduḥkhitaḥ || 2-71-5||

RMY 2-71-6

तात यस्मिन्निषृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे ।
तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया ॥ २-७१-६॥
tāta yasminniṣṛṣṭo'haṃ tvayā bhrātari rāghave |
tasminvanaṃ pravrajite śūnye tyakto'smyahaṃ tvayā || 2-71-6||

RMY 2-71-7

यथागतिरनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम् ।
तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप ॥ २-७१-७॥
yathāgatiranāthāyāḥ putraḥ pravrājito vanam |
tāmambāṃ tāta kausalyāṃ tyaktvā tvaṃ kva gato nṛpa || 2-71-7||

RMY 2-71-8

दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थिस्थानमण्डलम् ।
पितुः शरीर निर्वाणं निष्टनन्विषसाद ह ॥ २-७१-८॥
dṛṣṭvā bhasmāruṇaṃ tacca dagdhāsthisthānamaṇḍalam |
pituḥ śarīra nirvāṇaṃ niṣṭananviṣasāda ha || 2-71-8||

RMY 2-71-9

स तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले ।
उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्र ध्वज इव च्युतः ॥ २-७१-९॥
sa tu dṛṣṭvā rudandīnaḥ papāta dharaṇītale |
utthāpyamānaḥ śakrasya yantra dhvaja iva cyutaḥ || 2-71-9||

RMY 2-71-10

अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम् ।
अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा ॥ २-७१-१०॥
abhipetustataḥ sarve tasyāmātyāḥ śucivratam |
antakāle nipatitaṃ yayātimṛṣayo yathā || 2-71-10||

RMY 2-71-11

शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम् ।
विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन् ॥ २-७१-११॥
śatrughnaścāpi bharataṃ dṛṣṭvā śokapariplutam |
visaṃjño nyapatadbhūmau bhūmipālamanusmaran || 2-71-11||

RMY 2-71-12

उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः ।
स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा ॥ २-७१-१२॥
unmatta iva niścetā vilalāpa suduḥkhitaḥ |
smṛtvā piturguṇāṅgāni tāni tāni tadā tadā || 2-71-12||

RMY 2-71-13

मन्थरा प्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः ।
वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमज्जयच्छोकसागरः ॥ २-७१-१३॥
mantharā prabhavastīvraḥ kaikeyīgrāhasaṃkulaḥ |
varadānamayo'kṣobhyo'majjayacchokasāgaraḥ || 2-71-13||

RMY 2-71-14

सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया ।
क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान् ॥ २-७१-१४॥
sukumāraṃ ca bālaṃ ca satataṃ lālitaṃ tvayā |
kva tāta bharataṃ hitvā vilapantaṃ gato bhavān || 2-71-14||

RMY 2-71-15

ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च ।
प्रवारयसि नः सर्वांस्तन्नः कोऽद्य करिष्यति ॥ २-७१-१५॥
nanu bhojyeṣu pāneṣu vastreṣvābharaṇeṣu ca |
pravārayasi naḥ sarvāṃstannaḥ ko'dya kariṣyati || 2-71-15||

RMY 2-71-16

अवदारण काले तु पृथिवी नावदीर्यते ।
विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना ॥ २-७१-१६॥
avadāraṇa kāle tu pṛthivī nāvadīryate |
vihīnā yā tvayā rājñā dharmajñena mahātmanā || 2-71-16||

RMY 2-71-17

पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते ।
किं मे जीवित सामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ २-७१-१७॥
pitari svargamāpanne rāme cāraṇyamāśrite |
kiṃ me jīvita sāmarthyaṃ pravekṣyāmi hutāśanam || 2-71-17||

RMY 2-71-18

हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम् ।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम् ॥ २-७१-१८॥
hīno bhrātrā ca pitrā ca śūnyāmikṣvākupālitām |
ayodhyāṃ na pravekṣyāmi pravekṣyāmi tapovanam || 2-71-18||

RMY 2-71-19

तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत् ।
भृशमार्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः ॥ २-७१-१९॥
tayorvilapitaṃ śrutvā vyasanaṃ cānvavekṣya tat |
bhṛśamārtatarā bhūyaḥ sarva evānugāminaḥ || 2-71-19||

RMY 2-71-20

ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
धरण्यां संव्यचेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ ॥ २-७१-२०॥
tato viṣaṇṇau śrāntau ca śatrughnabharatāvubhau |
dharaṇyāṃ saṃvyaceṣṭetāṃ bhagnaśṛṅgāvivarṣabhau || 2-71-20||

RMY 2-71-21

ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः ।
वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह ॥ २-७१-२१॥
tataḥ prakṛtimānvaidyaḥ pitureṣāṃ purohitaḥ |
vasiṣṭho bharataṃ vākyamutthāpya tamuvāca ha || 2-71-21||

RMY 2-71-22

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः ।
तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हति ॥ २-७१-२२॥
trīṇi dvandvāni bhūteṣu pravṛttānyaviśeṣataḥ |
teṣu cāparihāryeṣu naivaṃ bhavitumarhati || 2-71-22||

RMY 2-71-23

सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च ।
श्रावयामास तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवौ ॥ २-७१-२३॥
sumantraścāpi śatrughnamutthāpyābhiprasādya ca |
śrāvayāmāsa tattvajñaḥ sarvabhūtabhavābhavau || 2-71-23||

RMY 2-71-24

उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ ।
वर्षातपपरिक्लिन्नौ पृथगिन्द्रध्वजाविव ॥ २-७१-२४॥
utthitau tau naravyāghrau prakāśete yaśasvinau |
varṣātapapariklinnau pṛthagindradhvajāviva || 2-71-24||

RMY 2-71-25

अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ ।
अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः ॥ २-७१-२५॥
aśrūṇi parimṛdnantau raktākṣau dīnabhāṣiṇau |
amātyāstvarayanti sma tanayau cāparāḥ kriyāḥ || 2-71-25||

Sarga: 72/111 (25)

RMY 2-72-1

अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २-७२-१॥
atra yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ |
bharataṃ śokasaṃtaptamidaṃ vacanamabravīt || 2-72-1||

RMY 2-72-2

गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः ।
स रामः सत्त्व संपन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥ २-७२-२॥
gatiryaḥ sarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punarātmanaḥ |
sa rāmaḥ sattva saṃpannaḥ striyā pravrājito vanam || 2-72-2||

RMY 2-72-3

बलवान्वीर्य संपन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ ।
किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम् ॥ २-७२-३॥
balavānvīrya saṃpanno lakṣmaṇo nāma yo'pyasau |
kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvāpi pitṛnigraham || 2-72-3||

RMY 2-72-4

पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ ।
उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः ॥ २-७२-४॥
pūrvameva tu nigrāhyaḥ samavekṣya nayānayau |
utpathaṃ yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśaṃ gataḥ || 2-72-4||

RMY 2-72-5

इति संभाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।
प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥ २-७२-५॥
iti saṃbhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje |
prāgdvāre'bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā || 2-72-5||

RMY 2-72-6

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।
मेखला दामभिश्चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी ॥ २-७२-६॥
liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī |
mekhalā dāmabhiścitrai rajjubaddheva vānarī || 2-72-6||

RMY 2-72-7

तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् ।
गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् ॥ २-७२-७॥
tāṃ samīkṣya tadā dvāḥstho bhṛśaṃ pāpasya kāriṇīm |
gṛhītvākaruṇaṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayat || 2-72-7||

RMY 2-72-8

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता ।
सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥ २-७२-८॥
yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaśca vaḥ pitā |
seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati || 2-72-8||

RMY 2-72-9

शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।
अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः ॥ २-७२-९॥
śatrughnaśca tadājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ |
antaḥpuracarānsarvānityuvāca dhṛtavrataḥ || 2-72-9||

RMY 2-72-10

तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः ।
यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥ २-७२-१०॥
tīvramutpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ |
yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalamaśnutām || 2-72-10||

RMY 2-72-11

एवमुक्ता च तेनाशु सखी जनसमावृता ।
गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥ २-७२-११॥
evamuktā ca tenāśu sakhī janasamāvṛtā |
gṛhītā balavatkubjā sā tadgṛhamanādayat || 2-72-11||

RMY 2-72-12

ततः सुभृश संतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः ।
क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः ॥ २-७२-१२॥
tataḥ subhṛśa saṃtaptastasyāḥ sarvaḥ sakhījanaḥ |
kruddhamājñāya śatrughnaṃ vyapalāyata sarvaśaḥ || 2-72-12||

RMY 2-72-13

अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वसखीजनः ।
यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति ॥ २-७२-१३॥
amantrayata kṛtsnaśca tasyāḥ sarvasakhījanaḥ |
yathāyaṃ samupakrānto niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati || 2-72-13||

RMY 2-72-14

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।
कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥ २-७२-१४॥
sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm |
kausalyāṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sā hi no'stu dhruvā gatiḥ || 2-72-14||

RMY 2-72-15

स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले ॥ २-७२-१५॥
sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ |
vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale || 2-72-15||

RMY 2-72-16

तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थरायास्ततस्ततः ।
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥ २-७२-१६॥
tasyā hyākṛṣyamāṇāyā mantharāyāstatastataḥ |
citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tadvyaśīryata || 2-72-16||

RMY 2-72-17

तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥ २-७२-१७॥
tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam |
aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā || 2-72-17||

RMY 2-72-18

स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।
कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥ २-७२-१८॥
sa balī balavatkrodhādgṛhītvā puruṣarṣabhaḥ |
kaikeyīmabhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ || 2-72-18||

RMY 2-72-19

तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।
शत्रुघ्न भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥ २-७२-१९॥
tairvākyaiḥ paruṣairduḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā |
śatrughna bhayasaṃtrastā putraṃ śaraṇamāgatā || 2-72-19||

RMY 2-72-20

तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।
अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥ २-७२-२०॥
tāṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnamidamabravīt |
avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatāmiti || 2-72-20||

RMY 2-72-21

हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।
यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥ २-७२-२१॥
hanyāmahamimāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm |
yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyenmātṛghātakam || 2-72-21||

RMY 2-72-22

इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।
त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥ २-७२-२२॥
imāmapi hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ |
tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam || 2-72-22||

RMY 2-72-23

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥ २-७२-२३॥
bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ |
nyavartata tato roṣāttāṃ mumoca ca mantharām || 2-72-23||

RMY 2-72-24

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥ २-७२-२४॥
sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha |
niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca || 2-72-24||

RMY 2-72-25

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।
शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥ २-७२-२५॥
śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā |
śanaiḥ samāśvāsayadārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnāmiva vīkṣamāṇām || 2-72-25||

Sarga: 73/111 (17)

RMY 2-73-1

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे ।
समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन् ॥ २-७३-१॥
tataḥ prabhātasamaye divase'tha caturdaśe |
sametya rājakartāro bharataṃ vākyamabruvan || 2-73-1||

RMY 2-73-2

गतो दशरथः स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः ।
रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २-७३-२॥
gato daśarathaḥ svargaṃ yo no gurutaro guruḥ |
rāmaṃ pravrājya vai jyeṣṭhaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 2-73-2||

RMY 2-73-3

त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः ।
संगत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम् ॥ २-७३-३॥
tvamadya bhava no rājā rājaputra mahāyaśaḥ |
saṃgatyā nāparādhnoti rājyametadanāyakam || 2-73-3||

RMY 2-73-4

आभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव ।
प्रतीक्षते त्वां स्वजनः श्रेणयश्च नृपात्मज ॥ २-७३-४॥
ābhiṣecanikaṃ sarvamidamādāya rāghava |
pratīkṣate tvāṃ svajanaḥ śreṇayaśca nṛpātmaja || 2-73-4||

RMY 2-73-5

राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं महत् ।
अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ ॥ २-७३-५॥
rājyaṃ gṛhāṇa bharata pitṛpaitāmahaṃ mahat |
abhiṣecaya cātmānaṃ pāhi cāsmānnararṣabha || 2-73-5||

RMY 2-73-6

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम् ।
भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः ॥ २-७३-६॥
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā sarvaṃ pradakṣiṇam |
bharatastaṃ janaṃ sarvaṃ pratyuvāca dhṛtavrataḥ || 2-73-6||

RMY 2-73-7

ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः ।
नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः ॥ २-७३-७॥
jyeṣṭhasya rājatā nityamucitā hi kulasya naḥ |
naivaṃ bhavanto māṃ vaktumarhanti kuśalā janāḥ || 2-73-7||

RMY 2-73-8

रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः ।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च ॥ २-७३-८॥
rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahīpatiḥ |
ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi varṣāṇi nava pañca ca || 2-73-8||

RMY 2-73-9

युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला ।
आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् ॥ २-७३-९॥
yujyatāṃ mahatī senā caturaṅgamahābalā |
ānayiṣyāmyahaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāghavaṃ vanāt || 2-73-9||

RMY 2-73-10

आभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम् ।
पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति ॥ २-७३-१०॥
ābhiṣecanikaṃ caiva sarvametadupaskṛtam |
puraskṛtya gamiṣyāmi rāmahetorvanaṃ prati || 2-73-10||

RMY 2-73-11

तत्रैव तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम् ।
आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात् ॥ २-७३-११॥
tatraiva taṃ naravyāghramabhiṣicya puraskṛtam |
āneṣyāmi tu vai rāmaṃ havyavāhamivādhvarāt || 2-73-11||

RMY 2-73-12

न सकामा करिष्यामि स्वमिमां मातृगन्धिनीम् ।
वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति ॥ २-७३-१२॥
na sakāmā kariṣyāmi svamimāṃ mātṛgandhinīm |
vane vatsyāmyahaṃ durge rāmo rājā bhaviṣyati || 2-73-12||

RMY 2-73-13

क्रियतां शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च ।
रक्षिणश्चानुसंयान्तु पथि दुर्गविचारकाः ॥ २-७३-१३॥
kriyatāṃ śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca |
rakṣiṇaścānusaṃyāntu pathi durgavicārakāḥ || 2-73-13||

RMY 2-73-14

एवं संभाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम् ।
प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम् ॥ २-७३-१४॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ taṃ rāmahetornṛpātmajam |
pratyuvāca janaḥ sarvaḥ śrīmadvākyamanuttamam || 2-73-14||

RMY 2-73-15

एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठताम् ।
यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि ॥ २-७३-१५॥
evaṃ te bhāṣamāṇasya padmā śrīrupatiṣṭhatām |
yastvaṃ jyeṣṭhe nṛpasute pṛthivīṃ dātumicchasi || 2-73-15||

RMY 2-73-16

अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मज प्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च ।
प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसंभवाः ॥ २-७३-१६॥
anuttamaṃ tadvacanaṃ nṛpātmaja prabhāṣitaṃ saṃśravaṇe niśamya ca |
praharṣajāstaṃ prati bāṣpabindavo nipeturāryānananetrasaṃbhavāḥ || 2-73-16||

RMY 2-73-17

ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टाः सामात्याः सपरिषदो वियातशोकाः ।
पन्थानं नरवरभक्तिमाञ्जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः ॥ २-७३-१७॥
ūcuste vacanamidaṃ niśamya hṛṣṭāḥ sāmātyāḥ sapariṣado viyātaśokāḥ |
panthānaṃ naravarabhaktimāñjanaśca vyādiṣṭastava vacanācca śilpivargaḥ || 2-73-17||

Sarga: 74/111 (21)

RMY 2-74-1

अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः ।
स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ॥ २-७४-१॥
atha bhūmipradeśajñāḥ sūtrakarmaviśāradāḥ |
svakarmābhiratāḥ śūrāḥ khanakā yantrakāstathā || 2-74-1||

RMY 2-74-2

कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः ।
तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ॥ २-७४-२॥
karmāntikāḥ sthapatayaḥ puruṣā yantrakovidāḥ |
tathā vardhakayaścaiva mārgiṇo vṛkṣatakṣakāḥ || 2-74-2||

RMY 2-74-3

कूपकाराः सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा ।
समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ॥ २-७४-३॥
kūpakārāḥ sudhākārā vaṃśakarmakṛtastathā |
samarthā ye ca draṣṭāraḥ purataste pratasthire || 2-74-3||

RMY 2-74-4

स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान् ।
अशोभत महावेगः सागरस्येव पर्वणि ॥ २-७४-४॥
sa tu harṣāttamuddeśaṃ janaugho vipulaḥ prayān |
aśobhata mahāvegaḥ sāgarasyeva parvaṇi || 2-74-4||

RMY 2-74-5

ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्माणि कोविदाः ।
करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्संप्रतस्थिरे ॥ २-७४-५॥
te svavāraṃ samāsthāya vartmakarmāṇi kovidāḥ |
karaṇairvividhopetaiḥ purastātsaṃpratasthire || 2-74-5||

RMY 2-74-6

लतावल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च ।
जनास्ते चक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान् ॥ २-७४-६॥
latāvallīśca gulmāṃśca sthāṇūnaśmana eva ca |
janāste cakrire mārgaṃ chindanto vividhāndrumān || 2-74-6||

RMY 2-74-7

अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन् ।
केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्छिन्दन्क्वचित्क्वचित् ॥ २-७४-७॥
avṛkṣeṣu ca deśeṣu kecidvṛkṣānaropayan |
kecitkuṭhāraiṣṭaṅkaiśca dātraiśchindankvacitkvacit || 2-74-7||

RMY 2-74-8

अपरे वीरणस्तम्बान्बलिनो बलवत्तराः ।
विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः ॥ २-७४-८॥
apare vīraṇastambānbalino balavattarāḥ |
vidhamanti sma durgāṇi sthalāni ca tatastataḥ || 2-74-8||

RMY 2-74-9

अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभिः श्वभ्रमायतम् ।
निम्नभागांस्तथा केचित्समांश्चक्रुः समन्ततः ॥ २-७४-९॥
apare'pūrayankūpānpāṃsubhiḥ śvabhramāyatam |
nimnabhāgāṃstathā kecitsamāṃścakruḥ samantataḥ || 2-74-9||

RMY 2-74-10

बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्संचुक्षुदुस्तदा ।
बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरास्तदा ॥ २-७४-१०॥
babandhurbandhanīyāṃśca kṣodyānsaṃcukṣudustadā |
bibhidurbhedanīyāṃśca tāṃstāndeśānnarāstadā || 2-74-10||

RMY 2-74-11

अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान् ।
चक्रुर्बहुविधाकारान्सागरप्रतिमान्बहून् ।
उदपानान्बहुविधान्वेदिका परिमण्डितान् ॥ २-७४-११॥
acireṇaiva kālena parivāhānbahūdakān |
cakrurbahuvidhākārānsāgarapratimānbahūn |
udapānānbahuvidhānvedikā parimaṇḍitān || 2-74-11||

RMY 2-74-12

ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः ।
मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलंकृतः ॥ २-७४-१२॥
sasudhākuṭṭimatalaḥ prapuṣpitamahīruhaḥ |
mattodghuṣṭadvijagaṇaḥ patākābhiralaṃkṛtaḥ || 2-74-12||

RMY 2-74-13

चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः ।
बह्वशोभत सेनायाः पन्थाः स्वर्गपथोपमः ॥ २-७४-१३॥
candanodakasaṃsikto nānākusumabhūṣitaḥ |
bahvaśobhata senāyāḥ panthāḥ svargapathopamaḥ || 2-74-13||

RMY 2-74-14

आज्ञाप्याथ यथाज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः ।
रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च ॥ २-७४-१४॥
ājñāpyātha yathājñapti yuktāste'dhikṛtā narāḥ |
ramaṇīyeṣu deśeṣu bahusvāduphaleṣu ca || 2-74-14||

RMY 2-74-15

यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः ।
भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम् ॥ २-७४-१५॥
yo niveśastvabhipreto bharatasya mahātmanaḥ |
bhūyastaṃ śobhayāmāsurbhūṣābhirbhūṣaṇopamam || 2-74-15||

RMY 2-74-16

नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः ।
निवेशं स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः ॥ २-७४-१६॥
nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ |
niveśaṃ sthāpayāmāsurbharatasya mahātmanaḥ || 2-74-16||

RMY 2-74-17

बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः ।
तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः ॥ २-७४-१७॥
bahupāṃsucayāścāpi parikhāparivāritāḥ |
tatrendrakīlapratimāḥ pratolīvaraśobhitāḥ || 2-74-17||

RMY 2-74-18

प्रासादमालासंयुक्ताः सौधप्राकारसंवृताः ।
पताका शोभिताः सर्वे सुनिर्मितमहापथाः ॥ २-७४-१८॥
prāsādamālāsaṃyuktāḥ saudhaprākārasaṃvṛtāḥ |
patākā śobhitāḥ sarve sunirmitamahāpathāḥ || 2-74-18||

RMY 2-74-19

विसर्पद्भिरिवाकाशे विटङ्काग्रविमानकैः ।
समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुः शक्रपुरोपमाः ॥ २-७४-१९॥
visarpadbhirivākāśe viṭaṅkāgravimānakaiḥ |
samucchritairniveśāste babhuḥ śakrapuropamāḥ || 2-74-19||

RMY 2-74-20

जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुम काननाम् ।
शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् ॥ २-७४-२०॥
jāhnavīṃ tu samāsādya vividhadruma kānanām |
śītalāmalapānīyāṃ mahāmīnasamākulām || 2-74-20||

RMY 2-74-21

सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभःक्षपायाममलं विराजते ।
नरेन्द्रमार्गः स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः ॥ २-७४-२१॥
sacandratārāgaṇamaṇḍitaṃ yathā nabhaḥkṣapāyāmamalaṃ virājate |
narendramārgaḥ sa tathā vyarājata krameṇa ramyaḥ śubhaśilpinirmitaḥ || 2-74-21||

Sarga: 75/111 (14)

RMY 2-75-1

ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः ।
तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञाः स्तवैर्मङ्गलसंहितैः ॥ २-७५-१॥
tato nāndīmukhīṃ rātriṃ bharataṃ sūtamāgadhāḥ |
tuṣṭuvurvāgviśeṣajñāḥ stavairmaṅgalasaṃhitaiḥ || 2-75-1||

RMY 2-75-2

सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः ।
दध्मुः शङ्खांश्च शतशो वाद्यांश्चोच्चावचस्वरान् ॥ २-७५-२॥
suvarṇakoṇābhihataḥ prāṇadadyāmadundubhiḥ |
dadhmuḥ śaṅkhāṃśca śataśo vādyāṃścoccāvacasvarān || 2-75-2||

RMY 2-75-3

स तूर्य घोषः सुमहान्दिवमापूरयन्निव ।
भरतं शोकसंतप्तं भूयः शोकैररन्ध्रयत् ॥ २-७५-३॥
sa tūrya ghoṣaḥ sumahāndivamāpūrayanniva |
bharataṃ śokasaṃtaptaṃ bhūyaḥ śokairarandhrayat || 2-75-3||

RMY 2-75-4

ततो प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं संनिवर्त्य च ।
नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २-७५-४॥
tato prabuddho bharatastaṃ ghoṣaṃ saṃnivartya ca |
nāhaṃ rājeti cāpyuktvā śatrughnamidamabravīt || 2-75-4||

RMY 2-75-5

पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् ।
विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः ॥ २-७५-५॥
paśya śatrughna kaikeyyā lokasyāpakṛtaṃ mahat |
visṛjya mayi duḥkhāni rājā daśaratho gataḥ || 2-75-5||

RMY 2-75-6

तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः ।
परिभ्रमति राजश्रीर्नौरिवाकर्णिका जले ॥ २-७५-६॥
tasyaiṣā dharmarājasya dharmamūlā mahātmanaḥ |
paribhramati rājaśrīrnaurivākarṇikā jale || 2-75-6||

RMY 2-75-7

इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम् ।
कृपणं रुरुदुः सर्वाः सस्वरं योषितस्तदा ॥ २-७५-७॥
ityevaṃ bharataṃ prekṣya vilapantaṃ vicetanam |
kṛpaṇaṃ ruruduḥ sarvāḥ sasvaraṃ yoṣitastadā || 2-75-7||

RMY 2-75-8

तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित् ।
सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः ॥ २-७५-८॥
tathā tasminvilapati vasiṣṭho rājadharmavit |
sabhāmikṣvākunāthasya praviveśa mahāyaśāḥ || 2-75-8||

RMY 2-75-9

शात कुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम् ।
सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥ २-७५-९॥
śāta kumbhamayīṃ ramyāṃ maṇiratnasamākulām |
sudharmāmiva dharmātmā sagaṇaḥ pratyapadyata || 2-75-9||

RMY 2-75-10

स काञ्चनमयं पीठं परार्ध्यास्तरणावृतम् ।
अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च ॥ २-७५-१०॥
sa kāñcanamayaṃ pīṭhaṃ parārdhyāstaraṇāvṛtam |
adhyāsta sarvavedajño dūtānanuśaśāsa ca || 2-75-10||

RMY 2-75-11

ब्राह्मणान्क्षत्रियान्योधानमात्यान्गणबल्लभान् ।
क्षिप्रमानयताव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः ॥ २-७५-११॥
brāhmaṇānkṣatriyānyodhānamātyāngaṇaballabhān |
kṣipramānayatāvyagrāḥ kṛtyamātyayikaṃ hi naḥ || 2-75-11||

RMY 2-75-12

ततो हलहलाशब्दो महान्समुदपद्यत ।
रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम् ॥ २-७५-१२॥
tato halahalāśabdo mahānsamudapadyata |
rathairaśvairgajaiścāpi janānāmupagacchatām || 2-75-12||

RMY 2-75-13

ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः ।
प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा ॥ २-७५-१३॥
tato bharatamāyāntaṃ śatakratumivāmarāḥ |
pratyanandanprakṛtayo yathā daśarathaṃ tathā || 2-75-13||

RMY 2-75-14

ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः ।
दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा ॥ २-७५-१४॥
hrada iva timināgasaṃvṛtaḥ stimitajalo maṇiśaṅkhaśarkaraḥ |
daśarathasutaśobhitā sabhā sadaśaratheva babhau yathā purā || 2-75-14||

Sarga: 76/111 (30)

RMY 2-76-1

तामार्यगणसंपूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।
ददर्श बुद्धिसंपन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव ॥ २-७६-१॥
tāmāryagaṇasaṃpūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām |
dadarśa buddhisaṃpannaḥ pūrṇacandrāṃ niśāmiva || 2-76-1||

RMY 2-76-2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा ।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥ २-७६-२॥
āsanāni yathānyāyamāryāṇāṃ viśatāṃ tadā |
adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī || 2-76-2||

RMY 2-76-3

राज्ञस्तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥ २-७६-३॥
rājñastu prakṛtīḥ sarvāḥ samagrāḥ prekṣya dharmavit |
idaṃ purohito vākyaṃ bharataṃ mṛdu cābravīt || 2-76-3||

RMY 2-76-4

तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्ममाचरन् ।
धन धान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥ २-७६-४॥
tāta rājā daśarathaḥ svargato dharmamācaran |
dhana dhānyavatīṃ sphītāṃ pradāya pṛthivīṃ tava || 2-76-4||

RMY 2-76-5

रामस्तथा सत्यधृतिः सतां धर्ममनुस्मरन् ।
नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥ २-७६-५॥
rāmastathā satyadhṛtiḥ satāṃ dharmamanusmaran |
nājahātpiturādeśaṃ śaśī jyotsnāmivoditaḥ || 2-76-5||

RMY 2-76-6

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।
तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥ २-७६-६॥
pitrā bhrātrā ca te dattaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
tadbhuṅkṣva muditāmātyaḥ kṣipramevābhiṣecaya || 2-76-6||

RMY 2-76-7

उदीच्याश्च प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः ।
कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्यभिहरन्तु ते ॥ २-७६-७॥
udīcyāśca pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca kevalāḥ |
koṭyāparāntāḥ sāmudrā ratnānyabhiharantu te || 2-76-7||

RMY 2-76-8

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।
जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥ २-७६-८॥
tacchrutvā bharato vākyaṃ śokenābhipariplutaḥ |
jagāma manasā rāmaṃ dharmajño dharmakāṅkṣayā || 2-76-8||

RMY 2-76-9

स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।
विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥ २-७६-९॥
sa bāṣpakalayā vācā kalahaṃsasvaro yuvā |
vilalāpa sabhāmadhye jagarhe ca purohitam || 2-76-9||

RMY 2-76-10

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥ २-७६-१०॥
caritabrahmacaryasya vidyā snātasya dhīmataḥ |
dharme prayatamānasya ko rājyaṃ madvidho haret || 2-76-10||

RMY 2-76-11

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः ।
राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥ २-७६-११॥
kathaṃ daśarathājjāto bhavedrājyāpahārakaḥ |
rājyaṃ cāhaṃ ca rāmasya dharmaṃ vaktumihārhasi || 2-76-11||

RMY 2-76-12

ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।
लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥ २-७६-१२॥
jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca dharmātmā dilīpanahuṣopamaḥ |
labdhumarhati kākutstho rājyaṃ daśaratho yathā || 2-76-12||

RMY 2-76-13

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि ।
इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥ २-७६-१३॥
anāryajuṣṭamasvargyaṃ kuryāṃ pāpamahaṃ yadi |
ikṣvākūṇāmahaṃ loke bhaveyaṃ kulapāṃsanaḥ || 2-76-13||

RMY 2-76-14

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदभिरोचये ।
इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ २-७६-१४॥
yaddhi mātrā kṛtaṃ pāpaṃ nāhaṃ tadabhirocaye |
ihastho vanadurgasthaṃ namasyāmi kṛtāñjaliḥ || 2-76-14||

RMY 2-76-15

राममेवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः ।
त्रयाणामपि लोकानां राघवो राज्यमर्हति ॥ २-७६-१५॥
rāmamevānugacchāmi sa rājā dvipadāṃ varaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ rāghavo rājyamarhati || 2-76-15||

RMY 2-76-16

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥ २-७६-१६॥
tadvākyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ |
harṣānmumucuraśrūṇi rāme nihitacetasaḥ || 2-76-16||

RMY 2-76-17

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।
वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस्तथा ॥ २-७६-१७॥
yadi tvāryaṃ na śakṣyāmi vinivartayituṃ vanāt |
vane tatraiva vatsyāmi yathāryo lakṣmaṇastathā || 2-76-17||

RMY 2-76-18

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।
समक्षमार्य मिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥ २-७६-१८॥
sarvopāyaṃ tu vartiṣye vinivartayituṃ balāt |
samakṣamārya miśrāṇāṃ sādhūnāṃ guṇavartinām || 2-76-18||

RMY 2-76-19

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥ २-७६-१९॥
evamuktvā tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
samīpasthamuvācedaṃ sumantraṃ mantrakovidam || 2-76-19||

RMY 2-76-20

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।
यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥ २-७६-२०॥
tūrṇamutthāya gaccha tvaṃ sumantra mama śāsanāt |
yātrāmājñāpaya kṣipraṃ balaṃ caiva samānaya || 2-76-20||

RMY 2-76-21

एवमुक्तः सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।
प्रहृष्टः सोऽदिशत्सर्वं यथा संदिष्टमिष्टवत् ॥ २-७६-२१॥
evamuktaḥ sumantrastu bharatena mahātmanā |
prahṛṣṭaḥ so'diśatsarvaṃ yathā saṃdiṣṭamiṣṭavat || 2-76-21||

RMY 2-76-22

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥ २-७६-२२॥
tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo balādhyakṣā balasya ca |
śrutvā yātrāṃ samājñaptāṃ rāghavasya nivartane || 2-76-22||

RMY 2-76-23

ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्तॄन्सर्वान्गृहेगृहे ।
यात्रा गमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥ २-७६-२३॥
tato yodhāṅganāḥ sarvā bhartṝnsarvāngṛhegṛhe |
yātrā gamanamājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ || 2-76-23||

RMY 2-76-24

ते हयैर्गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश्च मनोजवैः ।
सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥ २-७६-२४॥
te hayairgorathaiḥ śīghraiḥ syandanaiśca manojavaiḥ |
saha yodhairbalādhyakṣā balaṃ sarvamacodayan || 2-76-24||

RMY 2-76-25

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ ।
रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् ॥ २-७६-२५॥
sajjaṃ tu tadbalaṃ dṛṣṭvā bharato gurusaṃnidhau |
rathaṃ me tvarayasveti sumantraṃ pārśvato'bravīt || 2-76-25||

RMY 2-76-26

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।
रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥ २-७६-२६॥
bharatasya tu tasyājñāṃ pratigṛhya praharṣitaḥ |
rathaṃ gṛhītvā prayayau yuktaṃ paramavājibhiḥ || 2-76-26||

RMY 2-76-27

स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्ब्रुवन्सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।
गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा ॥ २-७६-२७॥
sa rāghavaḥ satyadhṛtiḥ pratāpavānbruvansuyuktaṃ dṛḍhasatyavikramaḥ |
guruṃ mahāraṇyagataṃ yaśasvinaṃ prasādayiṣyanbharato'bravīttadā || 2-76-27||

RMY 2-76-28

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।
आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥ २-७६-२८॥
tūrṇaṃ samutthāya sumantra gaccha balasya yogāya balapradhānān |
ānetumicchāmi hi taṃ vanasthaṃ prasādya rāmaṃ jagato hitāya || 2-76-28||

RMY 2-76-29

स सूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितः संपरिपूर्णकामः ।
शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥ २-७६-२९॥
sa sūtaputro bharatena samyagājñāpitaḥ saṃparipūrṇakāmaḥ |
śaśāsa sarvānprakṛtipradhānānbalasya mukhyāṃśca suhṛjjanaṃ ca || 2-76-29||

RMY 2-76-30

ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।
अयूयुजन्नुष्ट्ररथान्खरांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥ २-७६-३०॥
tataḥ samutthāya kule kule te rājanyavaiśyā vṛṣalāśca viprāḥ |
ayūyujannuṣṭrarathānkharāṃśca nāgānhayāṃścaiva kulaprasūtān || 2-76-30||

Sarga: 77/111 (23)

RMY 2-77-1

ततः समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् ।
प्रययौ भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥ २-७७-१॥
tataḥ samutthitaḥ kālyamāsthāya syandanottamam |
prayayau bharataḥ śīghraṃ rāmadarśanakāṅkṣayā || 2-77-1||

RMY 2-77-2

अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः ।
अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् ॥ २-७७-२॥
agrataḥ prayayustasya sarve mantripurodhasaḥ |
adhiruhya hayairyuktānrathānsūryarathopamān || 2-77-2||

RMY 2-77-3

नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि ।
अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकु कुलनन्दनम् ॥ २-७७-३॥
navanāgasahasrāṇi kalpitāni yathāvidhi |
anvayurbharataṃ yāntamikṣvāku kulanandanam || 2-77-3||

RMY 2-77-4

षष्ठी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः ।
अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ २-७७-४॥
ṣaṣṭhī rathasahasrāṇi dhanvino vividhāyudhāḥ |
anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 2-77-4||

RMY 2-77-5

शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् ।
अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ २-७७-५॥
śataṃ sahasrāṇyaśvānāṃ samārūḍhāni rāghavam |
anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 2-77-5||

RMY 2-77-6

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।
रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥ २-७७-६॥
kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī |
rāmānayanasaṃhṛṣṭā yayuryānena bhāsvatā || 2-77-6||

RMY 2-77-7

प्रयाताश्चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् ।
तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥ २-७७-७॥
prayātāścāryasaṃghātā rāmaṃ draṣṭuṃ salakṣmaṇam |
tasyaiva ca kathāścitrāḥ kurvāṇā hṛṣṭamānasāḥ || 2-77-7||

RMY 2-77-8

मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् ।
कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम् ॥ २-७७-८॥
meghaśyāmaṃ mahābāhuṃ sthirasattvaṃ dṛḍhavratam |
kadā drakṣyāmahe rāmaṃ jagataḥ śokanāśanam || 2-77-8||

RMY 2-77-9

दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः ।
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥ २-७७-९॥
dṛṣṭa eva hi naḥ śokamapaneṣyati rāghavaḥ |
tamaḥ sarvasya lokasya samudyanniva bhāskaraḥ || 2-77-9||

RMY 2-77-10

इत्येवं कथयन्तस्ते संप्रहृष्टाः कथाः शुभाः ।
परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा ॥ २-७७-१०॥
ityevaṃ kathayantaste saṃprahṛṣṭāḥ kathāḥ śubhāḥ |
pariṣvajānāścānyonyaṃ yayurnāgarikāstadā || 2-77-10||

RMY 2-77-11

ये च तत्रापरे सर्वे संमता ये च नैगमाः ।
रामं प्रति ययुर्हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयस्तदा ॥ २-७७-११॥
ye ca tatrāpare sarve saṃmatā ye ca naigamāḥ |
rāmaṃ prati yayurhṛṣṭāḥ sarvāḥ prakṛtayastadā || 2-77-11||

RMY 2-77-12

मणि काराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः ।
सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥ २-७७-१२॥
maṇi kārāśca ye kecitkumbhakārāśca śobhanāḥ |
sūtrakarmakṛtaścaiva ye ca śastropajīvinaḥ || 2-77-12||

RMY 2-77-13

मायूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा ।
दन्तकाराः सुधाकारास्तथा गन्धोपजीविनः ॥ २-७७-१३॥
māyūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāstathā |
dantakārāḥ sudhākārāstathā gandhopajīvinaḥ || 2-77-13||

RMY 2-77-14

सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः ।
स्नापकाच्छादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास्तथा ॥ २-७७-१४॥
suvarṇakārāḥ prakhyātāstathā kambaladhāvakāḥ |
snāpakācchādakā vaidyā dhūpakāḥ śauṇḍikāstathā || 2-77-14||

RMY 2-77-15

रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः ।
शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा ॥ २-७७-१५॥
rajakāstunnavāyāśca grāmaghoṣamahattarāḥ |
śailūṣāśca saha strībhiryānti kaivartakāstathā || 2-77-15||

RMY 2-77-16

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसंमताः ।
गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः ॥ २-७७-१६॥
samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛttasaṃmatāḥ |
gorathairbharataṃ yāntamanujagmuḥ sahasraśaḥ || 2-77-16||

RMY 2-77-17

सुवेषाः शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः ।
सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः ॥ २-७७-१७॥
suveṣāḥ śuddhavasanāstāmramṛṣṭānulepanāḥ |
sarve te vividhairyānaiḥ śanairbharatamanvayuḥ || 2-77-17||

RMY 2-77-18

प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात्कैकयीसुतम् ।
व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥ २-७७-१८॥
prahṛṣṭamuditā senā sānvayātkaikayīsutam |
vyavatiṣṭhata sā senā bharatasyānuyāyinī || 2-77-18||

RMY 2-77-19

निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् ।
भरतः सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ २-७७-१९॥
nirīkṣyānugatāṃ senāṃ tāṃ ca gaṅgāṃ śivodakām |
bharataḥ sacivānsarvānabravīdvākyakovidaḥ || 2-77-19||

RMY 2-77-20

निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वशः ।
विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्व इदानीं महानदीम् ॥ २-७७-२०॥
niveśayata me sainyamabhiprāyeṇa sarvaśaḥ |
viśrāntaḥ pratariṣyāmaḥ śva idānīṃ mahānadīm || 2-77-20||

RMY 2-77-21

दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः ।
और्ध्वदेह निमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥ २-७७-२१॥
dātuṃ ca tāvadicchāmi svargatasya mahīpateḥ |
aurdhvadeha nimittārthamavatīryodakaṃ nadīm || 2-77-21||

RMY 2-77-22

तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः ।
न्यवेशयंस्तांश्छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥ २-७७-२२॥
tasyaivaṃ bruvato'mātyāstathetyuktvā samāhitāḥ |
nyaveśayaṃstāṃśchandena svena svena pṛthakpṛthak || 2-77-22||

RMY 2-77-23

निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् ।
उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥ २-७७-२३॥
niveśya gaṅgāmanu tāṃ mahānadīṃ camūṃ vidhānaiḥ paribarha śobhinīm |
uvāsa rāmasya tadā mahātmano vicintayāno bharato nivartanam || 2-77-23||

Sarga: 78/111 (17)

RMY 2-78-1

ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् ।
निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्संत्वरितोऽब्रवीत् ॥ २-७८-१॥
tato niviṣṭāṃ dhvajinīṃ gaṅgāmanvāśritāṃ nadīm |
niṣādarājo dṛṣṭvaiva jñātīnsaṃtvarito'bravīt || 2-78-1||

RMY 2-78-2

महतीयमतः सेना सागराभा प्रदृश्यते ।
नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् ॥ २-७८-२॥
mahatīyamataḥ senā sāgarābhā pradṛśyate |
nāsyāntamavagacchāmi manasāpi vicintayan || 2-78-2||

RMY 2-78-3

स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे ।
बन्धयिष्यति वा दाशानथ वास्मान्वधिष्यति ॥ २-७८-३॥
sa eṣa hi mahākāyaḥ kovidāradhvajo rathe |
bandhayiṣyati vā dāśānatha vāsmānvadhiṣyati || 2-78-3||

RMY 2-78-4

अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम् ।
भरतः कैकेयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति ॥ २-७८-४॥
atha dāśarathiṃ rāmaṃ pitrā rājyādvivāsitam |
bharataḥ kaikeyīputro hantuṃ samadhigacchati || 2-78-4||

RMY 2-78-5

भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम ।
तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपेऽत्र तिष्ठत ॥ २-७८-५॥
bhartā caiva sakhā caiva rāmo dāśarathirmama |
tasyārthakāmāḥ saṃnaddhā gaṅgānūpe'tra tiṣṭhata || 2-78-5||

RMY 2-78-6

तिष्ठन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम् ।
बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः ॥ २-७८-६॥
tiṣṭhantu sarvadāśāśca gaṅgāmanvāśritā nadīm |
balayuktā nadīrakṣā māṃsamūlaphalāśanāḥ || 2-78-6||

RMY 2-78-7

नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् ।
संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वत्यभ्यचोदयत् ॥ २-७८-७॥
nāvāṃ śatānāṃ pañcānāṃ kaivartānāṃ śataṃ śatam |
saṃnaddhānāṃ tathā yūnāṃ tiṣṭhantvatyabhyacodayat || 2-78-7||

RMY 2-78-8

यदा तुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति ।
सेयं स्वस्तिमयी सेना गङ्गामद्य तरिष्यति ॥ २-७८-८॥
yadā tuṣṭastu bharato rāmasyeha bhaviṣyati |
seyaṃ svastimayī senā gaṅgāmadya tariṣyati || 2-78-8||

RMY 2-78-9

इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च ।
अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः ॥ २-७८-९॥
ityuktvopāyanaṃ gṛhya matsyamāṃsamadhūni ca |
abhicakrāma bharataṃ niṣādādhipatirguhaḥ || 2-78-9||

RMY 2-78-10

तमायान्तं तु संप्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
भरतायाचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २-७८-१०॥
tamāyāntaṃ tu saṃprekṣya sūtaputraḥ pratāpavān |
bharatāyācacakṣe'tha vinayajño vinītavat || 2-78-10||

RMY 2-78-11

एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः ।
कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा ॥ २-७८-११॥
eṣa jñātisahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ |
kuśalo daṇḍakāraṇye vṛddho bhrātuśca te sakhā || 2-78-11||

RMY 2-78-12

तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः ।
असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २-७८-१२॥
tasmātpaśyatu kākutstha tvāṃ niṣādādhipo guhaḥ |
asaṃśayaṃ vijānīte yatra tau rāmalakṣmaṇau || 2-78-12||

RMY 2-78-13

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरतः शुभम् ।
उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति ॥ २-७८-१३॥
etattu vacanaṃ śrutvā sumantrādbharataḥ śubham |
uvāca vacanaṃ śīghraṃ guhaḥ paśyatu māmiti || 2-78-13||

RMY 2-78-14

लब्ध्वाभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः ।
आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत् ॥ २-७८-१४॥
labdhvābhyanujñāṃ saṃhṛṣṭo jñātibhiḥ parivāritaḥ |
āgamya bharataṃ prahvo guho vacanamabravīt || 2-78-14||

RMY 2-78-15

निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम् ।
निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दाशकुले वस ॥ २-७८-१५॥
niṣkuṭaścaiva deśo'yaṃ vañcitāścāpi te vayam |
nivedayāmaste sarve svake dāśakule vasa || 2-78-15||

RMY 2-78-16

अस्ति मूलं फलं चैव निषादैः समुपाहृतम् ।
आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत् ॥ २-७८-१६॥
asti mūlaṃ phalaṃ caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam |
ārdraṃ ca māṃsaṃ śuṣkaṃ ca vanyaṃ coccāvacaṃ mahat || 2-78-16||

RMY 2-78-17

आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम् ।
अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥ २-७८-१७॥
āśaṃse svāśitā senā vatsyatīmāṃ vibhāvarīm |
arcito vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi || 2-78-17||

Sarga: 79/111 (21)

RMY 2-79-1

एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ २-७९-१॥
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham |
pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 2-79-1||

RMY 2-79-2

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे ।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ २-७९-२॥
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama guroḥ sakhe |
yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2-79-2||

RMY 2-79-3

इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अब्रवीद्भरतः श्रीमान्निषादाधिपतिं पुनः ॥ २-७९-३॥
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam |
abravīdbharataḥ śrīmānniṣādādhipatiṃ punaḥ || 2-79-3||

RMY 2-79-4

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह ।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः ॥ २-७९-४॥
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha |
gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgānūpo duratyayaḥ || 2-79-4||

RMY 2-79-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ २-७९-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 2-79-5||

RMY 2-79-6

दाशास्त्वनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः ।
अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ २-७९-६॥
dāśāstvanugamiṣyanti dhanvinaḥ susamāhitāḥ |
ahaṃ cānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 2-79-6||

RMY 2-79-7

कच्चिन्न दुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ २-७९-७॥
kaccinna duṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 2-79-7||

RMY 2-79-8

तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः ।
भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ २-७९-८॥
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ |
bharataḥ ślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 2-79-8||

RMY 2-79-9

मा भूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मम ॥ २-७९-९॥
mā bhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi |
rāghavaḥ sa hi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitṛsamo mama || 2-79-9||

RMY 2-79-10

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् ।
बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ २-७९-१०॥
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam |
buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 2-79-10||

RMY 2-79-11

स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम् ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ २-७९-११॥
sa tu saṃhṛṣṭavadanaḥ śrutvā bharatabhāṣitam |
punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 2-79-11||

RMY 2-79-12

धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले ।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ २-७९-१२॥
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale |
ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 2-79-12||

RMY 2-79-13

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति ।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ २-७९-१३॥
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati |
yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 2-79-13||

RMY 2-79-14

एवं संभाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा ।
बभौ नष्टप्रभः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ २-७९-१४॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā |
babhau naṣṭaprabhaḥ sūryo rajanī cābhyavartata || 2-79-14||

RMY 2-79-15

संनिवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्शयनं पुनरागमत् ॥ २-७९-१५॥
saṃniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmāñśayanaṃ punarāgamat || 2-79-15||

RMY 2-79-16

रामचिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः ।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ २-७९-१६॥
rāmacintāmayaḥ śoko bharatasya mahātmanaḥ |
upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 2-79-16||

RMY 2-79-17

अन्तर्दाहेन दहनः संतापयति राघवम् ।
वनदाहाभिसंतप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥ २-७९-१७॥
antardāhena dahanaḥ saṃtāpayati rāghavam |
vanadāhābhisaṃtaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 2-79-17||

RMY 2-79-18

प्रस्रुतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेदः शोकाग्निसंभवः ।
यथा सूर्यांशुसंतप्तो हिमवान्प्रस्रुतो हिमम् ॥ २-७९-१८॥
prasrutaḥ sarvagātrebhyaḥ svedaḥ śokāgnisaṃbhavaḥ |
yathā sūryāṃśusaṃtapto himavānprasruto himam || 2-79-18||

RMY 2-79-19

ध्याननिर्दरशैलेन विनिःश्वसितधातुना ।
दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ २-७९-१९॥
dhyānanirdaraśailena viniḥśvasitadhātunā |
dainyapādapasaṃghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 2-79-19||

RMY 2-79-20

प्रमोहानन्तसत्त्वेन संतापौषधिवेणुना ।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ २-७९-२०॥
pramohānantasattvena saṃtāpauṣadhiveṇunā |
ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 2-79-20||

RMY 2-79-21

गुहेन सार्धं भरतः समागतो महानुभावः सजनः समाहितः ।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुहः समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ २-७९-२१॥
guhena sārdhaṃ bharataḥ samāgato mahānubhāvaḥ sajanaḥ samāhitaḥ |
sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguhaḥ samāśvāsayadagrajaṃ prati || 2-79-21||

Sarga: 80/111 (25)

RMY 2-80-1

आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥ २-८०-१॥
ācacakṣe'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
bharatāyāprameyāya guho gahanagocaraḥ || 2-80-1||

RMY 2-80-2

तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं वरचापेषुधारिणम् ।
भ्रातृ गुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमब्रवम् ॥ २-८०-२॥
taṃ jāgrataṃ guṇairyuktaṃ varacāpeṣudhāriṇam |
bhrātṛ guptyarthamatyantamahaṃ lakṣmaṇamabravam || 2-80-2||

RMY 2-80-3

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥ २-८०-३॥
iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana || 2-80-3||

RMY 2-80-4

उचितोऽयं जनः सर्वे दुःखानां त्वं सुखोचितः ।
धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥ २-८०-४॥
ucito'yaṃ janaḥ sarve duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
dharmātmaṃstasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam || 2-80-4||

RMY 2-80-5

न हि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।
मोत्सुको भूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः ॥ २-८०-५॥
na hi rāmātpriyataro mamāsti bhuvi kaścana |
motsuko bhūrbravīmyetadapyasatyaṃ tavāgrataḥ || 2-80-5||

RMY 2-80-6

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ २-८०-६॥
asya prasādādāśaṃse loke'sminsumahadyaśaḥ |
dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalām || 2-80-6||

RMY 2-80-7

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर्ज्ञातिभिः सह ॥ २-८०-७॥
so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvaiḥ svairjñātibhiḥ saha || 2-80-7||

RMY 2-80-8

न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा ।
चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥ २-८०-८॥
na hi me'viditaṃ kiṃcidvane'smiṃścarataḥ sadā |
caturaṅgaṃ hyapi balaṃ prasahema vayaṃ yudhi || 2-80-8||

RMY 2-80-9

एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।
अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ २-८०-९॥
evamasmābhiruktena lakṣmaṇena mahātmanā |
anunītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 2-80-9||

RMY 2-80-10

कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रामया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ २-८०-१०॥
kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrāmayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 2-80-10||

RMY 2-80-11

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ २-८०-११॥
yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 2-80-11||

RMY 2-80-12

महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ २-८०-१२॥
mahatā tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ |
eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ || 2-80-12||

RMY 2-80-13

अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २-८०-१३॥
asminpravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 2-80-13||

RMY 2-80-14

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
निर्घोषोपरतं नूनमद्य राजनिवेशनम् ॥ २-८०-१४॥
vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣoparataṃ nūnamadya rājaniveśanam || 2-80-14||

RMY 2-80-15

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीमिमाम् ॥ २-८०-१५॥
kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
nāśaṃse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīmimām || 2-80-15||

RMY 2-80-16

जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ २-८०-१६॥
jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 2-80-16||

RMY 2-80-17

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २-८०-१७॥
atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 2-80-17||

RMY 2-80-18

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २-८०-१८॥
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle hyupasthite |
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 2-80-18||

RMY 2-80-19

रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादसंपन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ २-८०-१९॥
ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
harmyaprāsādasaṃpannāṃ sarvaratnavibhūṣitām || 2-80-19||

RMY 2-80-20

गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २-८०-२०॥
gajāśvarathasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām |
sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 2-80-20||

RMY 2-80-21

आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २-८०-२१॥
ārāmodyānasaṃpūrṇāṃ samājotsavaśālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 2-80-21||

RMY 2-80-22

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते समये ह्यस्मिन्सुखिताः प्रविशेमहि ॥ २-८०-२२॥
api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
nivṛtte samaye hyasminsukhitāḥ praviśemahi || 2-80-22||

RMY 2-80-23

परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः ।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २-८०-२३॥
paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ |
tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata || 2-80-23||

RMY 2-80-24

प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।
अस्मिन्भागीरथीतीरे सुखं संतारितौ मया ॥ २-८०-२४॥
prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau |
asminbhāgīrathītīre sukhaṃ saṃtāritau mayā || 2-80-24||

RMY 2-80-25

जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ ।
वरेषुचापासिधरौ परंतपौ व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥ २-८०-२५॥
jaṭādharau tau drumacīravāsasau mahābalau kuñjarayūthapopamau |
vareṣucāpāsidharau paraṃtapau vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau || 2-80-25||

Sarga: 81/111 (23)

RMY 2-81-1

गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।
ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥ २-८१-१॥
guhasya vacanaṃ śrutvā bharato bhṛśamapriyam |
dhyānaṃ jagāma tatraiva yatra tacchrutamapriyam || 2-81-1||

RMY 2-81-2

सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
पुण्डरीक विशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः ॥ २-८१-२॥
sukumāro mahāsattvaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ |
puṇḍarīka viśālākṣastaruṇaḥ priyadarśanaḥ || 2-81-2||

RMY 2-81-3

प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।
पपात सहसा तोत्रैर्हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ २-८१-३॥
pratyāśvasya muhūrtaṃ tu kālaṃ paramadurmanāḥ |
papāta sahasā totrairhṛdi viddha iva dvipaḥ || 2-81-3||

RMY 2-81-4

तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तर स्थितः ।
परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञः शोककर्शितः ॥ २-८१-४॥
tadavasthaṃ tu bharataṃ śatrughno'nantara sthitaḥ |
pariṣvajya rurodoccairvisaṃjñaḥ śokakarśitaḥ || 2-81-4||

RMY 2-81-5

ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।
उपवास कृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥ २-८१-५॥
tataḥ sarvāḥ samāpeturmātaro bharatasya tāḥ |
upavāsa kṛśā dīnā bhartṛvyasanakarśitāḥ || 2-81-5||

RMY 2-81-6

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ २-८१-६॥
tāśca taṃ patitaṃ bhūmau rudantyaḥ paryavārayan |
kausalyā tvanusṛtyainaṃ durmanāḥ pariṣasvaje || 2-81-6||

RMY 2-81-7

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी ।
परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥ २-८१-७॥
vatsalā svaṃ yathā vatsamupagūhya tapasvinī |
paripapraccha bharataṃ rudantī śokalālasā || 2-81-7||

RMY 2-81-8

पुत्रव्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।
अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥ २-८१-८॥
putravyādhirna te kacciccharīraṃ paribādhate |
adya rājakulasyāsya tvadadhīnaṃ hi jīvitam || 2-81-8||

RMY 2-81-9

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥ २-८१-९॥
tvāṃ dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate |
vṛtte daśarathe rājñi nātha ekastvamadya naḥ || 2-81-9||

RMY 2-81-10

कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचिदप्रियम् ।
पुत्र वा ह्येकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥ २-८१-१०॥
kaccinna lakṣmaṇe putra śrutaṃ te kiṃcidapriyam |
putra vā hyekaputrāyāḥ sahabhārye vanaṃ gate || 2-81-10||

RMY 2-81-11

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।
कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनमब्रवीत् ॥ २-८१-११॥
sa muhūrtaṃ samāśvasya rudanneva mahāyaśāḥ |
kausalyāṃ parisāntvyedaṃ guhaṃ vacanamabravīt || 2-81-11||

RMY 2-81-12

भ्राता मे क्वावसद्रात्रिं क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपच्छयने कस्मिन्किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ २-८१-१२॥
bhrātā me kvāvasadrātriṃ kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ |
asvapacchayane kasminkiṃ bhuktvā guha śaṃsa me || 2-81-12||

RMY 2-81-13

सोऽब्रवीद्भरतं पृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।
यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥ २-८१-१३॥
so'bravīdbharataṃ pṛṣṭo niṣādādhipatirguhaḥ |
yadvidhaṃ pratipede ca rāme priyahite'tithau || 2-81-13||

RMY 2-81-14

अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥ २-८१-१४॥
annamuccāvacaṃ bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca |
rāmāyābhyavahārārthaṃ bahucopahṛtaṃ mayā || 2-81-14||

RMY 2-81-15

तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्रामः सत्यपराक्रमः ।
न हि तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ २-८१-१५॥
tatsarvaṃ pratyanujñāsīdrāmaḥ satyaparākramaḥ |
na hi tatpratyagṛhṇātsa kṣatradharmamanusmaran || 2-81-15||

RMY 2-81-16

न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।
इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥ २-८१-१६॥
na hyasmābhiḥ pratigrāhyaṃ sakhe deyaṃ tu sarvadā |
iti tena vayaṃ rājannanunītā mahātmanā || 2-81-16||

RMY 2-81-17

लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः ।
औपवास्यं तदाकार्षीद्राघवः सह सीतया ॥ २-८१-१७॥
lakṣmaṇena samānītaṃ pītvā vāri mahāyaśāḥ |
aupavāsyaṃ tadākārṣīdrāghavaḥ saha sītayā || 2-81-17||

RMY 2-81-18

ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।
वाग्यतास्ते त्रयः संध्यामुपासत समाहिताः ॥ २-८१-१८॥
tatastu jalaśeṣeṇa lakṣmaṇo'pyakarottadā |
vāgyatāste trayaḥ saṃdhyāmupāsata samāhitāḥ || 2-81-18||

RMY 2-81-19

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।
स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघव कारणात् ॥ २-८१-१९॥
saumitristu tataḥ paścādakarotsvāstaraṃ śubham |
svayamānīya barhīṃṣi kṣipraṃ rāghava kāraṇāt || 2-81-19||

RMY 2-81-20

तस्मिन्समाविशद्रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २-८१-२०॥
tasminsamāviśadrāmaḥ svāstare saha sītayā |
prakṣālya ca tayoḥ pādāvapacakrāma lakṣmaṇaḥ || 2-81-20||

RMY 2-81-21

एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।
यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥ २-८१-२१॥
etattadiṅgudīmūlamidameva ca tattṛṇam |
yasminrāmaśca sītā ca rātriṃ tāṃ śayitāvubhau || 2-81-21||

RMY 2-81-22

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवाञ्शरैः सुपूर्णाविषुधी परंतपः ।
महद्धनुः सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥ २-८१-२२॥
niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravāñśaraiḥ supūrṇāviṣudhī paraṃtapaḥ |
mahaddhanuḥ sajyamupohya lakṣmaṇo niśāmatiṣṭhatparito'sya kevalam || 2-81-22||

RMY 2-81-23

ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापधृक्स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रिभिर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥ २-८१-२३॥
tatastvahaṃ cottamabāṇacāpadhṛksthito'bhavaṃ tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ |
atandribhirjñātibhirāttakārmukairmahendrakalpaṃ paripālayaṃstadā || 2-81-23||

Sarga: 82/111 (27)

RMY 2-82-1

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरतः सह मन्त्रिभिः ।
इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ॥ २-८२-१॥
tacchrutvā nipuṇaṃ sarvaṃ bharataḥ saha mantribhiḥ |
iṅgudīmūlamāgamya rāmaśayyāmavekṣya tām || 2-82-1||

RMY 2-82-2

अब्रवीज्जननीः सर्वा इह तेन महात्मना ।
शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ॥ २-८२-२॥
abravījjananīḥ sarvā iha tena mahātmanā |
śarvarī śayitā bhūmāvidamasya vimarditam || 2-82-2||

RMY 2-82-3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता ।
जातो दशरथेनोर्व्यां न रामः स्वप्तुमर्हति ॥ २-८२-३॥
mahābhāgakulīnena mahābhāgena dhīmatā |
jāto daśarathenorvyāṃ na rāmaḥ svaptumarhati || 2-82-3||

RMY 2-82-4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये ।
शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले ॥ २-८२-४॥
ajinottarasaṃstīrṇe varāstaraṇasaṃcaye |
śayitvā puruṣavyāghraḥ kathaṃ śete mahītale || 2-82-4||

RMY 2-82-5

प्रासादाग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु ॥ २-८२-५॥
prāsādāgra vimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā |
haimarājatabhaumeṣu varāstaraṇaśāliṣu || 2-82-5||

RMY 2-82-6

पुष्पसंचयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु ।
पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसंघरुतेषु च ॥ २-८२-६॥
puṣpasaṃcayacitreṣu candanāgarugandhiṣu |
pāṇḍurābhraprakāśeṣu śukasaṃgharuteṣu ca || 2-82-6||

RMY 2-82-7

गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिःस्वनैः ।
मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः ॥ २-८२-७॥
gītavāditranirghoṣairvarābharaṇaniḥsvanaiḥ |
mṛdaṅgavaraśabdaiśca satataṃ pratibodhitaḥ || 2-82-7||

RMY 2-82-8

बन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभिः सूतमागधैः ।
गाथाभिरनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च परंतपः ॥ २-८२-८॥
bandibhirvanditaḥ kāle bahubhiḥ sūtamāgadhaiḥ |
gāthābhiranurūpābhiḥ stutibhiśca paraṃtapaḥ || 2-82-8||

RMY 2-82-9

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा ।
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नोऽयमिति मे मतिः ॥ २-८२-९॥
aśraddheyamidaṃ loke na satyaṃ pratibhāti mā |
muhyate khalu me bhāvaḥ svapno'yamiti me matiḥ || 2-82-9||

RMY 2-82-10

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम् ।
यत्र दाशरथी रामो भूमावेवं शयीत सः ॥ २-८२-१०॥
na nūnaṃ daivataṃ kiṃcitkālena balavattaram |
yatra dāśarathī rāmo bhūmāvevaṃ śayīta saḥ || 2-82-10||

RMY 2-82-11

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना ।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥ २-८२-११॥
videharājasya sutā sītā ca priyadarśanā |
dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca || 2-82-11||

RMY 2-82-12

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम् ।
स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर्विमृदितं तृणम् ॥ २-८२-१२॥
iyaṃ śayyā mama bhrāturidaṃ hi parivartitam |
sthaṇḍile kaṭhine sarvaṃ gātrairvimṛditaṃ tṛṇam || 2-82-12||

RMY 2-82-13

मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ्शयने तदा ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥ २-८२-१३॥
manye sābharaṇā suptā sītāsmiñśayane tadā |
tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanakabindavaḥ || 2-82-13||

RMY 2-82-14

उत्तरीयमिहासक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा ।
तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥ २-८२-१४॥
uttarīyamihāsaktaṃ suvyaktaṃ sītayā tadā |
tathā hyete prakāśante saktāḥ kauśeyatantavaḥ || 2-82-14||

RMY 2-82-15

मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
सुकुमारी सती दुःखं न विजानाति मैथिली ॥ २-८२-१५॥
manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī |
sukumārī satī duḥkhaṃ na vijānāti maithilī || 2-82-15||

RMY 2-82-16

सार्वभौम कुले जातः सर्वलोकसुखावहः ।
सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं प्रियमनुत्तमम् ॥ २-८२-१६॥
sārvabhauma kule jātaḥ sarvalokasukhāvahaḥ |
sarvalokapriyastyaktvā rājyaṃ priyamanuttamam || 2-82-16||

RMY 2-82-17

कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः ।
सुखभागी च दुःखार्हः शयितो भुवि राघवः ॥ २-८२-१७॥
kathamindīvaraśyāmo raktākṣaḥ priyadarśanaḥ |
sukhabhāgī ca duḥkhārhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ || 2-82-17||

RMY 2-82-18

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं यानुगता वनम् ।
वयं संशयिताः सर्वे हीनास्तेन महात्मना ॥ २-८२-१८॥
siddhārthā khalu vaidehī patiṃ yānugatā vanam |
vayaṃ saṃśayitāḥ sarve hīnāstena mahātmanā || 2-82-18||

RMY 2-82-19

अकर्णधारा पृथिवी शून्येव प्रतिभाति मा ।
गते दशरथे स्वर्गे रामे चारण्यमाश्रिते ॥ २-८२-१९॥
akarṇadhārā pṛthivī śūnyeva pratibhāti mā |
gate daśarathe svarge rāme cāraṇyamāśrite || 2-82-19||

RMY 2-82-20

न च प्रार्थयते कश्चिन्मनसापि वसुंधराम् ।
वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥ २-८२-२०॥
na ca prārthayate kaścinmanasāpi vasuṃdharām |
vane'pi vasatastasya bāhuvīryābhirakṣitām || 2-82-20||

RMY 2-82-21

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् ।
अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ॥ २-८२-२१॥
śūnyasaṃvaraṇārakṣāmayantritahayadvipām |
apāvṛtapuradvārāṃ rājadhānīmarakṣitām || 2-82-21||

RMY 2-82-22

अप्रहृष्टबलां न्यूनां विषमस्थामनावृताम् ।
शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्ष्यान्विषकृतानिव ॥ २-८२-२२॥
aprahṛṣṭabalāṃ nyūnāṃ viṣamasthāmanāvṛtām |
śatravo nābhimanyante bhakṣyānviṣakṛtāniva || 2-82-22||

RMY 2-82-23

अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा ।
फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥ २-८२-२३॥
adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye'haṃ tṛṇeṣu vā |
phalamūlāśano nityaṃ jaṭācīrāṇi dhārayan || 2-82-23||

RMY 2-82-24

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने ।
तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥ २-८२-२४॥
tasyārthamuttaraṃ kālaṃ nivatsyāmi sukhaṃ vane |
taṃ pratiśravamāmucya nāsya mithyā bhaviṣyati || 2-82-24||

RMY 2-82-25

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो मानुवत्स्यति ।
लक्ष्मणेन सह त्वार्यो अयोध्यां पालयिष्यति ॥ २-८२-२५॥
vasantaṃ bhrāturarthāya śatrughno mānuvatsyati |
lakṣmaṇena saha tvāryo ayodhyāṃ pālayiṣyati || 2-82-25||

RMY 2-82-26

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः ।
अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् ॥ २-८२-२६॥
abhiṣekṣyanti kākutsthamayodhyāyāṃ dvijātayaḥ |
api me devatāḥ kuryurimaṃ satyaṃ manoratham || 2-82-26||

RMY 2-82-27

प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते ।
ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वने वसन्नार्हति मामुपेक्षितुम् ॥ २-८२-२७॥
prasādyamānaḥ śirasā mayā svayaṃ bahuprakāraṃ yadi na prapatsyate |
tato'nuvatsyāmi cirāya rāghavaṃ vane vasannārhati māmupekṣitum || 2-82-27||

Sarga: 83/111 (22)

RMY 2-83-1

व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।
भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २-८३-१॥
vyuṣya rātriṃ tu tatraiva gaṅgākūle sa rāghavaḥ |
bharataḥ kālyamutthāya śatrughnamidamabravīt || 2-83-1||

RMY 2-83-2

शत्रुघोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।
शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥ २-८३-२॥
śatrughottiṣṭha kiṃ śeṣe niṣādādhipatiṃ guham |
śīghramānaya bhadraṃ te tārayiṣyati vāhinīm || 2-83-2||

RMY 2-83-3

जागर्मि नाहं स्वपिमि तथैवार्यं विचिन्तयन् ।
इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः ॥ २-८३-३॥
jāgarmi nāhaṃ svapimi tathaivāryaṃ vicintayan |
ityevamabravīdbhrātrā śatrughno'pi pracoditaḥ || 2-83-3||

RMY 2-83-4

इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः ।
आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥ २-८३-४॥
iti saṃvadatorevamanyonyaṃ narasiṃhayoḥ |
āgamya prāñjaliḥ kāle guho bharatamabravīt || 2-83-4||

RMY 2-83-5

कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।
कच्चिच्च सह सैन्यस्य तव सर्वमनामयम् ॥ २-८३-५॥
kaccitsukhaṃ nadītīre'vātsīḥ kākutstha śarvarīm |
kaccicca saha sainyasya tava sarvamanāmayam || 2-83-5||

RMY 2-83-6

गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् ।
रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत् ॥ २-८३-६॥
guhasya tattu vacanaṃ śrutvā snehādudīritam |
rāmasyānuvaśo vākyaṃ bharato'pīdamabravīt || 2-83-6||

RMY 2-83-7

सुखा नः शर्वरी राजन्पूजिताश्चापि ते वयम् ।
गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशाः संतारयन्तु नः ॥ २-८३-७॥
sukhā naḥ śarvarī rājanpūjitāścāpi te vayam |
gaṅgāṃ tu naubhirbahvībhirdāśāḥ saṃtārayantu naḥ || 2-83-7||

RMY 2-83-8

ततो गुहः संत्वरितः श्रुत्वा भरतशासनम् ।
प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥ २-८३-८॥
tato guhaḥ saṃtvaritaḥ śrutvā bharataśāsanam |
pratipraviśya nagaraṃ taṃ jñātijanamabravīt || 2-83-8||

RMY 2-83-9

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु हि वः सदा ।
नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥ २-८३-९॥
uttiṣṭhata prabudhyadhvaṃ bhadramastu hi vaḥ sadā |
nāvaḥ samanukarṣadhvaṃ tārayiṣyāma vāhinīm || 2-83-9||

RMY 2-83-10

ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।
पञ्च नावां शतान्येव समानिन्युः समन्ततः ॥ २-८३-१०॥
te tathoktāḥ samutthāya tvaritā rājaśāsanāt |
pañca nāvāṃ śatānyeva samāninyuḥ samantataḥ || 2-83-10||

RMY 2-83-11

अन्याः स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्डा धरा वराः ।
शोभमानाः पताकिन्यो युक्तवाताः सुसंहताः ॥ २-८३-११॥
anyāḥ svastikavijñeyā mahāghaṇḍā dharā varāḥ |
śobhamānāḥ patākinyo yuktavātāḥ susaṃhatāḥ || 2-83-11||

RMY 2-83-12

ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।
सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ॥ २-८३-१२॥
tataḥ svastikavijñeyāṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām |
sanandighoṣāṃ kalyāṇīṃ guho nāvamupāharat || 2-83-12||

RMY 2-83-13

तामारुरोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः ।
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ॥ २-८३-१३॥
tāmāruroha bharataḥ śatrughnaśca mahābalaḥ |
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā rājayoṣitaḥ || 2-83-13||

RMY 2-83-14

पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवे ब्राह्मणाश्च ये ।
अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः ॥ २-८३-१४॥
purohitaśca tatpūrvaṃ gurave brāhmaṇāśca ye |
anantaraṃ rājadārāstathaiva śakaṭāpaṇāḥ || 2-83-14||

RMY 2-83-15

आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।
भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥ २-८३-१५॥
āvāsamādīpayatāṃ tīrthaṃ cāpyavagāhatām |
bhāṇḍāni cādadānānāṃ ghoṣastridivamaspṛśat || 2-83-15||

RMY 2-83-16

पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।
वहन्त्यो जनमारूढं तदा संपेतुराशुगाः ॥ २-८३-१६॥
patākinyastu tā nāvaḥ svayaṃ dāśairadhiṣṭhitāḥ |
vahantyo janamārūḍhaṃ tadā saṃpeturāśugāḥ || 2-83-16||

RMY 2-83-17

नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित्काश्चित्तु वाजिनाम् ।
कश्चित्तत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥ २-८३-१७॥
nārīṇāmabhipūrṇāstu kāścitkāścittu vājinām |
kaścittatra vahanti sma yānayugyaṃ mahādhanam || 2-83-17||

RMY 2-83-18

ताः स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।
निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥ २-८३-१८॥
tāḥ sma gatvā paraṃ tīramavaropya ca taṃ janam |
nivṛttāḥ kāṇḍacitrāṇi kriyante dāśabandhubhiḥ || 2-83-18||

RMY 2-83-19

सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहैः प्रचोदिताः ।
तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥ २-८३-१९॥
savaijayantāstu gajā gajārohaiḥ pracoditāḥ |
tarantaḥ sma prakāśante sadhvajā iva parvatāḥ || 2-83-19||

RMY 2-83-20

नावश्चारुरुहुस्त्वन्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे ।
अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभिः ॥ २-८३-२०॥
nāvaścāruruhustvanye plavaisterustathāpare |
anye kumbhaghaṭaisteruranye teruśca bāhubhiḥ || 2-83-20||

RMY 2-83-21

सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैः संतारिता स्वयम् ।
मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥ २-८३-२१॥
sā puṇyā dhvajinī gaṅgāṃ dāśaiḥ saṃtāritā svayam |
maitre muhūrte prayayau prayāgavanamuttamam || 2-83-21||

RMY 2-83-22

आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।
द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्यमृत्विग्वृतः सन्भरतः प्रतस्थे ॥ २-८३-२२॥
āśvāsayitvā ca camūṃ mahātmā niveśayitvā ca yathopajoṣam |
draṣṭuṃ bharadvājamṛṣipravaryamṛtvigvṛtaḥ sanbharataḥ pratasthe || 2-83-22||

Sarga: 84/111 (22)

RMY 2-84-1

भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।
बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥ २-८४-१॥
bharadvājāśramaṃ dṛṣṭvā krośādeva nararṣabhaḥ |
balaṃ sarvamavasthāpya jagāma saha mantribhiḥ || 2-84-1||

RMY 2-84-2

पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।
वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ॥ २-८४-२॥
padbhyāmeva hi dharmajño nyastaśastraparicchadaḥ |
vasāno vāsasī kṣaume purodhāya purohitam || 2-84-2||

RMY 2-84-3

ततः संदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।
मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानु पुरोहितम् ॥ २-८४-३॥
tataḥ saṃdarśane tasya bharadvājasya rāghavaḥ |
mantriṇastānavasthāpya jagāmānu purohitam || 2-84-3||

RMY 2-84-4

वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।
संचचालासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥ २-८४-४॥
vasiṣṭhamatha dṛṣṭvaiva bharadvājo mahātapāḥ |
saṃcacālāsanāttūrṇaṃ śiṣyānarghyamiti bruvan || 2-84-4||

RMY 2-84-5

समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।
अबुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम् ॥ २-८४-५॥
samāgamya vasiṣṭhena bharatenābhivāditaḥ |
abudhyata mahātejāḥ sutaṃ daśarathasya tam || 2-84-5||

RMY 2-84-6

ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात्फलानि च ।
आनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥ २-८४-६॥
tābhyāmarghyaṃ ca pādyaṃ ca dattvā paścātphalāni ca |
ānupūrvyācca dharmajñaḥ papraccha kuśalaṃ kule || 2-84-6||

RMY 2-84-7

अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।
जानन्दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥ २-८४-७॥
ayodhyāyāṃ bale kośe mitreṣvapi ca mantriṣu |
jānandaśarathaṃ vṛttaṃ na rājānamudāharat || 2-84-7||

RMY 2-84-8

वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।
शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥ २-८४-८॥
vasiṣṭho bharataścainaṃ papracchaturanāmayam |
śarīre'gniṣu vṛkṣeṣu śiṣyeṣu mṛgapakṣiṣu || 2-84-8||

RMY 2-84-9

तथेति च प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः ।
भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥ २-८४-९॥
tatheti ca pratijñāya bharadvājo mahātapāḥ |
bharataṃ pratyuvācedaṃ rāghavasnehabandhanāt || 2-84-9||

RMY 2-84-10

किमिहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुध्यते मनः ॥ २-८४-१०॥
kimihāgamane kāryaṃ tava rājyaṃ praśāsataḥ |
etadācakṣva me sarvaṃ na hi me śudhyate manaḥ || 2-84-10||

RMY 2-84-11

सुषुवे यम मित्रघ्नं कौसल्यानन्दवर्धनम् ।
भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥ २-८४-११॥
suṣuve yama mitraghnaṃ kausalyānandavardhanam |
bhrātrā saha sabhāryo yaściraṃ pravrājito vanam || 2-84-11||

RMY 2-84-12

नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।
वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥ २-८४-१२॥
niyuktaḥ strīniyuktena pitrā yo'sau mahāyaśāḥ |
vanavāsī bhavetīha samāḥ kila caturdaśa || 2-84-12||

RMY 2-84-13

कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।
अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥ २-८४-१३॥
kaccinna tasyāpāpasya pāpaṃ kartumihecchasi |
akaṇṭakaṃ bhoktumanā rājyaṃ tasyānujasya ca || 2-84-13||

RMY 2-84-14

एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।
पर्यश्रु नयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥ २-८४-१४॥
evamukto bharadvājaṃ bharataḥ pratyuvāca ha |
paryaśru nayano duḥkhādvācā saṃsajjamānayā || 2-84-14||

RMY 2-84-15

हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।
मत्तो न दोषमाशङ्केर्नैवं मामनुशाधि हि ॥ २-८४-१५॥
hato'smi yadi māmevaṃ bhagavānapi manyate |
matto na doṣamāśaṅkernaivaṃ māmanuśādhi hi || 2-84-15||

RMY 2-84-16

न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।
नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥ २-८४-१६॥
na caitadiṣṭaṃ mātā me yadavocanmadantare |
nāhametena tuṣṭaśca na tadvacanamādade || 2-84-16||

RMY 2-84-17

अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।
प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥ २-८४-१७॥
ahaṃ tu taṃ naravyāghramupayātaḥ prasādakaḥ |
pratinetumayodhyāṃ ca pādau tasyābhivanditum || 2-84-17||

RMY 2-84-18

त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
शंस मे भगवन्रामः क्व संप्रति महीपतिः ॥ २-८४-१८॥
tvaṃ māmevaṃgataṃ matvā prasādaṃ kartumarhasi |
śaṃsa me bhagavanrāmaḥ kva saṃprati mahīpatiḥ || 2-84-18||

RMY 2-84-19

उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः ।
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।
गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता ॥ २-८४-१९॥
uvāca taṃ bharadvājaḥ prasādādbharataṃ vacaḥ |
tvayyetatpuruṣavyāghra yuktaṃ rāghavavaṃśaje |
guruvṛttirdamaścaiva sādhūnāṃ cānuyāyitā || 2-84-19||

RMY 2-84-20

जाने चैतन्मनःस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।
अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥ २-८४-२०॥
jāne caitanmanaḥsthaṃ te dṛḍhīkaraṇamastviti |
apṛcchaṃ tvāṃ tavātyarthaṃ kīrtiṃ samabhivardhayan || 2-84-20||

RMY 2-84-21

असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ।
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।
एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥ २-८४-२१॥
asau vasati te bhrātā citrakūṭe mahāgirau |
śvastu gantāsi taṃ deśaṃ vasādya saha mantribhiḥ |
etaṃ me kuru suprājña kāmaṃ kāmārthakovida || 2-84-21||

RMY 2-84-22

ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।
चकार बुद्धिं च तदा महाश्रमे निशानिवासाय नराधिपात्मजः ॥ २-८४-२२॥
tatastathetyevamudāradarśanaḥ pratītarūpo bharato'bravīdvacaḥ |
cakāra buddhiṃ ca tadā mahāśrame niśānivāsāya narādhipātmajaḥ || 2-84-22||

Sarga: 85/111 (77)

RMY 2-85-1

कृतबुद्धिं निवासाय तथैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयी पुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥ २-८५-१॥
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tathaiva sa munistadā |
bharataṃ kaikayī putramātithyena nyamantrayat || 2-85-1||

RMY 2-85-2

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदूपपद्यते ॥ २-८५-२॥
abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |
pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ vane yadūpapadyate || 2-85-2||

RMY 2-85-3

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीति संयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ २-८५-३॥
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |
jāne tvāṃ prīti saṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 2-85-3||

RMY 2-85-4

सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रितिर्यथा रूपा त्वमर्हो मनुजर्षभ ॥ २-८५-४॥
senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |
mama pritiryathā rūpā tvamarho manujarṣabha || 2-85-4||

RMY 2-85-5

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभ ॥ २-८५-५॥
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |
kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabha || 2-85-5||

RMY 2-85-6

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ २-८५-६॥
bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |
sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 2-85-6||

RMY 2-85-7

वाजि मुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वर वारणाः ।
प्रच्छाद्य महतीं भूमिं भगवन्ननुयान्ति माम् ॥ २-८५-७॥
vāji mukhyā manuṣyāśca mattāśca vara vāraṇāḥ |
pracchādya mahatīṃ bhūmiṃ bhagavannanuyānti mām || 2-85-7||

RMY 2-85-8

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाहमेक एवागतस्ततः ॥ २-८५-८॥
te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃstathā |
na hiṃsyuriti tenāhameka evāgatastataḥ || 2-85-8||

RMY 2-85-9

आनीयतामितः सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
तथा तु चक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम् ॥ २-८५-९॥
ānīyatāmitaḥ senetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |
tathā tu cakre bharataḥ senāyāḥ samupāgamam || 2-85-9||

RMY 2-85-10

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ २-८५-१०॥
agniśālāṃ praviśyātha pītvāpaḥ parimṛjya ca |
ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 2-85-10||

RMY 2-85-11

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २-८५-११॥
āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |
ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 2-85-11||

RMY 2-85-12

प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ २-८५-१२॥
prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |
pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 2-85-12||

RMY 2-85-13

अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् ।
अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ २-८५-१३॥
anyāḥ sravantu maireyaṃ surāmanyāḥ suniṣṭhitām |
aparāścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 2-85-13||

RMY 2-85-14

आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥ २-८५-१४॥
āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |
tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 2-85-14||

RMY 2-85-15

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च भामिनीः ।
सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ २-८५-१५॥
ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |
śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca bhāminīḥ |
sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 2-85-15||

RMY 2-85-16

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासो भूषणपत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैव तु ॥ २-८५-१६॥
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāso bhūṣaṇapatravat |
divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaiva tu || 2-85-16||

RMY 2-85-17

इह मे भगवान्सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ २-८५-१७॥
iha me bhagavānsomo vidhattāmannamuttamam |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 2-85-17||

RMY 2-85-18

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ २-८५-१८॥
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 2-85-18||

RMY 2-85-19

एवं समाधिना युक्तस्तेजसाप्रतिमेन च ।
शिक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ २-८५-१९॥
evaṃ samādhinā yuktastejasāpratimena ca |
śikṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 2-85-19||

RMY 2-85-20

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ २-८५-२०॥
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |
ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 2-85-20||

RMY 2-85-21

मलयं दुर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदोऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः ॥ २-८५-२१॥
malayaṃ durduraṃ caiva tataḥ svedanudo'nilaḥ |
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaḥ śivaḥ || 2-85-21||

RMY 2-85-22

ततोऽभ्यवर्तन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
देवदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ २-८५-२२॥
tato'bhyavartanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
devadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 2-85-22||

RMY 2-85-23

प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
प्रजगुर्देवगन्धर्वा वीणा प्रमुमुचुः स्वरान् ॥ २-८५-२३॥
pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
prajagurdevagandharvā vīṇā pramumucuḥ svarān || 2-85-23||

RMY 2-85-24

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोच्चारितः श्लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः ॥ २-८५-२४॥
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |
viveśoccāritaḥ ślakṣṇaḥ samo layaguṇānvitaḥ || 2-85-24||

RMY 2-85-25

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्रसुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ २-८५-२५॥
tasminnuparate śabde divye śrotrasukhe nṛṇām |
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 2-85-25||

RMY 2-85-26

बभूव हि समा भूमिः समन्तात्पञ्चयोजनम् ।
शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नीलवैदूर्यसंनिभैः ॥ २-८५-२६॥
babhūva hi samā bhūmiḥ samantātpañcayojanam |
śādvalairbahubhiśchannā nīlavaidūryasaṃnibhaiḥ || 2-85-26||

RMY 2-85-27

तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ २-८५-२७॥
tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |
āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 2-85-27||

RMY 2-85-28

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्बहुभिर्वृता ॥ २-८५-२८॥
uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |
ājagāma nadī divyā tīrajairbahubhirvṛtā || 2-85-28||

RMY 2-85-29

चतुःशालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसंघातास्तोरणानि शुभानि च ॥ २-८५-२९॥
catuḥśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |
harmyaprāsādasaṃghātāstoraṇāni śubhāni ca || 2-85-29||

RMY 2-85-30

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
शुक्लमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ २-८५-३०॥
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |
śuklamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 2-85-30||

RMY 2-85-31

चतुरस्रमसंबाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ २-८५-३१॥
caturasramasaṃbādhaṃ śayanāsanayānavat |
divyaiḥ sarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 2-85-31||

RMY 2-85-32

उपकल्पित सर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।
कॢप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ २-८५-३२॥
upakalpita sarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |
kḷptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 2-85-32||

RMY 2-85-33

प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसंपूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ २-८५-३३॥
praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |
veśma tadratnasaṃpūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 2-85-33||

RMY 2-85-34

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता तं दृष्ट्वा वेश्म संविधिम् ॥ २-८५-३४॥
anujagmuśca taṃ sarve mantriṇaḥ sapurohitāḥ |
babhūvuśca mudā yuktā taṃ dṛṣṭvā veśma saṃvidhim || 2-85-34||

RMY 2-85-35

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभिः सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ २-८५-३५॥
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |
bharato mantribhiḥ sārdhamabhyavartata rājavat || 2-85-35||

RMY 2-85-36

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥ २-८५-३६॥
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |
vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 2-85-36||

RMY 2-85-37

आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रपुरोहिताः ।
ततः सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ता च निषेदतुः ॥ २-८५-३७॥
ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantrapurohitāḥ |
tataḥ senāpatiḥ paścātpraśāstā ca niṣedatuḥ || 2-85-37||

RMY 2-85-38

ततस्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनत् ॥ २-८५-३८॥
tatastatra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanat || 2-85-38||

RMY 2-85-39

तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसथा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ २-८५-३९॥
tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |
ramyāścāvasathā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 2-85-39||

RMY 2-85-40

तेनैव च मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ २-८५-४०॥
tenaiva ca muhūrtena divyābharaṇabhūṣitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrā brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 2-85-40||

RMY 2-85-41

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ २-८५-४१॥
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |
āgurviṃśatisāhasrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 2-85-41||

RMY 2-85-42

याभिर्गृहीतः पुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ २-८५-४२॥
yābhirgṛhītaḥ puruṣaḥ sonmāda iva lakṣyate |
āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 2-85-42||

RMY 2-85-43

नारदस्तुम्बुरुर्गोपः पर्वतः सूर्यवर्चसः ।
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ २-८५-४३॥
nāradastumbururgopaḥ parvataḥ sūryavarcasaḥ |
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 2-85-43||

RMY 2-85-44

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २-८५-४४॥
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha vāmanā |
upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 2-85-44||

RMY 2-85-45

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २-८५-४५॥
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |
prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 2-85-45||

RMY 2-85-46

बिल्वा मार्दङ्गिका आसञ्शम्या ग्राहा बिभीतकाः ।
अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य तेजसा ॥ २-८५-४६॥
bilvā mārdaṅgikā āsañśamyā grāhā bibhītakāḥ |
aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya tejasā || 2-85-46||

RMY 2-85-47

ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र संपेतुः कुब्जाभूताथ वामनाः ॥ २-८५-४७॥
tataḥ saralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |
prahṛṣṭāstatra saṃpetuḥ kubjābhūtātha vāmanāḥ || 2-85-47||

RMY 2-85-48

शिंशपामलकी जम्बूर्याश्चान्याः कानने लताः ।
प्रमदा विग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवसन् ॥ २-८५-४८॥
śiṃśapāmalakī jambūryāścānyāḥ kānane latāḥ |
pramadā vigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vasan || 2-85-48||

RMY 2-85-49

सुरां सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्शिताः ।
मांसनि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ २-८५-४९॥
surāṃ surāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukśitāḥ |
māṃsani ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 2-85-49||

RMY 2-85-50

उत्साद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरुषं प्रमदाः सत्प चाष्ट च ॥ २-८५-५०॥
utsādya snāpayanti sma nadītīreṣu valguṣu |
apyekamekaṃ puruṣaṃ pramadāḥ satpa cāṣṭa ca || 2-85-50||

RMY 2-85-51

संवहन्त्यः समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ २-८५-५१॥
saṃvahantyaḥ samāpeturnāryo ruciralocanāḥ |
parimṛjya tathānyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 2-85-51||

RMY 2-85-52

हयान्गजान्खरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभेः सुतान् ।
इक्षूंश्च मधुजालांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ २-८५-५२॥
hayāngajānkharānuṣṭrāṃstathaiva surabheḥ sutān |
ikṣūṃśca madhujālāṃśca bhojayanti sma vāhanān |
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 2-85-52||

RMY 2-85-53

नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥ २-८५-५३॥
nāśvabandho'śvamājānānna gajaṃ kuñjaragrahaḥ |
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra saṃbabhau || 2-85-53||

RMY 2-85-54

तर्पिता सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ २-८५-५४॥
tarpitā sarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāḥ sainyā vācamudairayan || 2-85-54||

RMY 2-85-55

नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ २-८५-५५॥
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo na gamiṣyāma daṇḍakān |
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 2-85-55||

RMY 2-85-56

इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।
अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् ॥ २-८५-५६॥
iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |
anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudairayan || 2-85-56||

RMY 2-85-57

संप्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारः स्वर्गेऽयमिति चाब्रुवन् ॥ २-८५-५७॥
saṃprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |
bharatasyānuyātāraḥ svarge'yamiti cābruvan || 2-85-57||

RMY 2-85-58

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ २-८५-५८॥
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |
divyānudvīkṣya bhakṣyāṃstānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 2-85-58||

RMY 2-85-59

प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्चापि सर्वशः ।
बभूवुस्ते भृशं तृप्ताः सर्वे चाहतवाससः ॥ २-८५-५९॥
preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāścāpi sarvaśaḥ |
babhūvuste bhṛśaṃ tṛptāḥ sarve cāhatavāsasaḥ || 2-85-59||

RMY 2-85-60

कुञ्जराश्च खरोष्ट्रश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुः सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ २-८५-६०॥
kuñjarāśca kharoṣṭraśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
babhūvuḥ subhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 2-85-60||

RMY 2-85-61

नाशुक्लवासास्तत्रासीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ २-८५-६१॥
nāśuklavāsāstatrāsītkṣudhito malino'pi vā |
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 2-85-61||

RMY 2-85-62

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसंचयैः ।
फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितैः ॥ २-८५-६२॥
ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasaṃcayaiḥ |
phalaniryūhasaṃsiddhaiḥ sūpairgandharasānvitaiḥ || 2-85-62||

RMY 2-85-63

पुष्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौहीः सहस्रशः ॥ २-८५-६३॥
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāḥ śuklasyānnasya cābhitaḥ |
dadṛśurvismitāstatra narā lauhīḥ sahasraśaḥ || 2-85-63||

RMY 2-85-64

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ २-८५-६४॥
babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |
tāśca kāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 2-85-64||

RMY 2-85-65

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ २-८५-६५॥
vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |
prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 2-85-65||

RMY 2-85-66

पात्रीणां च सहस्राणि शातकुम्भमयानि च ।
स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ २-८५-६६॥
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi śātakumbhamayāni ca |
sthālyaḥ kumbhyaḥ karambhyaśca dadhipūrṇāḥ susaṃskṛtāḥ |
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 2-85-66||

RMY 2-85-67

ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नः श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ते शर्करायाश्च संचयाः ॥ २-८५-६७॥
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaḥ śvetasya cāpare |
babhūvuḥ pāyasasyānte śarkarāyāśca saṃcayāḥ || 2-85-67||

RMY 2-85-68

कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नराः ॥ २-८५-६८॥
kalkāṃścūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |
dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saritāṃ narāḥ || 2-85-68||

RMY 2-85-69

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसंचयान् ।
शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ २-८५-६९॥
śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasaṃcayān |
śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 2-85-69||

RMY 2-85-70

दर्पणान्परिमृष्टांश्च वाससां चापि संचयान् ।
पादुकोपानहां चैव युग्मान्यत्र सहस्रशः ॥ २-८५-७०॥
darpaṇānparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi saṃcayān |
pādukopānahāṃ caiva yugmānyatra sahasraśaḥ || 2-85-70||

RMY 2-85-71

आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चांश्छत्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ २-८५-७१॥
āñjanīḥ kaṅkatānkūrcāṃśchatrāṇi ca dhanūṃṣi ca |
marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 2-85-71||

RMY 2-85-72

प्रतिपानह्रदान्पूर्णान्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान्सोत्पल पुष्करान् ॥ २-८५-७२॥
pratipānahradānpūrṇānkharoṣṭragajavājinām |
avagāhya sutīrthāṃśca hradānsotpala puṣkarān || 2-85-72||

RMY 2-85-73

नीलवैदूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससंचयान् ।
निर्वापार्थं पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ २-८५-७३॥
nīlavaidūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasaṃcayān |
nirvāpārthaṃ paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 2-85-73||

RMY 2-85-74

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ २-८५-७४॥
vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |
dṛṣṭvātithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 2-85-74||

RMY 2-85-75

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ २-८५-७५॥
ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |
bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 2-85-75||

RMY 2-85-76

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ २-८५-७६॥
pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |
bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 2-85-76||

RMY 2-85-77

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः ।
तथैव दिव्या विविधाः स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ २-८५-७७॥
tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgurucandanokṣitāḥ |
tathaiva divyā vividhāḥ sraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 2-85-77||

Sarga: 86/111 (36)

RMY 2-86-1

ततस्तां रजनीमुष्य भरतः सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ २-८६-१॥
tatastāṃ rajanīmuṣya bharataḥ saparicchadaḥ |
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 2-86-1||

RMY 2-86-2

तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ २-८६-२॥
tamṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prekṣya prāñjalimāgatam |
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2-86-2||

RMY 2-86-3

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥ २-८६-३॥
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 2-86-3||

RMY 2-86-4

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादभिनिष्क्रन्तमृषिमुत्तम तेजसं ॥ २-८६-४॥
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrantamṛṣimuttama tejasaṃ || 2-86-4||

RMY 2-86-5

सुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।
तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ २-८६-५॥
sukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |
tarpitaḥ sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 2-86-5||

RMY 2-86-6

अपेतक्लमसंतापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ २-८६-६॥
apetaklamasaṃtāpāḥ subhakṣyāḥ supratiśrayāḥ |
api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 2-86-6||

RMY 2-86-7

आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैरेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ २-८६-७॥
āmantraye'haṃ bhagavankāmaṃ tvāmṛṣisattama |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaireṇekṣasva cakṣuṣā || 2-86-7||

RMY 2-86-8

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ २-८६-८॥
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |
ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 2-86-8||

RMY 2-86-9

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसं ।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ २-८६-९॥
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasaṃ |
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 2-86-9||

RMY 2-86-10

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः ॥ २-८६-१०॥
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānanaḥ || 2-86-10||

RMY 2-86-11

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ २-८६-११॥
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
puṣpitadrumasaṃchannā ramyapuṣpitakānanā || 2-86-11||

RMY 2-86-12

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।
ततो पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ २-८६-१२॥
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
tato parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 2-86-12||

RMY 2-86-13

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च ।
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ।
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ २-८६-१३॥
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva ca |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate |
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam || 2-86-13||

RMY 2-86-14

प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः ।
हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ २-८६-१४॥
prayāṇamiti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ |
hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan || 2-86-14||

RMY 2-86-15

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया ।
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ २-८६-१५॥
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā |
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 2-86-15||

RMY 2-86-16

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ २-८६-१६॥
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 2-86-16||

RMY 2-86-17

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ २-८६-१७॥
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 2-86-17||

RMY 2-86-18

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव ॥ २-८६-१८॥
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |
viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava || 2-86-18||

RMY 2-86-19

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ २-८६-१९॥
evamuktastu bharato bharadvājena dhārmikaḥ |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 2-86-19||

RMY 2-86-20

यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ २-८६-२०॥
yāmimāṃ bhagavandīnāṃ śokānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 2-86-20||

RMY 2-86-21

एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ २-८६-२१॥
eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 2-86-21||

RMY 2-86-22

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ २-८६-२२॥
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 2-86-22||

RMY 2-86-23

एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ २-८६-२३॥
etasyāstau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 2-86-23||

RMY 2-86-24

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २-८६-२४॥
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
rājā putravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 2-86-24||

RMY 2-86-25

ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम् ।
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ २-८६-२५॥
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryarūpiṇīm |
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 2-86-25||

RMY 2-86-26

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत् ॥ २-८६-२६॥
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt || 2-86-26||

RMY 2-86-27

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ २-८६-२७॥
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā |
pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 2-86-27||

RMY 2-86-28

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥ २-८६-२८॥
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 2-86-28||

RMY 2-86-29

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ २-८६-२९॥
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharataḥ sainyaṃ yujyatāmityacodayat || 2-86-29||

RMY 2-86-30

ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान्हेमपरिष्क्रितान् ।
अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥ २-८६-३०॥
tato vājirathānyuktvā divyānhemapariṣkritān |
adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 2-86-30||

RMY 2-86-31

गजकन्यागजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः संप्रतस्थिरे ॥ २-८६-३१॥
gajakanyāgajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |
jīmūtā iva gharmānte saghoṣāḥ saṃpratasthire || 2-86-31||

RMY 2-86-32

विविधान्यपि यानानि महानि च लघूनि च ।
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः ॥ २-८६-३२॥
vividhānyapi yānāni mahāni ca laghūni ca |
prayayuḥ sumahārhāṇi pādaireva padātayaḥ || 2-86-32||

RMY 2-86-33

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ २-८६-३३॥
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 2-86-33||

RMY 2-86-34

स चार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः ॥ २-८६-३४॥
sa cārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayau śrīmānbharataḥ saparicchadaḥ || 2-86-34||

RMY 2-86-35

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ।
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ॥ २-८६-३५॥
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ |
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ || 2-86-35||

RMY 2-86-36

सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान् ।
महद्वनं तत्प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ २-८६-३६॥
sā saṃprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṃghān |
mahadvanaṃ tatpravigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 2-86-36||

Sarga: 87/111 (27)

RMY 2-87-1

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः ।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः संप्रदुद्रुवुः ॥ २-८७-१॥
tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsinaḥ |
arditā yūthapā mattāḥ sayūthāḥ saṃpradudruvuḥ || 2-87-1||

RMY 2-87-2

ऋक्षाः पृषतसंघाश्च रुरवश्च समन्ततः ।
दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २-८७-२॥
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca ruravaśca samantataḥ |
dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca || 2-87-2||

RMY 2-87-3

स संप्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः ।
वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥ २-८७-३॥
sa saṃpratasthe dharmātmā prīto daśarathātmajaḥ |
vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā || 2-87-3||

RMY 2-87-4

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः ।
महीं संछादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥ २-८७-४॥
sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmanaḥ |
mahīṃ saṃchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbudaḥ || 2-87-4||

RMY 2-87-5

तुरंगौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः ।
अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः ॥ २-८७-५॥
turaṃgaughairavatatā vāraṇaiśca mahājavaiḥ |
anālakṣyā ciraṃ kālaṃ tasminkāle babhūva bhūḥ || 2-87-5||

RMY 2-87-6

स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्त वाहनः ।
उवाच भरतः श्रीमान्वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥ २-८७-६॥
sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrānta vāhanaḥ |
uvāca bharataḥ śrīmānvasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam || 2-87-6||

RMY 2-87-7

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया ।
व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥ २-८७-७॥
yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā |
vyaktaṃ prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt || 2-87-7||

RMY 2-87-8

अयं गिरिश्चित्रकूटस्तथा मन्दाकिनी नदी ।
एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥ २-८७-८॥
ayaṃ giriścitrakūṭastathā mandākinī nadī |
etatprakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam || 2-87-8||

RMY 2-87-9

गिरेः सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य संप्रति ।
वारणैरवमृद्यन्ते मामकैः पर्वतोपमैः ॥ २-८७-९॥
gireḥ sānūni ramyāṇi citrakūṭasya saṃprati |
vāraṇairavamṛdyante māmakaiḥ parvatopamaiḥ || 2-87-9||

RMY 2-87-10

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु ।
नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥ २-८७-१०॥
muñcanti kusumānyete nagāḥ parvatasānuṣu |
nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanāḥ || 2-87-10||

RMY 2-87-11

किन्नराचरितोद्देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् ।
हयैः समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥ २-८७-११॥
kinnarācaritoddeśaṃ paśya śatrughna parvatam |
hayaiḥ samantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram || 2-87-11||

RMY 2-87-12

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः ।
वायुप्रविद्धाः शरदि मेघराज्य इवाम्बरे ॥ २-८७-१२॥
ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegāḥ pracoditāḥ |
vāyupraviddhāḥ śaradi megharājya ivāmbare || 2-87-12||

RMY 2-87-13

कुर्वन्ति कुसुमापीडाञ्शिरःसु सुरभीनमी ।
मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः ॥ २-८७-१३॥
kurvanti kusumāpīḍāñśiraḥsu surabhīnamī |
meghaprakāśaiḥ phalakairdākṣiṇātyā yathā narāḥ || 2-87-13||

RMY 2-87-14

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।
अयोध्येव जनाकीर्णा संप्रति प्रतिभाति मा ॥ २-८७-१४॥
niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam |
ayodhyeva janākīrṇā saṃprati pratibhāti mā || 2-87-14||

RMY 2-87-15

खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।
तं वहत्यनिलः शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥ २-८७-१५॥
khurairudīrito reṇurdivaṃ pracchādya tiṣṭhati |
taṃ vahatyanilaḥ śīghraṃ kurvanniva mama priyam || 2-87-15||

RMY 2-87-16

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यैरधिष्ठितान् ।
एतान्संपततः शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ २-८७-१६॥
syandanāṃsturagopetānsūtamukhyairadhiṣṭhitān |
etānsaṃpatataḥ śīghraṃ paśya śatrughna kānane || 2-87-16||

RMY 2-87-17

एतान्वित्रासितान्पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान् ।
एतमाविशतः शैलमधिवासं पतत्रिणाम् ॥ २-८७-१७॥
etānvitrāsitānpaśya barhiṇaḥ priyadarśanān |
etamāviśataḥ śailamadhivāsaṃ patatriṇām || 2-87-17||

RMY 2-87-18

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मा ।
तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥ २-८७-१८॥
atimātramayaṃ deśo manojñaḥ pratibhāti mā |
tāpasānāṃ nivāso'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā || 2-87-18||

RMY 2-87-19

मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने ।
मनोज्ञ रूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रितः ॥ २-८७-१९॥
mṛgā mṛgībhiḥ sahitā bahavaḥ pṛṣatā vane |
manojña rūpā lakṣyante kusumairiva citritaḥ || 2-87-19||

RMY 2-87-20

साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम् ।
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥ २-८७-२०॥
sādhu sainyāḥ pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānanam |
yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau || 2-87-20||

RMY 2-87-21

भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः ।
विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्ततः ॥ २-८७-२१॥
bharatasya vacaḥ śrutvā puruṣāḥ śastrapāṇayaḥ |
viviśustadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśustataḥ || 2-87-21||

RMY 2-87-22

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः ।
नामनुष्ये भवत्यग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥ २-८७-२२॥
te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatāḥ |
nāmanuṣye bhavatyagnirvyaktamatraiva rāghavau || 2-87-22||

RMY 2-87-23

अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परंतपौ ।
अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥ २-८७-२३॥
atha nātra naravyāghrau rājaputrau paraṃtapau |
anye rāmopamāḥ santi vyaktamatra tapasvinaḥ || 2-87-23||

RMY 2-87-24

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधु संमतम् ।
सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥ २-८७-२४॥
tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhu saṃmatam |
sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardanaḥ || 2-87-24||

RMY 2-87-25

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः ।
अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥ २-८७-२५॥
yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrataḥ |
ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca || 2-87-25||

RMY 2-87-26

एवमुक्तास्ततः सर्वे तत्र तस्थुः समन्ततः ।
भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत् ॥ २-८७-२६॥
evamuktāstataḥ sarve tatra tasthuḥ samantataḥ |
bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhat || 2-87-26||

RMY 2-87-27

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रतः ।
बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥ २-८७-२७॥
vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇāpi ca dhūmamagrataḥ |
babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā || 2-87-27||

Sarga: 88/111 (27)

RMY 2-88-1

दीर्घकालोषितस्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः ।
विदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन् ॥ २-८८-१॥
dīrghakāloṣitastasmingirau girivanapriyaḥ |
videhyāḥ priyamākāṅkṣansvaṃ ca cittaṃ vilobhayan || 2-88-1||

RMY 2-88-2

अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् ।
भार्याममरसंकाशः शचीमिव पुरंदरः ॥ २-८८-२॥
atha dāśarathiścitraṃ citrakūṭamadarśayat |
bhāryāmamarasaṃkāśaḥ śacīmiva puraṃdaraḥ || 2-88-2||

RMY 2-88-3

न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः ।
मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ॥ २-८८-३॥
na rājyādbhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhirvinābhavaḥ |
mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyamimaṃ girim || 2-88-3||

RMY 2-88-4

पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् ।
शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् ॥ २-८८-४॥
paśyemamacalaṃ bhadre nānādvijagaṇāyutam |
śikharaiḥ khamivodviddhairdhātumadbhirvibhūṣitam || 2-88-4||

RMY 2-88-5

केचिद्रजतसंकाशाः केचित्क्षतजसंनिभाः ।
पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः ॥ २-८८-५॥
kecidrajatasaṃkāśāḥ kecitkṣatajasaṃnibhāḥ |
pītamāñjiṣṭhavarṇāśca kecinmaṇivaraprabhāḥ || 2-88-5||

RMY 2-88-6

पुष्यार्ककेतुकाभाश्च केचिज्ज्योती रसप्रभाः ।
विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥ २-८८-६॥
puṣyārkaketukābhāśca kecijjyotī rasaprabhāḥ |
virājante'calendrasya deśā dhātuvibhūṣitāḥ || 2-88-6||

RMY 2-88-7

नानामृगगणद्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृतः ।
अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः ॥ २-८८-७॥
nānāmṛgagaṇadvīpitarakṣvṛkṣagaṇairvṛtaḥ |
aduṣṭairbhātyayaṃ śailo bahupakṣisamākulaḥ || 2-88-7||

RMY 2-88-8

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः ।
अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभिः ॥ २-८८-८॥
āmrajambvasanairlodhraiḥ priyālaiḥ panasairdhavaiḥ |
aṅkolairbhavyatiniśairbilvatindukaveṇubhiḥ || 2-88-8||

RMY 2-88-9

काश्मर्यरिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा ।
बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ॥ २-८८-९॥
kāśmaryariṣṭavaraṇairmadhūkaistilakaistathā |
badaryāmalakairnīpairvetradhanvanabījakaiḥ || 2-88-9||

RMY 2-88-10

पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः ।
एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥ २-८८-१०॥
puṣpavadbhiḥ phalopetaiśchāyāvadbhirmanoramaiḥ |
evamādibhirākīrṇaḥ śriyaṃ puṣyatyayaṃ giriḥ || 2-88-10||

RMY 2-88-11

शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान्कामहर्षणान् ।
किन्नरान्द्वंद्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः ॥ २-८८-११॥
śailaprastheṣu ramyeṣu paśyemānkāmaharṣaṇān |
kinnarāndvaṃdvaśo bhadre ramamāṇānmanasvinaḥ || 2-88-11||

RMY 2-88-12

शाखावसक्तान्खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च ।
पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडेद्देशान्मनोरमान् ॥ २-८८-१२॥
śākhāvasaktānkhaḍgāṃśca pravarāṇyambarāṇi ca |
paśya vidyādharastrīṇāṃ krīḍeddeśānmanoramān || 2-88-12||

RMY 2-88-13

जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित् ।
स्रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रवन्मद इव द्विपः ॥ २-८८-१३॥
jalaprapātairudbhedairniṣyandaiśca kvacitkvacit |
sravadbhirbhātyayaṃ śailaḥ sravanmada iva dvipaḥ || 2-88-13||

RMY 2-88-14

गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन् ।
घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥ २-८८-१४॥
guhāsamīraṇo gandhānnānāpuṣpabhavānvahan |
ghrāṇatarpaṇamabhyetya kaṃ naraṃ na praharṣayet || 2-88-14||

RMY 2-88-15

यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते ।
लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥ २-८८-१५॥
yadīha śarado'nekāstvayā sārdhamanindite |
lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śokaḥ pradhakṣyati || 2-88-15||

RMY 2-88-16

बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते ।
विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि ॥ २-८८-१६॥
bahupuṣpaphale ramye nānādvijagaṇāyute |
vicitraśikhare hyasminratavānasmi bhāmini || 2-88-16||

RMY 2-88-17

अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् ।
पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥ २-८८-१७॥
anena vanavāsena mayā prāptaṃ phaladvayam |
pituścānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā || 2-88-17||

RMY 2-88-18

वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह ।
पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसंयतान् ॥ २-८८-१८॥
vaidehi ramase kacciccitrakūṭe mayā saha |
paśyantī vividhānbhāvānmanovākkāyasaṃyatān || 2-88-18||

RMY 2-88-19

इदमेवामृतं प्राहू राज्ञां राजर्षयः परे ।
वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥ २-८८-१९॥
idamevāmṛtaṃ prāhū rājñāṃ rājarṣayaḥ pare |
vanavāsaṃ bhavārthāya pretya me prapitāmahāḥ || 2-88-19||

RMY 2-88-20

शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशोऽभितः ।
बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ॥ २-८८-२०॥
śilāḥ śailasya śobhante viśālāḥ śataśo'bhitaḥ |
bahulā bahulairvarṇairnīlapītasitāruṇaiḥ || 2-88-20||

RMY 2-88-21

निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव ।
ओषध्यः स्वप्रभा लक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ॥ २-८८-२१॥
niśi bhāntyacalendrasya hutāśanaśikhā iva |
oṣadhyaḥ svaprabhā lakṣmyā bhrājamānāḥ sahasraśaḥ || 2-88-21||

RMY 2-88-22

केचित्क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसंनिभाः ।
केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥ २-८८-२२॥
kecitkṣayanibhā deśāḥ kecidudyānasaṃnibhāḥ |
kecidekaśilā bhānti parvatasyāsya bhāmini || 2-88-22||

RMY 2-88-23

भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः ।
चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वतः शिवः ॥ २-८८-२३॥
bhittveva vasudhāṃ bhāti citrakūṭaḥ samutthitaḥ |
citrakūṭasya kūṭo'sau dṛśyate sarvataḥ śivaḥ || 2-88-23||

RMY 2-88-24

कुष्ठपुंनागतगरभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् ।
कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥ २-८८-२४॥
kuṣṭhapuṃnāgatagarabhūrjapatrottaracchadān |
kāmināṃ svāstarānpaśya kuśeśayadalāyutān || 2-88-24||

RMY 2-88-25

मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः ।
कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥ २-८८-२५॥
mṛditāścāpaviddhāśca dṛśyante kamalasrajaḥ |
kāmibhirvanite paśya phalāni vividhāni ca || 2-88-25||

RMY 2-88-26

वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून् ।
पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः ॥ २-८८-२६॥
vasvaukasārāṃ nalinīmatyetīvottarānkurūn |
parvataścitrakūṭo'sau bahumūlaphalodakaḥ || 2-88-26||

RMY 2-88-27

इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च ।
रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः ॥ २-८८-२७॥
imaṃ tu kālaṃ vanite vijahrivāṃstvayā ca sīte saha lakṣmaṇena ca |
ratiṃ prapatsye kuladharmavardhinīṃ satāṃ pathi svairniyamaiḥ paraiḥ sthitaḥ || 2-88-27||

Sarga: 89/111 (19)

RMY 2-89-1

अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः ।
अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥ २-८९-१॥
atha śailādviniṣkramya maithilīṃ kosaleśvaraḥ |
adarśayacchubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm || 2-89-1||

RMY 2-89-2

अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् ।
विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः ॥ २-८९-२॥
abravīcca varārohāṃ cārucandranibhānanām |
videharājasya sutāṃ rāmo rājīvalocanaḥ || 2-89-2||

RMY 2-89-3

विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् ।
कुसुमैरुपसंपन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ २-८९-३॥
vicitrapulināṃ ramyāṃ haṃsasārasasevitām |
kusumairupasaṃpannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 2-89-3||

RMY 2-89-4

नानाविधैस्तीररुहैर्वृतां पुष्पफलद्रुमैः ।
राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः ॥ २-८९-४॥
nānāvidhaistīraruhairvṛtāṃ puṣpaphaladrumaiḥ |
rājantīṃ rājarājasya nalinīmiva sarvataḥ || 2-89-4||

RMY 2-89-5

मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् ।
तीर्थानि रमणीयानि रतिं संजनयन्ति मे ॥ २-८९-५॥
mṛgayūthanipītāni kaluṣāmbhāṃsi sāmpratam |
tīrthāni ramaṇīyāni ratiṃ saṃjanayanti me || 2-89-5||

RMY 2-89-6

जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः ।
ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥ २-८९-६॥
jaṭājinadharāḥ kāle valkalottaravāsasaḥ |
ṛṣayastvavagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye || 2-89-6||

RMY 2-89-7

आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः ।
एतेऽपरे विशालाक्षि मुनयः संशितव्रताः ॥ २-८९-७॥
ādityamupatiṣṭhante niyamādūrdhvabāhavaḥ |
ete'pare viśālākṣi munayaḥ saṃśitavratāḥ || 2-89-7||

RMY 2-89-8

मारुतोद्धूत शिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः ।
पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् ॥ २-८९-८॥
mārutoddhūta śikharaiḥ pranṛtta iva parvataḥ |
pādapaiḥ patrapuṣpāṇi sṛjadbhirabhito nadīm || 2-89-8||

RMY 2-89-9

कच्चिन्मणिनिकाशोदां कच्चित्पुलिनशालिनीम् ।
कच्चित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ २-८९-९॥
kaccinmaṇinikāśodāṃ kaccitpulinaśālinīm |
kaccitsiddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 2-89-9||

RMY 2-89-10

निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसंचयान् ।
पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥ २-८९-१०॥
nirdhūtānvāyunā paśya vitatānpuṣpasaṃcayān |
poplūyamānānaparānpaśya tvaṃ jalamadhyagān || 2-89-10||

RMY 2-89-11

तांश्चातिवल्गु वचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः ।
अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्तः शुभा गिरः ॥ २-८९-११॥
tāṃścātivalgu vacaso rathāṅgāhvayanā dvijāḥ |
adhirohanti kalyāṇi niṣkūjantaḥ śubhā giraḥ || 2-89-11||

RMY 2-89-12

दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने ।
अधिकं पुरवासाच्च मन्ये च तव दर्शनात् ॥ २-८९-१२॥
darśanaṃ citrakūṭasya mandākinyāśca śobhane |
adhikaṃ puravāsācca manye ca tava darśanāt || 2-89-12||

RMY 2-89-13

विधूतकलुषैः सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः ।
नित्यविक्षोभित जलां विहाहस्व मया सह ॥ २-८९-१३॥
vidhūtakaluṣaiḥ siddhaistapodamaśamānvitaiḥ |
nityavikṣobhita jalāṃ vihāhasva mayā saha || 2-89-13||

RMY 2-89-14

सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दकिनीमिमाम् ।
कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥ २-८९-१४॥
sakhīvacca vigāhasva sīte mandakinīmimām |
kamalānyavamajjantī puṣkarāṇi ca bhāmini || 2-89-14||

RMY 2-89-15

त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम् ।
मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम् ॥ २-८९-१५॥
tvaṃ paurajanavadvyālānayodhyāmiva parvatam |
manyasva vanite nityaṃ sarayūvadimāṃ nadīm || 2-89-15||

RMY 2-89-16

लक्ष्मणश्चैव धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः ।
त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥ २-८९-१६॥
lakṣmaṇaścaiva dharmātmā mannideśe vyavasthitaḥ |
tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama || 2-89-16||

RMY 2-89-17

उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः ।
नायोध्यायै न राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह ॥ २-८९-१७॥
upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ madhumūlaphalāśanaḥ |
nāyodhyāyai na rājyāya spṛhaye'dya tvayā saha || 2-89-17||

RMY 2-89-18

इमां हि रम्यां गजयूथलोलितां निपीततोयां गजसिंहवानरैः ।
सुपुष्पितैः पुष्पधरैरलंकृतां न सोऽस्ति यः स्यान्न गतक्रमः सुखी ॥ २-८९-१८॥
imāṃ hi ramyāṃ gajayūthalolitāṃ nipītatoyāṃ gajasiṃhavānaraiḥ |
supuṣpitaiḥ puṣpadharairalaṃkṛtāṃ na so'sti yaḥ syānna gatakramaḥ sukhī || 2-89-18||

RMY 2-89-19

इतीव रामो बहुसंगतं वचः प्रिया सहायः सरितं प्रति ब्रुवन् ।
चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥ २-८९-१९॥
itīva rāmo bahusaṃgataṃ vacaḥ priyā sahāyaḥ saritaṃ prati bruvan |
cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ || 2-89-19||

Sarga: 90/111 (25)

RMY 2-90-1

तथा तत्रासतस्तस्य भरतस्योपयायिनः ।
सैन्य रेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभः स्पृशौ ॥ २-९०-१॥
tathā tatrāsatastasya bharatasyopayāyinaḥ |
sainya reṇuśca śabdaśca prādurāstāṃ nabhaḥ spṛśau || 2-90-1||

RMY 2-90-2

एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः ।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथा दुद्रुवुर्दिशः ॥ २-९०-२॥
etasminnantare trastāḥ śabdena mahatā tataḥ |
arditā yūthapā mattāḥ sayūthā dudruvurdiśaḥ || 2-90-2||

RMY 2-90-3

स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्रव राघवः ।
तांश्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत ॥ २-९०-३॥
sa taṃ sainyasamudbhūtaṃ śabdaṃ śuśrava rāghavaḥ |
tāṃśca vipradrutānsarvānyūthapānanvavaikṣata || 2-90-3||

RMY 2-90-4

तांश्च विद्रवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा स निःस्वनम् ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ २-९०-४॥
tāṃśca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā sa niḥsvanam |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 2-90-4||

RMY 2-90-5

हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया ।
भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥ २-९०-५॥
hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajāstvayā |
bhīmastanitagambhīrastumulaḥ śrūyate svanaḥ || 2-90-5||

RMY 2-90-6

राजा वा राजमात्रो वा मृगयामटते वने ।
अन्यद्वा श्वापदं किंचित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ।
सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिराज्ज्ञातुमर्हसि ॥ २-९०-६॥
rājā vā rājamātro vā mṛgayāmaṭate vane |
anyadvā śvāpadaṃ kiṃcitsaumitre jñātumarhasi |
sarvametadyathātattvamacirājjñātumarhasi || 2-90-6||

RMY 2-90-7

स लक्ष्मणः संत्वरितः सालमारुह्य पुष्पितम् ।
प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशमवैक्षत ॥ २-९०-७॥
sa lakṣmaṇaḥ saṃtvaritaḥ sālamāruhya puṣpitam |
prekṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ pūrvāṃ diśamavaikṣata || 2-90-7||

RMY 2-90-8

उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् ।
रथाश्वगजसंबाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः ॥ २-९०-८॥
udaṅmukhaḥ prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm |
rathāśvagajasaṃbādhāṃ yattairyuktāṃ padātibhiḥ || 2-90-8||

RMY 2-90-9

तामश्वगजसंपूर्णां रथध्वजविभूषिताम् ।
शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-९०-९॥
tāmaśvagajasaṃpūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām |
śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedamabravīt || 2-90-9||

RMY 2-90-10

अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च भजतां गुहाम् ।
सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ॥ २-९०-१०॥
agniṃ saṃśamayatvāryaḥ sītā ca bhajatāṃ guhām |
sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃśca kavacaṃ tathā || 2-90-10||

RMY 2-90-11

तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह ।
अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्यैतां मन्यसे चमूम् ॥ २-९०-११॥
taṃ rāmaḥ puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha |
aṅgāvekṣasva saumitre kasyaitāṃ manyase camūm || 2-90-11||

RMY 2-90-12

एवमुक्क्तस्तु रामेण लक्ष्माणो वाक्यमब्रवीत् ।
दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥ २-९०-१२॥
evamukktastu rāmeṇa lakṣmāṇo vākyamabravīt |
didhakṣanniva tāṃ senāṃ ruṣitaḥ pāvako yathā || 2-90-12||

RMY 2-90-13

संपन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् ।
आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ २-९०-१३॥
saṃpannaṃ rājyamicchaṃstu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam |
āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharataḥ sutaḥ || 2-90-13||

RMY 2-90-14

एष वै सुमहाञ्श्रीमान्विटपी संप्रकाशते ।
विराजत्युद्गतस्कन्धः कोविदार ध्वजो रथे ॥ २-९०-१४॥
eṣa vai sumahāñśrīmānviṭapī saṃprakāśate |
virājatyudgataskandhaḥ kovidāra dhvajo rathe || 2-90-14||

RMY 2-90-15

भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान् ।
एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः ॥ २-९०-१५॥
bhajantyete yathākāmamaśvānāruhya śīghragān |
ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajānāruhya sādinaḥ || 2-90-15||

RMY 2-90-16

गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहे ।
अथ वेहैव तिष्ठावः संनद्धावुद्यतायुधौ ।
अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे ॥ २-९०-१६॥
gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīra śrayāvahe |
atha vehaiva tiṣṭhāvaḥ saṃnaddhāvudyatāyudhau |
api nau vaśamāgacchetkovidāradhvajo raṇe || 2-90-16||

RMY 2-90-17

अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् ।
त्वया राघव संप्राप्तं सीतया च मया तथा ॥ २-९०-१७॥
api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat |
tvayā rāghava saṃprāptaṃ sītayā ca mayā tathā || 2-90-17||

RMY 2-90-18

यन्निमित्तं भवान्राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतीम् ।
संप्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ॥ २-९०-१८॥
yannimittaṃ bhavānrājyāccyuto rāghava śāśvatīm |
saṃprāpto'yamarirvīra bharato vadhya eva me || 2-90-18||

RMY 2-90-19

भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव ।
पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्यधर्मो विधीयते ।
एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुंधराम् ॥ २-९०-१९॥
bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava |
pūrvāpakāriṇāṃ tyāge na hyadharmo vidhīyate |
etasminnihate kṛtsnāmanuśādhi vasuṃdharām || 2-90-19||

RMY 2-90-20

अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका ।
मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ॥ २-९०-२०॥
adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā |
mayā paśyetsuduḥkhārtā hastibhagnamiva drumam || 2-90-20||

RMY 2-90-21

कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् ।
कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥ २-९०-२१॥
kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām |
kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām || 2-90-21||

RMY 2-90-22

अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद ।
मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ॥ २-९०-२२॥
adyemaṃ saṃyataṃ krodhamasatkāraṃ ca mānada |
mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣviva hutāśanam || 2-90-22||

RMY 2-90-23

अद्यैतच्चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः ।
भिन्दञ्शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥ २-९०-२३॥
adyaitaccitrakūṭasya kānanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
bhindañśatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam || 2-90-23||

RMY 2-90-24

शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा ।
श्वापदाः परिकर्षन्तु नराश्च निहतान्मया ॥ २-९०-२४॥
śarairnirbhinnahṛdayānkuñjarāṃsturagāṃstathā |
śvāpadāḥ parikarṣantu narāśca nihatānmayā || 2-90-24||

RMY 2-90-25

शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मि महावने ।
ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥ २-९०-२५॥
śarāṇāṃ dhanuṣaścāhamanṛṇo'smi mahāvane |
sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ || 2-90-25||

Sarga: 91/111 (17)

RMY 2-91-1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् ।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २-९१-१॥
susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrchitam |
rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt || 2-91-1||

RMY 2-91-2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा ।
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २-९१-२॥
kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā |
maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate || 2-91-2||

RMY 2-91-3

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति ।
अस्मासु मनसाप्येष नाहितं किंचिदाचरेत् ॥ २-९१-३॥
prāptakālaṃ yadeṣo'smānbharato draṣṭumicchati |
asmāsu manasāpyeṣa nāhitaṃ kiṃcidācaret || 2-91-3||

RMY 2-91-4

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा न किम् ।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥ २-९१-४॥
vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā na kim |
īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase || 2-91-4||

RMY 2-91-5

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः ।
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ २-९१-५॥
na hi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vacaḥ |
ahaṃ hyapriyamuktaḥ syāṃ bharatasyāpriye kṛte || 2-91-5||

RMY 2-91-6

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिदापदि ।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ २-९१-६॥
kathaṃ nu putrāḥ pitaraṃ hanyuḥ kasyāṃcidāpadi |
bhrātā vā bhrātaraṃ hanyātsaumitre prāṇamātmanaḥ || 2-91-6||

RMY 2-91-7

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे ।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ २-९१-७॥
yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase |
vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām || 2-91-7||

RMY 2-91-8

उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः ।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २-९१-८॥
ucyamāno hi bharato mayā lakṣmaṇa tattvataḥ |
rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati || 2-91-8||

RMY 2-91-9

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः ।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २-९१-९॥
tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rataḥ |
lakṣmaṇaḥ praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā || 2-91-9||

RMY 2-91-10

व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह ।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः ॥ २-९१-१०॥
vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ pratyuvāca ha |
eṣa manye mahābāhurihāsmāndraṣṭumāgataḥ || 2-91-10||

RMY 2-91-11

वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ।
इमां वाप्येश वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ॥ २-९१-११॥
vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati |
imāṃ vāpyeśa vaidehīmatyantasukhasevinīm || 2-91-11||

RMY 2-91-12

एतौ तौ संप्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।
वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २-९१-१२॥
etau tau saṃprakāśete gotravantau manoramau |
vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau || 2-91-12||

RMY 2-91-13

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे ।
नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ २-९१-१३॥
sa eṣa sumahākāyaḥ kampate vāhinīmukhe |
nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhastātasya dhīmataḥ || 2-91-13||

RMY 2-91-14

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिंजयः ।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २-९१-१४॥
avatīrya tu sālāgrāttasmātsa samitiṃjayaḥ |
lakṣmaṇaḥ prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvataḥ || 2-91-14||

RMY 2-91-15

भरतेनाथ संदिष्टा संमर्दो न भवेदिति ।
समन्तात्तस्य शैलस्य सेनावासमकल्पयत् ॥ २-९१-१५॥
bharatenātha saṃdiṣṭā saṃmardo na bhavediti |
samantāttasya śailasya senāvāsamakalpayat || 2-91-15||

RMY 2-91-16

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा ।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ २-९१-१६॥
adhyardhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā |
pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā || 2-91-16||

RMY 2-91-17

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् ।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ २-९१-१७॥
sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darpam |
prasādanārthaṃ raghunandanasya virocate nītimatā praṇītā || 2-91-17||

Sarga: 92/111 (15)

RMY 2-92-1

निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः ।
अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्तकम् ॥ २-९२-१॥
niveśya senāṃ tu vibhuḥ padbhyāṃ pādavatāṃ varaḥ |
abhigantuṃ sa kākutsthamiyeṣa guruvartakam || 2-92-1||

RMY 2-92-2

निविष्ट मात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् ।
भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २-९२-२॥
niviṣṭa mātre sainye tu yathoddeśaṃ vinītavat |
bharato bhrātaraṃ vākyaṃ śatrughnamidamabravīt || 2-92-2||

RMY 2-92-3

क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसंघैः समन्ततः ।
लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ २-९२-३॥
kṣipraṃ vanamidaṃ saumya narasaṃghaiḥ samantataḥ |
lubdhaiśca sahitairebhistvamanveṣitumarhasi || 2-92-3||

RMY 2-92-4

यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् ।
वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-४॥
yāvanna rāmaṃ drakṣyāmi lakṣmaṇaṃ vā mahābalam |
vaidehīṃ vā mahābhāgāṃ na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-4||

RMY 2-92-5

यावन्न चन्द्रसंकाशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम् ।
भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-५॥
yāvanna candrasaṃkāśaṃ drakṣyāmi śubhamānanam |
bhrātuḥ padmapalāśākṣaṃ na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-5||

RMY 2-92-6

यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिव व्यञ्जनान्वितौ ।
शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-६॥
yāvanna caraṇau bhrātuḥ pārthiva vyañjanānvitau |
śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-6||

RMY 2-92-7

यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः ।
अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ २-९२-७॥
yāvanna rājye rājyārhaḥ pitṛpaitāmahe sthitaḥ |
abhiṣekajalaklinno na me śāntirbhaviṣyati || 2-92-7||

RMY 2-92-8

कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा ।
भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति ॥ २-९२-८॥
kṛtakṛtyā mahābhāgā vaidehī janakātmajā |
bhartāraṃ sāgarāntāyāḥ pṛthivyā yānugacchati || 2-92-8||

RMY 2-92-9

सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः ।
यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इवनन्दने ॥ २-९२-९॥
subhagaścitrakūṭo'sau girirājopamo giriḥ |
yasminvasati kākutsthaḥ kubera ivanandane || 2-92-9||

RMY 2-92-10

कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम् ।
यदध्यास्ते महातेजा रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ २-९२-१०॥
kṛtakāryamidaṃ durgaṃ vanaṃ vyālaniṣevitam |
yadadhyāste mahātejā rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 2-92-10||

RMY 2-92-11

एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरुषर्षभः ।
पद्भ्यामेव महातेजाः प्रविवेश महद्वनम् ॥ २-९२-११॥
evamuktvā mahātejā bharataḥ puruṣarṣabhaḥ |
padbhyāmeva mahātejāḥ praviveśa mahadvanam || 2-92-11||

RMY 2-92-12

स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु ।
पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः ॥ २-९२-१२॥
sa tāni drumajālāni jātāni girisānuṣu |
puṣpitāgrāṇi madhyena jagāma vadatāṃ varaḥ || 2-92-12||

RMY 2-92-13

स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम् ।
रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम् ॥ २-९२-१३॥
sa gireścitrakūṭasya sālamāsādya puṣpitam |
rāmāśramagatasyāgnerdadarśa dhvajamucchritam || 2-92-13||

RMY 2-92-14

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्मुमोद सहबान्धवः ।
अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः ॥ २-९२-१४॥
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmānmumoda sahabāndhavaḥ |
atra rāma iti jñātvā gataḥ pāramivāmbhasaḥ || 2-92-14||

RMY 2-92-15

स चित्रकूटे तु गिरौ निशाम्य रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् ।
गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥ २-९२-१५॥
sa citrakūṭe tu girau niśāmya rāmāśramaṃ puṇyajanopapannam |
guhena sārdhaṃ tvarito jagāma punarniveśyaiva camūṃ mahātmā || 2-92-15||

Sarga: 93/111 (41)

RMY 2-93-1

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ २-९३-१॥
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 2-93-1||

RMY 2-93-2

ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर्मे शीघ्रमानय ।
इति तरितमग्रे स जागम गुरुवत्सलः ॥ २-९३-२॥
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝrme śīghramānaya |
iti taritamagre sa jāgama guruvatsalaḥ || 2-93-2||

RMY 2-93-3

सुमन्त्रस्त्वपि शतुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदार्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ २-९३-३॥
sumantrastvapi śatughnamadūrādanvapadyata |
rāmadārśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 2-93-3||

RMY 2-93-4

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम् ।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ २-९३-४॥
gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 2-93-4||

RMY 2-93-5

शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा ।
काष्टानि चावभग्नानि पुष्पाण्यवचितानि च ॥ २-९३-५॥
śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā |
kāṣṭāni cāvabhagnāni puṣpāṇyavacitāni ca || 2-93-5||

RMY 2-93-6

ददर्श च वने तस्मिन्महतः संचयान्कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात् ॥ २-९३-६॥
dadarśa ca vane tasminmahataḥ saṃcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt || 2-93-6||

RMY 2-93-7

गच्छनेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरतस्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ २-९३-७॥
gacchaneva mahābāhurdyutimānbharatastadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 2-93-7||

RMY 2-93-8

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ २-९३-८॥
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 2-93-8||

RMY 2-93-9

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ॥ २-९३-९॥
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantumicchatā || 2-93-9||

RMY 2-93-10

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ २-९३-१०॥
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 2-93-10||

RMY 2-93-11

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः ॥ २-९३-११॥
yamevādhātumicchanti tāpasāḥ satataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ || 2-93-11||

RMY 2-93-12

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ २-९३-१२॥
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 2-93-12||

RMY 2-93-13

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ २-९३-१३॥
atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 2-93-13||

RMY 2-93-14

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन्मे जन्म सजीवितम् ॥ २-९३-१४॥
jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhinme janma sajīvitam || 2-93-14||

RMY 2-93-15

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
सरान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ २-९३-१५॥
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 2-93-15||

RMY 2-93-16

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश्च पुनः पुनः ॥ २-९३-१६॥
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāśca punaḥ punaḥ || 2-93-16||

RMY 2-93-17

एवं स विलपंस्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ २-९३-१७॥
evaṃ sa vilapaṃstasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 2-93-17||

RMY 2-93-18

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ २-९३-१८॥
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 2-93-18||

RMY 2-93-19

शक्रायुध निकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ २-९३-१९॥
śakrāyudha nikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 2-93-19||

RMY 2-93-20

अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैः शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ २-९३-२०॥
arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgataiḥ śaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpairbhogavatīmiva || 2-93-20||

RMY 2-93-21

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ २-९३-२१॥
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 2-93-21||

RMY 2-93-22

गोधाङ्गुलित्रैरासाक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः ।
अरिसंघैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव ॥ २-९३-२२॥
godhāṅgulitrairāsāktaiścitraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
arisaṃghairanādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhāmiva || 2-93-22||

RMY 2-93-23

प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ २-९३-२३॥
prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 2-93-23||

RMY 2-93-24

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनां जटामण्डलधारिणम् ॥ २-९३-२४॥
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 2-93-24||

RMY 2-93-25

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ २-९३-२५॥
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 2-93-25||

RMY 2-93-26

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ २-९३-२६॥
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam || 2-93-26||

RMY 2-93-27

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २-९३-२७॥
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 2-93-27||

RMY 2-93-28

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्दुःखमोहपरिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥ २-९३-२८॥
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmānduḥkhamohapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ || 2-93-28||

RMY 2-93-29

दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन्धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ २-९३-२९॥
dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā |
aśaknuvandhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 2-93-29||

RMY 2-93-30

यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ २-९३-३०॥
yaḥ saṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīnaḥ so'yamāste mamāgrajaḥ || 2-93-30||

RMY 2-93-31

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ २-९३-३१॥
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 2-93-31||

RMY 2-93-32

अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसस्तदा ।
सोऽयं जटाभारमिमं सहते राघवः कथम् ॥ २-९३-३२॥
adhārayadyo vividhāścitrāḥ sumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ sahate rāghavaḥ katham || 2-93-32||

RMY 2-93-33

यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य संचयः ।
शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ २-९३-३३॥
yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya saṃcayaḥ |
śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 2-93-33||

RMY 2-93-34

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ २-९३-३४॥
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 2-93-34||

RMY 2-93-35

मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ २-९३-३५॥
mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 2-93-35||

RMY 2-93-36

इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ २-९३-३६॥
ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 2-93-36||

RMY 2-93-37

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किंचन ॥ २-९३-३७॥
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiṃcana || 2-93-37||

RMY 2-93-38

बाष्पापिहित कण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्ततः ॥ २-९३-३८॥
bāṣpāpihita kaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakattataḥ || 2-93-38||

RMY 2-93-39

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामोऽप्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ २-९३-३९॥
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmo'pyaśrūṇyavartayat || 2-93-39||

RMY 2-93-40

ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ २-९३-४०॥
tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām || 2-93-40||

RMY 2-93-41

तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतांस्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ २-९३-४१॥
tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃstatra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 2-93-41||

Sarga: 94/111 (59)

RMY 2-94-1

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः ॥ २-९४-१॥
āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |
aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 2-94-1||

RMY 2-94-2

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ २-९४-२॥
kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |
na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 2-94-2||

RMY 2-94-3

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।
दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन्किं तात वनमागतः ॥ २-९४-३॥
cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |
duṣpratīkamaraṇye'sminkiṃ tāta vanamāgataḥ || 2-94-3||

RMY 2-94-4

कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः ।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः ॥ २-९४-४॥
kacciddaśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ |
rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 2-94-4||

RMY 2-94-5

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ २-९४-५॥
sa kaccidbrāhmaṇo vidvāndharmanityo mahādyutiḥ |
ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 2-94-5||

RMY 2-94-6

तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ २-९४-६॥
tāta kaccicca kausalyā sumitrā ca prajāvatī |
sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 2-94-6||

RMY 2-94-7

कच्चिद्विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २-९४-७॥
kaccidvinaya saṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |
anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 2-94-7||

RMY 2-94-8

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २-९४-८॥
kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 2-94-8||

RMY 2-94-9

इष्वस्त्रवरसंपन्नमर्थशास्त्रविशारदम् ।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ २-९४-९॥
iṣvastravarasaṃpannamarthaśāstraviśāradam |
sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 2-94-9||

RMY 2-94-10

कच्चिदात्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ २-९४-१०॥
kaccidātma samāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ |
kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 2-94-10||

RMY 2-94-11

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ २-९४-११॥
mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |
susaṃvṛto mantradharairamātyaiḥ śāstrakovidaiḥ || 2-94-11||

RMY 2-94-12

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे ।
कच्चिंश्चापररात्रिषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ २-९४-१२॥
kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibudhyase |
kacciṃścāpararātriṣu cintayasyarthanaipuṇam || 2-94-12||

RMY 2-94-13

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ २-९४-१३॥
kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha |
kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 2-94-13||

RMY 2-94-14

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ २-९४-१४॥
kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |
kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 2-94-14||

RMY 2-94-15

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २-९४-१५॥
kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |
viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 2-94-15||

RMY 2-94-16

कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्वा वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २-९४-१६॥
kaccinna tarkairyuktvā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |
tvayā vā tava vāmātyairbudhyate tāta mantritam || 2-94-16||

RMY 2-94-17

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ २-९४-१७॥
kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ mahat || 2-94-17||

RMY 2-94-18

सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।
अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ २-९४-१८॥
sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yadyupāste mahīpatiḥ |
atha vāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 2-94-18||

RMY 2-94-19

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २-९४-१९॥
eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 2-94-19||

RMY 2-94-20

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २-९४-२०॥
kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 2-94-20||

RMY 2-94-21

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २-९४-२१॥
amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn |
śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu || 2-94-21||

RMY 2-94-22

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २-९४-२२॥
kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 2-94-22||

RMY 2-94-23

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २-९४-२३॥
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam |
śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate || 2-94-23||

RMY 2-94-24

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमाञ्शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ २-९४-२४॥
kacciddhṛṣṭaśca śūraśca dhṛtimānmatimāñśuciḥ |
kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ || 2-94-24||

RMY 2-94-25

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २-९४-२५॥
balavantaśca kaccitte mukhyā yuddhaviśāradāḥ |
dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ || 2-94-25||

RMY 2-94-26

कचिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ २-९४-२६॥
kacidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |
saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 2-94-26||

RMY 2-94-27

कालातिक्रमणे ह्येव भक्त वेतनयोर्भृताः ।
भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ॥ २-९४-२७॥
kālātikramaṇe hyeva bhakta vetanayorbhṛtāḥ |
bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ || 2-94-27||

RMY 2-94-28

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः ॥ २-९४-२८॥
kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃstavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ || 2-94-28||

RMY 2-94-29

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २-९४-२९॥
kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |
yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 2-94-29||

RMY 2-94-30

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २-९४-३०॥
kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |
tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 2-94-30||

RMY 2-94-31

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥ २-९४-३१॥
kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |
durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 2-94-31||

RMY 2-94-32

कच्चिन्न लोकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
अनर्थ कुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ २-९४-३२॥
kaccinna lokāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |
anartha kuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 2-94-32||

RMY 2-94-33

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ २-९४-३३॥
dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |
buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 2-94-33||

RMY 2-94-34

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥ २-९४-३४॥
vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |
satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām || 2-94-34||

RMY 2-94-35

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा ।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामात्यैः सहस्रशः ॥ २-९४-३५॥
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā |
jitendriyairmahotsāhairvṛtāmātyaiḥ sahasraśaḥ || 2-94-35||

RMY 2-94-36

प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
कच्चित्समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ २-९४-३६॥
prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |
kaccitsamuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 2-94-36||

RMY 2-94-37

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तडागैश्चोपशोभितः ॥ २-९४-३७॥
kacciccaityaśatairjuṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ |
devasthānaiḥ prapābhiśca taḍāgaiścopaśobhitaḥ || 2-94-37||

RMY 2-94-38

प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिरभिवर्जितः ॥ २-९४-३८॥
prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ |
sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhirabhivarjitaḥ || 2-94-38||

RMY 2-94-39

अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ २-९४-३९॥
adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ |
kaccijjanapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 2-94-39||

RMY 2-94-40

कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ २-९४-४०॥
kaccitte dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |
vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 2-94-40||

RMY 2-94-41

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ २-९४-४१॥
teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |
rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 2-94-41||

RMY 2-94-42

कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ २-९४-४२॥
kaccitstriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 2-94-42||

RMY 2-94-43

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कुञ्जराणां च तृप्यसि ।
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे ॥ २-९४-४३॥
kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi |
kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |
utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe || 2-94-43||

RMY 2-94-44

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ २-९४-४४॥
kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 2-94-44||

RMY 2-94-45

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ २-९४-४५॥
āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |
apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 2-94-45||

RMY 2-94-46

देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ २-९४-४६॥
devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca |
yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 2-94-46||

RMY 2-94-47

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चोरकर्मणा ।
अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्बध्यते शुचिः ॥ २-९४-४७॥
kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścorakarmaṇā |
apṛṣṭaḥ śāstrakuśalairna lobhādbadhyate śuciḥ || 2-94-47||

RMY 2-94-48

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ २-९४-४८॥
gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ |
kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 2-94-48||

RMY 2-94-49

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुगतस्य च राघव ।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ २-९४-४९॥
vyasane kaccidāḍhyasya dugatasya ca rāghava |
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 2-94-49||

RMY 2-94-50

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव ।
तानि पुत्रपशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ २-९४-५०॥
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyasrāṇi rāghava |
tāni putrapaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 2-94-50||

RMY 2-94-51

कच्चिद्वृधांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव ।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ २-९४-५१॥
kaccidvṛdhāṃśca bālāṃśca vaidyamukhyāṃśca rāghava |
dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 2-94-51||

RMY 2-94-52

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान्देवतातिथीन् ।
चैत्यांश्च सर्वान्सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २-९४-५२॥
kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasāndevatātithīn |
caityāṃśca sarvānsiddhārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 2-94-52||

RMY 2-94-53

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः ।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे ॥ २-९४-५३॥
kaccidarthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ |
ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase || 2-94-53||

RMY 2-94-54

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्भरत सेवसे ॥ २-९४-५४॥
kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |
vibhajya kāle kālajña sarvānbharata sevase || 2-94-54||

RMY 2-94-55

कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ २-९४-५५॥
kaccitte brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidaḥ |
āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha || 2-94-55||

RMY 2-94-56

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ २-९४-५६॥
nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 2-94-56||

RMY 2-94-57

एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम् ॥ २-९४-५७॥
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |
niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparilakṣaṇam || 2-94-57||

RMY 2-94-58

मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः ।
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ॥ २-९४-५८॥
maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ |
kaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 2-94-58||

RMY 2-94-59

कच्चित्स्वादुकृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि ॥ २-९४-५९॥
kaccitsvādukṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |
kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ saṃprayacchasi || 2-94-59||

Sarga: 95/111 (47)

RMY 2-95-1

रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ।
किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥ २-९५-१॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha |
kiṃ me dharmādvihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati || 2-95-1||

RMY 2-95-2

शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।
ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजन्न कनीयान्भवेन्नृपः ॥ २-९५-२॥
śāśvato'yaṃ sadā dharmaḥ sthito'smāsu nararṣabha |
jyeṣṭha putre sthite rājanna kanīyānbhavennṛpaḥ || 2-95-2||

RMY 2-95-3

स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव ।
अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥ २-९५-३॥
sa samṛddhāṃ mayā sārdhamayodhyāṃ gaccha rāghava |
abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ || 2-95-3||

RMY 2-95-4

राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे संमतो मम ।
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥ २-९५-४॥
rājānaṃ mānuṣaṃ prāhurdevatve saṃmato mama |
yasya dharmārthasahitaṃ vṛttamāhuramānuṣam || 2-95-4||

RMY 2-95-5

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते ।
दिवमार्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥ २-९५-५॥
kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyamāśrite |
divamārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ || 2-95-5||

RMY 2-95-6

उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥ २-९५-६॥
uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatāmudakaṃ pituḥ |
ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvameva kṛtodakau || 2-95-6||

RMY 2-95-7

प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव ।
अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥ २-९५-७॥
priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava |
akṣayyaṃ bhavatītyāhurbhavāṃścaiva pituḥ priyaḥ || 2-95-7||

RMY 2-95-8

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २-९५-८॥
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām |
rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ || 2-95-8||

RMY 2-95-9

वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परंतपः ।
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २-९५-९॥
vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ paraṃtapaḥ |
pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ |
vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha || 2-95-9||

RMY 2-95-10

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २-९५-१०॥
tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram || 2-95-10||

RMY 2-95-11

भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २-९५-११॥
bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam |
rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai || 2-95-11||

RMY 2-95-12

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम् ॥ २-९५-१२॥
sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan |
upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum || 2-95-12||

RMY 2-95-13

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना ।
यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः ॥ २-९५-१३॥
kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā |
yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ || 2-95-13||

RMY 2-95-14

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ ।
शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २-९५-१४॥
aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha |
śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ || 2-95-14||

RMY 2-95-15

निष्प्रधानामनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम् ।
निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २-९५-१५॥
niṣpradhānāmanekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām |
nivṛttavanavāso'pi nāyodhyāṃ gantumutsahe || 2-95-15||

RMY 2-95-16

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २-९५-१६॥
samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ paraṃtapa |
ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate || 2-95-16||

RMY 2-95-17

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २-९५-१७॥
purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |
vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhānyaham || 2-95-17||

RMY 2-95-18

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २-९५-१८॥
evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghavaḥ |
uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām || 2-95-18||

RMY 2-95-19

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २-९५-१९॥
sīte mṛtaste śvaśuraḥ pitrā hīno'si lakṣmaṇa |
bharato duḥkhamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim || 2-95-19||

RMY 2-95-20

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २-९५-२०॥
sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām |
uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ || 2-95-20||

RMY 2-95-21

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २-९५-२१॥
ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram |
jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ || 2-95-21||

RMY 2-95-22

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २-९५-२२॥
sītā purastādvrajatu tvamenāmabhito vraja |
ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā || 2-95-22||

RMY 2-95-23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढ भक्तिमान् ॥ २-९५-२३॥
tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ |
mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍha bhaktimān || 2-95-23||

RMY 2-95-24

सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २-९५-२४॥
sumantrastairnṛpasutaiḥ sārdhamāśvāsya rāghavam |
avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām || 2-95-24||

RMY 2-95-25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २-९५-२५॥
te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrādupāgamya yaśasvinaḥ |
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām || 2-95-25||

RMY 2-95-26

शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद्भवत्विति ॥ २-९५-२६॥
śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakardamam |
siṣicustūdakaṃ rājñe tata etadbhavatviti || 2-95-26||

RMY 2-95-27

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ २-९५-२७॥
pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim |
diśaṃ yāmyāmabhimukho rudanvacanamabravīt || 2-95-27||

RMY 2-95-28

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २-९५-२८॥
etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam |
pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu || 2-95-28||

RMY 2-95-29

ततो मन्दाकिनी तीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २-९५-२९॥
tato mandākinī tīrātpratyuttīrya sa rāghavaḥ |
pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 2-95-29||

RMY 2-95-30

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ २-९५-३०॥
aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare |
nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudanvacanamabravīt || 2-95-30||

RMY 2-95-31

इदं भुङ्क्ष्व महाराजप्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २-९५-३१॥
idaṃ bhuṅkṣva mahārājaprīto yadaśanā vayam |
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 2-95-31||

RMY 2-95-32

ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २-९५-३२॥
tatastenaiva mārgeṇa pratyuttīrya nadītaṭāt |
āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam || 2-95-32||

RMY 2-95-33

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २-९५-३३॥
tataḥ parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpatiḥ |
parijagrāha pāṇibhyāmubhau bharatalakṣmaṇau || 2-95-33||

RMY 2-95-34

तेषां तु रुदतां शब्दात्प्रतिश्रुत्काभवद्गिरौ ।
भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥ २-९५-३४॥
teṣāṃ tu rudatāṃ śabdātpratiśrutkābhavadgirau |
bhrātṝṇāṃ saha vaidehyā siṃhānāṃ nardatāmiva || 2-95-34||

RMY 2-95-35

विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ।
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्शब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २-९५-३५॥
vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikāḥ |
abruvaṃścāpi rāmeṇa bharataḥ saṃgato dhruvam |
teṣāmeva mahāñśabdaḥ śocatāṃ pitaraṃ mṛtam || 2-95-35||

RMY 2-95-36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येक मनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २-९५-३६॥
atha vāsānparityajya taṃ sarve'bhimukhāḥ svanam |
apyeka manaso jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitāḥ || 2-95-36||

RMY 2-95-37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २-९५-३७॥
hayairanye gajairanye rathairanye svalaṃkṛtaiḥ |
sukumārāstathaivānye padbhireva narā yayuḥ || 2-95-37||

RMY 2-95-38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २-९५-३८॥
aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā |
draṣṭukāmo janaḥ sarvo jagāma sahasāśramam || 2-95-38||

RMY 2-95-39

भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः ॥ २-९५-३९॥
bhrātṝṇāṃ tvaritāste tu draṣṭukāmāḥ samāgamam |
yayurbahuvidhairyānaiḥ khuranemisamākulaiḥ || 2-95-39||

RMY 2-95-40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २-९५-४०॥
sā bhūmirbahubhiryānaiḥ khuranemisamāhatā |
mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgame || 2-95-40||

RMY 2-95-41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २-९५-४१॥
tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ |
āvāsayanto gandhena jagmuranyadvanaṃ tataḥ || 2-95-41||

RMY 2-95-42

वराहमृगसिंहाश्च महिषाः सर्क्षवानराः ।
व्याघ्र गोकर्णगवया वित्रेषुः पृषतैः सह ॥ २-९५-४२॥
varāhamṛgasiṃhāśca mahiṣāḥ sarkṣavānarāḥ |
vyāghra gokarṇagavayā vitreṣuḥ pṛṣataiḥ saha || 2-95-42||

RMY 2-95-43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २-९५-४३॥
rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ |
tathā puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ || 2-95-43||

RMY 2-95-44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २-९५-४४॥
tena śabdena vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam |
manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā || 2-95-44||

RMY 2-95-45

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २-९५-४५॥
tānnarānbāṣpapūrṇākṣānsamīkṣyātha suduḥkhitān |
paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvacca saḥ || 2-95-45||

RMY 2-95-46

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २-९५-४६॥
sa tatra kāṃścitpariṣasvaje narānnarāśca kecittu tamabhyavādayan |
cakāra sarvānsavayasyabāndhavānyathārhamāsādya tadā nṛpātmajaḥ || 2-95-46||

RMY 2-95-47

ततः स तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन्स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे ॥ २-९५-४७॥
tataḥ sa teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuvinādayansvanaḥ |
guhā girīṇāṃ ca diśaśca saṃtataṃ mṛdaṅgaghoṣapratimo viśuśruve || 2-95-47||

Sarga: 96/111 (29)

RMY 2-96-1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ २-९६-१॥
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 2-96-1||

RMY 2-96-2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २-९६-२॥
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2-96-2||

RMY 2-96-3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥ २-९६-३॥
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 2-96-3||

RMY 2-96-4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्ट कर्मणाम् ।
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः ॥ २-९६-४॥
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭa karmaṇām |
vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ || 2-96-4||

RMY 2-96-5

इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ २-९६-५॥
itaḥ sumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 2-96-5||

RMY 2-96-6

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ २-९६-६॥
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 2-96-6||

RMY 2-96-7

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ २-९६-७॥
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 2-96-7||

RMY 2-96-8

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ २-९६-८॥
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 2-96-8||

RMY 2-96-9

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ २-९६-९॥
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 2-96-9||

RMY 2-96-10

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ २-९६-१०॥
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ || 2-96-10||

RMY 2-96-11

अतो दुःखतरं लोके न किंचित्प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ २-९६-११॥
ato duḥkhataraṃ loke na kiṃcitpratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān || 2-96-11||

RMY 2-96-12

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ २-९६-१२॥
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 2-96-12||

RMY 2-96-13

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम् ॥ २-९६-१३॥
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargāccyutamivāmaram || 2-96-13||

RMY 2-96-14

सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः ।
आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ २-९६-१४॥
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 2-96-14||

RMY 2-96-15

तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ्शुभान् ।
मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः ॥ २-९६-१५॥
tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñśubhān |
mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ || 2-96-15||

RMY 2-96-16

ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ २-९६-१६॥
tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśairmṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ |
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 2-96-16||

RMY 2-96-17

सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ २-९६-१७॥
saumitrirapi tāḥ sarvā mātṝḥ saṃprekṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 2-96-17||

RMY 2-96-18

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ २-९६-१८॥
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 2-96-18||

RMY 2-96-19

सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ २-९६-१९॥
sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 2-96-19||

RMY 2-96-20

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २-९६-२०॥
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 2-96-20||

RMY 2-96-21

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने ॥ २-९६-२१॥
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane || 2-96-21||

RMY 2-96-22

पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २-९६-२२॥
padmamātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 2-96-22||

RMY 2-96-23

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् ।
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः ॥ २-९६-२३॥
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ || 2-96-23||

RMY 2-96-24

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः ॥ २-९६-२४॥
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ || 2-96-24||

RMY 2-96-25

पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २-९६-२५॥
purohitasyāgnisamasya tasya vai bṛhaspaterindra ivāmarādhipaḥ |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 2-96-25||

RMY 2-96-26

ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २-९६-२६॥
tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam || 2-96-26||

RMY 2-96-27

उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २-९६-२७॥
upopaviṣṭastu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 2-96-27||

RMY 2-96-28

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २-९६-२८॥
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 2-96-28||

RMY 2-96-29

स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥ २-९६-२९॥
sa rāghavaḥ satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharataśca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyaiḥ sahitāstrayo'gnayaḥ || 2-96-29||

Sarga: 97/111 (24)

RMY 2-97-1

तं तु रामः समाश्वास्य भ्रातरं गुरुवत्सलम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २-९७-१॥
taṃ tu rāmaḥ samāśvāsya bhrātaraṃ guruvatsalam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā praṣṭuṃ samupacakrame || 2-97-1||

RMY 2-97-2

किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया ।
यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ॥ २-९७-२॥
kimetadiccheyamahaṃ śrotuṃ pravyāhṛtaṃ tvayā |
yasmāttvamāgato deśamimaṃ cīrajaṭājinī || 2-97-2||

RMY 2-97-3

यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः ।
हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ २-९७-३॥
yannimittamimaṃ deśaṃ kṛṣṇājinajaṭādharaḥ |
hitvā rājyaṃ praviṣṭastvaṃ tatsarvaṃ vaktumarhasi || 2-97-3||

RMY 2-97-4

इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-९७-४॥
ityuktaḥ kekayīputraḥ kākutsthena mahātmanā |
pragṛhya balavadbhūyaḥ prāñjalirvākyamabravīt || 2-97-4||

RMY 2-97-5

आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः ॥ २-९७-५॥
āryaṃ tātaḥ parityajya kṛtvā karma suduṣkaram |
gataḥ svargaṃ mahābāhuḥ putraśokābhipīḍitaḥ || 2-97-5||

RMY 2-97-6

स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप ।
चकार सुमहत्पापमिदमात्मयशोहरम् ॥ २-९७-६॥
striyā niyuktaḥ kaikeyyā mama mātrā paraṃtapa |
cakāra sumahatpāpamidamātmayaśoharam || 2-97-6||

RMY 2-97-7

सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता ।
पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ॥ २-९७-७॥
sā rājyaphalamaprāpya vidhavā śokakarśitā |
patiṣyati mahāghore niraye jananī mama || 2-97-7||

RMY 2-97-8

तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवानिव ॥ २-९७-८॥
tasya me dāsabhūtasya prasādaṃ kartumarhasi |
abhiṣiñcasva cādyaiva rājyena maghavāniva || 2-97-8||

RMY 2-97-9

इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातुरश्च याः ।
त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ २-९७-९॥
imāḥ prakṛtayaḥ sarvā vidhavā māturaśca yāḥ |
tvatsakāśamanuprāptāḥ prasādaṃ kartumarhasi || 2-97-9||

RMY 2-97-10

तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद ।
राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु ॥ २-९७-१०॥
tadānupūrvyā yuktaṃ ca yuktaṃ cātmani mānada |
rājyaṃ prāpnuhi dharmeṇa sakāmānsuhṛdaḥ kuru || 2-97-10||

RMY 2-97-11

भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया ।
शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ॥ २-९७-११॥
bhavatvavidhavā bhūmiḥ samagrā patinā tvayā |
śaśinā vimaleneva śāradī rajanī yathā || 2-97-11||

RMY 2-97-12

एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया ।
भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ २-९७-१२॥
ebhiśca sacivaiḥ sārdhaṃ śirasā yācito mayā |
bhrātuḥ śiṣyasya dāsasya prasādaṃ kartumarhasi || 2-97-12||

RMY 2-97-13

तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् ।
पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमुत्सहे ॥ २-९७-१३॥
tadidaṃ śāśvataṃ pitryaṃ sarvaṃ sacivamaṇḍalam |
pūjitaṃ puruṣavyāghra nātikramitumutsahe || 2-97-13||

RMY 2-97-14

एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः केकयीसुतः ।
रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥ २-९७-१४॥
evamuktvā mahābāhuḥ sabāṣpaḥ kekayīsutaḥ |
rāmasya śirasā pādau jagrāha bharataḥ punaḥ || 2-97-14||

RMY 2-97-15

तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः ।
भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ २-९७-१५॥
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ |
bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ pariṣvajyedamabravīt || 2-97-15||

RMY 2-97-16

कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः ॥ २-९७-१६॥
kulīnaḥ sattvasaṃpannastejasvī caritavrataḥ |
rājyahetoḥ kathaṃ pāpamācarettvadvidho janaḥ || 2-97-16||

RMY 2-97-17

न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरि सूदन ।
न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ २-९७-१७॥
na doṣaṃ tvayi paśyāmi sūkṣmamapyari sūdana |
na cāpi jananīṃ bālyāttvaṃ vigarhitumarhasi || 2-97-17||

RMY 2-97-18

यावत्पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते ।
तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ॥ २-९७-१८॥
yāvatpitari dharmajña gauravaṃ lokasatkṛte |
tāvaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha jananyāmapi gauravam || 2-97-18||

RMY 2-97-19

एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव ।
माता पितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे ॥ २-९७-१९॥
etābhyāṃ dharmaśīlābhyāṃ vanaṃ gaccheti rāghava |
mātā pitṛbhyāmukto'haṃ kathamanyatsamācare || 2-97-19||

RMY 2-97-20

त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् ।
वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ॥ २-९७-२०॥
tvayā rājyamayodhyāyāṃ prāptavyaṃ lokasatkṛtam |
vastavyaṃ daṇḍakāraṇye mayā valkalavāsasā || 2-97-20||

RMY 2-97-21

एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ ।
व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः ॥ २-९७-२१॥
evaṃ kṛtvā mahārājo vibhāgaṃ lokasaṃnidhau |
vyādiśya ca mahātejā divaṃ daśaratho gataḥ || 2-97-21||

RMY 2-97-22

स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव ।
पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ २-९७-२२॥
sa ca pramāṇaṃ dharmātmā rājā lokagurustava |
pitrā dattaṃ yathābhāgamupabhoktuṃ tvamarhasi || 2-97-22||

RMY 2-97-23

चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः ।
उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥ २-९७-२३॥
caturdaśa samāḥ saumya daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
upabhokṣye tvahaṃ dattaṃ bhāgaṃ pitrā mahātmanā || 2-97-23||

RMY 2-97-24

यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः ।
तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम् ॥ २-९७-२४॥
yadabravīnmāṃ naralokasatkṛtaḥ pitā mahātmā vibudhādhipopamaḥ |
tadeva manye paramātmano hitaṃ na sarvalokeśvarabhāvamavyayam || 2-97-24||

Sarga: 98/111 (71)

RMY 2-98-1

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ २-९८-१॥
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ |
śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 2-98-1||

RMY 2-98-2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २-९८-२॥
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2-98-2||

RMY 2-98-3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामवचनमब्रवीत् ॥ २-९८-३॥
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiṃcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmavacanamabravīt || 2-98-3||

RMY 2-98-4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ २-९८-४॥
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 2-98-4||

RMY 2-98-5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ २-९८-५॥
mahatevāmbuvegena bhinnaḥ seturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 2-98-5||

RMY 2-98-6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ २-९८-६॥
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 2-98-6||

RMY 2-98-7

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ २-९८-७॥
sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 2-98-7||

RMY 2-98-8

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ २-९८-८॥
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 2-98-8||

RMY 2-98-9

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः ॥ २-९८-९॥
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ || 2-98-9||

RMY 2-98-10

एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यदि त्वमस्मानृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ २-९८-१०॥
eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi |
yadi tvamasmānṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 2-98-10||

RMY 2-98-11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिंदमम् ॥ २-९८-११॥
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśaḥ |
pratapantamivādityaṃ rājye sthitamariṃdamam || 2-98-11||

RMY 2-98-12

तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ २-९८-१२॥
tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 2-98-12||

RMY 2-98-13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ २-९८-१३॥
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 2-98-13||

RMY 2-98-14

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ २-९८-१४॥
tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 2-98-14||

RMY 2-98-15

नात्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ २-९८-१५॥
nātmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 2-98-15||

RMY 2-98-16

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ २-९८-१६॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 2-98-16||

RMY 2-98-17

यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ २-९८-१७॥
yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 2-98-17||

RMY 2-98-18

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति ।
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ २-९८-१८॥
yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati |
tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 2-98-18||

RMY 2-98-19

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ २-९८-१९॥
ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha |
āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ || 2-98-19||

RMY 2-98-20

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २-९८-२०॥
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 2-98-20||

RMY 2-98-21

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते ॥ २-९८-२१॥
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvā sudīrghamadhvānaṃ saha mṛtyurnivartate || 2-98-21||

RMY 2-98-22

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २-९८-२२॥
gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāścaiva śiroruhāḥ |
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 2-98-22||

RMY 2-98-23

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २-९८-२३॥
nandantyudita āditye nandantyastamite ravau |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 2-98-23||

RMY 2-98-24

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ २-९८-२४॥
hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ || 2-98-24||

RMY 2-98-25

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन ॥ २-९८-२५॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kaṃcana || 2-98-25||

RMY 2-98-26

एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २-९८-२६॥
evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca vasūni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 2-98-26||

RMY 2-98-27

नात्र कश्चिद्यथा भावं प्राणी समभिवर्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २-९८-२७॥
nātra kaścidyathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocataḥ || 2-98-27||

RMY 2-98-28

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २-९८-२८॥
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti || 2-98-28||

RMY 2-98-29

एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २-९८-२९॥
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 2-98-29||

RMY 2-98-30

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ २-९८-३०॥
vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ |
ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 2-98-30||

RMY 2-98-31

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २-९८-३१॥
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 2-98-31||

RMY 2-98-32

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धार्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ २-९८-३२॥
bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dhārmeṇa pitā nastridivaṃ gataḥ || 2-98-32||

RMY 2-98-33

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ २-९८-३३॥
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 2-98-33||

RMY 2-98-34

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ २-९८-३४॥
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 2-98-34||

RMY 2-98-35

तं तु नैवं विधः कश्चित्प्राज्ञः शोचितुमर्हति ।
त्वद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥ २-९८-३५॥
taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaścitprājñaḥ śocitumarhati |
tvadvidho yadvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 2-98-35||

RMY 2-98-36

एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ २-९८-३६॥
ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 2-98-36||

RMY 2-98-37

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदताम्व्वर ॥ २-९८-३७॥
sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāmvvara || 2-98-37||

RMY 2-98-38

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ २-९८-३८॥
yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 2-98-38||

RMY 2-98-39

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिंदम ।
तत्त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ २-९८-३९॥
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamariṃdama |
tattvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā || 2-98-39||

RMY 2-98-40

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥ २-९८-४०॥
evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat |
uvāca bharataścitraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ || 2-98-40||

RMY 2-98-41

को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिंदम ।
न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ॥ २-९८-४१॥
ko hi syādīdṛśo loke yādṛśastvamariṃdama |
na tvāṃ pravyathayedduḥkhaṃ prītirvā na praharṣayet || 2-98-41||

RMY 2-98-42

संमतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ।
यथा मृतस्तथा जीवन्यथासति तथा सति ॥ २-९८-४२॥
saṃmataścāsi vṛddhānāṃ tāṃśca pṛcchasi saṃśayān |
yathā mṛtastathā jīvanyathāsati tathā sati || 2-98-42||

RMY 2-98-43

यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः ।
स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥ २-९८-४३॥
yasyaiṣa buddhilābhaḥ syātparitapyeta kena saḥ |
sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditumarhati || 2-98-43||

RMY 2-98-44

अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसंगरः ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ २-९८-४४॥
amaropamasattvastvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ |
sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃścāsi rāghava || 2-98-44||

RMY 2-98-45

न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ २-९८-४५॥
na tvāmevaṃ guṇairyuktaṃ prabhavābhavakovidam |
aviṣahyatamaṃ duḥkhamāsādayitumarhati || 2-98-45||

RMY 2-98-46

प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ २-९८-४६॥
proṣite mayi yatpāpaṃ mātrā matkāraṇātkṛtam |
kṣudrayā tadaniṣṭaṃ me prasīdatu bhavānmama || 2-98-46||

RMY 2-98-47

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ २-९८-४७॥
dharmabandhena baddho'smi tenemāṃ neha mātaram |
hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm || 2-98-47||

RMY 2-98-48

कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्मणः ।
जानन्धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ २-९८-४८॥
kathaṃ daśarathājjātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ |
jānandharmamadharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam || 2-98-48||

RMY 2-98-49

गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ २-९८-४९॥
guruḥ kriyāvānvṛddhaśca rājā pretaḥ piteti ca |
tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi || 2-98-49||

RMY 2-98-50

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ २-९८-५०॥
ko hi dharmārthayorhīnamīdṛśaṃ karma kilbiṣam |
striyāḥ priyacikīrṣuḥ sankuryāddharmajña dharmavit || 2-98-50||

RMY 2-98-51

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः ।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥ २-९८-५१॥
antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ |
rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā || 2-98-51||

RMY 2-98-52

साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ २-९८-५२॥
sādhvarthamabhisaṃdhāya krodhānmohācca sāhasāt |
tātasya yadatikrāntaṃ pratyāharatu tadbhavān || 2-98-52||

RMY 2-98-53

पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते ।
तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥ २-९८-५३॥
piturhi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate |
tadapatyaṃ mataṃ loke viparītamato'nyathā || 2-98-53||

RMY 2-98-54

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृतं पितुः ।
अभिपत्तत्कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ २-९८-५४॥
tadapatyaṃ bhavānastu mā bhavānduṣkṛtaṃ pituḥ |
abhipattatkṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam || 2-98-54||

RMY 2-98-55

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।
पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥ २-९८-५५॥
kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃśca naḥ |
paurajānapadānsarvāṃstrātu sarvamidaṃ bhavān || 2-98-55||

RMY 2-98-56

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति ॥ २-९८-५६॥
kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam |
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavānkartumarhati || 2-98-56||

RMY 2-98-57

अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन्क्लेशमाप्नुहि ॥ २-९८-५७॥
atha kleśajameva tvaṃ dharmaṃ caritumicchasi |
dharmeṇa caturo varṇānpālayankleśamāpnuhi || 2-98-57||

RMY 2-98-58

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।
आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ॥ २-९८-५८॥
caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam |
āhurdharmajña dharmajñāstaṃ kathaṃ tyaktumarhasi || 2-98-58||

RMY 2-98-59

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ २-९८-५९॥
śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hyaham |
sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati || 2-98-59||

RMY 2-98-60

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विना भूतो न वर्तयितुमुत्सहे ॥ २-९८-६०॥
hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpyaham |
bhavatā ca vinā bhūto na vartayitumutsahe || 2-98-60||

RMY 2-98-61

इदं निखिलमव्यग्रं पित्र्यं राज्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ २-९८-६१॥
idaṃ nikhilamavyagraṃ pitryaṃ rājyamakaṇṭakam |
anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ || 2-98-61||

RMY 2-98-62

इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः ।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ २-९८-६२॥
ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ |
ṛtvijaḥ savasiṣṭhāśca mantravanmantrakovidāḥ || 2-98-62||

RMY 2-98-63

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः ॥ २-९८-६३॥
abhiṣiktastvamasmābhirayodhyāṃ pālane vraja |
vijitya tarasā lokānmarudbhiriva vāsavaḥ || 2-98-63||

RMY 2-98-64

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदः साधु निर्दहन् ।
सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ २-९८-६४॥
ṛṇāni trīṇyapākurvandurhṛdaḥ sādhu nirdahan |
suhṛdastarpayankāmaistvamevātrānuśādhi mām || 2-98-64||

RMY 2-98-65

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।
अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥ २-९८-६५॥
adyārya muditāḥ santu suhṛdaste'bhiṣecane |
adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdaste diśo daśa || 2-98-65||

RMY 2-98-66

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ २-९८-६६॥
ākrośaṃ mama mātuśca pramṛjya puruṣarṣabha |
adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt || 2-98-66||

RMY 2-98-67

शिरसा त्वाभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ २-९८-६७॥
śirasā tvābhiyāce'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |
bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣviva maheśvaraḥ || 2-98-67||

RMY 2-98-68

अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥ २-९८-६८॥
atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanameva bhavānitaḥ |
gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdhamapyaham || 2-98-68||

RMY 2-98-69

तथापि रामो भरतेन ताम्यत प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः ।
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥ २-९८-६९॥
tathāpi rāmo bharatena tāmyata prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ |
na caiva cakre gamanāya sattvavānmatiṃ pitustadvacane pratiṣṭhitaḥ || 2-98-69||

RMY 2-98-70

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।
न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत्स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ २-९८-७०॥
tadadbhutaṃ sthairyamavekṣya rāghave samaṃ jano harṣamavāpa duḥkhitaḥ |
na yātyayodhyāmiti duḥkhito'bhavatsthirapratijñatvamavekṣya harṣitaḥ || 2-98-70||

RMY 2-98-71

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तथा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ २-९८-७१॥
tamṛtvijo naigamayūthavallabhāstathā visaṃjñāśrukalāśca mātaraḥ |
tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha || 2-98-71||

Sarga: 99/111 (19)

RMY 2-99-1

पुनरेवं ब्रुवाणं तु भरतं लक्ष्मणाग्रजः ।
प्रत्युवच ततः श्रीमाञ्ज्ञातिमध्येऽतिसत्कृतः ॥ २-९९-१॥
punarevaṃ bruvāṇaṃ tu bharataṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
pratyuvaca tataḥ śrīmāñjñātimadhye'tisatkṛtaḥ || 2-99-1||

RMY 2-99-2

उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः ।
जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥ २-९९-२॥
upapannamidaṃ vākyaṃ yattvamevamabhāṣathāḥ |
jātaḥ putro daśarathātkaikeyyāṃ rājasattamāt || 2-99-2||

RMY 2-99-3

पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् ।
मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम् ॥ २-९९-३॥
purā bhrātaḥ pitā naḥ sa mātaraṃ te samudvahan |
mātāmahe samāśrauṣīdrājyaśulkamanuttamam || 2-99-3||

RMY 2-99-4

देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः ।
संप्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः ॥ २-९९-४॥
devāsure ca saṃgrāme jananyai tava pārthivaḥ |
saṃprahṛṣṭo dadau rājā varamārādhitaḥ prabhuḥ || 2-99-4||

RMY 2-99-5

ततः सा संप्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी ।
अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी ॥ २-९९-५॥
tataḥ sā saṃpratiśrāvya tava mātā yaśasvinī |
ayācata naraśreṣṭhaṃ dvau varau varavarṇinī || 2-99-5||

RMY 2-99-6

तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा ।
तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥ २-९९-६॥
tava rājyaṃ naravyāghra mama pravrājanaṃ tathā |
tacca rājā tathā tasyai niyuktaḥ pradadau varam || 2-99-6||

RMY 2-99-7

तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥ २-९९-७॥
tena pitrāhamapyatra niyuktaḥ puruṣarṣabha |
caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi varadānikam || 2-99-7||

RMY 2-99-8

सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः ।
शीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः ॥ २-९९-८॥
so'haṃ vanamidaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvitaḥ |
śītayā cāpratidvandvaḥ satyavāde sthitaḥ pituḥ || 2-99-8||

RMY 2-99-9

भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् ।
कर्तुमर्हति राजेन्द्रं क्षिप्रमेवाभिषेचनात् ॥ २-९९-९॥
bhavānapi tathetyeva pitaraṃ satyavādinam |
kartumarhati rājendraṃ kṣipramevābhiṣecanāt || 2-99-9||

RMY 2-99-10

ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् ।
पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥ २-९९-१०॥
ṛṇānmocaya rājānaṃ matkṛte bharata prabhum |
pitaraṃ trāhi dharmajña mātaraṃ cābhinandaya || 2-99-10||

RMY 2-99-11

श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर्गीता यशस्विनी ।
गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन्प्रति ॥ २-९९-११॥
śrūyate hi purā tāta śrutirgītā yaśasvinī |
gayena yajamānena gayeṣveva pitṝnprati || 2-99-11||

RMY 2-99-12

पुं नाम्ना नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन्यत्पाति वा सुतः ॥ २-९९-१२॥
puṃ nāmnā narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ |
tasmātputra iti proktaḥ pitṝnyatpāti vā sutaḥ || 2-99-12||

RMY 2-99-13

एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः ।
तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत् ॥ २-९९-१३॥
eṣṭavyā bahavaḥ putrā guṇavanto bahuśrutāḥ |
teṣāṃ vai samavetānāmapi kaścidgayāṃ vrajet || 2-99-13||

RMY 2-99-14

एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता राजनन्दन ।
तस्मात्त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो ॥ २-९९-१४॥
evaṃ rājarṣayaḥ sarve pratītā rājanandana |
tasmāttrāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakātprabho || 2-99-14||

RMY 2-99-15

अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय ।
शत्रुघ्न सहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः ॥ २-९९-१५॥
ayodhyāṃ gaccha bharata prakṛtīranurañjaya |
śatrughna sahito vīra saha sarvairdvijātibhiḥ || 2-99-15||

RMY 2-99-16

प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् ।
आभ्यां तु सहितो राजन्वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २-९९-१६॥
pravekṣye daṇḍakāraṇyamahamapyavilambayan |
ābhyāṃ tu sahito rājanvaidehyā lakṣmaṇena ca || 2-99-16||

RMY 2-99-17

त्वं राजा भव भरत स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम् ।
गच्छ त्वं पुरवरमद्य संप्रहृष्टः संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये ॥ २-९९-१७॥
tvaṃ rājā bhava bharata svayaṃ narāṇāṃ vanyānāmahamapi rājarāṇmṛgāṇām |
gaccha tvaṃ puravaramadya saṃprahṛṣṭaḥ saṃhṛṣṭastvahamapi daṇḍakānpravekṣye || 2-99-17||

RMY 2-99-18

छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् ।
एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं सुखं श्रयिष्ये ॥ २-९९-१८॥
chāyāṃ te dinakarabhāḥ prabādhamānaṃ varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām |
eteṣāmahamapi kānanadrumāṇāṃ chāyāṃ tāmatiśayinīṃ sukhaṃ śrayiṣye || 2-99-18||

RMY 2-99-19

शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायः सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम् ।
चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम् ॥ २-९९-१९॥
śatrughnaḥ kuśalamatistu te sahāyaḥ saumitrirmama viditaḥ pradhānamitram |
catvārastanayavarā vayaṃ narendraṃ satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam || 2-99-19||

Sarga: 100/111 (17)

RMY 2-100-1

आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः ।
उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः ॥ २-१००-१॥
āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālirbrāhmaṇottamaḥ |
uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ dharmāpetamidaṃ vacaḥ || 2-100-1||

RMY 2-100-2

साधु राघव मा भूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थका ।
प्राकृतस्य नरस्येव आर्य बुद्धेस्तपस्विनः ॥ २-१००-२॥
sādhu rāghava mā bhūtte buddhirevaṃ nirarthakā |
prākṛtasya narasyeva ārya buddhestapasvinaḥ || 2-100-2||

RMY 2-100-3

कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित् ।
यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥ २-१००-३॥
kaḥ kasya puruṣo bandhuḥ kimāpyaṃ kasya kenacit |
yadeko jāyate jantureka eva vinaśyati || 2-100-3||

RMY 2-100-4

तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः ।
उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति काचिद्धि कस्यचित् ॥ २-१००-४॥
tasmānmātā pitā ceti rāma sajjeta yo naraḥ |
unmatta iva sa jñeyo nāsti kāciddhi kasyacit || 2-100-4||

RMY 2-100-5

यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत् ।
उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि ॥ २-१००-५॥
yathā grāmāntaraṃ gacchannaraḥ kaścitkvacidvaset |
utsṛjya ca tamāvāsaṃ pratiṣṭhetāpare'hani || 2-100-5||

RMY 2-100-6

एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु ।
आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥ २-१००-६॥
evameva manuṣyāṇāṃ pitā mātā gṛhaṃ vasu |
āvāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanāḥ || 2-100-6||

RMY 2-100-7

पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हति नरोत्तम ।
आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥ २-१००-७॥
pitryaṃ rājyaṃ samutsṛjya sa nārhati narottama |
āsthātuṃ kāpathaṃ duḥkhaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam || 2-100-7||

RMY 2-100-8

समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय ।
एकवेणीधरा हि त्वां नगरी संप्रतीक्षते ॥ २-१००-८॥
samṛddhāyāmayodhyāyāmātmānamabhiṣecaya |
ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratīkṣate || 2-100-8||

RMY 2-100-9

राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज ।
विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ २-१००-९॥
rājabhogānanubhavanmahārhānpārthivātmaja |
vihara tvamayodhyāyāṃ yathā śakrastriviṣṭape || 2-100-9||

RMY 2-100-10

न ते कश्चिद्दशरतःस्त्वं च तस्य न कश्चन ।
अन्यो राजा त्वमन्यश्च तस्मात्कुरु यदुच्यते ॥ २-१००-१०॥
na te kaściddaśarataḥstvaṃ ca tasya na kaścana |
anyo rājā tvamanyaśca tasmātkuru yaducyate || 2-100-10||

RMY 2-100-11

गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै ।
प्रवृत्तिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥ २-१००-११॥
gataḥ sa nṛpatistatra gantavyaṃ yatra tena vai |
pravṛttireṣā martyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase || 2-100-11||

RMY 2-100-12

अर्थधर्मपरा ये ये तांस्ताञ्शोचामि नेतरान् ।
ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥ २-१००-१२॥
arthadharmaparā ye ye tāṃstāñśocāmi netarān |
te hi duḥkhamiha prāpya vināśaṃ pretya bhejire || 2-100-12||

RMY 2-100-13

अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः ।
अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥ २-१००-१३॥
aṣṭakā pitṛdaivatyamityayaṃ prasṛto janaḥ |
annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kimaśiṣyati || 2-100-13||

RMY 2-100-14

यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति ।
दद्यात्प्रवसतः श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत् ॥ २-१००-१४॥
yadi bhuktamihānyena dehamanyasya gacchati |
dadyātpravasataḥ śrāddhaṃ na tatpathyaśanaṃ bhavet || 2-100-14||

RMY 2-100-15

दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः ।
यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व संत्यज ॥ २-१००-१५॥
dānasaṃvananā hyete granthā medhāvibhiḥ kṛtāḥ |
yajasva dehi dīkṣasva tapastapyasva saṃtyaja || 2-100-15||

RMY 2-100-16

स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते ।
प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥ २-१००-१६॥
sa nāsti paramityeva kuru buddhiṃ mahāmate |
pratyakṣaṃ yattadātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhataḥ kuru || 2-100-16||

RMY 2-100-17

सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् ।
राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥ २-१००-१७॥
satāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm |
rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasāditaḥ || 2-100-17||

Sarga: 101/111 (31)

RMY 2-101-1

जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः ।
उवाच परया युक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ २-१०१-१॥
jābālestu vacaḥ śrutvā rāmaḥ satyātmanāṃ varaḥ |
uvāca parayā yuktyā svabuddhyā cāvipannayā || 2-101-1||

RMY 2-101-2

भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्यं कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसंमितम् ॥ २-१०१-२॥
bhavānme priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān |
akāryaṃ kāryasaṃkāśamapathyaṃ pathyasaṃmitam || 2-101-2||

RMY 2-101-3

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ २-१०१-३॥
nirmaryādastu puruṣaḥ pāpācārasamanvitaḥ |
mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśanaḥ || 2-101-3||

RMY 2-101-4

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥ २-१०१-४॥
kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |
cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vāśucim || 2-101-4||

RMY 2-101-5

अनार्यस्त्वार्यसंकाशः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ २-१०१-५॥
anāryastvāryasaṃkāśaḥ śaucāddhīnastathā śuciḥ |
lakṣaṇyavadalakṣaṇyo duḥśīlaḥ śīlavāniva || 2-101-5||

RMY 2-101-6

अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसंकरम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ २-१०१-६॥
adharmaṃ dharmaveṣeṇa yadīmaṃ lokasaṃkaram |
abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam || 2-101-6||

RMY 2-101-7

कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
बहु मंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ २-१०१-७॥
kaścetayānaḥ puruṣaḥ kāryākāryavicakṣaṇaḥ |
bahu maṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam || 2-101-7||

RMY 2-101-8

कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्तमानोऽहं वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ २-१०१-८॥
kasya yāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām |
anayā vartamāno'haṃ vṛttyā hīnapratijñayā || 2-101-8||

RMY 2-101-9

कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते ।
यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ २-१०१-९॥
kāmavṛttastvayaṃ lokaḥ kṛtsnaḥ samupavartate |
yadvṛttāḥ santi rājānastadvṛttāḥ santi hi prajāḥ || 2-101-9||

RMY 2-101-10

सत्यमेवानृशंस्यं च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २-१०१-१०॥
satyamevānṛśaṃsyaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam |
tasmātsatyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ || 2-101-10||

RMY 2-101-11

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम् ॥ २-१०१-११॥
ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire |
satyavādī hi loke'sminparamaṃ gacchati kṣayam || 2-101-11||

RMY 2-101-12

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः ।
धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ २-१०१-१२॥
udvijante yathā sarpānnarādanṛtavādinaḥ |
dharmaḥ satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate || 2-101-12||

RMY 2-101-13

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा समाश्रिता ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ २-१०१-१३॥
satyameveśvaro loke satyaṃ padmā samāśritā |
satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam || 2-101-13||

RMY 2-101-14

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात्सत्यपरो भवेत् ॥ २-१०१-१४॥
dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |
vedāḥ satyapratiṣṭhānāstasmātsatyaparo bhavet || 2-101-14||

RMY 2-101-15

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ २-१०१-१५॥
ekaḥ pālayate lokamekaḥ pālayate kulam |
majjatyeko hi niraya ekaḥ svarge mahīyate || 2-101-15||

RMY 2-101-16

सोऽहं पितुर्निदेशं तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ २-१०१-१६॥
so'haṃ piturnideśaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye |
satyapratiśravaḥ satyaṃ satyena samayīkṛtaḥ || 2-101-16||

RMY 2-101-17

नैव लोभान्न मोहाद्वा न चाज्ञानात्तमोऽन्वितः ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ २-१०१-१७॥
naiva lobhānna mohādvā na cājñānāttamo'nvitaḥ |
setuṃ satyasya bhetsyāmi guroḥ satyapratiśravaḥ || 2-101-17||

RMY 2-101-18

असत्यसंधस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ २-१०१-१८॥
asatyasaṃdhasya sataścalasyāsthiracetasaḥ |
naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam || 2-101-18||

RMY 2-101-19

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
भारः सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिनन्द्यते ॥ २-१०१-१९॥
pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam |
bhāraḥ satpuruṣācīrṇastadarthamabhinandyate || 2-101-19||

RMY 2-101-20

क्षात्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रौर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २-१०१-२०॥
kṣātraṃ dharmamahaṃ tyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam |
kṣudraurnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ || 2-101-20||

RMY 2-101-21

कायेन कुरुते पापं मनसा संप्रधार्य च ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २-१०१-२१॥
kāyena kurute pāpaṃ manasā saṃpradhārya ca |
anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam || 2-101-21||

RMY 2-101-22

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
स्वर्गस्थं चानुबध्नन्ति सत्यमेव भजेत तत् ॥ २-१०१-२२॥
bhūmiḥ kīrtiryaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi |
svargasthaṃ cānubadhnanti satyameva bhajeta tat || 2-101-22||

RMY 2-101-23

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम् ।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २-१०१-२३॥
śreṣṭhaṃ hyanāryameva syādyadbhavānavadhārya mām |
āha yuktikarairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha || 2-101-23||

RMY 2-101-24

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरोः ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २-१०१-२४॥
kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ guroḥ |
bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvacaḥ || 2-101-24||

RMY 2-101-25

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसंनिधौ ।
प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २-१०१-२५॥
sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusaṃnidhau |
prahṛṣṭamānasā devī kaikeyī cābhavattadā || 2-101-25||

RMY 2-101-26

वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितॄन्देवांश्च तर्पयन् ॥ २-१०१-२६॥
vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojanaḥ |
mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitṝndevāṃśca tarpayan || 2-101-26||

RMY 2-101-27

संतुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये ।
अकुहः श्रद्दधानः सन्कार्याकार्यविचक्षणः ॥ २-१०१-२७॥
saṃtuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |
akuhaḥ śraddadhānaḥ sankāryākāryavicakṣaṇaḥ || 2-101-27||

RMY 2-101-28

कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २-१०१-२८॥
karmabhūmimimāṃ prāpya kartavyaṃ karma yacchubham |
agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ || 2-101-28||

RMY 2-101-29

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट्त्रिदिवं गतः ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ २-१०१-२९॥
śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭtridivaṃ gataḥ |
tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ || 2-101-29||

RMY 2-101-30

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ २-१०१-३०॥
satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca |
dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santaḥ || 2-101-30||

RMY 2-101-31

धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ २-१०१-३१॥
dharme ratāḥ satpuruṣaiḥ sametāstejasvino dānaguṇapradhānāḥ |
ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ || 2-101-31||

Sarga: 102/111 (31)

RMY 2-102-1

क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् ।
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१०२-१॥
kruddhamājñāya rāmaṃ tu vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
jābālirapi jānīte lokasyāsya gatāgatim |
nivartayitukāmastu tvāmetadvākyamabravīt || 2-102-1||

RMY 2-102-2

इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे ।
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता ।
ततः समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतैः सह ॥ २-१०२-२॥
imāṃ lokasamutpattiṃ lokanātha nibodha me |
sarvaṃ salilamevāsītpṛthivī yatra nirmitā |
tataḥ samabhavadbrahmā svayambhūrdaivataiḥ saha || 2-102-2||

RMY 2-102-3

स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् ।
असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥ २-१०२-३॥
sa varāhastato bhūtvā projjahāra vasuṃdharām |
asṛjacca jagatsarvaṃ saha putraiḥ kṛtātmabhiḥ || 2-102-3||

RMY 2-102-4

आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ २-१०२-४॥
ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ |
tasmānmarīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ || 2-102-4||

RMY 2-102-5

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतः स्मृतः ।
स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ २-१०२-५॥
vivasvānkaśyapājjajñe manurvaivasvataḥ smṛtaḥ |
sa tu prajāpatiḥ pūrvamikṣvākustu manoḥ sutaḥ || 2-102-5||

RMY 2-102-6

यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही ।
तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ २-१०२-६॥
yasyeyaṃ prathamaṃ dattā samṛddhā manunā mahī |
tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam || 2-102-6||

RMY 2-102-7

इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः ।
कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत ॥ २-१०२-७॥
ikṣvākostu sutaḥ śrīmānkukṣireveti viśrutaḥ |
kukṣerathātmajo vīro vikukṣirudapadyata || 2-102-7||

RMY 2-102-8

विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महायशाः ॥ २-१०२-८॥
vikukṣestu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |
bāṇasya tu mahābāhuranaraṇyo mahāyaśāḥ || 2-102-8||

RMY 2-102-9

नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्न दुर्भिक्षं सतां वरे ।
अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन ॥ २-१०२-९॥
nānāvṛṣṭirbabhūvāsminna durbhikṣaṃ satāṃ vare |
anaraṇye mahārāje taskaro vāpi kaścana || 2-102-9||

RMY 2-102-10

अनरण्यान्महाबाहुः पृथू राजा बभूव ह ।
तस्मात्पृथोर्महाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत ।
स सत्यवचनाद्वीरः सशरीरो दिवं गतः ॥ २-१०२-१०॥
anaraṇyānmahābāhuḥ pṛthū rājā babhūva ha |
tasmātpṛthormahārājastriśaṅkurudapadyata |
sa satyavacanādvīraḥ saśarīro divaṃ gataḥ || 2-102-10||

RMY 2-102-11

त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्धुन्धुमारो महायशाः ।
धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ॥ २-१०२-११॥
triśaṅkorabhavatsūnurdhundhumāro mahāyaśāḥ |
dhundhumārānmahātejā yuvanāśvo vyajāyata || 2-102-11||

RMY 2-102-12

युवनाश्व सुतः श्रीमान्मान्धाता समपद्यत ।
मान्धातुस्तु महातेजाः सुसंधिरुदपद्यत ॥ २-१०२-१२॥
yuvanāśva sutaḥ śrīmānmāndhātā samapadyata |
māndhātustu mahātejāḥ susaṃdhirudapadyata || 2-102-12||

RMY 2-102-13

सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ।
यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो रिपुसूदनः ॥ २-१०२-१३॥
susaṃdherapi putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit |
yaśasvī dhruvasaṃdhestu bharato ripusūdanaḥ || 2-102-13||

RMY 2-102-14

भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत ।
यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।
हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशबिन्दवः ॥ २-१०२-१४॥
bharatāttu mahābāhorasito nāma jāyata |
yasyaite pratirājāna udapadyanta śatravaḥ |
haihayāstālajaṅghāśca śūrāśca śaśabindavaḥ || 2-102-14||

RMY 2-102-15

तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः ।
स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः ।
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ॥ २-१०२-१५॥
tāṃstu sarvānprativyūhya yuddhe rājā pravāsitaḥ |
sa ca śailavare ramye babhūvābhirato muniḥ |
dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvaturiti śrutiḥ || 2-102-15||

RMY 2-102-16

भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ।
तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत् ॥ २-१०२-१६॥
bhārgavaścyavano nāma himavantamupāśritaḥ |
tamṛṣiṃ samupāgamya kālindī tvabhyavādayat || 2-102-16||

RMY 2-102-17

स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि ।
ततः सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥ २-१०२-१७॥
sa tāmabhyavadadvipro varepsuṃ putrajanmani |
tataḥ sā gṛhamāgamya devī putraṃ vyajāyata || 2-102-17||

RMY 2-102-18

सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।
गरेण सह तेनैव जातः स सगरोऽभवत् ॥ २-१०२-१८॥
sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā |
gareṇa saha tenaiva jātaḥ sa sagaro'bhavat || 2-102-18||

RMY 2-102-19

स राजा सगरो नाम यः समुद्रमखानयत् ।
इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तमिमाः प्रजाः ॥ २-१०२-१९॥
sa rājā sagaro nāma yaḥ samudramakhānayat |
iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantamimāḥ prajāḥ || 2-102-19||

RMY 2-102-20

असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति नः श्रुतम् ।
जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ २-१०२-२०॥
asamañjastu putro'bhūtsagarasyeti naḥ śrutam |
jīvanneva sa pitrā tu nirastaḥ pāpakarmakṛt || 2-102-20||

RMY 2-102-21

अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान् ।
दिलीपोंऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ २-१०२-२१॥
aṃśumāniti putro'bhūdasamañjasya vīryavān |
dilīpoṃ'śumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ || 2-102-21||

RMY 2-102-22

भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः ।
ककुत्स्थस्य तु पुत्रोऽभूद्रघुर्येन तु राघवः ॥ २-१०२-२२॥
bhagīrathātkakutsthastu kākutsthā yena tu smṛtāḥ |
kakutsthasya tu putro'bhūdraghuryena tu rāghavaḥ || 2-102-22||

RMY 2-102-23

रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ।
कल्माषपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि ॥ २-१०२-२३॥
raghostu putrastejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |
kalmāṣapādaḥ saudāsa ityevaṃ prathito bhuvi || 2-102-23||

RMY 2-102-24

कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः ।
यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसेनो व्यनीनशत् ॥ २-१०२-२४॥
kalmāṣapādaputro'bhūcchaṅkhaṇastviti viśrutaḥ |
yastu tadvīryamāsādya sahaseno vyanīnaśat || 2-102-24||

RMY 2-102-25

शङ्खणस्य तु पुत्रोऽभूच्छूरः श्रीमान्सुदर्शनः ।
सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्षस्य शीघ्रगः ॥ २-१०२-२५॥
śaṅkhaṇasya tu putro'bhūcchūraḥ śrīmānsudarśanaḥ |
sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṣasya śīghragaḥ || 2-102-25||

RMY 2-102-26

शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः ।
प्रशुश्रुकस्य पुत्रोऽभूदम्बरीषो महाद्युतिः ॥ २-१०२-२६॥
śīghragasya maruḥ putro maroḥ putraḥ praśuśrukaḥ |
praśuśrukasya putro'bhūdambarīṣo mahādyutiḥ || 2-102-26||

RMY 2-102-27

अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः सत्यविक्रमः ।
नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ २-१०२-२७॥
ambarīṣasya putro'bhūnnahuṣaḥ satyavikramaḥ |
nahuṣasya ca nābhāgaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ || 2-102-27||

RMY 2-102-28

अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ ।
अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥ २-१०२-२८॥
ajaśca suvrataścaiva nābhāgasya sutāvubhau |
ajasya caiva dharmātmā rājā daśarathaḥ sutaḥ || 2-102-28||

RMY 2-102-29

तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः ।
तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप ॥ २-१०२-२९॥
tasya jyeṣṭho'si dāyādo rāma ityabhiviśrutaḥ |
tadgṛhāṇa svakaṃ rājyamavekṣasva jagannṛpa || 2-102-29||

RMY 2-102-30

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः ।
पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ॥ २-१०२-३०॥
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvajaḥ |
pūrvaje nāvaraḥ putro jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate || 2-102-30||

RMY 2-102-31

स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहातुमर्हसि ।
प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशाः ॥ २-१०२-३१॥
sa rāghavāṇāṃ kuladharmamātmanaḥ sanātanaṃ nādya vihātumarhasi |
prabhūtaratnāmanuśādhi medinīṃ prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvanmahāyaśāḥ || 2-102-31||

Sarga: 103/111 (32)

RMY 2-103-1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ २-१०३-१॥
vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 2-103-1||

RMY 2-103-2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २-१०३-२॥
puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2-103-2||

RMY 2-103-3

पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ २-१०३-३॥
pitā hyenaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 2-103-3||

RMY 2-103-4

स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ २-१०३-४॥
sa te'haṃ piturācāryastava caiva paraṃtapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim || 2-103-4||

RMY 2-103-5

इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च समागताः ।
एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ २-१०३-५॥
imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaśca samāgatāḥ |
eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 2-103-5||

RMY 2-103-6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।
अस्यास्तु वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ २-१०३-६॥
vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
asyāstu vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim || 2-103-6||

RMY 2-103-7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ २-१०३-७॥
bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 2-103-7||

RMY 2-103-8

एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ २-१०३-८॥
evaṃ madhuramuktastu guruṇā rāghavaḥ svayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 2-103-8||

RMY 2-103-9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ २-१०३-९॥
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 2-103-9||

RMY 2-103-10

यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ २-१०३-१०॥
yathāśakti pradānena snāpanācchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 2-103-10||

RMY 2-103-11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ २-१०३-११॥
sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 2-103-11||

RMY 2-103-12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥ २-१०३-१२॥
evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ || 2-103-12||

RMY 2-103-13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ २-१०३-१३॥
iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 2-103-13||

RMY 2-103-14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ २-१०३-१४॥
anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 2-103-14||

RMY 2-103-15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत्स्वयम् ॥ २-१०३-१५॥
sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevāstaratsvayam || 2-103-15||

RMY 2-103-16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ २-१०३-१६॥
tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 2-103-16||

RMY 2-103-17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ २-१०३-१७॥
brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 2-103-17||

RMY 2-103-18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ २-१०३-१८॥
uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 2-103-18||

RMY 2-103-19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ २-१०३-१९॥
āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 2-103-19||

RMY 2-103-20

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः ॥ २-१०३-२०॥
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
kākutsthamabhijānīmaḥ samyagvadati rāghavaḥ || 2-103-20||

RMY 2-103-21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ २-१०३-२१॥
eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 2-103-21||

RMY 2-103-22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २-१०३-२२॥
teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 2-103-22||

RMY 2-103-23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्संपश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २-१०३-२३॥
etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksaṃpaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 2-103-23||

RMY 2-103-24

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा ॥ २-१०३-२४॥
athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayastathā || 2-103-24||

RMY 2-103-25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञमभिजानामि राघवम् ॥ २-१०३-२५॥
na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñamabhijānāmi rāghavam || 2-103-25||

RMY 2-103-26

यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥ २-१०३-२६॥
yadi tvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ || 2-103-26||

RMY 2-103-27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २-१०३-२७॥
dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
uvāca rāmaḥ saṃprekṣya paurajānapadaṃ janam || 2-103-27||

RMY 2-103-28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २-१०३-२८॥
vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 2-103-28||

RMY 2-103-29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २-१०३-२९॥
upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 2-103-29||

RMY 2-103-30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि ॥ २-१०३-३०॥
jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani || 2-103-30||

RMY 2-103-31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ २-१०३-३१॥
anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 2-103-31||

RMY 2-103-32

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ २-१०३-३२॥
vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 2-103-32||

Sarga: 104/111 (25)

RMY 2-104-1

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिताः संगमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ २-१०४-१॥
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitāḥ saṃgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 2-104-1||

RMY 2-104-2

अन्तर्हितास्त्वृषिगणाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ २-१०४-२॥
antarhitāstvṛṣigaṇāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2-104-2||

RMY 2-104-3

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि संभाषामुभयोः स्पृहयामहे ॥ २-१०४-३॥
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi saṃbhāṣāmubhayoḥ spṛhayāmahe || 2-104-3||

RMY 2-104-4

ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः संगता वचः ॥ २-१०४-४॥
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṃgatā vacaḥ || 2-104-4||

RMY 2-104-5

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ २-१०४-५॥
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 2-104-5||

RMY 2-104-6

सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २-१०४-६॥
sadānṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ |
anṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 2-104-6||

RMY 2-104-7

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्षयश्चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ २-१०४-७॥
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ |
rājarṣayaścaiva tathā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 2-104-7||

RMY 2-104-8

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।
रामः संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ २-१०४-८॥
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ |
rāmaḥ saṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 2-104-8||

RMY 2-104-9

स्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ २-१०४-९॥
srastagātrastu bharataḥ sa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 2-104-9||

RMY 2-104-10

राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततिम् ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ २-१०४-१०॥
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusaṃtatim |
kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 2-104-10||

RMY 2-104-11

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥ २-१०४-११॥
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktānrañjayituṃ tathā || 2-104-11||

RMY 2-104-12

ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ २-१०४-१२॥
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ |
tvāmeva pratikāṅkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 2-104-12||

RMY 2-104-13

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ २-१०४-१३॥
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 2-104-13||

RMY 2-104-14

इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं संप्रार्थयामास राममेवं प्रियं वदः ॥ २-१०४-१४॥
ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ saṃprārthayāmāsa rāmamevaṃ priyaṃ vadaḥ || 2-104-14||

RMY 2-104-15

तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥ २-१०४-१५॥
tamaṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraḥ svayam || 2-104-15||

RMY 2-104-16

आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ २-१०४-१६॥
āgatā tvāmiyaṃ buddhiḥ svajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 2-104-16||

RMY 2-104-17

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
सर्वकार्याणि संमन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ॥ २-१०४-१७॥
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ |
sarvakāryāṇi saṃmantrya sumahāntyapi kāraya || 2-104-17||

RMY 2-104-18

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ २-१०४-१८॥
lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet |
atīyātsāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 2-104-18||

RMY 2-104-19

कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ २-१०४-१९॥
kāmādvā tāta lobhādvā mātrā tubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 2-104-19||

RMY 2-104-20

एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसादित्यसंकाशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ २-१०४-२०॥
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt |
tejasādityasaṃkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 2-104-20||

RMY 2-104-21

अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ २-१०४-२१॥
adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 2-104-21||

RMY 2-104-22

सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।
प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ २-१०४-२२॥
so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane || 2-104-22||

RMY 2-104-23

स पादुके ते भरतः प्रतापवान्स्वलंकृते संपरिगृह्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥ २-१०४-२३॥
sa pāduke te bharataḥ pratāpavānsvalaṃkṛte saṃparigṛhya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra caivottamanāgamūrdhani || 2-104-23||

RMY 2-104-24

अथानुपूर्व्यात्प्रतिपूज्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनः स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ २-१०४-२४॥
athānupūrvyātpratipūjya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathānujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavardhanaḥ sthitaḥ svadharme himavānivācalaḥ || 2-104-24||

RMY 2-104-25

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स त्वेव मातॄरभिवाद्य सर्वा रुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ २-१०४-२५॥
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭho duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ |
sa tveva mātṝrabhivādya sarvā rudankuṭīṃ svāṃ praviveśa rāmaḥ || 2-104-25||

Sarga: 105/111 (24)

RMY 2-105-1

ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-१०५-१॥
tataḥ śirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |
āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ || 2-105-1||

RMY 2-105-2

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।
अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ २-१०५-२॥
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrataḥ |
agrataḥ prayayuḥ sarve mantriṇo mantrapūjitāḥ || 2-105-2||

RMY 2-105-3

मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ २-१०५-३॥
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim || 2-105-3||

RMY 2-105-4

पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २-१०५-४॥
paśyandhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā || 2-105-4||

RMY 2-105-5

अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ २-१०५-५॥
adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |
āśramaṃ yatra sa munirbharadvājaḥ kṛtālayaḥ || 2-105-5||

RMY 2-105-6

स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।
अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे कुलनन्दनः ॥ २-१०५-६॥
sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |
avatīrya rathātpādau vavande kulanandanaḥ || 2-105-6||

RMY 2-105-7

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ २-१०५-७॥
tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |
api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam || 2-105-7||

RMY 2-105-8

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥ २-१०५-८॥
evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |
pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ || 2-105-8||

RMY 2-105-9

स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१०५-९॥
sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ |
rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt || 2-105-9||

RMY 2-105-10

पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि य प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ २-१०५-१०॥
pituḥ pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvataḥ |
caturdaśa hi varṣāṇi ya pratijñā piturmama || 2-105-10||

RMY 2-105-11

एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ २-१०५-११॥
evamukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat || 2-105-11||

RMY 2-105-12

एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥ २-१०५-१२॥
ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite |
ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava || 2-105-12||

RMY 2-105-13

एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥ २-१०५-१३॥
evamukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ |
pāduke hemavikṛte mama rājyāya te dadau || 2-105-13||

RMY 2-105-14

निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ २-१०५-१४॥
nivṛtto'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |
ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe || 2-105-14||

RMY 2-105-15

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुदाहरत् ॥ २-१०५-१५॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
bharadvājaḥ śubhataraṃ munirvākyamudāharat || 2-105-15||

RMY 2-105-16

नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने वृष्टिमिवोदकम् ॥ २-१०५-१६॥
naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne vṛṣṭimivodakam || 2-105-16||

RMY 2-105-17

अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव ।
यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ २-१०५-१७॥
amṛtaḥ sa mahābāhuḥ pitā daśarathastava |
yasya tvamīdṛśaḥ putro dharmātmā dharmavatsalaḥ || 2-105-17||

RMY 2-105-18

तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥ २-१०५-१८॥
tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ |
āmantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca || 2-105-18||

RMY 2-105-19

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ २-१०५-१९॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ |
bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhiḥ || 2-105-19||

RMY 2-105-20

यानैश्च शकटैश्चैव हयैश्नागैश्च सा चमूः ।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ २-१०५-२०॥
yānaiśca śakaṭaiścaiva hayaiśnāgaiśca sā camūḥ |
punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī || 2-105-20||

RMY 2-105-21

ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥ २-१०५-२१॥
tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
dadṛśustāṃ punaḥ sarve gaṅgāṃ śivajalāṃ nadīm || 2-105-21||

RMY 2-105-22

तां रम्यजलसंपूर्णां संतीर्य सह बान्धवः ।
शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥ २-१०५-२२॥
tāṃ ramyajalasaṃpūrṇāṃ saṃtīrya saha bāndhavaḥ |
śṛṅgaverapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ || 2-105-22||

RMY 2-105-23

शृङ्गवेरपुराद्भूय अयोध्यां संददर्श ह ।
भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदमब्रवीत् ॥ २-१०५-२३॥
śṛṅgaverapurādbhūya ayodhyāṃ saṃdadarśa ha |
bharato duḥkhasaṃtaptaḥ sārathiṃ cedamabravīt || 2-105-23||

RMY 2-105-24

सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते ।
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥ २-१०५-२४॥
sārathe paśya vidhvastā ayodhyā na prakāśate |
nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvanā || 2-105-24||

Sarga: 106/111 (24)

RMY 2-106-1

स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः ।
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ २-१०६-१॥
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ |
ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 2-106-1||

RMY 2-106-2

बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥ २-१०६-२॥
biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |
timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2-106-2||

RMY 2-106-3

राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥ २-१०६-३॥
rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |
graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 2-106-3||

RMY 2-106-4

अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहंगमाम् ।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥ २-१०६-४॥
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṃgamām |
līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 2-106-4||

RMY 2-106-5

विधूमामिव हेमाभामध्वराग्निसमुत्थिताम् ।
हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम् ॥ २-१०६-५॥
vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgnisamutthitām |
havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 2-106-5||

RMY 2-106-6

विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् ।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥ २-१०६-६॥
vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām |
hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 2-106-6||

RMY 2-106-7

सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निःस्वनाम् ॥ २-१०६-७॥
saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |
praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva niḥsvanām || 2-106-7||

RMY 2-106-8

त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः ।
सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥ २-१०६-८॥
tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ |
sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 2-106-8||

RMY 2-106-9

गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं नवं तृणम् ।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीमिवोत्सुकाम् ॥ २-१०६-९॥
goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ navaṃ tṛṇam |
govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ patnīmivotsukām || 2-106-9||

RMY 2-106-10

प्रभाकरालैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः ।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥ २-१०६-१०॥
prabhākarālaiḥ susnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ |
viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 2-106-10||

RMY 2-106-11

सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ २-१०६-११॥
sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |
saṃhṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 2-106-11||

RMY 2-106-12

पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम् ।
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥ २-१०६-१२॥
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaraśālinīm |
drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 2-106-12||

RMY 2-106-13

संमूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥ २-१०६-१३॥
saṃmūḍhanigamāṃ sarvāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām |
pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 2-106-13||

RMY 2-106-14

क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ॥ २-१०६-१४॥
kṣīṇapānottamairbhinnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām |
hataśauṇḍāmivākāśe pānabhūmimasaṃskṛtām || 2-106-14||

RMY 2-106-15

वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥ २-१०६-१५॥
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraiḥ samāvṛtām |
upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 2-106-15||

RMY 2-106-16

विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥ २-१०६-१६॥
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |
bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 2-106-16||

RMY 2-106-17

सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ॥ २-१०६-१७॥
sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |
nikṣiptabhāṇḍāmutsṛṣṭāṃ kiśorīmiva durbalām || 2-106-17||

RMY 2-106-18

प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्र मण्डलम् ।
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥ २-१०६-१८॥
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhra maṇḍalam |
pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 2-106-18||

RMY 2-106-19

भरतस्तु रथस्थः सञ्श्रीमान्दशरथात्मजः ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २-१०६-१९॥
bharatastu rathasthaḥ sañśrīmāndaśarathātmajaḥ |
vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 2-106-19||

RMY 2-106-20

किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते ।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः ॥ २-१०६-२०॥
kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate |
yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ || 2-106-20||

RMY 2-106-21

वारुणीमदगन्धाश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः ।
धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥ २-१०६-२१॥
vāruṇīmadagandhāśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ |
dhūpitāgarugandhaśca na pravāti samantataḥ || 2-106-21||

RMY 2-106-22

यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिःस्वनः ।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिःस्वनः ।
नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ॥ २-१०६-२२॥
yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayaniḥsvanaḥ |
pramattagajanādaśca mahāṃśca rathaniḥsvanaḥ |
nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite || 2-106-22||

RMY 2-106-23

तरुणैश्चारु वेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः ।
संपतद्भिरयोध्यायां न विभान्ति महापथाः ॥ २-१०६-२३॥
taruṇaiścāru veṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ |
saṃpatadbhirayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ || 2-106-23||

RMY 2-106-24

एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥ २-१०६-२४॥
evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ |
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 2-106-24||

Sarga: 107/111 (22)

RMY 2-107-1

ततो निक्षिप्य मातॄः स अयोध्यायां दृढव्रतः ।
भरतः शोकसंतप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥ २-१०७-१॥
tato nikṣipya mātṝḥ sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrataḥ |
bharataḥ śokasaṃtapto gurūnidamathābravīt || 2-107-1||

RMY 2-107-2

नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।
तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ २-१०७-२॥
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ |
tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2-107-2||

RMY 2-107-3

गतश्च हि दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ २-१०७-३॥
gataśca hi divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ || 2-107-3||

RMY 2-107-4

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
अब्रुवन्मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥ २-१०७-४॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
abruvanmantriṇaḥ sarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ || 2-107-4||

RMY 2-107-5

सदृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥ २-१०७-५॥
sadṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |
vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 2-107-5||

RMY 2-107-6

नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ २-१०७-६॥
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān || 2-107-6||

RMY 2-107-7

मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।
अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥ २-१०७-७॥
mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 2-107-7||

RMY 2-107-8

प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄः समभिवाद्य सः ।
आरुरोह रथं श्रीमाञ्शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २-१०७-८॥
prahṛṣṭavadanaḥ sarvā mātṝḥ samabhivādya saḥ |
āruroha rathaṃ śrīmāñśatrughnena samanvitaḥ || 2-107-8||

RMY 2-107-9

आरुह्य तु रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥ २-१०७-९॥
āruhya tu rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |
yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ || 2-107-9||

RMY 2-107-10

अग्रतो पुरवस्तत्र वसिष्ठ प्रमुखा द्विजाः ।
प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥ २-१०७-१०॥
agrato puravastatra vasiṣṭha pramukhā dvijāḥ |
prayayuḥ prāṅmukhāḥ sarve nandigrāmo yato'bhavat || 2-107-10||

RMY 2-107-11

बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसंकुलम् ।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥ २-१०७-११॥
balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṃkulam |
prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ || 2-107-11||

RMY 2-107-12

रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधाय पादुके ॥ २-१०७-१२॥
rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādhāya pāduke || 2-107-12||

RMY 2-107-13

ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥ २-१०७-१३॥
tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 2-107-13||

RMY 2-107-14

एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत्स्वयम् ।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥ २-१०७-१४॥
etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavatsvayam |
yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite |
tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 2-107-14||

RMY 2-107-15

क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् ।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ २-१०७-१५॥
kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya punaḥ svayam |
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 2-107-15||

RMY 2-107-16

ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥ २-१०७-१६॥
tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ |
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 2-107-16||

RMY 2-107-17

राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥ २-१०७-१७॥
rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattveme varapāduke |
rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 2-107-17||

RMY 2-107-18

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ २-१०७-१८॥
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam || 2-107-18||

RMY 2-107-19

एवं तु विलपन्दीनो भरतः स महायशाः ।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह ॥ २-१०७-१९॥
evaṃ tu vilapandīno bharataḥ sa mahāyaśāḥ |
nandigrāme'karodrājyaṃ duḥkhito mantribhiḥ saha || 2-107-19||

RMY 2-107-20

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।
नन्दिग्रामेऽवसद्वीरः ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २-१०७-२०॥
sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ |
nandigrāme'vasadvīraḥ sasainyo bharatastadā || 2-107-20||

RMY 2-107-21

रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा ॥ २-१०७-२१॥
rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ |
bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastadā || 2-107-21||

RMY 2-107-22

पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ।
भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ॥ २-१०७-२२॥
pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā |
bharataḥ śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat || 2-107-22||

Sarga: 108/111 (26)

RMY 2-108-1

प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ २-१०८-१॥
pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 2-108-1||

RMY 2-108-2

ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।
राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ २-१०८-२॥
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2-108-2||

RMY 2-108-3

नयनैर्भृकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।
अन्योन्यमुपजल्पन्तः शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ २-१०८-३॥
nayanairbhṛkuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |
anyonyamupajalpantaḥ śanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 2-108-3||

RMY 2-108-4

तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ २-१०८-४॥
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |
kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 2-108-4||

RMY 2-108-5

न कच्चिद्भगवन्किंचित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ २-१०८-५॥
na kaccidbhagavankiṃcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 2-108-5||

RMY 2-108-6

प्रमादाच्चरितं कच्चित्किंचिन्नावरजस्य मे ।
लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ २-१०८-६॥
pramādāccaritaṃ kaccitkiṃcinnāvarajasya me |
lakṣmaṇasyarṣibhirdṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 2-108-6||

RMY 2-108-7

कच्चिच्छुश्रूषमाणा वः शुश्रूषणपरा मयि ।
प्रमदाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ २-१०८-७॥
kaccicchuśrūṣamāṇā vaḥ śuśrūṣaṇaparā mayi |
pramadābhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 2-108-7||

RMY 2-108-8

अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।
वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ २-१०८-८॥
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |
vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 2-108-8||

RMY 2-108-9

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ २-१०८-९॥
kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |
calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 2-108-9||

RMY 2-108-10

त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रति वर्तते ।
रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ २-१०८-१०॥
tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprati vartate |
rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 2-108-10||

RMY 2-108-11

रावणावरजः कश्चित्खरो नामेह राक्षसः ।
उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ २-१०८-११॥
rāvaṇāvarajaḥ kaścitkharo nāmeha rākṣasaḥ |
utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 2-108-11||

RMY 2-108-12

धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।
अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ २-१०८-१२॥
dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |
avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 2-108-12||

RMY 2-108-13

त्वं यदा प्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
तदा प्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ २-१०८-१३॥
tvaṃ yadā prabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
tadā prabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 2-108-13||

RMY 2-108-14

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
नाना रूपैर्विरूपैश्च रूपैरसुखदर्शनैः ॥ २-१०८-१४॥
darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |
nānā rūpairvirūpaiśca rūpairasukhadarśanaiḥ || 2-108-14||

RMY 2-108-15

अप्रशस्तैरशुचिभिः संप्रयोज्य च तापसान् ।
प्रतिघ्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितः ॥ २-१०८-१५॥
apraśastairaśucibhiḥ saṃprayojya ca tāpasān |
pratighnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitaḥ || 2-108-15||

RMY 2-108-16

तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।
रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ २-१०८-१६॥
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
ramante tāpasāṃstatra nāśayanto'lpacetasaḥ || 2-108-16||

RMY 2-108-17

अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन्सिञ्चन्ति वारिणा ।
कलशांश्च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ २-१०८-१७॥
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīnsiñcanti vāriṇā |
kalaśāṃśca pramṛdnanti havane samupasthite || 2-108-17||

RMY 2-108-18

तैर्दुरात्मभिराविष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ २-१०८-१८॥
tairdurātmabhirāviṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |
gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 2-108-18||

RMY 2-108-19

तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।
दर्शयति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ २-१०८-१९॥
tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
darśayati hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 2-108-19||

RMY 2-108-20

बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।
पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ २-१०८-२०॥
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 2-108-20||

RMY 2-108-21

खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ २-१०८-२१॥
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |
sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 2-108-21||

RMY 2-108-22

सकलत्रस्य संदेहो नित्यं यत्तस्य राघव ।
समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःख इहाद्य ते ॥ २-१०८-२२॥
sakalatrasya saṃdeho nityaṃ yattasya rāghava |
samarthasyāpi hi sato vāso duḥkha ihādya te || 2-108-22||

RMY 2-108-23

इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् ।
न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ २-१०८-२३॥
ityuktavantaṃ rāmastaṃ rājaputrastapasvinam |
na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 2-108-23||

RMY 2-108-24

अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।
स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिः सह ॥ २-१०८-२४॥
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatiḥ saha || 2-108-24||

RMY 2-108-25

रामः संसाध्य त्वृषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्माच्चित्कुलपतिमभिवाद्यर्षिम् ।
सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसंपेदे ॥ २-१०८-२५॥
rāmaḥ saṃsādhya tvṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmāccitkulapatimabhivādyarṣim |
samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasaṃpede || 2-108-25||

RMY 2-108-26

आश्रमं त्वृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपि न जहौ स राघवः ।
राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चर्षिचरितधृतगुणाः ॥ २-१०८-२६॥
āśramaṃ tvṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapi na jahau sa rāghavaḥ |
rāghavaṃ hi satatamanugatāstāpasāścarṣicaritadhṛtaguṇāḥ || 2-108-26||

Sarga: 109/111 (28)

RMY 2-109-1

राघवस्त्वपयातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् ।
न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ॥ २-१०९-१॥
rāghavastvapayāteṣu tapasviṣu vicintayan |
na tatrārocayadvāsaṃ kāraṇairbahubhistadā || 2-109-1||

RMY 2-109-2

इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः ।
सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः ॥ २-१०९-२॥
iha me bharato dṛṣṭo mātaraśca sanāgarāḥ |
sā ca me smṛtiranveti tānnityamanuśocataḥ || 2-109-2||

RMY 2-109-3

स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः ।
हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम् ॥ २-१०९-३॥
skandhāvāraniveśena tena tasya mahātmanaḥ |
hayahastikarīṣaiśca upamardaḥ kṛto bhṛśam || 2-109-3||

RMY 2-109-4

तस्मादन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः ।
प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः ॥ २-१०९-४॥
tasmādanyatra gacchāma iti saṃcintya rāghavaḥ |
prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṃgataḥ || 2-109-4||

RMY 2-109-5

सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः ।
तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत ॥ २-१०९-५॥
so'trerāśramamāsādya taṃ vavande mahāyaśāḥ |
taṃ cāpi bhagavānatriḥ putravatpratyapadyata || 2-109-5||

RMY 2-109-6

स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् ।
सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ॥ २-१०९-६॥
svayamātithyamādiśya sarvamasya susatkṛtam |
saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat || 2-109-6||

RMY 2-109-7

पत्नीं च तमनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् ।
सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥ २-१०९-७॥
patnīṃ ca tamanuprāptāṃ vṛddhāmāmantrya satkṛtām |
sāntvayāmāsa dharmajñaḥ sarvabhūtahite rataḥ || 2-109-7||

RMY 2-109-8

अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः ॥ २-१०९-८॥
anasūyāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm |
pratigṛhṇīṣva vaidehīmabravīdṛṣisattamaḥ || 2-109-8||

RMY 2-109-9

रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ॥ २-१०९-९॥
rāmāya cācacakṣe tāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm |
daśa varṣāṇyanāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram || 2-109-9||

RMY 2-109-10

यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता ।
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलंकृता ॥ २-१०९-१०॥
yayā mūlaphale sṛṣṭe jāhnavī ca pravartitā |
ugreṇa tapasā yuktā niyamaiścāpyalaṃkṛtā || 2-109-10||

RMY 2-109-11

दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तपः ।
अनसूयाव्रतैस्तात प्रत्यूहाश्च निबर्हिताः ॥ २-१०९-११॥
daśavarṣasahasrāṇi yayā taptaṃ mahattapaḥ |
anasūyāvrataistāta pratyūhāśca nibarhitāḥ || 2-109-11||

RMY 2-109-12

देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया ।
दशरात्रं कृत्वा रात्रिः सेयं मातेव तेऽनघ ॥ २-१०९-१२॥
devakāryanimittaṃ ca yayā saṃtvaramāṇayā |
daśarātraṃ kṛtvā rātriḥ seyaṃ māteva te'nagha || 2-109-12||

RMY 2-109-13

तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम् ।
अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा ॥ २-१०९-१३॥
tāmimāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryāṃ yaśasvinīm |
abhigacchatu vaidehī vṛddhāmakrodhanāṃ sadā || 2-109-13||

RMY 2-109-14

एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः ।
सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम् ॥ २-१०९-१४॥
evaṃ bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ tathetyuktvā sa rāghavaḥ |
sītāmuvāca dharmajñāmidaṃ vacanamuttamam || 2-109-14||

RMY 2-109-15

राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् ।
श्रेयोऽर्थमात्मनः शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम् ॥ २-१०९-१५॥
rājaputri śrutaṃ tvetanmunerasya samīritam |
śreyo'rthamātmanaḥ śīghramabhigaccha tapasvinīm || 2-109-15||

RMY 2-109-16

अनसूयेति या लोके कर्मभिः क्यातिमागता ।
तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम् ॥ २-१०९-१६॥
anasūyeti yā loke karmabhiḥ kyātimāgatā |
tāṃ śīghramabhigaccha tvamabhigamyāṃ tapasvinīm || 2-109-16||

RMY 2-109-17

सीता त्वेतद्वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणी ।
तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली ॥ २-१०९-१७॥
sītā tvetadvacaḥ śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇī |
tāmatripatnīṃ dharmajñāmabhicakrāma maithilī || 2-109-17||

RMY 2-109-18

शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम् ।
सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदली यथा ॥ २-१०९-१८॥
śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍuramūrdhajām |
satataṃ vepamānāṅgīṃ pravāte kadalī yathā || 2-109-18||

RMY 2-109-19

तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम् ।
अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥ २-१०९-१९॥
tāṃ tu sītā mahābhāgāmanasūyāṃ pativratām |
abhyavādayadavyagrā svaṃ nāma samudāharat || 2-109-19||

RMY 2-109-20

अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम् ।
बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ २-१०९-२०॥
abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tāmaninditām |
baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchadanāmayam || 2-109-20||

RMY 2-109-21

ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् ।
सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे ॥ २-१०९-२१॥
tataḥ sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm |
sāntvayantyabravīddhṛṣṭā diṣṭyā dharmamavekṣase || 2-109-21||

RMY 2-109-22

त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धिं च मानिनि ।
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि ॥ २-१०९-२२॥
tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānamṛddhiṃ ca mānini |
avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvamanugacchasi || 2-109-22||

RMY 2-109-23

नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वाशुभः ।
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ २-१०९-२३॥
nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vāśubhaḥ |
yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ || 2-109-23||

RMY 2-109-24

दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः ।
स्त्रीणामार्य स्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥ २-१०९-२४॥
duḥśīlaḥ kāmavṛtto vā dhanairvā parivarjitaḥ |
strīṇāmārya svabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ patiḥ || 2-109-24||

RMY 2-109-25

नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम् ।
सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम् ॥ २-१०९-२५॥
nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśantyaham |
sarvatra yogyaṃ vaidehi tapaḥ kṛtamivāvyayam || 2-109-25||

RMY 2-109-26

न त्वेवमवगच्छन्ति गुण दोषमसत्स्त्रियः ।
कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः ॥ २-१०९-२६॥
na tvevamavagacchanti guṇa doṣamasatstriyaḥ |
kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthāścaranti yāḥ || 2-109-26||

RMY 2-109-27

प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि ।
अकार्य वशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः ॥ २-१०९-२७॥
prāpnuvantyayaśaścaiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili |
akārya vaśamāpannāḥ striyo yāḥ khalu tadvidhāḥ || 2-109-27||

RMY 2-109-28

त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः ।
स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा ॥ २-१०९-२८॥
tvadvidhāstu guṇairyuktā dṛṣṭalokaparāvarāḥ |
striyaḥ svarge cariṣyanti yathā puṇyakṛtastathā || 2-109-28||

Sarga: 110/111 (52)

RMY 2-110-1

सा त्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयानसूयया ।
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ २-११०-१॥
sā tvevamuktā vaidehī anasūyānasūyayā |
pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame || 2-110-1||

RMY 2-110-2

नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे ।
विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः ॥ २-११०-२॥
naitadāścaryamāryāyā yanmāṃ tvamanubhāṣase |
viditaṃ tu mamāpyetadyathā nāryāḥ patirguruḥ || 2-110-2||

RMY 2-110-3

यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः ।
अद्वैधमुपवर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत् ॥ २-११०-३॥
yadyapyeṣa bhavedbhartā mamārye vṛttavarjitaḥ |
advaidhamupavartavyastathāpyeṣa mayā bhavet || 2-110-3||

RMY 2-110-4

किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृ प्रियः ॥ २-११०-४॥
kiṃ punaryo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛ priyaḥ || 2-110-4||

RMY 2-110-5

यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः ।
तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते ॥ २-११०-५॥
yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ |
tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi vartate || 2-110-5||

RMY 2-110-6

सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः ।
मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित् ॥ २-११०-६॥
sakṛddṛṣṭāsvapi strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ |
mātṛvadvartate vīro mānamutsṛjya dharmavit || 2-110-6||

RMY 2-110-7

आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।
समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत्स्थितं मम ॥ २-११०-७॥
āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |
samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yatsthitaṃ mama || 2-110-7||

RMY 2-110-8

प्राणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसंनिधौ ।
अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ २-११०-८॥
prāṇipradānakāle ca yatpurā tvagnisaṃnidhau |
anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tadapi me dhṛtam || 2-110-8||

RMY 2-110-9

नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि ।
पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते ॥ २-११०-९॥
navīkṛtaṃ tu tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |
patiśuśrūṣaṇānnāryāstapo nānyadvidhīyate || 2-110-9||

RMY 2-110-10

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।
तथा वृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ २-११०-१०॥
sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |
tathā vṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam || 2-110-10||

RMY 2-110-11

वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।
रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते ॥ २-११०-११॥
variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |
rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtamapi dṛśyate || 2-110-11||

RMY 2-110-12

एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः ।
देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ २-११०-१२॥
evaṃvidhāśca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ |
devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā || 2-110-12||

RMY 2-110-13

ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः ।
शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥ २-११०-१३॥
tato'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ |
śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta || 2-110-13||

RMY 2-110-14

नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।
तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ २-११०-१४॥
niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |
tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate || 2-110-14||

RMY 2-110-15

उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि ।
प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे ।
कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ २-११०-१५॥
upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili |
prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me |
kṛtamityabravītsītā tapobalasamanvitām || 2-110-15||

RMY 2-110-16

सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् ।
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ २-११०-१६॥
sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarābhavat |
saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham || 2-110-16||

RMY 2-110-17

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।
अङ्गरागं च वैदेहि महार्हमनुलेपनम् ॥ २-११०-१७॥
idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |
aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhamanulepanam || 2-110-17||

RMY 2-110-18

मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।
अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥ २-११०-१८॥
mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |
anurūpamasaṃkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati || 2-110-18||

RMY 2-110-19

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।
शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम् ॥ २-११०-१९॥
aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |
śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīrviṣṇumavyayam || 2-110-19||

RMY 2-110-20

सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २-११०-२०॥
sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |
maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam || 2-110-20||

RMY 2-110-21

प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।
श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥ २-११०-२१॥
pratigṛhya ca tatsītā prītidānaṃ yaśasvinī |
śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām || 2-110-21||

RMY 2-110-22

तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता ।
वचनं प्रष्टुमारेभे कथां कांचिदनुप्रियाम् ॥ २-११०-२२॥
tathā sītāmupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |
vacanaṃ praṣṭumārebhe kathāṃ kāṃcidanupriyām || 2-110-22||

RMY 2-110-23

स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।
राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता ॥ २-११०-२३॥
svayaṃvare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |
rāghaveṇeti me sīte kathā śrutimupāgatā || 2-110-23||

RMY 2-110-24

तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।
यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २-११०-२४॥
tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |
yathānubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi || 2-110-24||

RMY 2-110-25

एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् ।
श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ २-११०-२५॥
evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |
śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām || 2-110-25||

RMY 2-110-26

मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।
क्षत्रधर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ २-११०-२६॥
mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |
kṣatradharmaṇyabhirato nyāyataḥ śāsti medinīm || 2-110-26||

RMY 2-110-27

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् ।
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ २-११०-२७॥
tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam |
ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā || 2-110-27||

RMY 2-110-28

स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः ।
पांशु गुण्ठित सर्वाङ्गीं विस्मितो जनकोऽभवत् ॥ २-११०-२८॥
sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatparaḥ |
pāṃśu guṇṭhita sarvāṅgīṃ vismito janako'bhavat || 2-110-28||

RMY 2-110-29

अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।
ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ २-११०-२९॥
anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |
mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātitaḥ || 2-110-29||

RMY 2-110-30

अन्तरिक्षे च वागुक्ताप्रतिमा मानुषी किल ।
एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ॥ २-११०-३०॥
antarikṣe ca vāguktāpratimā mānuṣī kila |
evametannarapate dharmeṇa tanayā tava || 2-110-30||

RMY 2-110-31

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः ।
अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः ॥ २-११०-३१॥
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ |
avāpto vipulāmṛddhiṃ māmavāpya narādhipaḥ || 2-110-31||

RMY 2-110-32

दत्त्वा चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा ।
तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ २-११०-३२॥
dattvā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |
tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt || 2-110-32||

RMY 2-110-33

पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।
चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधनः ॥ २-११०-३३॥
patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |
cintāmabhyagamaddīno vittanāśādivādhanaḥ || 2-110-33||

RMY 2-110-34

सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।
प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ २-११०-३४॥
sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |
pradharṣaṇāmavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi || 2-110-34||

RMY 2-110-35

तां धर्षणामदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः ।
चिन्न्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथ ॥ २-११०-३५॥
tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ |
cinntārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yatha || 2-110-35||

RMY 2-110-36

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत्स चिन्तयन् ।
सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ २-११०-३६॥
ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchatsa cintayan |
sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama || 2-110-36||

RMY 2-110-37

तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य संततम् ।
स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥ २-११०-३७॥
tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam |
svayaṃ varaṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ || 2-110-37||

RMY 2-110-38

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्य सायकौ ॥ २-११०-३८॥
mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |
dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayya sāyakau || 2-110-38||

RMY 2-110-39

असंचाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।
तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः ॥ २-११०-३९॥
asaṃcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |
tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipāḥ || 2-110-39||

RMY 2-110-40

तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ॥ २-११०-४०॥
taddhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |
samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān || 2-110-40||

RMY 2-110-41

इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः ।
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ २-११०-४१॥
idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ |
tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 2-110-41||

RMY 2-110-42

तच्च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसंनिभम् ।
अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ॥ २-११०-४२॥
tacca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravādgirisaṃnibham |
abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane || 2-110-42||

RMY 2-110-43

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः ।
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ २-११०-४३॥
sudīrghasya tu kālasya rāghavo'yaṃ mahādyutiḥ |
viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ || 2-110-43||

RMY 2-110-44

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः ।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ २-११०-४४॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ || 2-110-44||

RMY 2-110-45

प्रोवाच पितरं तत्र राघवो रामलक्ष्मणौ ।
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत् ॥ २-११०-४५॥
provāca pitaraṃ tatra rāghavo rāmalakṣmaṇau |
sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau |
ityuktastena vipreṇa taddhanuḥ samupānayat || 2-110-45||

RMY 2-110-46

निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्यवान् ।
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ २-११०-४६॥
nimeṣāntaramātreṇa tadānamya sa vīryavān |
jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavān || 2-110-46||

RMY 2-110-47

तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः ।
तस्य शब्दोऽभवद्भीमः पतितस्याशनेरिव ॥ २-११०-४७॥
tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ |
tasya śabdo'bhavadbhīmaḥ patitasyāśaneriva || 2-110-47||

RMY 2-110-48

ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना ।
उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ॥ २-११०-४८॥
tato'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā |
udyatā dātumudyamya jalabhājanamuttamam || 2-110-48||

RMY 2-110-49

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः ।
अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ २-११०-४९॥
dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ |
avijñāya pituśchandamayodhyādhipateḥ prabhoḥ || 2-110-49||

RMY 2-110-50

ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥ २-११०-५०॥
tataḥ śvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane || 2-110-50||

RMY 2-110-51

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना ।
भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ २-११०-५१॥
mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |
bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam || 2-110-51||

RMY 2-110-52

एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयं वरे ।
अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ २-११०-५२॥
evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasminsvayaṃ vare |
anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam || 2-110-52||

Sarga: 111/111 (20)

RMY 2-111-1

अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् ।
पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ॥ २-१११-१॥
anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām |
paryaṣvajata bāhubhyāṃ śirasyāghrāya maithilīm || 2-111-1||

RMY 2-111-2

व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया ।
यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया ॥ २-१११-२॥
vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā |
yathā svayaṃvaraṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ hi śrutaṃ mayā || 2-111-2||

RMY 2-111-3

रमेऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि ।
रविरस्तं गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम् ॥ २-१११-३॥
rame'haṃ kathayā te tu dṛḍhaṃ madhurabhāṣiṇi |
ravirastaṃ gataḥ śrīmānupohya rajanīṃ śivām || 2-111-3||

RMY 2-111-4

दिवसं प्रति कीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम् ।
संध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥ २-१११-४॥
divasaṃ prati kīrṇānāmāhārārthaṃ patatriṇām |
saṃdhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvaniḥ || 2-111-4||

RMY 2-111-5

एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः फलशोधनाः ।
सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः ॥ २-१११-५॥
ete cāpyabhiṣekārdrā munayaḥ phalaśodhanāḥ |
sahitā upavartante salilāplutavalkalāḥ || 2-111-5||

RMY 2-111-6

ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपुर्वकम् ।
कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः ॥ २-१११-६॥
ṛṣīṇāmagnihotreṣu huteṣu vidhipurvakam |
kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhataḥ || 2-111-6||

RMY 2-111-7

अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूताः समन्ततः ।
विप्रकृष्टेऽपि ये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥ २-१११-७॥
alpaparṇā hi taravo ghanībhūtāḥ samantataḥ |
viprakṛṣṭe'pi ye deśe na prakāśanti vai diśaḥ || 2-111-7||

RMY 2-111-8

रजनी रससत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः ।
तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते ॥ २-१११-८॥
rajanī rasasattvāni pracaranti samantataḥ |
tapovanamṛgā hyete veditīrtheṣu śerate || 2-111-8||

RMY 2-111-9

संप्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलंकृता ।
ज्योत्स्ना प्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे ॥ २-१११-९॥
saṃpravṛttā niśā sīte nakṣatrasamalaṃkṛtā |
jyotsnā prāvaraṇaścandro dṛśyate'bhyudito'mbare || 2-111-9||

RMY 2-111-10

गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव ।
कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहं परितोषिता ॥ २-१११-१०॥
gamyatāmanujānāmi rāmasyānucarī bhava |
kathayantyā hi madhuraṃ tvayāhaṃ paritoṣitā || 2-111-10||

RMY 2-111-11

अलंकुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि ।
प्रीतिं जनय मे वत्स दिव्यालंकारशोभिनी ॥ २-१११-११॥
alaṃkuru ca tāvattvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili |
prītiṃ janaya me vatsa divyālaṃkāraśobhinī || 2-111-11||

RMY 2-111-12

सा तदा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा ।
प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ ॥ २-१११-१२॥
sā tadā samalaṃkṛtya sītā surasutopamā |
praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tvabhimukhī yayau || 2-111-12||

RMY 2-111-13

तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः ।
राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥ २-१११-१३॥
tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ varaḥ |
rāghavaḥ prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca || 2-111-13||

RMY 2-111-14

न्यवेदयत्ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली ।
प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजाम् ॥ २-१११-१४॥
nyavedayattataḥ sarvaṃ sītā rāmāya maithilī |
prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajām || 2-111-14||

RMY 2-111-15

प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः ।
मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥ २-१११-१५॥
prahṛṣṭastvabhavadrāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
maithilyāḥ satkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām || 2-111-15||

RMY 2-111-16

ततस्तां सर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः ।
अर्चितस्तापसैः सिद्धैरुवास रघुनन्दनः ॥ २-१११-१६॥
tatastāṃ sarvarīṃ prītaḥ puṇyāṃ śaśinibhānanaḥ |
arcitastāpasaiḥ siddhairuvāsa raghunandanaḥ || 2-111-16||

RMY 2-111-17

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान् ।
आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान्वनगोचरान् ॥ २-१११-१७॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmabhiṣicya hutāgnikān |
āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasānvanagocarān || 2-111-17||

RMY 2-111-18

तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः ।
वनस्य तस्य संचारं राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥ २-१११-१८॥
tāvūcuste vanacarāstāpasā dharmacāriṇaḥ |
vanasya tasya saṃcāraṃ rākṣasaiḥ samabhiplutam || 2-111-18||

RMY 2-111-19

एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने ।
अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥ २-१११-१९॥
eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalānyāharatāṃ vane |
anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam || 2-111-19||

RMY 2-111-20

इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परंतपः ।
वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम् ॥ २-१११-२०॥
itīva taiḥ prāñjalibhistapasvibhirdvijaiḥ kṛtasvastyayanaḥ paraṃtapaḥ |
vanaṃ sabhāryaḥ praviveśa rāghavaḥ salakṣmaṇaḥ sūrya ivābhramaṇḍalam || 2-111-20||

3 - Ramayana - Aranya Kanda

Aranya Kanda narrates the forest life of Rama, Sita, and Lakshmana during exile. The Kanda explores ascetic landscapes, encounters with sages and demons, moral testing, and the abduction of Sita, which becomes the central turning point of the Ramayana.

Editorial Note

Aranya Kanda is the forest and crisis section of the Ramayana.

After leaving Ayodhya, Rama, Sita, and Lakshmana move deeply into the forests of southern India.

The atmosphere changes from royal sorrow to wilderness, uncertainty, and spiritual testing.

This Kanda combines:

  • forest life
  • encounters with sages
  • conflicts with rakshasas
  • and growing danger.

At its center stands the most important turning point of the Ramayana:

  • the abduction of Sita by Ravana.

The peaceful rhythm of exile transforms into a mission of rescue, struggle, and eventual war.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~75 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Forest journeys and hermitages
    • Encounters with sages and ascetics
    • Protection of sacred spaces from rakshasas
    • Life at Panchavati
    • Appearance of Shurpanakha
    • Conflict with Khara and Dushana
    • Golden deer episode
    • Abduction of Sita by Ravana
    • Jatayu’s resistance and death
    • Rama’s grief and search for Sita

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - exiled prince confronting moral and emotional crisis
  • Sita - central figure whose abduction transforms the narrative
  • Lakshmana - loyal protector accompanying Rama
  • Ravana - king of Lanka whose desire and ambition trigger catastrophe
  • Shurpanakha - rakshasi whose encounter begins escalating conflict
  • Jatayu - aged bird hero attempting to rescue Sita

Thematic Flow

  1. Forest Exile The royal family adapts to wilderness life

  2. Sacred and Dangerous Landscape Forests contain both sages and destructive forces

  3. Emergence of Conflict Encounters with rakshasas intensify tension

  4. Desire and Deception Illusion and temptation disrupt stability

  5. Abduction and Separation Sita is taken away by Ravana

  6. Beginning of the Quest Rama’s journey shifts toward rescue and confrontation

Philosophical Significance

Aranya Kanda explores the fragility of order within a world filled with uncertainty and temptation.

Major themes include:

  • Forest as Moral Space - wilderness becomes a place of testing and transformation
  • Desire and Consequence - uncontrolled desire creates destruction
  • Protection of Dharma - sacred order must be defended against chaos
  • Loss and Separation - emotional suffering becomes central to spiritual growth
  • Illusion and Deception - appearances can mislead even wise individuals

This Kanda marks the transition from exile as discipline to exile as struggle.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Aranya Kanda describes the forest life of Rama, Sita, and Lakshmana during exile.

They travel through forests and visit hermitages of sages.

Rama protects many ascetics from dangerous rakshasas.

Eventually, they settle at Panchavati.

One day, the rakshasi Shurpanakha approaches Rama.

After conflict and humiliation, she seeks revenge by bringing stronger rakshasa warriors.

Rama defeats Khara and Dushana, which increases Ravana’s anger and interest in Sita.

Ravana then creates a plan using a magical golden deer.

Sita asks Rama to capture the deer.

While Rama and Lakshmana are away, Ravana kidnaps Sita and carries her to Lanka.

The bird Jatayu bravely tries to stop Ravana but is defeated.

When Rama returns and discovers Sita is missing, he becomes overwhelmed with grief and begins searching for her.

Aranya Kanda teaches that:

  • desire and deception can destroy peace
  • even disciplined lives face unexpected crisis
  • and suffering often becomes the beginning of transformation and action.

Important Events in Aranya Kanda

1. Forest Hermitages and Ascetic Life

Rama, Sita, and Lakshmana travel through forests and interact with sages living in spiritual discipline.

2. Settlement at Panchavati

The brothers build a forest dwelling at Panchavati, which becomes the main setting for later events.

3. Encounter with Shurpanakha

Shurpanakha approaches Rama and Lakshmana.

The encounter escalates into hostility and revenge.

4. Battle with Khara and Dushana

Rama defeats powerful rakshasa warriors sent against him.

This conflict draws Ravana into the narrative.

5. The Golden Deer

A magical deer distracts Rama and Lakshmana from protecting Sita.

The episode becomes one of the most famous symbolic moments in the Ramayana.

6. Abduction of Sita

Ravana kidnaps Sita and carries her away to Lanka.

This becomes the central crisis of the epic.

7. Jatayu’s Sacrifice

Jatayu attempts to rescue Sita and fights Ravana bravely despite old age.

He dies after informing Rama about the abduction.

Historical and Literary Importance

Aranya Kanda is one of the most influential and symbolic sections of the Ramayana.

It combines:

  • sacred geography
  • wilderness narrative
  • moral testing
  • emotional suffering
  • and the rise of epic conflict.

The abduction of Sita became one of the defining events of Indian literary and cultural tradition.

The Kanda also introduces the Ramayana’s deeper exploration of:

  • desire
  • illusion
  • loyalty
  • grief
  • and the struggle between order and chaos.

It transforms the epic from a story of exile into a mission of rescue and confrontation.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/71 (22)

RMY 3-1-1

प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् ।
ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ॥ ३-१-१॥
praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān |
dadarśa rāmo durdharṣastāpasāśramamaṇḍalam || 3-1-1||

RMY 3-1-2

कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।
यथा प्रदीप्तं दुर्धर्शं गगने सूर्यमण्डलम् ॥ ३-१-२॥
kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
yathā pradīptaṃ durdharśaṃ gagane sūryamaṇḍalam || 3-1-2||

RMY 3-1-3

शरण्यं सर्वभूतानां सुसमृष्टाजिरं सदा ।
पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः ॥ ३-१-३॥
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ susamṛṣṭājiraṃ sadā |
pūjitaṃ copanṛttaṃ ca nityamapsarasāṃ gaṇaiḥ || 3-1-3||

RMY 3-1-4

विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः ।
समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम् ॥ ३-१-४॥
viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairajinaiḥ kuśaiḥ |
samidbhistoyakalaśaiḥ phalamūlaiśca śobhitam || 3-1-4||

RMY 3-1-5

आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम् ।
बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥ ३-१-५॥
āraṇyaiśca mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairvṛtam |
balihomārcitaṃ puṇyaṃ brahmaghoṣanināditam || 3-1-5||

RMY 3-1-6

पुष्पैर्वन्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया ।
फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ॥ ३-१-६॥
puṣpairvanyaiḥ parikṣiptaṃ padminyā ca sapadmayā |
phalamūlāśanairdāntaiścīrakṛṣṇājināmbaraiḥ || 3-1-6||

RMY 3-1-7

सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्वृतम् ।
पुण्यैश नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः ॥ ३-१-७॥
sūryavaiśvānarābhaiśca purāṇairmunibhirvṛtam |
puṇyaiśa niyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ || 3-1-7||

RMY 3-1-8

तद्ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ।
ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥ ३-१-८॥
tadbrahmabhavanaprakhyaṃ brahmaghoṣanināditam |
brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇairupaśobhitam || 3-1-8||

RMY 3-1-9

तद्दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम् ।
अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥ ३-१-९॥
taddṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmāṃstāpasāśramamaṇḍalam |
abhyagacchanmahātejā vijyaṃ kṛtvā mahaddhanuḥ || 3-1-9||

RMY 3-1-10

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः ।
अभ्यगच्छंस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम् ॥ ३-१-१०॥
divyajñānopapannāste rāmaṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ |
abhyagacchaṃstadā prītā vaidehīṃ ca yaśasvinīm || 3-1-10||

RMY 3-1-11

ते तं सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणः ।
मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन्दृढव्रताः ॥ ३-१-११॥
te taṃ somamivodyantaṃ dṛṣṭvā vai dharmacāriṇaḥ |
maṅgalāni prayuñjānāḥ pratyagṛhṇandṛḍhavratāḥ || 3-1-11||

RMY 3-1-12

रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम् ।
ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः ॥ ३-१-१२॥
rūpasaṃhananaṃ lakṣmīṃ saukumāryaṃ suveṣatām |
dadṛśurvismitākārā rāmasya vanavāsinaḥ || 3-1-12||

RMY 3-1-13

वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव ।
आश्चर्यभूतान्ददृशुः सर्वे ते वनचारिणः ॥ ३-१-१३॥
vaidehīṃ lakṣmaṇaṃ rāmaṃ netrairanimiṣairiva |
āścaryabhūtāndadṛśuḥ sarve te vanacāriṇaḥ || 3-1-13||

RMY 3-1-14

अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः ।
अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन् ॥ ३-१-१४॥
atrainaṃ hi mahābhāgāḥ sarvabhūtahite ratāḥ |
atithiṃ parṇaśālāyāṃ rāghavaṃ saṃnyaveśayan || 3-1-14||

RMY 3-1-15

ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः ।
आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः ॥ ३-१-१५॥
tato rāmasya satkṛtya vidhinā pāvakopamāḥ |
ājahruste mahābhāgāḥ salilaṃ dharmacāriṇaḥ || 3-1-15||

RMY 3-1-16

मूलं पुष्पं फलं वन्यमाश्रमं च महात्मनः ।
निवेदयीत्वा धर्मज्ञास्ततः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥ ३-१-१६॥
mūlaṃ puṣpaṃ phalaṃ vanyamāśramaṃ ca mahātmanaḥ |
nivedayītvā dharmajñāstataḥ prāñjalayo'bruvan || 3-1-16||

RMY 3-1-17

धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः ॥ ३-१-१७॥
dharmapālo janasyāsya śaraṇyaśca mahāyaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca rājā daṇḍadharo guruḥ || 3-1-17||

RMY 3-1-18

इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव ।
राजा तस्माद्वनान्भोगान्भुङ्क्ते लोकनमस्कृतः ॥ ३-१-१८॥
indrasyaiva caturbhāgaḥ prajā rakṣati rāghava |
rājā tasmādvanānbhogānbhuṅkte lokanamaskṛtaḥ || 3-1-18||

RMY 3-1-19

ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः ।
नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः ॥ ३-१-१९॥
te vayaṃ bhavatā rakṣyā bhavadviṣayavāsinaḥ |
nagarastho vanastho vā tvaṃ no rājā janeśvaraḥ || 3-1-19||

RMY 3-1-20

न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
रक्षितव्यास्त्वया शश्वद्गर्भभूतास्तपोधनाः ॥ ३-१-२०॥
nyastadaṇḍā vayaṃ rājañjitakrodhā jitendriyāḥ |
rakṣitavyāstvayā śaśvadgarbhabhūtāstapodhanāḥ || 3-1-20||

RMY 3-1-21

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैर्वन्यैश्च राघवम् ।
अन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन् ॥ ३-१-२१॥
evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairvanyaiśca rāghavam |
anyaiśca vividhāhāraiḥ salakṣmaṇamapūjayan || 3-1-21||

RMY 3-1-22

तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः ।
न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम् ॥ ३-१-२२॥
tathānye tāpasāḥ siddhā rāmaṃ vaiśvānaropamāḥ |
nyāyavṛttā yathānyāyaṃ tarpayāmāsurīśvaram || 3-1-22||

Sarga: 2/71 (24)

RMY 3-2-1

कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
आमन्त्र्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत ॥ ३-२-१॥
kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati |
āmantrya sa munīnsarvānvanamevānvagāhata || 3-2-1||

RMY 3-2-2

नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम् ।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्श सलिलाशयम् ॥ ३-२-२॥
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ śārdūlavṛkasevitam |
dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśa salilāśayam || 3-2-2||

RMY 3-2-3

निष्कूजनानाशकुनि झिल्लिका गणनादितम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह ॥ ३-२-३॥
niṣkūjanānāśakuni jhillikā gaṇanāditam |
lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha || 3-2-3||

RMY 3-2-4

वनमध्ये तु काकुत्स्थस्तस्मिन्घोरमृगायुते ।
ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम् ॥ ३-२-४॥
vanamadhye tu kākutsthastasminghoramṛgāyute |
dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam || 3-2-4||

RMY 3-2-5

गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम् ।
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥ ३-२-५॥
gabhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram |
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam || 3-2-5||

RMY 3-2-6

वसानं चर्मवैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् ।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ ३-२-६॥
vasānaṃ carmavaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam || 3-2-6||

RMY 3-2-7

त्रीन्सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश ।
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत् ॥ ३-२-७॥
trīnsiṃhāṃścaturo vyāghrāndvau vṛkau pṛṣatāndaśa |
saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat || 3-2-7||

RMY 3-2-8

अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् ।
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ॥ ३-२-८॥
avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam |
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm || 3-2-8||

RMY 3-2-9

अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः ।
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३-२-९॥
abhyadhāvatsusaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ |
sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm || 3-2-9||

RMY 3-2-10

अङ्गेनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततोऽब्रवीत् ।
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ ॥ ३-२-१०॥
aṅgenādāya vaidehīmapakramya tato'bravīt |
yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau || 3-2-10||

RMY 3-2-11

प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ ।
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह ॥ ३-२-११॥
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau |
kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha || 3-2-11||

RMY 3-2-12

अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ ।
अहं वनमिदं दुर्गं विराघो नाम राक्षसः ॥ ३-२-१२॥
adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau |
ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virāgho nāma rākṣasaḥ || 3-2-12||

RMY 3-2-13

चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् ।
इयं नारी वरारोहा मम भर्या भविष्यति ।
युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥ ३-२-१३॥
carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan |
iyaṃ nārī varārohā mama bharyā bhaviṣyati |
yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe || 3-2-13||

RMY 3-2-14

तस्यैवं ब्रुवतो धृष्टं विराधस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं संभ्रान्ता जनकात्मजा ।
सीता प्रावेपतोद्वेगात्प्रवाते कदली यथा ॥ ३-२-१४॥
tasyaivaṃ bruvato dhṛṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ |
śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ saṃbhrāntā janakātmajā |
sītā prāvepatodvegātpravāte kadalī yathā || 3-2-14||

RMY 3-2-15

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ३-२-१५॥
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 3-2-15||

RMY 3-2-16

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसंभवाम् ।
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् ।
अत्यन्त सुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ॥ ३-२-१६॥
paśya saumya narendrasya janakasyātmasaṃbhavām |
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām |
atyanta sukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm || 3-2-16||

RMY 3-2-17

यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वर वृतं च यत् ।
कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण ॥ ३-२-१७॥
yadabhipretamasmāsu priyaṃ vara vṛtaṃ ca yat |
kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa || 3-2-17||

RMY 3-2-18

या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी ।
ययाहं सर्वभूतानां हितः प्रस्थापितो वनम् ।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मम मध्यमा ॥ ३-२-१८॥
yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī |
yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ hitaḥ prasthāpito vanam |
adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā mama madhyamā || 3-2-18||

RMY 3-2-19

परस्पर्शात्तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे ।
पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा ॥ ३-२-१९॥
parasparśāttu vaidehyā na duḥkhataramasti me |
piturvināśātsaumitre svarājyaharaṇāttathā || 3-2-19||

RMY 3-2-20

इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥ ३-२-२०॥
iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan || 3-2-20||

RMY 3-2-21

अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः ।
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्स्यसे ॥ ३-२-२१॥
anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ |
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapsyase || 3-2-21||

RMY 3-2-22

शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः ।
विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम् ॥ ३-२-२२॥
śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ |
virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam || 3-2-22||

RMY 3-2-23

राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।
तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले ॥ ३-२-२३॥
rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha |
taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajramivācale || 3-2-23||

RMY 3-2-24

मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि ।
व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततश्च महीं विघूर्णितः ॥ ३-२-२४॥
mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahānmahorasi |
vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tataśca mahīṃ vighūrṇitaḥ || 3-2-24||

Sarga: 3/71 (27)

RMY 3-3-1

अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन्वनम् ।
आत्मानं पृच्छते ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ ३-३-१॥
athovāca punarvākyaṃ virādhaḥ pūrayanvanam |
ātmānaṃ pṛcchate brūtaṃ kau yuvāṃ kva gamiṣyathaḥ || 3-3-1||

RMY 3-3-2

तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् ।
पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः ॥ ३-३-२॥
tamuvāca tato rāmo rākṣasaṃ jvalitānanam |
pṛcchantaṃ sumahātejā ikṣvākukulamātmanaḥ || 3-3-2||

RMY 3-3-3

क्षत्रियो वृत्तसंपन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ ।
त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान् ॥ ३-३-३॥
kṣatriyo vṛttasaṃpannau viddhi nau vanagocarau |
tvāṃ tu veditumicchāvaḥ kastvaṃ carasi daṇḍakān || 3-3-3||

RMY 3-3-4

तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम् ।
हन्त वक्ष्यामि ते राजन्निबोध मम राघव ॥ ३-३-४॥
tamuvāca virādhastu rāmaṃ satyaparākramam |
hanta vakṣyāmi te rājannibodha mama rāghava || 3-3-4||

RMY 3-3-5

पुत्रः किल जयस्याहं माता मम शतह्रदा ।
विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ ३-३-५॥
putraḥ kila jayasyāhaṃ mātā mama śatahradā |
virādha iti māmāhuḥ pṛthivyāṃ sarvarākṣasāḥ || 3-3-5||

RMY 3-3-6

तपसा चापि मे प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा ।
शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च ॥ ३-३-६॥
tapasā cāpi me prāptā brahmaṇo hi prasādajā |
śastreṇāvadhyatā loke'cchedyābhedyatvameva ca || 3-3-6||

RMY 3-3-7

उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् ।
त्वरमाणौ पालयेथां न वां जीवितमाददे ॥ ३-३-७॥
utsṛjya pramadāmenāmanapekṣau yathāgatam |
tvaramāṇau pālayethāṃ na vāṃ jīvitamādade || 3-3-7||

RMY 3-3-8

तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।
राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसं ॥ ३-३-८॥
taṃ rāmaḥ pratyuvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
rākṣasaṃ vikṛtākāraṃ virādhaṃ pāpacetasaṃ || 3-3-8||

RMY 3-3-9

क्षुद्र धिक्त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम् ।
रणे संप्राप्स्यसे तिष्ठ न मे जीवन्गमिष्यसि ॥ ३-३-९॥
kṣudra dhiktvāṃ tu hīnārthaṃ mṛtyumanveṣase dhruvam |
raṇe saṃprāpsyase tiṣṭha na me jīvangamiṣyasi || 3-3-9||

RMY 3-3-10

ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशिताञ्शरान् ।
सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह ॥ ३-३-१०॥
tataḥ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā rāmaḥ suniśitāñśarān |
suśīghramabhisaṃdhāya rākṣasaṃ nijaghāna ha || 3-3-10||

RMY 3-3-11

धनुषा ज्यागुणवता सप्तबाणान्मुमोच ह ।
रुक्मपुङ्खान्महावेगान्सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ ३-३-११॥
dhanuṣā jyāguṇavatā saptabāṇānmumoca ha |
rukmapuṅkhānmahāvegānsuparṇānilatulyagān || 3-3-11||

RMY 3-3-12

ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः ।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ ३-३-१२॥
te śarīraṃ virādhasya bhittvā barhiṇavāsasaḥ |
nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ pāvakopamāḥ || 3-3-12||

RMY 3-3-13

स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् ।
प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः ॥ ३-३-१३॥
sa vinadya mahānādaṃ śūlaṃ śakradhvajopamam |
pragṛhyāśobhata tadā vyāttānana ivāntakaḥ || 3-3-13||

RMY 3-3-14

तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम् ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ ३-३-१४॥
tacchūlaṃ vajrasaṃkāśaṃ gagane jvalanopamam |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 3-3-14||

RMY 3-3-15

तस्य रौद्रस्य सौमित्रिर्बाहुं सव्यं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ ३-३-१५॥
tasya raudrasya saumitrirbāhuṃ savyaṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 3-3-15||

RMY 3-3-16

स भग्नबाहुः संविग्नो निपपाताशु राक्षसः ।
धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः ।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ ३-३-१६॥
sa bhagnabāhuḥ saṃvigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṃkāśo vajrabhinna ivācalaḥ |
idaṃ provāca kākutsthaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 3-3-16||

RMY 3-3-17

कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ ३-३-१७॥
kausalyā suprajāstāta rāmastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 3-3-17||

RMY 3-3-18

अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्वरणेन हि ॥ ३-३-१८॥
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśvaraṇena hi || 3-3-18||

RMY 3-3-19

प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ ३-३-१९॥
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge || 3-3-19||

RMY 3-3-20

तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ।
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ ३-३-२०॥
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 3-3-20||

RMY 3-3-21

अनुपस्थीयमानो मां संक्रुद्धो व्यजहार ह ।
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात्सुदारुणात् ।
भवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप ॥ ३-३-२१॥
anupasthīyamāno māṃ saṃkruddho vyajahāra ha |
tava prasādānmukto'hamabhiśāpātsudāruṇāt |
bhavanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu paraṃtapa || 3-3-21||

RMY 3-3-22

इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ।
अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः ॥ ३-३-२२॥
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān |
adhyardhayojane tāta maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ || 3-3-22||

RMY 3-3-23

तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयो विधास्यति ।
अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज ॥ ३-३-२३॥
taṃ kṣipramabhigaccha tvaṃ sa te śreyo vidhāsyati |
avaṭe cāpi māṃ rāma nikṣipya kuśalī vraja || 3-3-23||

RMY 3-3-24

रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः ।
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः ॥ ३-३-२४॥
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ || 3-3-24||

RMY 3-3-25

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः ।
बभूव स्वर्गसंप्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ ३-३-२५॥
evamuktvā tu kākutsthaṃ virādhaḥ śarapīḍitaḥ |
babhūva svargasaṃprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 3-3-25||

RMY 3-3-26

तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ ३-३-२६॥
taṃ muktakaṇṭhamutkṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 3-3-26||

RMY 3-3-27

ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ ३-३-२७॥
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratustau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 3-3-27||

Sarga: 4/71 (36)

RMY 3-4-1

हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने ।
ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् ।
अब्रवील्लक्ष्मणां रामो भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥ ३-४-१॥
hatvā tu taṃ bhīmabalaṃ virādhaṃ rākṣasaṃ vane |
tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān |
abravīllakṣmaṇāṃ rāmo bhrātaraṃ dīptatejasaṃ || 3-4-1||

RMY 3-4-2

कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः ।
अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम् ॥ ३-४-२॥
kaṣṭaṃ vanamidaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ |
abhigacchāmahe śīghraṃ śarabhaṅgaṃ tapodhanam || 3-4-2||

RMY 3-4-3

आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह ॥ ३-४-३॥
āśramaṃ śarabhaṅgasya rāghavo'bhijagāma ha || 3-4-3||

RMY 3-4-4

तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः ।
समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम् ॥ ३-४-४॥
tasya devaprabhāvasya tapasā bhāvitātmanaḥ |
samīpe śarabhaṅgasya dadarśa mahadadbhutam || 3-4-4||

RMY 3-4-5

विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरोपमम् ।
असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् ॥ ३-४-५॥
vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaropamam |
asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ dadarśa vibudheśvaram || 3-4-5||

RMY 3-4-6

सुप्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम् ।
तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥ ३-४-६॥
suprabhābharaṇaṃ devaṃ virajo'mbaradhāriṇam |
tadvidhaireva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ || 3-4-6||

RMY 3-4-7

हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम् ।
ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसंनिभम् ॥ ३-४-७॥
haribhirvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham |
dadarśādūratastasya taruṇādityasaṃnibham || 3-4-7||

RMY 3-4-8

पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम् ।
अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ॥ ३-४-८॥
pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham |
apaśyadvimalaṃ chatraṃ citramālyopaśobhitam || 3-4-8||

RMY 3-4-9

चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने ।
गृहीते वननारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि ॥ ३-४-९॥
cāmaravyajane cāgrye rukmadaṇḍe mahādhane |
gṛhīte vananārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani || 3-4-9||

RMY 3-4-10

गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः ।
अन्तरिक्षगतं देवं वाग्भिरग्र्याभिरीडिरे ॥ ३-४-१०॥
gandharvāmarasiddhāśca bahavaḥ paramarṣayaḥ |
antarikṣagataṃ devaṃ vāgbhiragryābhirīḍire || 3-4-10||

RMY 3-4-11

दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः ।
अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम् ॥ ३-४-११॥
dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇamabravīt |
ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ |
antarikṣagatā divyāsta ime harayo dhruvam || 3-4-11||

RMY 3-4-12

इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो रथम् ।
शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः ॥ ३-४-१२॥
ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhantyabhito ratham |
śataṃ śataṃ kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍgapāṇayaḥ || 3-4-12||

RMY 3-4-13

उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः ।
रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम् ॥ ३-४-१३॥
urodeśeṣu sarveṣāṃ hārā jvalanasaṃnibhāḥ |
rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam || 3-4-13||

RMY 3-4-14

एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा ।
यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः ॥ ३-४-१४॥
etaddhi kila devānāṃ vayo bhavati nityadā |
yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ || 3-4-14||

RMY 3-4-15

इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण ।
यावज्जनाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान्रथे ॥ ३-४-१५॥
ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa |
yāvajjanāmyahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimānrathe || 3-4-15||

RMY 3-4-16

तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति ।
अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ ३-४-१६॥
tamevamuktvā saumitrimihaiva sthīyatāmiti |
abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati || 3-4-16||

RMY 3-4-17

ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः ।
शरभङ्गमनुज्ञाप्य विबुधानिदमब्रवीत् ॥ ३-४-१७॥
tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ |
śarabhaṅgamanujñāpya vibudhānidamabravīt || 3-4-17||

RMY 3-4-18

इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते ।
निष्ठां नयत तावत्तु ततो मां द्रष्टुमर्हति ॥ ३-४-१८॥
ihopayātyasau rāmo yāvanmāṃ nābhibhāṣate |
niṣṭhāṃ nayata tāvattu tato māṃ draṣṭumarhati || 3-4-18||

RMY 3-4-19

जितवन्तं कृतार्थं च द्रष्टाहमचिरादिमम् ।
कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम् ॥ ३-४-१९॥
jitavantaṃ kṛtārthaṃ ca draṣṭāhamacirādimam |
karma hyanena kartavyaṃ mahadanyaiḥ suduṣkaram || 3-4-19||

RMY 3-4-20

इति वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसं ।
रथेन हरियुक्तेन ययौ दिवमरिंदमः ॥ ३-४-२०॥
iti vajrī tamāmantrya mānayitvā ca tāpasaṃ |
rathena hariyuktena yayau divamariṃdamaḥ || 3-4-20||

RMY 3-4-21

प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः ।
अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत् ॥ ३-४-२१॥
prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ |
agnihotramupāsīnaṃ śarabhaṅgamupāgamat || 3-4-21||

RMY 3-4-22

तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः ।
निषेदुस्तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः ॥ ३-४-२२॥
tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ |
niṣedustadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ || 3-4-22||

RMY 3-4-23

ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत्स राघवः ।
शरभङ्गश्च तत्सर्वं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ३-४-२३॥
tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchatsa rāghavaḥ |
śarabhaṅgaśca tatsarvaṃ rāghavāya nyavedayat || 3-4-23||

RMY 3-4-24

मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति ।
जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ ३-४-२४॥
māmeṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati |
jitamugreṇa tapasā duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 3-4-24||

RMY 3-4-25

अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः ।
ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम् ॥ ३-४-२५॥
ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānamadūrataḥ |
brahmalokaṃ na gacchāmi tvāmadṛṣṭvā priyātithim || 3-4-25||

RMY 3-4-26

समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं देवसेवितम् ।
अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः ।
ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥ ३-४-२६॥
samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ devasevitam |
akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ |
brāhmyāśca nākapṛṣṭhyāśca pratigṛhṇīṣva māmakān || 3-4-26||

RMY 3-4-27

एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः ।
ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-४-२७॥
evamukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyamabravīt || 3-4-27||

RMY 3-4-28

अहमेवाहरिष्यामि सर्वाँल्लोकान्महामुने ।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥ ३-४-२८॥
ahamevāhariṣyāmi sarvā~llokānmahāmune |
āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane || 3-4-28||

RMY 3-4-29

राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै ।
शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ ३-४-२९॥
rāghaveṇaivamuktastu śakratulyabalena vai |
śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punarevābravīdvacaḥ || 3-4-29||

RMY 3-4-30

सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् ।
रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति ॥ ३-४-३०॥
sutīkṣṇamabhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam |
ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati || 3-4-30||

RMY 3-4-31

एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् ।
यावज्जहामि गात्राणि जीर्णं त्वचमिवोरगः ॥ ३-४-३१॥
eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām |
yāvajjahāmi gātrāṇi jīrṇaṃ tvacamivoragaḥ || 3-4-31||

RMY 3-4-32

ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित् ।
शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम् ॥ ३-४-३२॥
tato'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravit |
śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam || 3-4-32||

RMY 3-4-33

तस्य रोमाणि केशांश्च ददाहाग्निर्महात्मनः ।
जीर्णं त्वचं तथास्थीनि यच्च मांसं च शोणितम् ॥ ३-४-३३॥
tasya romāṇi keśāṃśca dadāhāgnirmahātmanaḥ |
jīrṇaṃ tvacaṃ tathāsthīni yacca māṃsaṃ ca śoṇitam || 3-4-33||

RMY 3-4-34

स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत ।
उत्थायाग्निचयात्तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत ॥ ३-४-३४॥
sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata |
utthāyāgnicayāttasmāccharabhaṅgo vyarocata || 3-4-34||

RMY 3-4-35

स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम् ।
देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत ॥ ३-४-३५॥
sa lokānāhitāgnīnāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata || 3-4-35||

RMY 3-4-36

स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह ।
पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह ॥ ३-४-३६॥
sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha |
pitāmahaścāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ nananda susvāgatamityuvāca ha || 3-4-36||

Sarga: 5/71 (21)

RMY 3-5-1

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसंघाः समागताः ।
अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसं ॥ ३-५-१॥
śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṃghāḥ samāgatāḥ |
abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasaṃ || 3-5-1||

RMY 3-5-2

वैखानसा वालखिल्याः संप्रक्षाला मरीचिपाः ।
अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च तापसाः ॥ ३-५-२॥
vaikhānasā vālakhilyāḥ saṃprakṣālā marīcipāḥ |
aśmakuṭṭāśca bahavaḥ patrāhārāśca tāpasāḥ || 3-5-2||

RMY 3-5-3

दन्तोलूखलिनश्चैव तथैवोन्मज्जकाः परे ।
मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे ॥ ३-५-३॥
dantolūkhalinaścaiva tathaivonmajjakāḥ pare |
munayaḥ salilāhārā vāyubhakṣāstathāpare || 3-5-3||

RMY 3-5-4

आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः ।
तथोर्ध्ववासिनो दान्तास्तथार्द्रपटवाससः ॥ ३-५-४॥
ākāśanilayāścaiva tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ |
tathordhvavāsino dāntāstathārdrapaṭavāsasaḥ || 3-5-4||

RMY 3-5-5

सजपाश्च तपोनित्यास्तथा पञ्चतपोऽन्विताः ।
सर्वे ब्राह्म्या श्रिया जुष्टा दृढयोगसमाहिताः ।
शरभङ्गाश्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः ॥ ३-५-५॥
sajapāśca taponityāstathā pañcatapo'nvitāḥ |
sarve brāhmyā śriyā juṣṭā dṛḍhayogasamāhitāḥ |
śarabhaṅgāśrame rāmamabhijagmuśca tāpasāḥ || 3-5-5||

RMY 3-5-6

अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम् ।
ऊचुः परमधर्मज्ञमृषिसंघाः समाहिताः ॥ ३-५-६॥
abhigamya ca dharmajñā rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ūcuḥ paramadharmajñamṛṣisaṃghāḥ samāhitāḥ || 3-5-6||

RMY 3-5-7

त्वमिक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश्च महारथः ।
प्रधानश्चासि नाथश्च देवानां मघवानिव ॥ ३-५-७॥
tvamikṣvākukulasyāsya pṛthivyāśca mahārathaḥ |
pradhānaścāsi nāthaśca devānāṃ maghavāniva || 3-5-7||

RMY 3-5-8

विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च ।
पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश्च पुष्कलः ॥ ३-५-८॥
viśrutastriṣu lokeṣu yaśasā vikrameṇa ca |
pitṛvratatvaṃ satyaṃ ca tvayi dharmaśca puṣkalaḥ || 3-5-8||

RMY 3-5-9

त्वामासाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम् ।
अर्थित्वान्नाथ वक्ष्यामस्तच्च नः क्षन्तुमर्हसि ॥ ३-५-९॥
tvāmāsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam |
arthitvānnātha vakṣyāmastacca naḥ kṣantumarhasi || 3-5-9||

RMY 3-5-10

अधार्मस्तु महांस्तात भवेत्तस्य महीपतेः ।
यो हरेद्बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् ॥ ३-५-१०॥
adhārmastu mahāṃstāta bhavettasya mahīpateḥ |
yo haredbaliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat || 3-5-10||

RMY 3-5-11

युञ्जानः स्वानिव प्राणान्प्राणैरिष्टान्सुतानिव ।
नित्ययुक्तः सदा रक्षन्सर्वान्विषयवासिनः ॥ ३-५-११॥
yuñjānaḥ svāniva prāṇānprāṇairiṣṭānsutāniva |
nityayuktaḥ sadā rakṣansarvānviṣayavāsinaḥ || 3-5-11||

RMY 3-5-12

प्राप्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम् ।
ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते ॥ ३-५-१२॥
prāpnoti śāśvatīṃ rāma kīrtiṃ sa bahuvārṣikīm |
brahmaṇaḥ sthānamāsādya tatra cāpi mahīyate || 3-5-12||

RMY 3-5-13

यत्करोति परं धर्मं मुनिर्मूलफलाशनः ।
तत्र राज्ञश्चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ ३-५-१३॥
yatkaroti paraṃ dharmaṃ munirmūlaphalāśanaḥ |
tatra rājñaścaturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ || 3-5-13||

RMY 3-5-14

सोऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् ।
त्वन्नाथोऽनाथवद्राम राक्षसैर्वध्यते भृशम् ॥ ३-५-१४॥
so'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān |
tvannātho'nāthavadrāma rākṣasairvadhyate bhṛśam || 3-5-14||

RMY 3-5-15

एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् ।
हतानां राक्षसैर्घोरैर्बहूनां बहुधा वने ॥ ३-५-१५॥
ehi paśya śarīrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām |
hatānāṃ rākṣasairghorairbahūnāṃ bahudhā vane || 3-5-15||

RMY 3-5-16

पम्पानदीनिवासानामनुमन्दाकिनीमपि ।
चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत् ॥ ३-५-१६॥
pampānadīnivāsānāmanumandākinīmapi |
citrakūṭālayānāṃ ca kriyate kadanaṃ mahat || 3-5-16||

RMY 3-5-17

एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनम् ।
क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर्भीमकर्मभिः ॥ ३-५-१७॥
evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinam |
kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhirbhīmakarmabhiḥ || 3-5-17||

RMY 3-5-18

ततस्त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः ।
परिपालय नो राम वध्यमानान्निशाचरैः ॥ ३-५-१८॥
tatastvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ |
paripālaya no rāma vadhyamānānniśācaraiḥ || 3-5-18||

RMY 3-5-19

एतच्छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस्तापसानां तपस्विनाम् ।
इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपस्विनः ।
नैवमर्हथ मां वक्तुमाज्ञाप्योऽहं तपस्विनम् ॥ ३-५-१९॥
etacchrutvā tu kākutsthastāpasānāṃ tapasvinām |
idaṃ provāca dharmātmā sarvāneva tapasvinaḥ |
naivamarhatha māṃ vaktumājñāpyo'haṃ tapasvinam || 3-5-19||

RMY 3-5-20

भवतामर्थसिद्ध्यर्थमागतोऽहं यदृच्छया ।
तस्य मेऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः ।
तपस्विनां रणे शत्रून्हन्तुमिच्छामि राक्षसान् ॥ ३-५-२०॥
bhavatāmarthasiddhyarthamāgato'haṃ yadṛcchayā |
tasya me'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ |
tapasvināṃ raṇe śatrūnhantumicchāmi rākṣasān || 3-5-20||

RMY 3-5-21

दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सहलक्ष्मणेन ।
तपोधनैश्चापि सहार्य वृत्तः सुतीष्क्णमेवाभिजगाम वीरः ॥ ३-५-२१॥
dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā sahalakṣmaṇena |
tapodhanaiścāpi sahārya vṛttaḥ sutīṣkṇamevābhijagāma vīraḥ || 3-5-21||

Sarga: 6/71 (22)

RMY 3-6-1

रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः ।
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः ॥ ३-६-१॥
rāmastu sahito bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ |
sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tairdvijaiḥ || 3-6-1||

RMY 3-6-2

स गत्वा दूरमध्वानं नदीस्तीर्त्व बहूदकाः ।
ददर्श विपुलं शैलं महामेघमिवोन्नतम् ॥ ३-६-२॥
sa gatvā dūramadhvānaṃ nadīstīrtva bahūdakāḥ |
dadarśa vipulaṃ śailaṃ mahāmeghamivonnatam || 3-6-2||

RMY 3-6-3

ततस्तदिक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर्द्रुमैः ।
काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ ॥ ३-६-३॥
tatastadikṣvākuvarau satataṃ vividhairdrumaiḥ |
kānanaṃ tau viviśatuḥ sītayā saha rāghavau || 3-6-3||

RMY 3-6-4

प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम् ।
ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम् ॥ ३-६-४॥
praviṣṭastu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam |
dadarśāśramamekānte cīramālāpariṣkṛtam || 3-6-4||

RMY 3-6-5

तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजटाधरम् ।
रामः सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोवृद्धमभाषत ॥ ३-६-५॥
tatra tāpasamāsīnaṃ malapaṅkajaṭādharam |
rāmaḥ sutīkṣṇaṃ vidhivattapovṛddhamabhāṣata || 3-6-5||

RMY 3-6-6

रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः ।
तन्माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम ॥ ३-६-६॥
rāmo'hamasmi bhagavanbhavantaṃ draṣṭumāgataḥ |
tanmābhivada dharmajña maharṣe satyavikrama || 3-6-6||

RMY 3-6-7

स निरीक्ष्य ततो वीरं रामं धर्मभृतां वरम् ।
समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६-७॥
sa nirīkṣya tato vīraṃ rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
samāśliṣya ca bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt || 3-6-7||

RMY 3-6-8

स्वागतं खलु ते वीर राम धर्मभृतां वर ।
आश्रमोऽयं त्वयाक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम् ॥ ३-६-८॥
svāgataṃ khalu te vīra rāma dharmabhṛtāṃ vara |
āśramo'yaṃ tvayākrāntaḥ sanātha iva sāmpratam || 3-6-8||

RMY 3-6-9

प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः ।
देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले ॥ ३-६-९॥
pratīkṣamāṇastvāmeva nārohe'haṃ mahāyaśaḥ |
devalokamito vīra dehaṃ tyaktvā mahītale || 3-6-9||

RMY 3-6-10

चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः ।
इहोपयातः काकुत्स्थो देवराजः शतक्रतुः ।
सर्वाँल्लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा ॥ ३-६-१०॥
citrakūṭamupādāya rājyabhraṣṭo'si me śrutaḥ |
ihopayātaḥ kākutstho devarājaḥ śatakratuḥ |
sarvā~llokāñjitānāha mama puṇyena karmaṇā || 3-6-10||

RMY 3-6-11

तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया ।
मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः ॥ ३-६-११॥
teṣu devarṣijuṣṭeṣu jiteṣu tapasā mayā |
matprasādātsabhāryastvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ || 3-6-11||

RMY 3-6-12

तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम् ।
प्रत्युवाचात्मवान्रामो ब्रह्माणमिव वासवः ॥ ३-६-१२॥
tamugratapasaṃ dīptaṃ maharṣiṃ satyavādinam |
pratyuvācātmavānrāmo brahmāṇamiva vāsavaḥ || 3-6-12||

RMY 3-6-13

अहमेवाहरिष्यामि स्वयं लोकान्महामुने ।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥ ३-६-१३॥
ahamevāhariṣyāmi svayaṃ lokānmahāmune |
āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane || 3-6-13||

RMY 3-6-14

भवान्सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः ।
आख्यातः शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना ॥ ३-६-१४॥
bhavānsarvatra kuśalaḥ sarvabhūtahite rataḥ |
ākhyātaḥ śarabhaṅgena gautamena mahātmanā || 3-6-14||

RMY 3-6-15

एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महताप्लुतः ॥ ३-६-१५॥
evamuktastu rāmeṇa maharṣirlokaviśrutaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatāplutaḥ || 3-6-15||

RMY 3-6-16

अयमेवाश्रमो राम गुणवान्रम्यतामिह ।
ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः ॥ ३-६-१६॥
ayamevāśramo rāma guṇavānramyatāmiha |
ṛṣisaṃghānucaritaḥ sadā mūlaphalairyutaḥ || 3-6-16||

RMY 3-6-17

इममाश्रममागम्य मृगसंघा महायशाः ।
अटित्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः ॥ ३-६-१७॥
imamāśramamāgamya mṛgasaṃghā mahāyaśāḥ |
aṭitvā pratigacchanti lobhayitvākutobhayāḥ || 3-6-17||

RMY 3-6-18

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच वचनं धीरो विकृष्य सशरं धनुः ॥ ३-६-१८॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya maharṣerlakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca vacanaṃ dhīro vikṛṣya saśaraṃ dhanuḥ || 3-6-18||

RMY 3-6-19

तानहं सुमहाभाग मृगसंघान्समागतान् ।
हन्यां निशितधारेण शरेणाशनिवर्चसा ॥ ३-६-१९॥
tānahaṃ sumahābhāga mṛgasaṃghānsamāgatān |
hanyāṃ niśitadhāreṇa śareṇāśanivarcasā || 3-6-19||

RMY 3-6-20

भवांस्तत्राभिषज्येत किं स्यात्कृच्छ्रतरं ततः ।
एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये ॥ ३-६-२०॥
bhavāṃstatrābhiṣajyeta kiṃ syātkṛcchrataraṃ tataḥ |
etasminnāśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye || 3-6-20||

RMY 3-6-21

तमेवमुक्त्वा वरदं रामः संध्यामुपागमत् ।
अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासमकल्पयत् ॥ ३-६-२१॥
tamevamuktvā varadaṃ rāmaḥ saṃdhyāmupāgamat |
anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ tatra vāsamakalpayat || 3-6-21||

RMY 3-6-22

ततः शुभं तापसभोज्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् ।
ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य ॥ ३-६-२२॥
tataḥ śubhaṃ tāpasabhojyamannaṃ svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām |
tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā saṃdhyānivṛttau rajanīṃ samīkṣya || 3-6-22||

Sarga: 7/71 (19)

RMY 3-7-1

रामस्तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः ।
परिणम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत ॥ ३-७-१॥
rāmastu sahasaumitriḥ sutīkṣṇenābhipūjitaḥ |
pariṇamya niśāṃ tatra prabhāte pratyabudhyata || 3-7-1||

RMY 3-7-2

उत्थाय तु यथाकालं राघवः सह सीतया ।
उपास्पृशत्सुशीतेन जलेनोत्पलगन्धिना ॥ ३-७-२॥
utthāya tu yathākālaṃ rāghavaḥ saha sītayā |
upāspṛśatsuśītena jalenotpalagandhinā || 3-7-2||

RMY 3-7-3

अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने ॥ ३-७-३॥
atha te'gniṃ surāṃścaiva vaidehī rāmalakṣmaṇau |
kālyaṃ vidhivadabhyarcya tapasviśaraṇe vane || 3-7-3||

RMY 3-7-4

उदयन्न्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः ।
सुतीक्ष्णमभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् ॥ ३-७-४॥
udayanntaṃ dinakaraṃ dṛṣṭvā vigatakalmaṣāḥ |
sutīkṣṇamabhigamyedaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabruvan || 3-7-4||

RMY 3-7-5

सुखोषिताः स्म भगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः ।
आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः ॥ ३-७-५॥
sukhoṣitāḥ sma bhagavaṃstvayā pūjyena pūjitāḥ |
āpṛcchāmaḥ prayāsyāmo munayastvarayanti naḥ || 3-7-5||

RMY 3-7-6

त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम् ।
ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ ३-७-६॥
tvarāmahe vayaṃ draṣṭuṃ kṛtsnamāśramamaṇḍalam |
ṛṣīṇāṃ puṇyaśīlānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 3-7-6||

RMY 3-7-7

अभ्यनुज्ञातुमिच्छामः सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः ।
धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः ॥ ३-७-७॥
abhyanujñātumicchāmaḥ sahaibhirmunipuṅgavaiḥ |
dharmanityaistapodāntairviśikhairiva pāvakaiḥ || 3-7-7||

RMY 3-7-8

अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजिते ।
अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः ॥ ३-७-८॥
aviṣahyātapo yāvatsūryo nātivirājite |
amārgeṇāgatāṃ lakṣmīṃ prāpyevānvayavarjitaḥ || 3-7-8||

RMY 3-7-9

तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः ।
ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः ॥ ३-७-९॥
tāvadicchāmahe gantumityuktvā caraṇau muneḥ |
vavande sahasaumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ || 3-7-9||

RMY 3-7-10

तौ संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुंगवः ।
गाढमालिङ्ग्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-७-१०॥
tau saṃspṛśantau caraṇāvutthāpya munipuṃgavaḥ |
gāḍhamāliṅgya sasnehamidaṃ vacanamabravīt || 3-7-10||

RMY 3-7-11

अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह ।
सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया ॥ ३-७-११॥
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ rāma saumitriṇā saha |
sītayā cānayā sārdhaṃ chāyayevānuvṛttayā || 3-7-11||

RMY 3-7-12

पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम् ।
एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम् ॥ ३-७-१२॥
paśyāśramapadaṃ ramyaṃ daṇḍakāraṇyavāsinām |
eṣāṃ tapasvināṃ vīra tapasā bhāvitātmanām || 3-7-12||

RMY 3-7-13

सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च ।
प्रशान्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च ॥ ३-७-१३॥
suprājyaphalamūlāni puṣpitāni vanāni ca |
praśāntamṛgayūthāni śāntapakṣigaṇāni ca || 3-7-13||

RMY 3-7-14

फुल्लपङ्कजषडानि प्रसन्नसलिलानि च ।
कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च ॥ ३-७-१४॥
phullapaṅkajaṣaḍāni prasannasalilāni ca |
kāraṇḍavavikīrṇāni taṭākāni sarāṃsi ca || 3-7-14||

RMY 3-7-15

द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च ॥ ३-७-१५॥
drakṣyase dṛṣṭiramyāṇi giriprasravaṇāni ca |
ramaṇīyānyaraṇyāni mayūrābhirutāni ca || 3-7-15||

RMY 3-7-16

गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु ।
आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं मम ॥ ३-७-१६॥
gamyatāṃ vatsa saumitre bhavānapi ca gacchatu |
āgantavyaṃ ca te dṛṣṭvā punarevāśramaṃ mama || 3-7-16||

RMY 3-7-17

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
प्रदक्षिणं मुनिं कृता प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ ३-७-१७॥
evamuktastathetyuktvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
pradakṣiṇaṃ muniṃ kṛtā prasthātumupacakrame || 3-7-17||

RMY 3-7-18

ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा ।
ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः ॥ ३-७-१८॥
tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī cāyatekṣaṇā |
dadau sītā tayorbhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ || 3-7-18||

RMY 3-7-19

आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने ।
निष्क्रान्तावाश्रमाद्गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३-७-१९॥
ābadhya ca śubhe tūṇī cāpe cādāya sasvane |
niṣkrāntāvāśramādgantumubhau tau rāmalakṣmaṇau || 3-7-19||

Sarga: 8/71 (29)

RMY 3-8-1

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।
वैदेही स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ३-८-१॥
sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |
vaidehī snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 3-8-1||

RMY 3-8-2

अयं धर्मः सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह ॥ ३-८-२॥
ayaṃ dharmaḥ susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |
nivṛttena ca śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha || 3-8-2||

RMY 3-8-3

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत ।
मिथ्या वाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ ।
परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ॥ ३-८-३॥
trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |
mithyā vākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau |
paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā || 3-8-3||

RMY 3-8-4

मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव ।
कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ॥ ३-८-४॥
mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava |
kuto'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam || 3-8-4||

RMY 3-8-5

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः ।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ॥ ३-८-५॥
tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ |
tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana || 3-8-5||

RMY 3-8-6

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् ।
निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् ॥ ३-८-६॥
tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam |
nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam || 3-8-6||

RMY 3-8-7

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥ ३-८-७॥
pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām |
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām || 3-8-7||

RMY 3-8-8

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् ।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ॥ ३-८-८॥
etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam |
prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ || 3-8-8||

RMY 3-8-9

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ।
त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम् ॥ ३-८-९॥
tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ |
tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniḥśreyasaṃ hitam || 3-8-9||

RMY 3-8-10

न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति ।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥ ३-८-१०॥
na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati |
kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama || 3-8-10||

RMY 3-8-11

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः ।
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याः शरव्ययम् ॥ ३-८-११॥
tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ |
dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāḥ śaravyayam || 3-8-11||

RMY 3-8-12

क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥ ३-८-१२॥
kṣatriyāṇāmiha dhanurhutāśasyendhanāni ca |
samīpataḥ sthitaṃ tejobalamucchrayate bhṛśam || 3-8-12||

RMY 3-8-13

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाक्शुचिः ।
कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥ ३-८-१३॥
purā kila mahābāho tapasvī satyavākśuciḥ |
kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije || 3-8-13||

RMY 3-8-14

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः ।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भट रूपधृक् ॥ ३-८-१४॥
tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraḥ śacīpatiḥ |
khaḍgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭa rūpadhṛk || 3-8-14||

RMY 3-8-15

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः ।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥ ३-८-१५॥
tasmiṃstadāśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ |
sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ || 3-8-15||

RMY 3-8-16

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः ।
वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः ॥ ३-८-१६॥
sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ |
vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ || 3-8-16||

RMY 3-8-17

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः ॥ ३-८-१७॥
yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca |
na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 3-8-17||

RMY 3-8-18

नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः ।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥ ३-८-१८॥
nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ |
cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam || 3-8-18||

RMY 3-8-19

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः ।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ॥ ३-८-१९॥
tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto'dharmakarṣitaḥ |
tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ || 3-8-19||

RMY 3-8-20

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये ।
न कथंचन सा कार्या हृहीतधनुषा त्वया ॥ ३-८-२०॥
snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye |
na kathaṃcana sā kāryā hṛhītadhanuṣā tvayā || 3-8-20||

RMY 3-8-21

बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् ।
अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये ॥ ३-८-२१॥
buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān |
aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye || 3-8-21||

RMY 3-8-22

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् ।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥ ३-८-२२॥
kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām |
dhanuṣā kāryametāvadārtānāmabhirakṣaṇam || 3-8-22||

RMY 3-8-23

क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च ।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥ ३-८-२३॥
kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca |
vyāviddhamidamasmābhirdeśadharmastu pūjyatām || 3-8-23||

RMY 3-8-24

तदार्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥ ३-८-२४॥
tadāryakaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt |
punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi || 3-8-24||

RMY 3-8-25

अक्षया तु भवेत्प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोर्मम ।
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ॥ ३-८-२५॥
akṣayā tu bhavetprītiḥ śvaśrū śvaśurayormama |
yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhavestvaṃ nirato muniḥ || 3-8-25||

RMY 3-8-26

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् ।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ३-८-२६॥
dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham |
dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat || 3-8-26||

RMY 3-8-27

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः ।
प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम् ॥ ३-८-२७॥
ātmānaṃ niyamaistaistaiḥ karṣayitvā prayatnataḥ |
prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham || 3-8-27||

RMY 3-8-28

नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने ।
सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः ॥ ३-८-२८॥
nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane |
sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ || 3-8-28||

RMY 3-8-29

स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः ।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण ॥ ३-८-२९॥
strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ |
vicārya buddhyā tu sahānujena yadrocate tatkuru mācireṇa || 3-8-29||

Sarga: 9/71 (21)

RMY 3-9-1

वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया ।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥ ३-९-१॥
vākyametattu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā |
śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm || 3-9-1||

RMY 3-9-2

हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः ।
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥ ३-९-२॥
hitamuktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ |
kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje || 3-9-2||

RMY 3-9-3

किं तु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः ।
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति ॥ ३-९-३॥
kiṃ tu vakṣyāmyahaṃ devi tvayaivoktamidaṃ vacaḥ |
kṣatriyairdhāryate cāpo nārtaśabdo bhavediti || 3-9-3||

RMY 3-9-4

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः ।
मां सीते स्वयमागम्य शरण्याः शरणं गताः ॥ ३-९-४॥
te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ |
māṃ sīte svayamāgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ || 3-9-4||

RMY 3-9-5

वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः ।
न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ ३-९-५॥
vasanto dharmaniratā vane mūlaphalāśanāḥ |
na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ || 3-9-5||

RMY 3-9-6

काले काले च निरता नियमैर्विविधैर्वने ।
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः ॥ ३-९-६॥
kāle kāle ca niratā niyamairvividhairvane |
bhakṣyante rākṣasairbhīmairnaramāṃsopajīvibhiḥ || 3-9-6||

RMY 3-9-7

ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः ।
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः ॥ ३-९-७॥
te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ |
asmānabhyavapadyeti māmūcurdvijasattamāḥ || 3-9-7||

RMY 3-9-8

मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम् ।
कृत्वा चरणशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् ॥ ३-९-८॥
mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣāmevaṃ mukhāccyutam |
kṛtvā caraṇaśuśrūṣāṃ vākyametadudāhṛtam || 3-9-8||

RMY 3-9-9

प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा हि ममातुला ।
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः ।
किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ ॥ ३-९-९॥
prasīdantu bhavanto me hrīreṣā hi mamātulā |
yadīdṛśairahaṃ viprairupastheyairupasthitaḥ |
kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasaṃnidhau || 3-9-9||

RMY 3-9-10

सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता ।
राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः ।
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान्नस्त्रातुमर्हति ॥ ३-९-१०॥
sarvaireva samāgamya vāgiyaṃ samudāhṛtā |
rākṣasairdaṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ |
arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavānnastrātumarhati || 3-9-10||

RMY 3-9-11

होमकाले तु संप्राप्ते पर्वकालेषु चानघ ।
धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ ३-९-११॥
homakāle tu saṃprāpte parvakāleṣu cānagha |
dharṣayanti sma durdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || 3-9-11||

RMY 3-9-12

राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् ।
गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः ॥ ३-९-१२॥
rākṣasairdharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām |
gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavānnaḥ paramā gatiḥ || 3-9-12||

RMY 3-9-13

कामं तपः प्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् ।
चिरार्जितं तु नेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम् ॥ ३-९-१३॥
kāmaṃ tapaḥ prabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān |
cirārjitaṃ tu necchāmastapaḥ khaṇḍayituṃ vayam || 3-9-13||

RMY 3-9-14

बहुविघ्नं तपोनित्यं दुश्चरं चैव राघव ।
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः ॥ ३-९-१४॥
bahuvighnaṃ taponityaṃ duścaraṃ caiva rāghava |
tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāśca rākṣasaiḥ || 3-9-14||

RMY 3-9-15

तदर्द्यमानान्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः ।
रक्षनस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ॥ ३-९-१५॥
tadardyamānānrakṣobhirdaṇḍakāraṇyavāsibhiḥ |
rakṣanastvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane || 3-9-15||

RMY 3-9-16

मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् ।
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ॥ ३-९-१६॥
mayā caitadvacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam |
ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje || 3-9-16||

RMY 3-9-17

संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ।
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा ॥ ३-९-१७॥
saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam |
munīnāmanyathā kartuṃ satyamiṣṭaṃ hi me sadā || 3-9-17||

RMY 3-9-18

अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् ।
न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ ३-९-१८॥
apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām |
na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ || 3-9-18||

RMY 3-9-19

तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम् ।
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥ ३-९-१९॥
tadavaśyaṃ mayā kāryamṛṣīṇāṃ paripālanam |
anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ || 3-9-19||

RMY 3-9-20

मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः ।
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशिष्यते ।
सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने ॥ ३-९-२०॥
mama snehācca sauhārdādidamuktaṃ tvayā vacaḥ |
parituṣṭo'smyahaṃ sīte na hyaniṣṭo'nuśiṣyate |
sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava śobhane || 3-9-20||

RMY 3-9-21

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिल राजपुत्रीम् ।
रामो धनुष्मान्सहलक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥ ३-९-२१॥
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithila rājaputrīm |
rāmo dhanuṣmānsahalakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni || 3-9-21||

Sarga: 10/71 (92)

RMY 3-10-1

अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा ।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ ३-१०-१॥
agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye sumadhyamā |
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 3-10-1||

RMY 3-10-2

तौ पश्यमानौ विविधाञ्शैलप्रस्थान्वनानि च ।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥ ३-१०-२॥
tau paśyamānau vividhāñśailaprasthānvanāni ca |
nadīśca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā || 3-10-2||

RMY 3-10-3

सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः ।
सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥ ३-१०-३॥
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |
sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3-10-3||

RMY 3-10-4

यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान्विषाणिनः ।
महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः ॥ ३-१०-४॥
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattānviṣāṇinaḥ |
mahiṣāṃśca varāhāṃśca gajāṃśca drumavairiṇaḥ || 3-10-4||

RMY 3-10-5

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ ३-१०-५॥
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
dadṛśuḥ sahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 3-10-5||

RMY 3-10-6

पद्मपुष्करसंबाधं गजयूथैरलंकृतम् ।
सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलचारिभिः ॥ ३-१०-६॥
padmapuṣkarasaṃbādhaṃ gajayūthairalaṃkṛtam |
sārasairhaṃsakādambaiḥ saṃkulaṃ jalacāribhiḥ || 3-10-6||

RMY 3-10-7

प्रसन्नसलिले रम्यतस्मिन्सरसि शुश्रुवे ।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ ३-१०-७॥
prasannasalile ramyatasminsarasi śuśruve |
gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 3-10-7||

RMY 3-10-8

ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः ।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ३-१०-८॥
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 3-10-8||

RMY 3-10-9

इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने ।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ ३-१०-९॥
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 3-10-9||

RMY 3-10-10

तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा ।
प्रभावं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३-१०-१०॥
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā |
prabhāvaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame || 3-10-10||

RMY 3-10-11

इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् ।
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥ ३-१०-११॥
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam |
nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā || 3-10-11||

RMY 3-10-12

स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः ।
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रय ॥ ३-१०-१२॥
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ |
daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśraya || 3-10-12||

RMY 3-10-13

ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः ।
अब्रुवन्वचनं सर्वे परस्पर समागताः ।
अस्मकं कस्यचित्स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ ३-१०-१३॥
tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sāgnipurogamāḥ |
abruvanvacanaṃ sarve paraspara samāgatāḥ |
asmakaṃ kasyacitsthānameṣa prārthayate muniḥ || 3-10-13||

RMY 3-10-14

ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वैर्देवैर्नियोजिताः ।
प्रधानाप्सरसः पञ्चविद्युच्चलितवर्चसः ॥ ३-१०-१४॥
tataḥ kartuṃ tapovighnaṃ sarvairdevairniyojitāḥ |
pradhānāpsarasaḥ pañcavidyuccalitavarcasaḥ || 3-10-14||

RMY 3-10-15

अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः ।
नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ॥ ३-१०-१५॥
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ |
nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye || 3-10-15||

RMY 3-10-16

ताश्चैवाप्सरसः पञ्चमुनेः पत्नीत्वमागताः ।
तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ॥ ३-१०-१६॥
tāścaivāpsarasaḥ pañcamuneḥ patnītvamāgatāḥ |
taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham || 3-10-16||

RMY 3-10-17

तत्रैवाप्सरसः पञ्चनिवसन्त्यो यथासुखम् ।
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ॥ ३-१०-१७॥
tatraivāpsarasaḥ pañcanivasantyo yathāsukham |
ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam || 3-10-17||

RMY 3-10-18

तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः ।
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥ ३-१०-१८॥
tāsāṃ saṃkrīḍamānānāmeṣa vāditraniḥsvanaḥ |
śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ || 3-10-18||

RMY 3-10-19

आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ।
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥ ३-१०-१९॥
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ |
rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ || 3-10-19||

RMY 3-10-20

एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् ।
कुशचीरपरिक्षिप्तं नानावृक्षसमावृतम् ॥ ३-१०-२०॥
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam |
kuśacīraparikṣiptaṃ nānāvṛkṣasamāvṛtam || 3-10-20||

RMY 3-10-21

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ।
तदा तस्मिन्स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ ३-१०-२१॥
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ |
tadā tasminsa kākutsthaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 3-10-21||

RMY 3-10-22

उषित्वा सुसुखं तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः ।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ ३-१०-२२॥
uṣitvā susukhaṃ tatra pūrjyamāno maharṣibhiḥ |
jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 3-10-22||

RMY 3-10-23

येषामुषितवान्पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् ॥ ३-१०-२३॥
yeṣāmuṣitavānpūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 3-10-23||

RMY 3-10-24

क्वचिच्च चतुरो मासान्पञ्चषट्चापरान्क्वचित् ।
अपरत्राधिकान्मासानध्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ ३-१०-२४॥
kvacicca caturo māsānpañcaṣaṭcāparānkvacit |
aparatrādhikānmāsānadhyardhamadhikaṃ kvacit || 3-10-24||

RMY 3-10-25

त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ।
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ।
रमतश्चानुकुल्येन ययुः संवत्सरा दश ॥ ३-१०-२५॥
trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai |
ramataścānukulyena yayuḥ saṃvatsarā daśa || 3-10-25||

RMY 3-10-26

परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया ।
सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ॥ ३-१०-२६॥
parisṛtya ca dharmajño rāghavaḥ saha sītayā |
sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha || 3-10-26||

RMY 3-10-27

स तमाश्रममागम्य मुनिभिः प्रतिपूजितः ।
तत्रापि न्यवसद्रामः कंचित्कालमरिंदमः ॥ ३-१०-२७॥
sa tamāśramamāgamya munibhiḥ pratipūjitaḥ |
tatrāpi nyavasadrāmaḥ kaṃcitkālamariṃdamaḥ || 3-10-27||

RMY 3-10-28

अथाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् ।
उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ॥ ३-१०-२८॥
athāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim |
upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇamidamabravīt || 3-10-28||

RMY 3-10-29

अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः ।
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ॥ ३-१०-२९॥
asminnaraṇye bhagavannagastyo munisattamaḥ |
vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam || 3-10-29||

RMY 3-10-30

न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ।
कुत्राश्रमपदं पुण्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ॥ ३-१०-३०॥
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā |
kutrāśramapadaṃ puṇyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ || 3-10-30||

RMY 3-10-31

प्रसादात्तत्र भवतः सानुजः सह सीतया ।
अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ॥ ३-१०-३१॥
prasādāttatra bhavataḥ sānujaḥ saha sītayā |
agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim || 3-10-31||

RMY 3-10-32

मनोरथो महानेष हृदि संपरिवर्तते ।
यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ॥ ३-१०-३२॥
manoratho mahāneṣa hṛdi saṃparivartate |
yadahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam || 3-10-32||

RMY 3-10-33

इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ।
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ॥ ३-१०-३३॥
iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ |
sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam || 3-10-33||

RMY 3-10-34

अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् ।
अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ॥ ३-१०-३४॥
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmaḥ salakṣmaṇam |
agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava || 3-10-34||

RMY 3-10-35

दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन्स्वयमेव ब्रवीषि माम् ।
अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ॥ ३-१०-३५॥
diṣṭyā tvidānīmarthe'sminsvayameva bravīṣi mām |
ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ || 3-10-35||

RMY 3-10-36

योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः ।
दक्षिणेन महाञ्श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ॥ ३-१०-३६॥
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ |
dakṣiṇena mahāñśrīmānagastyabhrāturāśramaḥ || 3-10-36||

RMY 3-10-37

स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते ।
बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ॥ ३-१०-३७॥
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite |
bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite || 3-10-37||

RMY 3-10-38

पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाः शिवाः ।
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ३-१०-३८॥
padminyo vividhāstatra prasannasalilāḥ śivāḥ |
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ || 3-10-38||

RMY 3-10-39

तत्रैकां रजनीमुष्य प्रभाते राम गम्यताम् ।
दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः ॥ ३-१०-३९॥
tatraikāṃ rajanīmuṣya prabhāte rāma gamyatām |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanakhaṇḍasya pārśvataḥ || 3-10-39||

RMY 3-10-40

तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम् ।
रमणीये वनोद्देशे बहुपादप संवृते ।
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह ॥ ३-१०-४०॥
tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantaram |
ramaṇīye vanoddeśe bahupādapa saṃvṛte |
raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca tvayā saha || 3-10-40||

RMY 3-10-41

स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंकुलः ।
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ॥ ३-१०-४१॥
sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṃkulaḥ |
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim |
adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ || 3-10-41||

RMY 3-10-42

इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च ।
प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुजः सह सीतया ॥ ३-१०-४२॥
iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrābhivādya ca |
pratasthe'gastyamuddiśya sānujaḥ saha sītayā || 3-10-42||

RMY 3-10-43

पश्यन्वनानि चित्राणि पर्वपांश्चाभ्रसंनिभान् ।
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ॥ ३-१०-४३॥
paśyanvanāni citrāṇi parvapāṃścābhrasaṃnibhān |
sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ || 3-10-43||

RMY 3-10-44

सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ।
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-१०-४४॥
sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham |
idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt || 3-10-44||

RMY 3-10-45

एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः ।
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥ ३-१०-४५॥
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ |
agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ || 3-10-45||

RMY 3-10-46

यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ।
संनताः फलभरेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥ ३-१०-४६॥
yathā hīme vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ |
saṃnatāḥ phalabhareṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ || 3-10-46||

RMY 3-10-47

पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः ।
गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥ ३-१०-४७॥
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ |
gandho'yaṃ pavanotkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ || 3-10-47||

RMY 3-10-48

तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः ।
लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः ॥ ३-१०-४८॥
tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭhasaṃcayāḥ |
lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaidūryavarcasaḥ || 3-10-48||

RMY 3-10-49

एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् ।
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं संप्रदृश्यते ॥ ३-१०-४९॥
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam |
pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ saṃpradṛśyate || 3-10-49||

RMY 3-10-50

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः ।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमार्जितैः ॥ ३-१०-५०॥
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ |
puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaiḥ svayamārjitaiḥ || 3-10-50||

RMY 3-10-51

तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् ।
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ॥ ३-१०-५१॥
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam |
agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati || 3-10-51||

RMY 3-10-52

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ।
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३-१०-५२॥
nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikśaraṇyā puṇyakarmaṇā || 3-10-52||

RMY 3-10-53

इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः ।
भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ ॥ ३-१०-५३॥
ihaikadā kila krūro vātāpirapi celvalaḥ |
bhrātarau sahitāvāstāṃ brāhmaṇaghnau mahāsurau || 3-10-53||

RMY 3-10-54

धारयन्ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन् ।
आमन्त्रयति विप्रान्स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ॥ ३-१०-५४॥
dhārayanbrāhmaṇaṃ rūpamilvalaḥ saṃskṛtaṃ vadan |
āmantrayati viprānsa śrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ || 3-10-54||

RMY 3-10-55

भ्रातरं संस्कृतं भ्राता ततस्तं मेषरूपिणम् ।
तान्द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-१०-५५॥
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ bhrātā tatastaṃ meṣarūpiṇam |
tāndvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā || 3-10-55||

RMY 3-10-56

ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् ।
वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन् ॥ ३-१०-५६॥
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt |
vātāpe niṣkramasveti svareṇa mahatā vadan || 3-10-56||

RMY 3-10-57

ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् ।
भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥ ३-१०-५७॥
tato bhrāturvacaḥ śrutvā vātāpirmeṣavannadan |
bhittvā bhitvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat || 3-10-57||

RMY 3-10-58

ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः ।
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥ ३-१०-५८॥
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ |
vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ || 3-10-58||

RMY 3-10-59

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ।
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ॥ ३-१०-५९॥
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā |
anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahāsuraḥ || 3-10-59||

RMY 3-10-60

ततः संपन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तावसेचनम् ।
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति इल्वलः सोऽभ्यभाषत ॥ ३-१०-६०॥
tataḥ saṃpannamityuktvā dattvā hastāvasecanam |
bhrātaraṃ niṣkramasveti ilvalaḥ so'bhyabhāṣata || 3-10-60||

RMY 3-10-61

तं तथा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम् ।
अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ३-१०-६१॥
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu bhrātaraṃ vipraghātinam |
abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ || 3-10-61||

RMY 3-10-62

कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः ।
भ्रातुस्ते मेष रूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥ ३-१०-६२॥
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ |
bhrātuste meṣa rūpasya gatasya yamasādanam || 3-10-62||

RMY 3-10-63

अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम् ।
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ॥ ३-१०-६३॥
atha tasya vacaḥ śrutvā bhrāturnidhanasaṃśritam |
pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ || 3-10-63||

RMY 3-10-64

सोऽभ्यद्रवद्द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा ।
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥ ३-१०-६४॥
so'bhyadravaddvijendraṃ taṃ muninā dīptatejasā |
cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ || 3-10-64||

RMY 3-10-65

तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः ।
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥ ३-१०-६५॥
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ |
viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam || 3-10-65||

RMY 3-10-66

एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।
रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत ॥ ३-१०-६६॥
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |
rāmasyāstaṃ gataḥ sūryaḥ saṃdhyākālo'bhyavartata || 3-10-66||

RMY 3-10-67

उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि ।
प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयन् ॥ ३-१०-६७॥
upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |
praviveśāśramapadaṃ tamṛṣiṃ cābhyavādayan || 3-10-67||

RMY 3-10-68

सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः ।
न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ ३-१०-६८॥
samyakpratigṛhītastu muninā tena rāghavaḥ |
nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 3-10-68||

RMY 3-10-69

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले ।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः ॥ ३-१०-६९॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |
bhrātaraṃ tamagastyasya āmantrayata rāghavaḥ || 3-10-69||

RMY 3-10-70

अभिवादये त्वा भगवन्सुखमध्युषितो निशाम् ।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ ३-१०-७०॥
abhivādaye tvā bhagavansukhamadhyuṣito niśām |
āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 3-10-70||

RMY 3-10-71

गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः ।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ ३-१०-७१॥
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |
yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 3-10-71||

RMY 3-10-72

नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्जुलान्धवान् ।
चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ ३-१०-७२॥
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañjulāndhavān |
ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 3-10-72||

RMY 3-10-73

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् ।
ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ ३-१०-७३॥
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |
dadarśa rāmaḥ śataśastatra kāntārapādapān || 3-10-73||

RMY 3-10-74

हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् ।
मत्तैः शकुनिसंघैश्च शतशः प्रतिनादितान् ॥ ३-१०-७४॥
hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |
mattaiḥ śakunisaṃghaiśca śataśaḥ pratināditān || 3-10-74||

RMY 3-10-75

ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः ।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ३-१०-७५॥
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 3-10-75||

RMY 3-10-76

स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः ।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ ३-१०-७६॥
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |
āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 3-10-76||

RMY 3-10-77

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रमापहः ॥ ३-१०-७७॥
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
āśramo dṛśyate tasya pariśrānta śramāpahaḥ || 3-10-77||

RMY 3-10-78

प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः ।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ ३-१०-७८॥
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |
praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 3-10-78||

RMY 3-10-79

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ।
दक्षिणा दिक्कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३-१०-७९॥
nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
dakṣiṇā dikkṛtā yena śaraṇyā puṇyakarmaṇā || 3-10-79||

RMY 3-10-80

तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः ।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ ३-१०-८०॥
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |
digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 3-10-80||

RMY 3-10-81

यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।
तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ ३-१०-८१॥
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |
tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 3-10-81||

RMY 3-10-82

नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ ३-१०-८२॥
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |
prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 3-10-82||

RMY 3-10-83

मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः ।
संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशौलो न वर्धते ॥ ३-१०-८३॥
mārgaṃ niroddhuṃ satataṃ bhāskarasyācalottamaḥ |
saṃdeśaṃ pālayaṃstasya vindhyaśaulo na vardhate || 3-10-83||

RMY 3-10-84

अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान्विनीतमृगसेवितः ॥ ३-१०-८४॥
ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |
agastyasyāśramaḥ śrīmānvinītamṛgasevitaḥ || 3-10-84||

RMY 3-10-85

एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम् ।
अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ ३-१०-८५॥
eṣa lokārcitaḥ sādhurhite nityaṃ rataḥ satām |
asmānadhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 3-10-85||

RMY 3-10-86

आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ ३-१०-८६॥
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |
śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 3-10-86||

RMY 3-10-87

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ ३-१०-८७॥
atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 3-10-87||

RMY 3-10-88

नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।
नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ ३-१०-८८॥
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |
nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 3-10-88||

RMY 3-10-89

अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह ।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ ३-१०-८९॥
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaiḥ saha |
vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 3-10-89||

RMY 3-10-90

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः ।
त्यक्त्वा देहान्नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ ३-१०-९०॥
atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ |
tyaktvā dehānnavairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 3-10-90||

RMY 3-10-91

यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः ॥ ३-१०-९१॥
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |
atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāḥ śubhaiḥ || 3-10-91||

RMY 3-10-92

आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः ।
निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया ॥ ३-१०-९२॥
āgatāḥ smāśramapadaṃ saumitre praviśāgrataḥ |
nivedayeha māṃ prāptamṛṣaye saha sītayā || 3-10-92||

Sarga: 11/71 (34)

RMY 3-11-1

स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः ।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३-११-१॥
sa praviśyāśramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha || 3-11-1||

RMY 3-11-2

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ॥ ३-११-२॥
rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī |
rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā || 3-11-2||

RMY 3-11-3

लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः ।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ३-११-३॥
lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ |
anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ || 3-11-3||

RMY 3-11-4

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥ ३-११-४॥
te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt |
draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām || 3-11-4||

RMY 3-11-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् ॥ ३-११-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |
tathetyuktvāgniśaraṇaṃ praviveśa niveditum || 3-11-5||

RMY 3-11-6

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा ॥ ३-११-६॥
sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā || 3-11-6||

RMY 3-11-7

पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च ।
प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ॥ ३-११-७॥
putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca |
praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā || 3-11-7||

RMY 3-11-8

द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिंदमौ ।
यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ३-११-८॥
draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamariṃdamau |
yadatrānantaraṃ tattvamājñāpayitumarhasi || 3-11-8||

RMY 3-11-9

ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् ।
वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-११-९॥
tataḥ śiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam |
vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt || 3-11-9||

RMY 3-11-10

दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः ।
मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ॥ ३-११-१०॥
diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ |
manasā kāṅkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati || 3-11-10||

RMY 3-11-11

गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः ।
प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः ॥ ३-११-११॥
gamyatāṃ satkṛto rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
praveśyatāṃ samīpaṃ me kiṃ cāsau na praveśitaḥ || 3-11-11||

RMY 3-11-12

एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ।
अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ॥ ३-११-१२॥
evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā |
abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ || 3-11-12||

RMY 3-11-13

ततो निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ॥ ३-११-१३॥
tato niṣkramya saṃbhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇamabravīt |
kvāsau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam || 3-11-13||

RMY 3-11-14

ततो गत्वाश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः ।
दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ॥ ३-११-१४॥
tato gatvāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ |
darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām || 3-11-14||

RMY 3-11-15

तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् ।
प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्थं सुसत्कृतम् ॥ ३-११-१५॥
taṃ śiṣyaḥ praśritaṃ vākyamagastyavacanaṃ bruvan |
prāveśayadyathānyāyaṃ satkārārthaṃ susatkṛtam || 3-11-15||

RMY 3-11-16

प्रविवेश ततो रामः सीतया सहलक्ष्मणः ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ॥ ३-११-१६॥
praviveśa tato rāmaḥ sītayā sahalakṣmaṇaḥ |
praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan || 3-11-16||

RMY 3-11-17

स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ।
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ॥ ३-११-१७॥
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca |
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ || 3-11-17||

RMY 3-11-18

सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ।
धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ॥ ३-११-१८॥
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca |
dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca || 3-11-18||

RMY 3-11-19

ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् ।
तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसं ।
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ३-११-१९॥
tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat |
taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasaṃ |
abravīdvacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 3-11-19||

RMY 3-11-20

एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम् ॥ ३-११-२०॥
eṣa lakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam || 3-11-20||

RMY 3-11-21

एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसं ।
जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परंतपः ॥ ३-११-२१॥
evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasaṃ |
jagrāha paramaprītastasya pādau paraṃtapaḥ || 3-11-21||

RMY 3-11-22

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा राम सलक्ष्मणः ॥ ३-११-२२॥
abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
sītayā saha vaidehyā tadā rāma salakṣmaṇaḥ || 3-11-22||

RMY 3-11-23

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः ।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत् ॥ ३-११-२३॥
pratigṛhya ca kākutsthamarcayitvāsanodakaiḥ |
kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti so'bravīt || 3-11-23||

RMY 3-11-24

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ ॥ ३-११-२४॥
agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjya ca |
vānaprasthena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau || 3-11-24||

RMY 3-11-25

प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः ।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् ॥ ३-११-२५॥
prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṃgavaḥ |
uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam || 3-11-25||

RMY 3-11-26

अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ।
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥ ३-११-२६॥
anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran |
duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet || 3-11-26||

RMY 3-11-27

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान्प्राप्तः प्रियातिथिः ॥ ३-११-२७॥
rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca bhavānprāptaḥ priyātithiḥ || 3-11-27||

RMY 3-11-28

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् ।
पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत् ॥ ३-११-२८॥
evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpaiścānyaiśca rāghavam |
pūjayitvā yathākāmaṃ punareva tato'bravīt || 3-11-28||

RMY 3-11-29

इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम् ।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ३-११-२९॥
idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemavajravibhūṣitam |
vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 3-11-29||

RMY 3-11-30

अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः ।
दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ ॥ ३-११-३०॥
amoghaḥ sūryasaṃkāśo brahmadattaḥ śarottamaḥ |
datto mama mahendreṇa tūṇī cākṣayasāyakau || 3-11-30||

RMY 3-11-31

संपूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।
महाराजत कोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः ॥ ३-११-३१॥
saṃpūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ |
mahārājata kośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ || 3-11-31||

RMY 3-11-32

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ॥ ३-११-३२॥
anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān |
ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām || 3-11-32||

RMY 3-11-33

तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खड्गं च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ॥ ३-११-३३॥
taddhanustau ca tūṇīrau śaraṃ khaḍgaṃ ca mānada |
jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā || 3-11-33||

RMY 3-11-34

एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् ।
दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥ ३-११-३४॥
evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham |
dattvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt || 3-11-34||

Sarga: 12/71 (25)

RMY 3-12-1

राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण ।
अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया ॥ ३-१२-१॥
rāma prīto'smi bhadraṃ te parituṣṭo'smi lakṣmaṇa |
abhivādayituṃ yanmāṃ prāptau sthaḥ saha sītayā || 3-12-1||

RMY 3-12-2

अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः ।
व्यक्तमुत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा ॥ ३-१२-२॥
adhvaśrameṇa vāṃ khedo bādhate pracuraśramaḥ |
vyaktamutkaṇṭhate cāpi maithilī janakātmajā || 3-12-2||

RMY 3-12-3

एषा हि सुकुमारी च दुःखैश्च न विमानिता ।
प्राज्यदोषं वनं प्रप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता ॥ ३-१२-३॥
eṣā hi sukumārī ca duḥkhaiśca na vimānitā |
prājyadoṣaṃ vanaṃ praptā bhartṛsnehapracoditā || 3-12-3||

RMY 3-12-4

यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु ।
दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामनुगच्छती ॥ ३-१२-४॥
yathaiṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru |
duṣkaraṃ kṛtavatyeṣā vane tvāmanugacchatī || 3-12-4||

RMY 3-12-5

एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन ।
समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च ॥ ३-१२-५॥
eṣā hi prakṛtiḥ strīṇāmāsṛṣṭe raghunandana |
samasthamanurajyante viṣamasthaṃ tyajanti ca || 3-12-5||

RMY 3-12-6

शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा ।
गरुडानिलयोः शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः ॥ ३-१२-६॥
śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā |
garuḍānilayoḥ śaighryamanugacchanti yoṣitaḥ || 3-12-6||

RMY 3-12-7

इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिताः ।
श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्यरुन्धती ॥ ३-१२-७॥
iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣairetairvivarjitāḥ |
ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hyarundhatī || 3-12-7||

RMY 3-12-8

अलंकृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह ।
वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिंदम ॥ ३-१२-८॥
alaṃkṛto'yaṃ deśaśca yatra saumitriṇā saha |
vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvamariṃdama || 3-12-8||

RMY 3-12-9

एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः ।
उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम् ॥ ३-१२-९॥
evamuktastu muninā rāghavaḥ saṃyatāñjaliḥ |
uvāca praśritaṃ vākyamṛṣiṃ dīptamivānalam || 3-12-9||

RMY 3-12-10

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः ।
गुणैः सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति ॥ ३-१२-१०॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgavaḥ |
guṇaiḥ sabhrātṛbhāryasya varadaḥ parituṣyati || 3-12-10||

RMY 3-12-11

किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् ।
यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् ॥ ३-१२-११॥
kiṃ tu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam |
yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ nirataḥ sukham || 3-12-11||

RMY 3-12-12

ततोऽब्रवीन्मुनि श्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् ।
ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः ॥ ३-१२-१२॥
tato'bravīnmuni śreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam |
dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā dhīro dhīrataraṃ vacaḥ || 3-12-12||

RMY 3-12-13

इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः ।
देशो बहुमृगः श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः ॥ ३-१२-१३॥
ito dviyojane tāta bahumūlaphalodakaḥ |
deśo bahumṛgaḥ śrīmānpañcavaṭyabhiviśrutaḥ || 3-12-13||

RMY 3-12-14

तत्र गत्वाश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह ।
रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन् ॥ ३-१२-१४॥
tatra gatvāśramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha |
ramasva tvaṃ piturvākyaṃ yathoktamanupālayan || 3-12-14||

RMY 3-12-15

विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ ।
तपसश्च प्रभावेन स्नेहाद्दशरथस्य च ॥ ३-१२-१५॥
vidito hyeṣa vṛttānto mama sarvastavānagha |
tapasaśca prabhāvena snehāddaśarathasya ca || 3-12-15||

RMY 3-12-16

हृदयस्थश्च ते छन्दो विज्ञातस्तपसा मया ।
इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने ॥ ३-१२-१६॥
hṛdayasthaśca te chando vijñātastapasā mayā |
iha vāsaṃ pratijñāya mayā saha tapovane || 3-12-16||

RMY 3-12-17

अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीमिति ।
स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ॥ ३-१२-१७॥
ataśca tvāmahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīmiti |
sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate || 3-12-17||

RMY 3-12-18

स देशः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव ।
गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ॥ ३-१२-१८॥
sa deśaḥ ślāghanīyaśca nātidūre ca rāghava |
godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate || 3-12-18||

RMY 3-12-19

प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विज गणैर्युतः ।
विविक्तश्च महाबाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च ॥ ३-१२-१९॥
prājyamūlaphalaiścaiva nānādvija gaṇairyutaḥ |
viviktaśca mahābāho puṇyo ramyastathaiva ca || 3-12-19||

RMY 3-12-20

भवानपि सदारश्च शक्तश्च परिरक्षणे ।
अपि चात्र वसन्रामस्तापसान्पालयिष्यसि ॥ ३-१२-२०॥
bhavānapi sadāraśca śaktaśca parirakṣaṇe |
api cātra vasanrāmastāpasānpālayiṣyasi || 3-12-20||

RMY 3-12-21

एतदालक्ष्यते वीर मधुकानां महद्वनम् ।
उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमभिगच्छता ॥ ३-१२-२१॥
etadālakṣyate vīra madhukānāṃ mahadvanam |
uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodhamabhigacchatā || 3-12-21||

RMY 3-12-22

ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः ।
ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः ॥ ३-१२-२२॥
tataḥ sthalamupāruhya parvatasyāvidūrataḥ |
khyātaḥ pañcavaṭītyeva nityapuṣpitakānanaḥ || 3-12-22||

RMY 3-12-23

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह ।
सात्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम् ॥ ३-१२-२३॥
agastyenaivamuktastu rāmaḥ saumitriṇā saha |
sātkṛtyāmantrayāmāsa tamṛṣiṃ satyavādinam || 3-12-23||

RMY 3-12-24

तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ ।
तदाश्रमात्पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया ॥ ३-१२-२४॥
tau tu tenābhyanujñātau kṛtapādābhivandanau |
tadāśramātpañcavaṭīṃ jagmatuḥ saha sītayā || 3-12-24||

RMY 3-12-25

गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्वकातरौ ।
यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ ॥ ३-१२-२५॥
gṛhītacāpau tu narādhipātmajau viṣaktatūṇī samareṣvakātarau |
yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau || 3-12-25||

Sarga: 13/71 (36)

RMY 3-13-1

अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः ।
आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥ ३-१३-१॥
atha pañcavaṭīṃ gacchannantarā raghunandanaḥ |
āsasāda mahākāyaṃ gṛdhraṃ bhīmaparākramam || 3-13-1||

RMY 3-13-2

तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥ ३-१३-२॥
taṃ dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanasthaṃ rāmalakṣmaṇau |
menāte rākṣasaṃ pakṣiṃ bruvāṇau ko bhavāniti || 3-13-2||

RMY 3-13-3

स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव ।
उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥ ३-१३-३॥
sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayanniva |
uvāca vatsa māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ || 3-13-3||

RMY 3-13-4

स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः ।
स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥ ३-१३-४॥
sa taṃ pitṛsakhaṃ buddhvā pūjayāmāsa rāghavaḥ |
sa tasya kulamavyagramatha papraccha nāma ca || 3-13-4||

RMY 3-13-5

रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च ।
आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् ॥ ३-१३-५॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā kulamātmānameva ca |
ācacakṣe dvijastasmai sarvabhūtasamudbhavam || 3-13-5||

RMY 3-13-6

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् ।
तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव ॥ ३-१३-६॥
pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo'bhavan |
tānme nigadataḥ sarvānāditaḥ śṛṇu rāghava || 3-13-6||

RMY 3-13-7

कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् ।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ३-१३-७॥
kardamaḥ prathamasteṣāṃ vikṛtastadanantaram |
śeṣaśca saṃśrayaścaiva bahuputraśca vīryavān || 3-13-7||

RMY 3-13-8

स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः ।
पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा ॥ ३-१३-८॥
sthāṇurmarīciratriśca kratuścaiva mahābalaḥ |
pulastyaścāṅgirāścaiva pracetāḥ pulahastathā || 3-13-8||

RMY 3-13-9

दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव ।
कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥ ३-१३-९॥
dakṣo vivasvānaparo'riṣṭanemiśca rāghava |
kaśyapaśca mahātejāsteṣāmāsīcca paścimaḥ || 3-13-9||

RMY 3-13-10

प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति नः श्रुतम् ।
षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ ३-१३-१०॥
prajāpatestu dakṣasya babhūvuriti naḥ śrutam |
ṣaṣṭirduhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ || 3-13-10||

RMY 3-13-11

कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः ।
अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् ॥ ३-१३-११॥
kaśyapaḥ pratijagrāha tāsāmaṣṭau sumadhyamāḥ |
aditiṃ ca ditiṃ caiva danūmapi ca kālakām || 3-13-11||

RMY 3-13-12

ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि ।
तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥ ३-१३-१२॥
tāmrāṃ krodhavaśāṃ caiva manuṃ cāpyanalāmapi |
tāstu kanyāstataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punarabravīt || 3-13-12||

RMY 3-13-13

पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन्वै जनयिष्यथ मत्समान् ।
अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च ॥ ३-१३-१३॥
putrāṃstrailokyabhartṝnvai janayiṣyatha matsamān |
aditistanmanā rāma ditiśca danureva ca || 3-13-13||

RMY 3-13-14

कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन् ।
अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम ॥ ३-१३-१४॥
kālakā ca mahābāho śeṣāstvamanaso'bhavan |
adityāṃ jajñire devāstrayastriṃśadariṃdama || 3-13-14||

RMY 3-13-15

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप ।
दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः ॥ ३-१३-१५॥
ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa |
ditistvajanayatputrāndaityāṃstāta yaśasvinaḥ || 3-13-15||

RMY 3-13-16

तेषामियं वसुमती पुरासीत्सवनार्णवा ।
दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम ॥ ३-१३-१६॥
teṣāmiyaṃ vasumatī purāsītsavanārṇavā |
danustvajanayatputramaśvagrīvamariṃdama || 3-13-16||

RMY 3-13-17

नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत ।
क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥ ३-१३-१७॥
narakaṃ kālakaṃ caiva kālakāpi vyajāyata |
krauñcīṃ bhāsīṃ tathā śyenīṃ dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm || 3-13-17||

RMY 3-13-18

ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः ।
उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत ॥ ३-१३-१८॥
tāmrāpi suṣuve kanyāḥ pañcaitā lokaviśrutāḥ |
ulūkāñjanayatkrauñcī bhāsī bhāsānvyajāyata || 3-13-18||

RMY 3-13-19

श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ॥ ३-१३-१९॥
śyenī śyenāṃśca gṛdhrāṃśca vyajāyata sutejasaḥ |
dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśca kalahaṃsāṃśca sarvaśaḥ || 3-13-19||

RMY 3-13-20

चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी ।
शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥ ३-१३-२०॥
cakravākāṃśca bhadraṃ te vijajñe sāpi bhāminī |
śukī natāṃ vijajñe tu natāyā vinatā sutā || 3-13-20||

RMY 3-13-21

दशक्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः ।
मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥ ३-१३-२१॥
daśakrodhavaśā rāma vijajñe'pyātmasaṃbhavāḥ |
mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca harīṃ bhadramadāmapi || 3-13-21||

RMY 3-13-22

मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा ।
सर्वलक्षणसंपन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥ ३-१३-२२॥
mātaṅgīmatha śārdūlīṃ śvetāṃ ca surabhīṃ tathā |
sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ kadrukāmapi || 3-13-22||

RMY 3-13-23

अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋष्काश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा ॥ ३-१३-२३॥
apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama |
ṛṣkāśca mṛgamandāyāḥ sṛmarāścamarāstathā || 3-13-23||

RMY 3-13-24

ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ ३-१३-२४॥
tatastvirāvatīṃ nāma jajñe bhadramadā sutām |
tasyāstvairāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ || 3-13-24||

RMY 3-13-25

हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः ।
गोलाङ्गूलांश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान् ॥ ३-१३-२५॥
haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tapasvinaḥ |
golāṅgūlāṃśca śārdūlī vyāghrāṃścājanayatsutān || 3-13-25||

RMY 3-13-26

मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ ।
दिशागजं तु श्वेताक्षं श्वेता व्यजनयत्सुतम् ॥ ३-१३-२६॥
mātaṅgyāstvatha mātaṅgā apatyaṃ manujarṣabha |
diśāgajaṃ tu śvetākṣaṃ śvetā vyajanayatsutam || 3-13-26||

RMY 3-13-27

ततो दुहितरौ राम सुरभिर्देव्यजायत ।
रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ॥ ३-१३-२७॥
tato duhitarau rāma surabhirdevyajāyata |
rohiṇīṃ nāma bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm || 3-13-27||

RMY 3-13-28

रोहिण्यजनयद्गा वै गन्धर्वी वाजिनः सुतान् ।
सुरसाजनयन्नागान्राम कद्रूश्च पन्नगान् ॥ ३-१३-२८॥
rohiṇyajanayadgā vai gandharvī vājinaḥ sutān |
surasājanayannāgānrāma kadrūśca pannagān || 3-13-28||

RMY 3-13-29

मनुर्मनुष्याञ्जनयत्कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥ ३-१३-२९॥
manurmanuṣyāñjanayatkaśyapasya mahātmanaḥ |
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃśca manujarṣabha || 3-13-29||

RMY 3-13-30

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा ।
ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३-१३-३०॥
mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāstathā |
ūrubhyāṃ jajñire vaiśyāḥ padbhyāṃ śūdrā iti śrutiḥ || 3-13-30||

RMY 3-13-31

सर्वान्पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत ।
विनता च शुकी पौत्री कद्रूश्च सुरसा स्वसा ॥ ३-१३-३१॥
sarvānpuṇyaphalānvṛkṣānanalāpi vyajāyata |
vinatā ca śukī pautrī kadrūśca surasā svasā || 3-13-31||

RMY 3-13-32

कद्रूर्नागसहस्क्रं तु विजज्ञे धरणीधरम् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च ॥ ३-१३-३२॥
kadrūrnāgasahaskraṃ tu vijajñe dharaṇīdharam |
dvau putrau vinatāyāstu garuḍo'ruṇa eva ca || 3-13-32||

RMY 3-13-33

तस्माज्जातोऽहमरुणात्संपातिश्च ममाग्रजः ।
जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम ॥ ३-१३-३३॥
tasmājjāto'hamaruṇātsaṃpātiśca mamāgrajaḥ |
jaṭāyuriti māṃ viddhi śyenīputramariṃdama || 3-13-33||

RMY 3-13-34

सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि ।
सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३-१३-३४॥
so'haṃ vāsasahāyaste bhaviṣyāmi yadīcchasi |
sītāṃ ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe || 3-13-34||

RMY 3-13-35

जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत् ।
पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवाञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः ॥ ३-१३-३५॥
jaṭāyuṣaṃ tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca saṃnato'bhavat |
piturhi śuśrāva sakhitvamātmavāñjaṭāyuṣā saṃkathitaṃ punaḥ punaḥ || 3-13-35||

RMY 3-13-36

स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा ।
जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ्शलभानिवानलः ॥ ३-१३-३६॥
sa tatra sītāṃ paridāya maithilīṃ sahaiva tenātibalena pakṣiṇā |
jagāma tāṃ pañcavaṭīṃ salakṣmaṇo ripūndidhakṣañśalabhānivānalaḥ || 3-13-36||

Sarga: 14/71 (29)

RMY 3-14-1

ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् ।
उवाच भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ३-१४-१॥
tataḥ pañcavaṭīṃ gatvā nānāvyālamṛgāyutām |
uvāca bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 3-14-1||

RMY 3-14-2

आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा ।
अयं पञ्चवटी देशः सौम्य पुष्पितकाननः ॥ ३-१४-२॥
āgatāḥ sma yathoddiṣṭamamuṃ deśaṃ maharṣiṇā |
ayaṃ pañcavaṭī deśaḥ saumya puṣpitakānanaḥ || 3-14-2||

RMY 3-14-3

सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्यसि ।
आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति संमतः ॥ ३-१४-३॥
sarvataścāryatāṃ dṛṣṭiḥ kānane nipuṇo hyasi |
āśramaḥ katarasminno deśe bhavati saṃmataḥ || 3-14-3||

RMY 3-14-4

रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण ।
तादृशो दृश्यतां देशः संनिकृष्टजलाशयः ॥ ३-१४-४॥
ramate yatra vaidehī tvamahaṃ caiva lakṣmaṇa |
tādṛśo dṛśyatāṃ deśaḥ saṃnikṛṣṭajalāśayaḥ || 3-14-4||

RMY 3-14-5

वनरामण्यकं यत्र जलरामण्यकं तथा ।
संनिकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम् ॥ ३-१४-५॥
vanarāmaṇyakaṃ yatra jalarāmaṇyakaṃ tathā |
saṃnikṛṣṭaṃ ca yatra syātsamitpuṣpakuśodakam || 3-14-5||

RMY 3-14-6

एवमुक्तस्तु रामेण लक्मणः संयताञ्जलिः ।
सीता समक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१४-६॥
evamuktastu rāmeṇa lakmaṇaḥ saṃyatāñjaliḥ |
sītā samakṣaṃ kākutsthamidaṃ vacanamabravīt || 3-14-6||

RMY 3-14-7

परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते ।
स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद ॥ ३-१४-७॥
paravānasmi kākutstha tvayi varṣaśataṃ sthite |
svayaṃ tu rucire deśe kriyatāmiti māṃ vada || 3-14-7||

RMY 3-14-8

सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः ।
विमृशन्रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम् ॥ ३-१४-८॥
suprītastena vākyena lakṣmaṇasya mahādyutiḥ |
vimṛśanrocayāmāsa deśaṃ sarvaguṇānvitam || 3-14-8||

RMY 3-14-9

स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि ।
हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३-१४-९॥
sa taṃ ruciramākramya deśamāśramakarmaṇi |
haste gṛhītvā hastena rāmaḥ saumitrimabravīt || 3-14-9||

RMY 3-14-10

अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैर्तरुभिर्वृतः ।
इहाश्रमपदं सौम्य यथावत्कर्तुमर्हसि ॥ ३-१४-१०॥
ayaṃ deśaḥ samaḥ śrīmānpuṣpitairtarubhirvṛtaḥ |
ihāśramapadaṃ saumya yathāvatkartumarhasi || 3-14-10||

RMY 3-14-11

इयमादित्यसंकाशैः पद्मैः सुरभिगन्धिभिः ।
अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता ॥ ३-१४-११॥
iyamādityasaṃkāśaiḥ padmaiḥ surabhigandhibhiḥ |
adūre dṛśyate ramyā padminī padmaśobhitā || 3-14-11||

RMY 3-14-12

यथाख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना ।
इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता ॥ ३-१४-१२॥
yathākhyātamagastyena muninā bhāvitātmanā |
iyaṃ godāvarī ramyā puṣpitaistarubhirvṛtā || 3-14-12||

RMY 3-14-13

हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता ।
नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथनिपीडिता ॥ ३-१४-१३॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇā cakravākopaśobhitā |
nātidūre na cāsanne mṛgayūthanipīḍitā || 3-14-13||

RMY 3-14-14

मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः ।
दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः ॥ ३-१४-१४॥
mayūranāditā ramyāḥ prāṃśavo bahukandarāḥ |
dṛśyante girayaḥ saumya phullaistarubhirāvṛtāḥ || 3-14-14||

RMY 3-14-15

सौवर्णे राजतैस्ताम्रैर्देशे देशे च धातुभिः ।
गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः ॥ ३-१४-१५॥
sauvarṇe rājataistāmrairdeśe deśe ca dhātubhiḥ |
gavākṣitā ivābhānti gajāḥ paramabhaktibhiḥ || 3-14-15||

RMY 3-14-16

सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरैः पनसाम्रकैः ।
नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुंनागैश्चोपशोभिताः ॥ ३-१४-१६॥
sālaistālaistamālaiśca kharjūraiḥ panasāmrakaiḥ |
nīvāraistimiśaiścaiva puṃnāgaiścopaśobhitāḥ || 3-14-16||

RMY 3-14-17

चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि ।
पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः ॥ ३-१४-१७॥
cūtairaśokaistilakaiścampakaiḥ ketakairapi |
puṣpagulmalatopetaistaistaistarubhirāvṛtāḥ || 3-14-17||

RMY 3-14-18

चन्दनैः स्यन्दनैर्नीपैः पनसैर्लकुचैरपि ।
धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः ॥ ३-१४-१८॥
candanaiḥ syandanairnīpaiḥ panasairlakucairapi |
dhavāśvakarṇakhadiraiḥ śamīkiṃśukapāṭalaiḥ || 3-14-18||

RMY 3-14-19

इदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं बहुमृगद्विजम् ।
इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा ॥ ३-१४-१९॥
idaṃ puṇyamidaṃ medhyamidaṃ bahumṛgadvijam |
iha vatsyāma saumitre sārdhametena pakṣiṇā || 3-14-19||

RMY 3-14-20

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ।
अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः ॥ ३-१४-२०॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
acireṇāśramaṃ bhrātuścakāra sumahābalaḥ || 3-14-20||

RMY 3-14-21

पर्णशालां सुविपुलां तत्र संघातमृत्तिकाम् ।
सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम् ॥ ३-१४-२१॥
parṇaśālāṃ suvipulāṃ tatra saṃghātamṛttikām |
sustambhāṃ maskarairdīrghaiḥ kṛtavaṃśāṃ suśobhanām || 3-14-21||

RMY 3-14-22

स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान्नदीं गोदावरीं तदा ।
स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः ॥ ३-१४-२२॥
sa gatvā lakṣmaṇaḥ śrīmānnadīṃ godāvarīṃ tadā |
snātvā padmāni cādāya saphalaḥ punarāgataḥ || 3-14-22||

RMY 3-14-23

ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि ।
दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम् ॥ ३-१४-२३॥
tataḥ puṣpabaliṃ kṛtvā śāntiṃ ca sa yathāvidhi |
darśayāmāsa rāmāya tadāśramapadaṃ kṛtam || 3-14-23||

RMY 3-14-24

स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया ।
राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम् ॥ ३-१४-२४॥
sa taṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ saumyamāśramaṃ saha sītayā |
rāghavaḥ parṇaśālāyāṃ harṣamāhārayatparam || 3-14-24||

RMY 3-14-25

सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा ।
अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ३-१४-२५॥
susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyāṃ lakṣmaṇaṃ tadā |
atisnigdhaṃ ca gāḍhaṃ ca vacanaṃ cedamabravīt || 3-14-25||

RMY 3-14-26

प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो ।
प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः ॥ ३-१४-२६॥
prīto'smi te mahatkarma tvayā kṛtamidaṃ prabho |
pradeyo yannimittaṃ te pariṣvaṅgo mayā kṛtaḥ || 3-14-26||

RMY 3-14-27

भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण ।
त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम ॥ ३-१४-२७॥
bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa |
tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama || 3-14-27||

RMY 3-14-28

एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः ।
तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत्स सुखं वशी ॥ ३-१४-२८॥
evaṃ lakṣmaṇamuktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ |
tasmindeśe bahuphale nyavasatsa sukhaṃ vaśī || 3-14-28||

RMY 3-14-29

कंचित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च ।
अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः ॥ ३-१४-२९॥
kaṃcitkālaṃ sa dharmātmā sītayā lakṣmaṇena ca |
anvāsyamāno nyavasatsvargaloke yathāmaraḥ || 3-14-29||

Sarga: 15/71 (39)

RMY 3-15-1

वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः ।
शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते ॥ ३-१५-१॥
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemanta ṛturiṣṭaḥ pravartate || 3-15-1||

RMY 3-15-2

स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः ।
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ ३-१५-२॥
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 3-15-2||

RMY 3-15-3

प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥ ३-१५-३॥
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3-15-3||

RMY 3-15-4

अयं स कालः संप्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद ।
अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ ३-१५-४॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 3-15-4||

RMY 3-15-5

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ ३-१५-५॥
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 3-15-5||

RMY 3-15-6

नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः ।
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ ३-१५-६॥
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 3-15-6||

RMY 3-15-7

प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतरगोरसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥ ३-१५-७॥
prājyakāmā janapadāḥ saṃpannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ || 3-15-7||

RMY 3-15-8

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते ॥ ३-१५-८॥
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantakasevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 3-15-8||

RMY 3-15-9

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः ॥ ३-१५-९॥
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 3-15-9||

RMY 3-15-10

अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः ॥ ३-१५-१०॥
atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ |
divasāḥ subhagādityāśchāyāsaliladurbhagāḥ || 3-15-10||

RMY 3-15-11

मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ ३-१५-११॥
mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam || 3-15-11||

RMY 3-15-12

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः ।
शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ ३-१५-१२॥
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 3-15-12||

RMY 3-15-13

रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः ।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ ३-१५-१३॥
ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate || 3-15-13||

RMY 3-15-14

ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ ३-१५-१४॥
jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 3-15-14||

RMY 3-15-15

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ ३-१५-१५॥
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 3-15-15||

RMY 3-15-16

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ ३-१५-१६॥
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ || 3-15-16||

RMY 3-15-17

खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।
शोभन्ते किं चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥ ३-१५-१७॥
kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiṃ cidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ || 3-15-17||

RMY 3-15-18

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः ।
दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ ३-१५-१८॥
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate || 3-15-18||

RMY 3-15-19

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संरक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ ॥ ३-१५-१९॥
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ |
saṃraktaḥ kiṃcidāpāṇḍurātapaḥ śobhate kṣitau || 3-15-19||

RMY 3-15-20

अवश्यायनिपातेन किंचित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥ ३-१५-२०॥
avaśyāyanipātena kiṃcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 3-15-20||

RMY 3-15-21

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ ३-१५-२१॥
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 3-15-21||

RMY 3-15-22

बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः ।
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ ३-१५-२२॥
bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraiḥ sarito bhānti sāmpratam || 3-15-22||

RMY 3-15-23

तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च ।
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥ ३-१५-२३॥
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 3-15-23||

RMY 3-15-24

जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः ।
नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥ ३-१५-२४॥
jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ || 3-15-24||

RMY 3-15-25

अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ ३-१५-२५॥
asmiṃstu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 3-15-25||

RMY 3-15-26

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् ।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥ ३-१५-२६॥
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale || 3-15-26||

RMY 3-15-27

सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ ३-१५-२७॥
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 3-15-27||

RMY 3-15-28

अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः ।
कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥ ३-१५-२८॥
atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ |
kathaṃ tvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 3-15-28||

RMY 3-15-29

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ ३-१५-२९॥
padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmānnirudaro mahān |
dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 3-15-29||

RMY 3-15-30

प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः ।
संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥ ३-१५-३०॥
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurariṃdamaḥ |
saṃtyajya vividhānsaukhyānāryaṃ sarvātmanāśritaḥ || 3-15-30||

RMY 3-15-31

जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥ ३-१५-३१॥
jitaḥ svargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 3-15-31||

RMY 3-15-32

न पित्र्यमनुवर्न्तन्ते मातृकं द्विपदा इति ।
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥ ३-१५-३२॥
na pitryamanuvarntante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ || 3-15-32||

RMY 3-15-33

भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः ।
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ ३-१५-३३॥
bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuśca bharataḥ sutaḥ |
kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī || 3-15-33||

RMY 3-15-34

इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके ।
परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत् ॥ ३-१५-३४॥
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 3-15-34||

RMY 3-15-35

न तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन ।
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ ३-१५-३५॥
na te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 3-15-35||

RMY 3-15-36

निश्चितापि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता ।
भरतस्नेहसंतप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥ ३-१५-३६॥
niścitāpi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasaṃtaptā bāliśīkriyate punaḥ || 3-15-36||

RMY 3-15-37

इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् ।
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ ३-१५-३७॥
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā || 3-15-37||

RMY 3-15-38

तर्पयित्वाथ सलिलैस्ते पितॄन्दैवतानि च ।
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥ ३-१५-३८॥
tarpayitvātha salilaiste pitṝndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 3-15-38||

RMY 3-15-39

कृताभिषेकः स रराज रामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन ।
कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः ॥ ३-१५-३९॥
kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣekastvagarājaputryā rudraḥ sanandirbhagavāniveśaḥ || 3-15-39||

Sarga: 16/71 (25)

RMY 3-16-1

कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च ।
तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुः स्वमाश्रमम् ॥ ३-१६-१॥
kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca |
tasmādgodāvarītīrāttato jagmuḥ svamāśramam || 3-16-1||

RMY 3-16-2

आश्रमं तमुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः ।
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् ॥ ३-१६-२॥
āśramaṃ tamupāgamya rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat || 3-16-2||

RMY 3-16-3

स रामः पर्णशालायामासीनः सह सीतया ।
विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमा इव ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥ ३-१६-३॥
sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnaḥ saha sītayā |
virarāja mahābāhuścitrayā candramā iva |
lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ || 3-16-3||

RMY 3-16-4

तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः ।
तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया ॥ ३-१६-४॥
tadāsīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ |
taṃ deśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā || 3-16-4||

RMY 3-16-5

सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ॥ ३-१६-५॥
sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ |
bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam || 3-16-5||

RMY 3-16-6

सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ॥ ३-१६-६॥
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapatranibhekṣaṇam |
sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam || 3-16-6||

RMY 3-16-7

राममिन्दीवरश्यामं कन्दर्पसदृशप्रभम् ।
बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥ ३-१६-७॥
rāmamindīvaraśyāmaṃ kandarpasadṛśaprabham |
babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā || 3-16-7||

RMY 3-16-8

सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी ।
विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ॥ ३-१६-८॥
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī |
viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā || 3-16-8||

RMY 3-16-9

प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना ।
तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी ॥ ३-१६-९॥
priyarūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvanā |
taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī || 3-16-9||

RMY 3-16-10

न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना ।
शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत् ॥ ३-१६-१०॥
nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā |
śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī rāmamabravīt || 3-16-10||

RMY 3-16-11

जटी तापसरूपेण सभार्यः शरचापधृक् ।
आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम् ॥ ३-१६-११॥
jaṭī tāpasarūpeṇa sabhāryaḥ śaracāpadhṛk |
āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam || 3-16-11||

RMY 3-16-12

एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः ।
ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३-१६-१२॥
evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ |
ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame || 3-16-12||

RMY 3-16-13

आसीद्दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः ।
तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ ३-१६-१३॥
āsīddaśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ |
tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 3-16-13||

RMY 3-16-14

भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुव्रतः ।
इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ॥ ३-१६-१४॥
bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyānmāmanuvrataḥ |
iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā || 3-16-14||

RMY 3-16-15

नियोगात्तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः ।
धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुमिहागतः ॥ ३-१६-१५॥
niyogāttu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ |
dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ || 3-16-15||

RMY 3-16-16

त्वां तु वेदितुमिच्छामि कथ्यतां कासि कस्य वा ।
इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३-१६-१६॥
tvāṃ tu veditumicchāmi kathyatāṃ kāsi kasya vā |
iha vā kiṃnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ || 3-16-16||

RMY 3-16-17

साब्रवीद्वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता ।
श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम ॥ ३-१६-१७॥
sābravīdvacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā |
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama || 3-16-17||

RMY 3-16-18

अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी ।
अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा ॥ ३-१६-१८॥
ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī |
araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṃkarā || 3-16-18||

RMY 3-16-19

रावणो नाम मे भ्राता राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ३-१६-१९॥
rāvaṇo nāma me bhrātā rākṣaso rākṣaseśvaraḥ |
pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ || 3-16-19||

RMY 3-16-20

विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः ।
प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ॥ ३-१६-२०॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ |
prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau || 3-16-20||

RMY 3-16-21

तानहं समतिक्रान्ता राम त्वापूर्वदर्शनात् ।
समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् ।
चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि ॥ ३-१६-२१॥
tānahaṃ samatikrāntā rāma tvāpūrvadarśanāt |
samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam |
cirāya bhava bhartā me sītayā kiṃ kariṣyasi || 3-16-21||

RMY 3-16-22

विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव ।
अहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम् ॥ ३-१६-२२॥
vikṛtā ca virūpā ca na seyaṃ sadṛśī tava |
ahamevānurūpā te bhāryārūpeṇa paśya mām || 3-16-22||

RMY 3-16-23

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ॥ ३-१६-२३॥
imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm || 3-16-23||

RMY 3-16-24

ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च ।
पश्यन्सह मया कान्त दण्डकान्विचरिष्यसि ॥ ३-१६-२४॥
tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca |
paśyansaha mayā kānta daṇḍakānvicariṣyasi || 3-16-24||

RMY 3-16-25

इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः ॥ ३-१६-२५॥
ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām |
idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ || 3-16-25||

Sarga: 17/71 (26)

RMY 3-17-1

तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् ।
स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत् ॥ ३-१७-१॥
tāṃ tu śūrpaṇakhāṃ rāmaḥ kāmapāśāvapāśitām |
svecchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvamathābravīt || 3-17-1||

RMY 3-17-2

कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम ।
त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता ॥ ३-१७-२॥
kṛtadāro'smi bhavati bhāryeyaṃ dayitā mama |
tvadvidhānāṃ tu nārīṇāṃ suduḥkhā sasapatnatā || 3-17-2||

RMY 3-17-3

अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान्प्रियदर्शनः ।
श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ ३-१७-३॥
anujastveṣa me bhrātā śīlavānpriyadarśanaḥ |
śrīmānakṛtadāraśca lakṣmaṇo nāma vīryavān || 3-17-3||

RMY 3-17-4

अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः ।
अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति ॥ ३-१७-४॥
apūrvī bhāryayā cārthī taruṇaḥ priyadarśanaḥ |
anurūpaśca te bhartā rūpasyāsya bhaviṣyati || 3-17-4||

RMY 3-17-5

एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम ।
असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ३-१७-५॥
enaṃ bhaja viśālākṣi bhartāraṃ bhrātaraṃ mama |
asapatnā varārohe merumarkaprabhā yathā || 3-17-5||

RMY 3-17-6

इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता ।
विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-१७-६॥
iti rāmeṇa sā proktā rākṣasī kāmamohitā |
visṛjya rāmaṃ sahasā tato lakṣmaṇamabravīt || 3-17-6||

RMY 3-17-7

अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी ।
मया सह सुखं सर्वान्दण्डकान्विचरिष्यसि ॥ ३-१७-७॥
asya rūpasya te yuktā bhāryāhaṃ varavarṇinī |
mayā saha sukhaṃ sarvāndaṇḍakānvicariṣyasi || 3-17-7||

RMY 3-17-8

एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः ।
ततः शूर्पणखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत् ॥ ३-१७-८॥
evamuktastu saumitrī rākṣasyā vākyakovidaḥ |
tataḥ śūrpaṇakhīṃ smitvā lakṣmaṇo yuktamabravīt || 3-17-8||

RMY 3-17-9

कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि ।
सोऽहमार्येण परवान्भ्रात्रा कमलवर्णिनि ॥ ३-१७-९॥
kathaṃ dāsasya me dāsī bhāryā bhavitumicchasi |
so'hamāryeṇa paravānbhrātrā kamalavarṇini || 3-17-9||

RMY 3-17-10

समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी ।
आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी ॥ ३-१७-१०॥
samṛddhārthasya siddhārthā muditāmalavarṇinī |
āryasya tvaṃ viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī || 3-17-10||

RMY 3-17-11

एतां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति ॥ ३-१७-११॥
etāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
bhāryāṃ vṛddhāṃ parityajya tvāmevaiṣa bhajiṣyati || 3-17-11||

RMY 3-17-12

को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि ।
मानुषेषु वरारोहे कुर्याद्भावं विचक्षणः ॥ ३-१७-१२॥
ko hi rūpamidaṃ śreṣṭhaṃ saṃtyajya varavarṇini |
mānuṣeṣu varārohe kuryādbhāvaṃ vicakṣaṇaḥ || 3-17-12||

RMY 3-17-13

इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी ।
मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा ॥ ३-१७-१३॥
iti sā lakṣmaṇenoktā karālā nirṇatodarī |
manyate tadvacaḥ satyaṃ parihāsāvicakṣaṇā || 3-17-13||

RMY 3-17-14

सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम् ।
सीतया सह दुर्धर्षमब्रवीत्काममोहिता ॥ ३-१७-१४॥
sā rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ paraṃtapam |
sītayā saha durdharṣamabravītkāmamohitā || 3-17-14||

RMY 3-17-15

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
वृद्धां भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे ॥ ३-१७-१५॥
imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
vṛddhāṃ bhāryāmavaṣṭabhya na māṃ tvaṃ bahu manyase || 3-17-15||

RMY 3-17-16

अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम् ।
त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम् ॥ ३-१७-१६॥
adyemāṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatastava mānuṣīm |
tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathāsukham || 3-17-16||

RMY 3-17-17

इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसदृशेक्षणा ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव ॥ ३-१७-१७॥
ityuktvā mṛgaśāvākṣīmalātasadṛśekṣaṇā |
abhyadhāvatsusaṃkruddhā maholkā rohiṇīmiva || 3-17-17||

RMY 3-17-18

तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः ।
निगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-१७-१८॥
tāṃ mṛtyupāśapratimāmāpatantīṃ mahābalaḥ |
nigṛhya rāmaḥ kupitastato lakṣmaṇamabravīt || 3-17-18||

RMY 3-17-19

क्रूरैरनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथंचन ।
न कार्यः पश्य वैदेहीं कथंचित्सौम्य जीवतीम् ॥ ३-१७-१९॥
krūrairanāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃcana |
na kāryaḥ paśya vaidehīṃ kathaṃcitsaumya jīvatīm || 3-17-19||

RMY 3-17-20

इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम् ।
राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि ॥ ३-१७-२०॥
imāṃ virūpāmasatīmatimattāṃ mahodarīm |
rākṣasīṃ puruṣavyāghra virūpayitumarhasi || 3-17-20||

RMY 3-17-21

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः ।
उद्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः ॥ ३-१७-२१॥
ityukto lakṣmaṇastasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ |
uddhṛtya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāsaṃ mahābalaḥ || 3-17-21||

RMY 3-17-22

निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम् ॥ ३-१७-२२॥
nikṛttakarṇanāsā tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam || 3-17-22||

RMY 3-17-23

सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता ।
ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः ॥ ३-१७-२३॥
sā virūpā mahāghorā rākṣasī śoṇitokṣitā |
nanāda vividhānnādānyathā prāvṛṣi toyadaḥ || 3-17-23||

RMY 3-17-24

सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना ।
प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम् ॥ ३-१७-२४॥
sā vikṣarantī rudhiraṃ bahudhā ghoradarśanā |
pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam || 3-17-24||

RMY 3-17-25

ततस्तु सा राक्षससंघसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता ।
उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं पपात भूमौ गगनाद्यथाशनिः ॥ ३-१७-२५॥
tatastu sā rākṣasasaṃghasaṃvṛtaṃ kharaṃ janasthānagataṃ virūpitā |
upetya taṃ bhrātaramugratejasaṃ papāta bhūmau gaganādyathāśaniḥ || 3-17-25||

RMY 3-17-26

ततः सभार्यं भयमोहमूर्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम् ।
विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ ३-१७-२६॥
tataḥ sabhāryaṃ bhayamohamūrchitā salakṣmaṇaṃ rāghavamāgataṃ vanam |
virūpaṇaṃ cātmani śoṇitokṣitā śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā || 3-17-26||

Sarga: 18/71 (21)

RMY 3-18-1

तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् ।
भगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ॥ ३-१८-१॥
tāṃ tathā patitāṃ dṛṣṭvā virūpāṃ śoṇitokṣitām |
bhaginīṃ krodhasaṃtaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ || 3-18-1||

RMY 3-18-2

बलविक्रमसंपन्ना कामगा कामरूपिणी ।
इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमा गता ॥ ३-१८-२॥
balavikramasaṃpannā kāmagā kāmarūpiṇī |
imāmavasthāṃ nītā tvaṃ kenāntakasamā gatā || 3-18-2||

RMY 3-18-3

देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
कोऽयमेवं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह ॥ ३-१८-३॥
devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
ko'yamevaṃ mahāvīryastvāṃ virūpāṃ cakāra ha || 3-18-3||

RMY 3-18-4

न हि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम् ।
अन्तरेन सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥ ३-१८-४॥
na hi paśyāmyahaṃ loke yaḥ kuryānmama vipriyam |
antarena sahasrākṣaṃ mahendraṃ pākaśāsanam || 3-18-4||

RMY 3-18-5

अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तकैः ।
सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः ॥ ३-१८-५॥
adyāhaṃ mārgaṇaiḥ prāṇānādāsye jīvitāntakaiḥ |
salile kṣīramāsaktaṃ niṣpibanniva sārasaḥ || 3-18-5||

RMY 3-18-6

निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः ।
सफेनं रुधिरं रक्तं मेदिनी कस्य पास्यति ॥ ३-१८-६॥
nihatasya mayā saṃkhye śarasaṃkṛttamarmaṇaḥ |
saphenaṃ rudhiraṃ raktaṃ medinī kasya pāsyati || 3-18-6||

RMY 3-18-7

कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य संगताः ।
प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥ ३-१८-७॥
kasya patrarathāḥ kāyānmāṃsamutkṛtya saṃgatāḥ |
prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe || 3-18-7||

RMY 3-18-8

तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे ॥ ३-१८-८॥
taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
mayāpakṛṣṭaṃ kṛpaṇaṃ śaktāstrātuṃ mahāhave || 3-18-8||

RMY 3-18-9

उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि ।
येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥ ३-१८-९॥
upalabhya śanaiḥ saṃjñāṃ taṃ me śaṃsitumarhasi |
yena tvaṃ durvinītena vane vikramya nirjitā || 3-18-9||

RMY 3-18-10

इति भ्रातुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः ।
ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत् ॥ ३-१८-१०॥
iti bhrāturvacaḥ śrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ |
tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ sabāṣpamidamabravīt || 3-18-10||

RMY 3-18-11

तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकूमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ ३-१८-११॥
taruṇau rūpasaṃpannau sukūmārau mahābalau |
puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau || 3-18-11||

RMY 3-18-12

गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ ।
देवौ वा मानुषौ वा तौ न तर्कयितुमुत्सहे ॥ ३-१८-१२॥
gandharvarājapratimau pārthivavyañjanānvitau |
devau vā mānuṣau vā tau na tarkayitumutsahe || 3-18-12||

RMY 3-18-13

तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा ॥ ३-१८-१३॥
taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā |
dṛṣṭā tatra mayā nārī tayormadhye sumadhyamā || 3-18-13||

RMY 3-18-14

ताभ्यामुभाभ्यां संभूय प्रमदामधिकृत्य ताम् ।
इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा ॥ ३-१८-१४॥
tābhyāmubhābhyāṃ saṃbhūya pramadāmadhikṛtya tām |
imāmavasthāṃ nītāhaṃ yathānāthāsatī tathā || 3-18-14||

RMY 3-18-15

तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम् ।
सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि ॥ ३-१८-१५॥
tasyāścānṛjuvṛttāyāstayośca hatayoraham |
saphenaṃ pātumicchāmi rudhiraṃ raṇamūrdhani || 3-18-15||

RMY 3-18-16

एष मे प्रथमः कामः कृतस्तात त्वया भवेत् ।
तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे ॥ ३-१८-१६॥
eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtastāta tvayā bhavet |
tasyāstayośca rudhiraṃ pibeyamahamāhave || 3-18-16||

RMY 3-18-17

इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान् ।
व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान् ॥ ३-१८-१७॥
iti tasyāṃ bruvāṇāyāṃ caturdaśa mahābalān |
vyādideśa kharaḥ kruddho rākṣasānantakopamān || 3-18-17||

RMY 3-18-18

मानुषौ शस्त्रसंपन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ।
प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह ॥ ३-१८-१८॥
mānuṣau śastrasaṃpannau cīrakṛṣṇājināmbarau |
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ ghoraṃ pramadayā saha || 3-18-18||

RMY 3-18-19

तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामुपावर्तितुमर्हथ ।
इयं च रुधिरं तेषां भगिनी मम पास्यति ॥ ३-१८-१९॥
tau hatvā tāṃ ca durvṛttāmupāvartitumarhatha |
iyaṃ ca rudhiraṃ teṣāṃ bhaginī mama pāsyati || 3-18-19||

RMY 3-18-20

मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः ।
शीघ्रं संपद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा ॥ ३-१८-२०॥
manoratho'yamiṣṭo'syā bhaginyā mama rākṣasāḥ |
śīghraṃ saṃpadyatāṃ gatvā tau pramathya svatejasā || 3-18-20||

RMY 3-18-21

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता यथा ॥ ३-१८-२१॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasāste caturdaśa |
tatra jagmustayā sārdhaṃ ghanā vāteritā yathā || 3-18-21||

Sarga: 19/71 (25)

RMY 3-19-1

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता ।
रक्षसामाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥ ३-१९-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramamāgatā |
rakṣasāmācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā || 3-19-1||

RMY 3-19-2

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् ।
ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ ३-१९-२॥
te rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ mahābalam |
dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca || 3-19-2||

RMY 3-19-3

तान्दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतां तां च राक्षसीम् ।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ३-१९-३॥
tāndṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmānāgatāṃ tāṃ ca rākṣasīm |
abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 3-19-3||

RMY 3-19-4

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः ।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह ॥ ३-१९-४॥
muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ |
imānasyā vadhiṣyāmi padavīmāgatāniha || 3-19-4||

RMY 3-19-5

वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः ।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥ ३-१९-५॥
vākyametattataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ |
tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat || 3-19-5||

RMY 3-19-6

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम् ।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥ ३-१९-६॥
rāghavo'pi mahaccāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt || 3-19-6||

RMY 3-19-7

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥ ३-१९-७॥
putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam || 3-19-7||

RMY 3-19-8

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ ॥ ३-१९-८॥
phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau |
vasantau daṇḍakāraṇye kimarthamupahiṃsatha || 3-19-8||

RMY 3-19-9

युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महावने ।
ऋषीणां तु नियोगेन प्राप्तोऽहं सशरासनः ॥ ३-१९-९॥
yuṣmānpāpātmakānhantuṃ viprakārānmahāvane |
ṛṣīṇāṃ tu niyogena prāpto'haṃ saśarāsanaḥ || 3-19-9||

RMY 3-19-10

तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपसर्पितुमर्हथ ।
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः ॥ ३-१९-१०॥
tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopasarpitumarhatha |
yadi prāṇairihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ || 3-19-10||

RMY 3-19-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नः शूलपाणयः ॥ ३-१९-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste caturdaśa |
ūcurvācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnaḥ śūlapāṇayaḥ || 3-19-11||

RMY 3-19-12

संरक्तनयना घोरा रामं रक्तान्तलोचनम् ।
परुषा मधुराभाषं हृष्टादृष्टपराक्रमम् ॥ ३-१९-१२॥
saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ raktāntalocanam |
paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭādṛṣṭaparākramam || 3-19-12||

RMY 3-19-13

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः ।
त्वमेव हास्यसे प्राणानद्यास्माभिर्हतो युधि ॥ ३-१९-१३॥
krodhamutpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ |
tvameva hāsyase prāṇānadyāsmābhirhato yudhi || 3-19-13||

RMY 3-19-14

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि ।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे ॥ ३-१९-१४॥
kā hi te śaktirekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani |
asmākamagrataḥ sthātuṃ kiṃ punaryoddhumāhave || 3-19-14||

RMY 3-19-15

एभिर्बाहुप्रयुक्तैर्नः परिघैः शूलपट्टिशैः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम् ॥ ३-१९-१५॥
ebhirbāhuprayuktairnaḥ parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ |
prāṇāṃstyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuśca karapīḍitam || 3-19-15||

RMY 3-19-16

इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः ।
चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ॥ ३-१९-१६॥
ityevamuktvā saṃrabdhā rākṣasāste caturdaśa |
udyatāyudhanistriṃśā rāmamevābhidudruvuḥ |
cikṣipustāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam || 3-19-16||

RMY 3-19-17

तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश ।
तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषणैः ॥ ३-१९-१७॥
tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa |
tāvadbhireva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ || 3-19-17||

RMY 3-19-18

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसंनिभान् ।
जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ॥ ३-१९-१८॥
tataḥ paścānmahātejā nārācānsūryasaṃnibhān |
jagrāha paramakruddhaścaturdaśa śilāśitān || 3-19-18||

RMY 3-19-19

गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान् ।
मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः ॥ ३-१९-१९॥
gṛhītvā dhanurāyamya lakṣyānuddiśya rākṣasān |
mumoca rāghavo bāṇānvajrāniva śatakratuḥ || 3-19-19||

RMY 3-19-20

रुक्मपुङ्खाश्च विशिखाः प्रदीप्ता हेमभूषणाः ।
अन्तरिक्षे महोल्कानां बभूवुस्तुल्यवर्चसः ॥ ३-१९-२०॥
rukmapuṅkhāśca viśikhāḥ pradīptā hemabhūṣaṇāḥ |
antarikṣe maholkānāṃ babhūvustulyavarcasaḥ || 3-19-20||

RMY 3-19-21

ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिराप्लुताः ।
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः ॥ ३-१९-२१॥
te bhittvā rakṣasāṃ vegādvakṣāṃsi rudhirāplutāḥ |
viniṣpetustadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ || 3-19-21||

RMY 3-19-22

ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः ।
निपेतुः शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः ॥ ३-१९-२२॥
te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ |
nipetuḥ śoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ || 3-19-22||

RMY 3-19-23

तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
परित्रस्ता पुनस्तत्र व्यसृजद्भैरवं रवम् ॥ ३-१९-२३॥
tānbhūmau patitāndṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā |
paritrastā punastatra vyasṛjadbhairavaṃ ravam || 3-19-23||

RMY 3-19-24

सा नदन्ती महानादं जवाच्छूर्पणखा पुनः ।
उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्क शोणिता ।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी ॥ ३-१९-२४॥
sā nadantī mahānādaṃ javācchūrpaṇakhā punaḥ |
upagamya kharaṃ sā tu kiṃcitsaṃśuṣka śoṇitā |
papāta punarevārtā saniryāseva vallarī || 3-19-24||

RMY 3-19-25

निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः ।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ ३-१९-२५॥
nipātitānprekṣya raṇe tu rākṣasānpradhāvitā śūrpaṇakhā punastataḥ |
vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā || 3-19-25||

Sarga: 20/71 (18)

RMY 3-20-1

स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां खरः ।
उवाच व्यक्तता वाचा तामनर्थार्थमागताम् ॥ ३-२०-१॥
sa punaḥ patitāṃ dṛṣṭvā krodhācchūrpaṇakhāṃ kharaḥ |
uvāca vyaktatā vācā tāmanarthārthamāgatām || 3-20-1||

RMY 3-20-2

मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसा रुधिराशनाः ।
त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥ ३-२०-२॥
mayā tvidānīṃ śūrāste rākṣasā rudhirāśanāḥ |
tvatpriyārthaṃ vinirdiṣṭāḥ kimarthaṃ rudyate punaḥ || 3-20-2||

RMY 3-20-3

भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः ।
घ्नन्तोऽपि न निहन्तव्या न न कुर्युर्वचो मम ॥ ३-२०-३॥
bhaktāścaivānuraktāśca hitāśca mama nityaśaḥ |
ghnanto'pi na nihantavyā na na kuryurvaco mama || 3-20-3||

RMY 3-20-4

किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः ।
हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवद्वेष्टसे क्षितौ ॥ ३-२०-४॥
kimetacchrotumicchāmi kāraṇaṃ yatkṛte punaḥ |
hā nātheti vinardantī sarpavadveṣṭase kṣitau || 3-20-4||

RMY 3-20-5

अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा भैषीर्वैक्लव्यं त्यज्यतामिह ॥ ३-२०-५॥
anāthavadvilapasi kiṃ nu nāthe mayi sthite |
uttiṣṭhottiṣṭha mā bhaiṣīrvaiklavyaṃ tyajyatāmiha || 3-20-5||

RMY 3-20-6

इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता ।
विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत् ॥ ३-२०-६॥
ityevamuktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā |
vimṛjya nayane sāsre kharaṃ bhrātaramabravīt || 3-20-6||

RMY 3-20-7

प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
निहन्तुं राघवं घोरा मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम् ॥ ३-२०-७॥
preṣitāśca tvayā śūrā rākṣasāste caturdaśa |
nihantuṃ rāghavaṃ ghorā matpriyārthaṃ salakṣmaṇam || 3-20-7||

RMY 3-20-8

ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः ।
समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः ॥ ३-२०-८॥
te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |
samare nihatāḥ sarve sāyakairmarmabhedibhiḥ || 3-20-8||

RMY 3-20-9

तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनैव महाबलान् ।
रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम ॥ ३-२०-९॥
tānbhūmau patitāndṛṣṭvā kṣaṇenaiva mahābalān |
rāmasya ca mahatkarma mahāṃstrāso'bhavanmama || 3-20-9||

RMY 3-20-10

सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर ।
शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी ॥ ३-२०-१०॥
sāsmi bhītā samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara |
śaraṇaṃ tvāṃ punaḥ prāptā sarvato bhayadarśinī || 3-20-10||

RMY 3-20-11

विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि ।
किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे ॥ ३-२०-११॥
viṣādanakrādhyuṣite paritrāsormimālini |
kiṃ māṃ na trāyase magnāṃ vipule śokasāgare || 3-20-11||

RMY 3-20-12

एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः ।
ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ ३-२०-१२॥
ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ |
ye ca me padavīṃ prāptā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || 3-20-12||

RMY 3-20-13

मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च ।
रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर ।
दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ॥ ३-२०-१३॥
mayi te yadyanukrośo yadi rakṣaḥsu teṣu ca |
rāmeṇa yadi śaktiste tejo vāsti niśācara |
daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi rākṣasakaṇṭakam || 3-20-13||

RMY 3-20-14

यदि रामं ममामित्रमद्य त्वं न वधिष्यसि ।
तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा ॥ ३-२०-१४॥
yadi rāmaṃ mamāmitramadya tvaṃ na vadhiṣyasi |
tava caivāgrataḥ prāṇāṃstyakṣyāmi nirapatrapā || 3-20-14||

RMY 3-20-15

बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे ।
स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सचापस्य महारणे ॥ ३-२०-१५॥
buddhyāhamanupaśyāmi na tvaṃ rāmasya saṃyuge |
sthātuṃ pratimukhe śaktaḥ sacāpasya mahāraṇe || 3-20-15||

RMY 3-20-16

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः ।
मानुषौ यन्न शक्नोषि हन्तुं तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३-२०-१६॥
śūramānī na śūrastvaṃ mithyāropitavikramaḥ |
mānuṣau yanna śaknoṣi hantuṃ tau rāmalakṣmaṇau || 3-20-16||

RMY 3-20-17

अपयाहि जनस्थानात्त्वरितः सहबान्धवः ।
निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह ॥ ३-२०-१७॥
apayāhi janasthānāttvaritaḥ sahabāndhavaḥ |
niḥsattvasyālpavīryasya vāsaste kīdṛśastviha || 3-20-17||

RMY 3-20-18

रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि ।
स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः ।
भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता ॥ ३-२०-१८॥
rāmatejo'bhibhūto hi tvaṃ kṣipraṃ vinaśiṣyasi |
sa hi tejaḥsamāyukto rāmo daśarathātmajaḥ |
bhrātā cāsya mahāvīryo yena cāsmi virūpitā || 3-20-18||

Sarga: 21/71 (26)

RMY 3-21-1

एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्तदा ।
उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः ॥ ३-२१-१॥
evamādharṣitaḥ śūraḥ śūrpaṇakhyā kharastadā |
uvāca rakṣasāṃ madhye kharaḥ kharataraṃ vacaḥ || 3-21-1||

RMY 3-21-2

तवापमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम ।
न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोत्थितम् ॥ ३-२१-२॥
tavāpamānaprabhavaḥ krodho'yamatulo mama |
na śakyate dhārayituṃ lavaṇāmbha ivotthitam || 3-21-2||

RMY 3-21-3

न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम् ।
आत्मा दुश्चरितैः प्राणान्हतो योऽद्य विमोक्ष्यति ॥ ३-२१-३॥
na rāmaṃ gaṇaye vīryānmānuṣaṃ kṣīṇajīvitam |
ātmā duścaritaiḥ prāṇānhato yo'dya vimokṣyati || 3-21-3||

RMY 3-21-4

बाष्पः संह्रियतामेष संभ्रमश्च विमुच्यताम् ।
अहं रामः सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम् ॥ ३-२१-४॥
bāṣpaḥ saṃhriyatāmeṣa saṃbhramaśca vimucyatām |
ahaṃ rāmaḥ saha bhrātrā nayāmi yamasādanam || 3-21-4||

RMY 3-21-5

परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले ।
रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि ॥ ३-२१-५॥
paraśvadhahatasyādya mandaprāṇasya bhūtale |
rāmasya rudhiraṃ raktamuṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi || 3-21-5||

RMY 3-21-6

सा प्रहृष्ट्वा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम् ।
प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम् ॥ ३-२१-६॥
sā prahṛṣṭvā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāccyutam |
praśaśaṃsa punarmaurkhyādbhrātaraṃ rakṣasāṃ varam || 3-21-6||

RMY 3-21-7

तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः ।
अब्रवीद्दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा ॥ ३-२१-७॥
tayā paruṣitaḥ pūrvaṃ punareva praśaṃsitaḥ |
abravīddūṣaṇaṃ nāma kharaḥ senāpatiṃ tadā || 3-21-7||

RMY 3-21-8

चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् ।
रक्षसीं भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ३-२१-८॥
caturdaśa sahasrāṇi mama cittānuvartinām |
rakṣasīṃ bhīmavegānāṃ samareṣvanivartinām || 3-21-8||

RMY 3-21-9

नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम् ।
लोकसिंहाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम् ॥ ३-२१-९॥
nīlajīmūtavarṇānāṃ ghorāṇāṃ krūrakarmaṇām |
lokasiṃhāvihārāṇāṃ balināmugratejasām || 3-21-9||

RMY 3-21-10

तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम् ।
सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय ॥ ३-२१-१०॥
teṣāṃ śārdūladarpāṇāṃ mahāsyānāṃ mahaujasām |
sarvodyogamudīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya || 3-21-10||

RMY 3-21-11

उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च ।
शरांश्च चित्रान्खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः ॥ ३-२१-११॥
upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca |
śarāṃśca citrānkhaḍgāṃśca śaktīśca vividhāḥ śitāḥ || 3-21-11||

RMY 3-21-12

अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् ।
वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः ॥ ३-२१-१२॥
agre niryātumicchāmi paulastyānāṃ mahātmanām |
vadhārthaṃ durvinītasya rāmasya raṇakovidaḥ || 3-21-12||

RMY 3-21-13

इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् ।
सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः ॥ ३-२१-१३॥
iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham |
sadaśvaiḥ śabalairyuktamācacakṣe'tha dūṣaṇaḥ || 3-21-13||

RMY 3-21-14

तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् ।
हेमचक्रमसंबाधं वैदूर्यमय कूबरम् ॥ ३-२१-१४॥
taṃ meruśikharākāraṃ taptakāñcanabhūṣaṇam |
hemacakramasaṃbādhaṃ vaidūryamaya kūbaram || 3-21-14||

RMY 3-21-15

मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः ।
माङ्गल्यैः पक्षिसंघैश्च ताराभिश्च समावृतम् ॥ ३-२१-१५॥
matsyaiḥ puṣpairdrumaiḥ śailaiścandrasūryaiśca kāñcanaiḥ |
māṅgalyaiḥ pakṣisaṃghaiśca tārābhiśca samāvṛtam || 3-21-15||

RMY 3-21-16

ध्वजनिस्त्रिंशसंपन्नं किङ्किणीकविभूषितम् ।
सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह रथं खरः ॥ ३-२१-१६॥
dhvajanistriṃśasaṃpannaṃ kiṅkiṇīkavibhūṣitam |
sadaśvayuktaṃ so'marṣādāruroha rathaṃ kharaḥ || 3-21-16||

RMY 3-21-17

निशाम्य तं रथगतं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
तस्थुः संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् ॥ ३-२१-१७॥
niśāmya taṃ rathagataṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ |
tasthuḥ saṃparivāryainaṃ dūṣaṇaṃ ca mahābalam || 3-21-17||

RMY 3-21-18

खरस्तु तान्महेष्वासान्घोरचर्मायुधध्वजान् ।
निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थः सर्वराक्षसान् ॥ ३-२१-१८॥
kharastu tānmaheṣvāsānghoracarmāyudhadhvajān |
niryātetyabravīddṛṣṭvā rathasthaḥ sarvarākṣasān || 3-21-18||

RMY 3-21-19

ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् ।
निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम् ॥ ३-२१-१९॥
tatastadrākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam |
nirjagāma janasthānānmahānādaṃ mahājavam || 3-21-19||

RMY 3-21-20

मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः ।
खड्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः ॥ ३-२१-२०॥
mudgaraiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiśca paraśvadhaiḥ |
khaḍgaiścakraiśca hastasthairbhrājamānaiśca tomaraiḥ || 3-21-20||

RMY 3-21-21

शक्तिभिः पतिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः ।
गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः ॥ ३-२१-२१॥
śaktibhiḥ patighairghorairatimātraiśca kārmukaiḥ |
gadāsimusalairvajrairgṛhītairbhīmadarśanaiḥ || 3-21-21||

RMY 3-21-22

राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ ३-२१-२२॥
rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
niryātāni janasthānātkharacittānuvartinām || 3-21-22||

RMY 3-21-23

तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमविक्रमान् ।
खरस्यापि रथः किंचिज्जगाम तदनन्तरम् ॥ ३-२१-२३॥
tāṃstvabhidravato dṛṣṭvā rākṣasānbhīmavikramān |
kharasyāpi rathaḥ kiṃcijjagāma tadanantaram || 3-21-23||

RMY 3-21-24

ततस्ताञ्शबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान् ।
खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः समचोदयत् ॥ ३-२१-२४॥
tatastāñśabalānaśvāṃstaptakāñcanabhūṣitān |
kharasya matamājñāya sārathiḥ samacodayat || 3-21-24||

RMY 3-21-25

स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः ।
शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रतिशस्तथा ॥ ३-२१-२५॥
sa codito rathaḥ śīghraṃ kharasya ripughātinaḥ |
śabdenāpūrayāmāsa diśaśca pratiśastathā || 3-21-25||

RMY 3-21-26

प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः ।
अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्पुनर्महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् ॥ ३-२१-२६॥
pravṛddhamanyustu kharaḥ kharasvano riporvadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ |
acūcudatsārathimunnadanpunarmahābalo megha ivāśmavarṣavān || 3-21-26||

Sarga: 22/71 (34)

RMY 3-22-1

तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम् ।
अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः ॥ ३-२२-१॥
tatprayātaṃ balaṃ ghoramaśivaṃ śoṇitodakam |
abhyavarṣanmahāmeghastumulo gardabhāruṇaḥ || 3-22-1||

RMY 3-22-2

निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः ।
समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥ ३-२२-२॥
nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ |
same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā || 3-22-2||

RMY 3-22-3

श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् ।
अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम् ॥ ३-२२-३॥
śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam |
alātacakrapratimaṃ pratigṛhya divākaram || 3-22-3||

RMY 3-22-4

ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् ।
समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥ ३-२२-४॥
tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam |
samākramya mahākāyastasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ || 3-22-4||

RMY 3-22-5

जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः ।
विस्वरान्विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः ॥ ३-२२-५॥
janasthānasamīpe ca samākramya kharasvanāḥ |
visvarānvividhāṃścakrurmāṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ || 3-22-5||

RMY 3-22-6

व्याजह्रुश्च पदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् ।
अशिवा यातु दाहानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥ ३-२२-६॥
vyājahruśca padīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam |
aśivā yātu dāhānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ || 3-22-6||

RMY 3-22-7

प्रभिन्नगिरिसंकाशास्तोयशोषितधारिणः ।
आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा बलाहकाः ॥ ३-२२-७॥
prabhinnagirisaṃkāśāstoyaśoṣitadhāriṇaḥ |
ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmā balāhakāḥ || 3-22-7||

RMY 3-22-8

बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम् ।
दिशो वा विदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे ॥ ३-२२-८॥
babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam |
diśo vā vidiśo vāpi suvyaktaṃ na cakāśire || 3-22-8||

RMY 3-22-9

क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्याकालं विना बभौ ।
खरस्याभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः ॥ ३-२२-९॥
kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyākālaṃ vinā babhau |
kharasyābhimukhaṃ nedustadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ || 3-22-9||

RMY 3-22-10

नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः ।
नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः ॥ ३-२२-१०॥
nityāśivakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ |
nedurbalasyābhimukhaṃ jvālodgāribhirānanaiḥ || 3-22-10||

RMY 3-22-11

कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके ।
जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ॥ ३-२२-११॥
kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike |
jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ || 3-22-11||

RMY 3-22-12

प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः ।
उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ॥ ३-२२-१२॥
pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho'bhūddivākaraḥ |
utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ || 3-22-12||

RMY 3-22-13

संलीनमीनविहगा नलिन्यः पुष्पपङ्कजाः ।
तस्मिन्क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ॥ ३-२२-१३॥
saṃlīnamīnavihagā nalinyaḥ puṣpapaṅkajāḥ |
tasminkṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ || 3-22-13||

RMY 3-22-14

उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः ।
वीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूवुस्तत्र सारिकाः ॥ ३-२२-१४॥
uddhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ |
vīcīkūcīti vāśyanto babhūvustatra sārikāḥ || 3-22-14||

RMY 3-22-15

उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः ।
प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना ॥ ३-२२-१५॥
ulkāścāpi sanirghoṣā nipeturghoradarśanāḥ |
pracacāla mahī cāpi saśailavanakānanā || 3-22-15||

RMY 3-22-16

खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः ।
प्राकम्पत भुजः सव्यः खरश्चास्यावसज्जत ॥ ३-२२-१६॥
kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ |
prākampata bhujaḥ savyaḥ kharaścāsyāvasajjata || 3-22-16||

RMY 3-22-17

सास्रा संपद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः ।
ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्न्यवर्तत ॥ ३-२२-१७॥
sāsrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ |
lalāṭe ca rujā jātā na ca mohānnyavartata || 3-22-17||

RMY 3-22-18

तान्समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान् ।
अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्स खरस्तदा ॥ ३-२२-१८॥
tānsamīkṣya mahotpātānutthitānromaharṣaṇān |
abravīdrākṣasānsarvānprahasansa kharastadā || 3-22-18||

RMY 3-22-19

महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान् ।
न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव ॥ ३-२२-१९॥
mahotpātānimānsarvānutthitānghoradarśanān |
na cintayāmyahaṃ vīryādbalavāndurbalāniva || 3-22-19||

RMY 3-22-20

तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् ।
मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम् ॥ ३-२२-२०॥
tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt |
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmyaham || 3-22-20||

RMY 3-22-21

राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् ।
अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे ॥ ३-२२-२१॥
rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam |
ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe || 3-22-21||

RMY 3-22-22

सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः ।
यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥ ३-२२-२२॥
sakāmā bhaginī me'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ |
yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ || 3-22-22||

RMY 3-22-23

न क्वचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः ।
युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् ॥ ३-२२-२३॥
na kvacitprāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ |
yuṣmākametatpratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham || 3-22-23||

RMY 3-22-24

देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् ।
वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानुषौ ॥ ३-२२-२४॥
devarājamapi kruddho mattairāvatayāyinam |
vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau ca mānuṣau || 3-22-24||

RMY 3-22-25

सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ॥ ३-२२-२५॥
sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā || 3-22-25||

RMY 3-22-26

समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः ।
ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥ ३-२२-२६॥
sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ || 3-22-26||

RMY 3-22-27

समेत्य चोरुः सहितास्तेऽन्यायं पुण्यकर्मणः ।
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां ये च संमताः ॥ ३-२२-२७॥
sametya coruḥ sahitāste'nyāyaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokānāṃ ye ca saṃmatāḥ || 3-22-27||

RMY 3-22-28

जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान्रजनीचरान् ।
चक्रा हस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुंगवान् ॥ ३-२२-२८॥
jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyānrajanīcarān |
cakrā hasto yathā yuddhe sarvānasurapuṃgavān || 3-22-28||

RMY 3-22-29

एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः ।
ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥ ३-२२-२९॥
etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ |
dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām || 3-22-29||

RMY 3-22-30

रथेन तु खरो वेगात्सैन्यस्याग्राद्विनिःसृतः ।
तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिःसृताः ॥ ३-२२-३०॥
rathena tu kharo vegātsainyasyāgrādviniḥsṛtaḥ |
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāśca viniḥsṛtāḥ || 3-22-30||

RMY 3-22-31

श्येन गामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः ।
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ॥ ३-२२-३१॥
śyena gāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṃgamaḥ |
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ || 3-22-31||

RMY 3-22-32

मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः ।
द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् ॥ ३-२२-३२॥
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ |
dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam || 3-22-32||

RMY 3-22-33

महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा ।
चत्वार एते सेनाग्र्या दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ३-२२-३३॥
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirāstathā |
catvāra ete senāgryā dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ || 3-22-33||

RMY 3-22-34

सा भीमवेगा समराभिकामा सुदारुणा राक्षसवीर सेना ।
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता मालाग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ ॥ ३-२२-३४॥
sā bhīmavegā samarābhikāmā sudāruṇā rākṣasavīra senā |
tau rājaputrau sahasābhyupetā mālāgrahāṇāmiva candrasūryau || 3-22-34||

Sarga: 23/71 (27)

RMY 3-23-1

आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक्रमे ।
तानेवौत्पातिकान्रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ ३-२३-१॥
āśramaṃ prati yāte tu khare kharaparākrame |
tānevautpātikānrāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha || 3-23-1||

RMY 3-23-2

तानुत्पातान्महाघोरानुत्थितान्रोमहर्षणान् ।
प्रजानामहितान्दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-२३-२॥
tānutpātānmahāghorānutthitānromaharṣaṇān |
prajānāmahitāndṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt || 3-23-2||

RMY 3-23-3

इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः ।
समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥ ३-२३-३॥
imānpaśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ |
samutthitānmahotpātānsaṃhartuṃ sarvarākṣasān || 3-23-3||

RMY 3-23-4

अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्तः खरस्वनान् ।
व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥ ३-२३-४॥
amī rudhiradhārāstu visṛjantaḥ kharasvanān |
vyomni meghā vivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ || 3-23-4||

RMY 3-23-5

सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः ।
रुक्मपृष्ठानि चापानि विवेष्टन्ते च लक्ष्मण ॥ ३-२३-५॥
sadhūmāśca śarāḥ sarve mama yuddhābhinandinaḥ |
rukmapṛṣṭhāni cāpāni viveṣṭante ca lakṣmaṇa || 3-23-5||

RMY 3-23-6

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः ।
अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥ ३-२३-६॥
yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vanacāriṇaḥ |
agrato no bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca || 3-23-6||

RMY 3-23-7

संप्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः ।
अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ३-२३-७॥
saṃprahārastu sumahānbhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ayamākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhurmuhuḥ || 3-23-7||

RMY 3-23-8

संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥ ३-२३-८॥
saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayaṃ śatroḥ parājayam |
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate || 3-23-8||

RMY 3-23-9

उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मणः ।
निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः ॥ ३-२३-९॥
udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇaḥ |
niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavatyāyuḥ parikṣayaḥ || 3-23-9||

RMY 3-23-10

अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता ।
आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ ३-२३-१०॥
anāgatavidhānaṃ tu kartavyaṃ śubhamicchatā |
āpadaṃ śaṅkamānena puruṣeṇa vipaścitā || 3-23-10||

RMY 3-23-11

तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः ।
गुहामाश्रयशैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम् ॥ ३-२३-११॥
tasmādgṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇirdhanurdharaḥ |
guhāmāśrayaśailasya durgāṃ pādapasaṃkulām || 3-23-11||

RMY 3-23-12

प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया ।
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् ॥ ३-२३-१२॥
pratikūlitumicchāmi na hi vākyamidaṃ tvayā |
śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa māciram || 3-23-12||

RMY 3-23-13

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया ।
शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥ ३-२३-१३॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
śarānādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat || 3-23-13||

RMY 3-23-14

तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया ।
हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् ॥ ३-२३-१४॥
tasminpraviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā |
hanta niryuktamityuktvā rāmaḥ kavacamāviśat || 3-23-14||

RMY 3-23-15

सा तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः ।
बभूव रामस्तिमिरे विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ॥ ३-२३-१५॥
sā tenāgninikāśena kavacena vibhūṣitaḥ |
babhūva rāmastimire vidhūmo'gnirivotthitaḥ || 3-23-15||

RMY 3-23-16

स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् ।
बभूवावस्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ ३-२३-१६॥
sa cāpamudyamya mahaccharānādāya vīryavān |
babhūvāvasthitastatra jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 3-23-16||

RMY 3-23-17

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
ऊचुः परमसंत्रस्ता गुह्यकाश्च परस्परम् ॥ ३-२३-१७॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
ūcuḥ paramasaṃtrastā guhyakāśca parasparam || 3-23-17||

RMY 3-23-18

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥ ३-२३-१८॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
ekaśca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati || 3-23-18||

RMY 3-23-19

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् ।
अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ ३-२३-१९॥
tato gambhīranirhrādaṃ ghoravarmāyudhadhvajam |
anīkaṃ yātudhānānāṃ samantātpratyadṛśyata || 3-23-19||

RMY 3-23-20

सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम् ।
चापानि विस्फरयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः ॥ ३-२३-२०॥
siṃhanādaṃ visṛjatāmanyonyamabhigarjatām |
cāpāni vispharayatāṃ jṛmbhatāṃ cāpyabhīkṣṇaśaḥ || 3-23-20||

RMY 3-23-21

विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम् ।
तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद्वनम् ॥ ३-२३-२१॥
vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundubhīṃścāpi nighnatām |
teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tadvanam || 3-23-21||

RMY 3-23-22

तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः ।
दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ॥ ३-२३-२२॥
tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vanacāriṇaḥ |
dudruvuryatra niḥśabdaṃ pṛṣṭhato nāvalokayan || 3-23-22||

RMY 3-23-23

तत्त्वनीकं महावेगं रामं समुपसर्पत ।
घृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ॥ ३-२३-२३॥
tattvanīkaṃ mahāvegaṃ rāmaṃ samupasarpata |
ghṛtanānāpraharaṇaṃ gambhīraṃ sāgaropamam || 3-23-23||

RMY 3-23-24

रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः ।
ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धाभिमुखमुद्यतम् ॥ ३-२३-२४॥
rāmo'pi cārayaṃścakṣuḥ sarvato raṇapaṇḍitaḥ |
dadarśa kharasainyaṃ tadyuddhābhimukhamudyatam || 3-23-24||

RMY 3-23-25

वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान् ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ३-२३-२५॥
vitatya ca dhanurbhīmaṃ tūṇyāścoddhṛtya sāyakān |
krodhamāhārayattīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 3-23-25||

RMY 3-23-26

दुष्प्रेक्ष्यः सोऽभवत्क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ।
तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन्वनदेवताः ॥ ३-२३-२६॥
duṣprekṣyaḥ so'bhavatkruddho yugāntāgniriva jvalan |
taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ prāvyathanvanadevatāḥ || 3-23-26||

RMY 3-23-27

तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा ।
दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः ॥ ३-२३-२७॥
tasya kruddhasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā |
dakṣasyeva kratuṃ hantumudyatasya pinākinaḥ || 3-23-27||

Sarga: 24/71 (28)

RMY 3-24-1

अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् ।
ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः ॥ ३-२४-१॥
avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ ca ripughātinam |
dadarśāśramamāgamya kharaḥ saha puraḥsaraiḥ || 3-24-1||

RMY 3-24-2

तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम् ।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत् ॥ ३-२४-२॥
taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpamudyamya kharaniḥsvanam |
rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatāmityacodayat || 3-24-2||

RMY 3-24-3

स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान्समचोदयत् ।
यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन्धनुः स्थितः ॥ ३-२४-३॥
sa kharasyājñayā sūtasturagānsamacodayat |
yatra rāmo mahābāhureko dhunvandhanuḥ sthitaḥ || 3-24-3||

RMY 3-24-4

तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः ।
नर्दमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥ ३-२४-४॥
taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarve te rajanīcarāḥ |
nardamānā mahānādaṃ sacivāḥ paryavārayan || 3-24-4||

RMY 3-24-5

स तेषां यातुधानानां मध्ये रतो गतः खरः ।
बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥ ३-२४-५॥
sa teṣāṃ yātudhānānāṃ madhye rato gataḥ kharaḥ |
babhūva madhye tārāṇāṃ lohitāṅga ivoditaḥ || 3-24-5||

RMY 3-24-6

ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः ।
रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥ ३-२४-६॥
tatastaṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ |
rāmaṃ nānāvidhaiḥ śastrairabhyavarṣanta durjayam || 3-24-6||

RMY 3-24-7

मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
राक्षसाः समरे रामं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥ ३-२४-७॥
mudgarairāyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
rākṣasāḥ samare rāmaṃ nijaghnū roṣatatparāḥ || 3-24-7||

RMY 3-24-8

ते बलाहकसंकाशा महानादा महाबलाः ।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रामं युद्धे जिघांसवः ॥ ३-२४-८॥
te balāhakasaṃkāśā mahānādā mahābalāḥ |
abhyadhāvanta kākutsthaṃ rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ || 3-24-8||

RMY 3-24-9

ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन्रक्षसां गुणाः ।
शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा महाधनाः ॥ ३-२४-९॥
te rāme śaravarṣāṇi vyasṛjanrakṣasāṃ guṇāḥ |
śailendramiva dhārābhirvarṣamāṇā mahādhanāḥ || 3-24-9||

RMY 3-24-10

स तैः परिवृतो घोरै राघवो रक्षसां गणैः ।
तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः ॥ ३-२४-१०॥
sa taiḥ parivṛto ghorai rāghavo rakṣasāṃ gaṇaiḥ |
tithiṣviva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadāṃ gaṇaiḥ || 3-24-10||

RMY 3-24-11

तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः ।
प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः ॥ ३-२४-११॥
tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ |
pratijagrāha viśikhairnadyoghāniva sāgaraḥ || 3-24-11||

RMY 3-24-12

स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे ।
रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः ॥ ३-२४-१२॥
sa taiḥ praharaṇairghorairbhinnagātro na vivyathe |
rāmaḥ pradīptairbahubhirvajrairiva mahācalaḥ || 3-24-12||

RMY 3-24-13

स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।
बभूव रामः संध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः ॥ ३-२४-१३॥
sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
babhūva rāmaḥ saṃdhyābhrairdivākara ivāvṛtaḥ || 3-24-13||

RMY 3-24-14

विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
एकं सहस्त्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥ ३-२४-१४॥
viṣedurdevagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
ekaṃ sahastrairbahubhistadā dṛṣṭvā samāvṛtam || 3-24-14||

RMY 3-24-15

ततो रामः सुसंक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः ।
ससर्ज निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-२४-१५॥
tato rāmaḥ susaṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
sasarja niśitānbāṇāñśataśo'tha sahasraśaḥ || 3-24-15||

RMY 3-24-16

दुरावारान्दुर्विषहान्कालपाशोपमान्रणे ।
मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्रानजिह्मगान् ॥ ३-२४-१६॥
durāvārāndurviṣahānkālapāśopamānraṇe |
mumoca līlayā rāmaḥ kaṅkapatrānajihmagān || 3-24-16||

RMY 3-24-17

ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ।
आददू रक्षसां प्राणान्पाशाः कालकृता इव ॥ ३-२४-१७॥
te śarāḥ śatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā |
ādadū rakṣasāṃ prāṇānpāśāḥ kālakṛtā iva || 3-24-17||

RMY 3-24-18

भित्त्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः ।
अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः ॥ ३-२४-१८॥
bhittvā rākṣasadehāṃstāṃste śarā rudhirāplutāḥ |
antarikṣagatā rejurdīptāgnisamatejasaḥ || 3-24-18||

RMY 3-24-19

असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् ।
विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षः प्राणापहारिणः ॥ ३-२४-१९॥
asaṃkhyeyāstu rāmasya sāyakāścāpamaṇḍalāt |
viniṣpeturatīvogrā rakṣaḥ prāṇāpahāriṇaḥ || 3-24-19||

RMY 3-24-20

तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च ।
बहून्सहस्ताभरणानूरून्करिकरोपमान् ॥ ३-२४-२०॥
tairdhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca |
bahūnsahastābharaṇānūrūnkarikaropamān || 3-24-20||

RMY 3-24-21

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्भिद्यमाना निशाचराः ॥ ३-२४-२१॥
tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
bhīmamārtasvaraṃ cakrurbhidyamānā niśācarāḥ || 3-24-21||

RMY 3-24-22

तत्सैन्यं निशितैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः ।
रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना ॥ ३-२४-२२॥
tatsainyaṃ niśitairbāṇairarditaṃ marmabhedibhiḥ |
rāmeṇa na sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanamivāgninā || 3-24-22||

RMY 3-24-23

केचिद्भीमबलाः शूराः शूलान्खड्गान्परश्वधान् ।
चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥ ३-२४-२३॥
kecidbhīmabalāḥ śūrāḥ śūlānkhaḍgānparaśvadhān |
cikṣipuḥ paramakruddhā rāmāya rajanīcarāḥ || 3-24-23||

RMY 3-24-24

तानि बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य राघवः ।
जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ॥ ३-२४-२४॥
tāni bāṇairmahābāhuḥ śastrāṇyāvārya rāghavaḥ |
jahāra samare prāṇāṃściccheda ca śirodharān || 3-24-24||

RMY 3-24-25

अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णाश्च निशाचराः ।
खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥ ३-२४-२५॥
avaśiṣṭāśca ye tatra viṣaṇṇāśca niśācarāḥ |
kharamevābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarārditāḥ || 3-24-25||

RMY 3-24-26

तान्सर्वान्पुनरादाय समाश्वास्य च दूषणः ।
अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रमिवान्तकः ॥ ३-२४-२६॥
tānsarvānpunarādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ |
abhyadhāvata kākutsthaṃ kruddho rudramivāntakaḥ || 3-24-26||

RMY 3-24-27

निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः ।
राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ३-२४-२७॥
nivṛttāstu punaḥ sarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 3-24-27||

RMY 3-24-28

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् ॥ ३-२४-२८॥
tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
rāmasyāsya mahāghoraṃ punasteṣāṃ ca rakṣasām || 3-24-28||

Sarga: 25/71 (24)

RMY 3-25-1

तद्द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् ।
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः ॥ ३-२५-१॥
taddrumāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat |
pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ || 3-25-1||

RMY 3-25-2

प्रतिगृह्य च तद्वरं निमीलित इवर्षभः ।
रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ३-२५-२॥
pratigṛhya ca tadvaraṃ nimīlita ivarṣabhaḥ |
rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 3-25-2||

RMY 3-25-3

ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ।
शरैरभ्यकिरत्सैन्यं सर्वतः सहदूषणम् ॥ ३-२५-३॥
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā |
śarairabhyakiratsainyaṃ sarvataḥ sahadūṣaṇam || 3-25-3||

RMY 3-25-4

ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः ।
जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ॥ ३-२५-४॥
tataḥ senāpatiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatrudūṣaṇaḥ |
jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam || 3-25-4||

RMY 3-25-5

वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम् ।
आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षिताम् ॥ ३-२५-५॥
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyābhimardanam |
āyasaiḥ śaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitām || 3-25-5||

RMY 3-25-6

वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् ।
तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे ।
दूषणोऽभ्यपतद्रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥ ३-२५-६॥
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam |
taṃ mahoragasaṃkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyapatadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 3-25-6||

RMY 3-25-7

तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥ ३-२५-७॥
tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 3-25-7||

RMY 3-25-8

भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि ।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥ ३-२५-८॥
bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 3-25-8||

RMY 3-25-9

स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः ।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥ ३-२५-९॥
sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 3-25-9||

RMY 3-25-10

दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् ॥ ३-२५-१०॥
dṛṣṭvā taṃ patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 3-25-10||

RMY 3-25-11

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः ।
संहत्याभ्यद्रवन्रामं मृत्युपाशावपाशिताः ।
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ॥ ३-२५-११॥
etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhatyābhyadravanrāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ |
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ || 3-25-11||

RMY 3-25-12

महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः ।
स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ॥ ३-२५-१२॥
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ |
sthūlākṣaḥ paṭṭiśaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham || 3-25-12||

RMY 3-25-13

दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः ।
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह संप्राप्तानतिथीनिव ॥ ३-२५-१३॥
dṛṣṭvaivāpatatastāṃstu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ |
tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha saṃprāptānatithīniva || 3-25-13||

RMY 3-25-14

महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनङ्गनः ।
असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ॥ ३-२५-१४॥
mahākapālasya śiraściccheda raghunaṅganaḥ |
asaṃkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam || 3-25-14||

RMY 3-25-15

स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयामास सायकैः ।
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ॥ ३-२५-१५॥
sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |
sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 3-25-15||

RMY 3-25-16

ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः ।
जघनशेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥ ३-२५-१६॥
tataḥ pāvakasaṃkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghanaśeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 3-25-16||

RMY 3-25-17

ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥ ३-२५-१७॥
te rukmapuṅkhā viśikhāḥ sadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 3-25-17||

RMY 3-25-18

रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन कर्णिना ।
सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥ ३-२५-१८॥
rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaḥ śatenaikena karṇinā |
sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 3-25-18||

RMY 3-25-19

तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः ।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥ ३-२५-१९॥
tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 3-25-19||

RMY 3-25-20

तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः ।
आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव ॥ ३-२५-२०॥
tairmuktakeśaiḥ samare patitaiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 3-25-20||

RMY 3-25-21

क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसं ।
बभूव निरय प्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥ ३-२५-२१॥
kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasaṃ |
babhūva niraya prakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 3-25-21||

RMY 3-25-22

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ ३-२५-२२॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 3-25-22||

RMY 3-25-23

तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः ।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः ॥ ३-२५-२३॥
tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 3-25-23||

RMY 3-25-24

ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा ।
रथेन रामं महता खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥ ३-२५-२४॥
tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastataḥ samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 3-25-24||

Sarga: 26/71 (20)

RMY 3-26-1

खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः ।
राक्षसस्त्रिशिरा नाम संनिपत्येदमब्रवीत् ॥ ३-२६-१॥
kharaṃ tu rāmābhimukhaṃ prayāntaṃ vāhinīpatiḥ |
rākṣasastriśirā nāma saṃnipatyedamabravīt || 3-26-1||

RMY 3-26-2

मां नियोजय विक्रान्त संनिवर्तस्व साहसात् ।
पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ॥ ३-२६-२॥
māṃ niyojaya vikrānta saṃnivartasva sāhasāt |
paśya rāmaṃ mahābāhuṃ saṃyuge vinipātitam || 3-26-2||

RMY 3-26-3

प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे ।
यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम् ॥ ३-२६-३॥
pratijānāmi te satyamāyudhaṃ cāhamālabhe |
yathā rāmaṃ vadhiṣyāmi vadhārhaṃ sarvarakṣasām || 3-26-3||

RMY 3-26-4

अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम ।
विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव ॥ ३-२६-४॥
ahaṃ vāsya raṇe mṛtyureṣa vā samare mama |
vinivartya raṇotsāhaṃ muhūrtaṃ prāśniko bhava || 3-26-4||

RMY 3-26-5

प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि ।
मयि वा निहते रामं संयुगायोपयास्यसि ॥ ३-२६-५॥
prahṛṣṭo vā hate rāme janasthānaṃ prayāsyasi |
mayi vā nihate rāmaṃ saṃyugāyopayāsyasi || 3-26-5||

RMY 3-26-6

खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात्प्रसादितः ।
गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ ॥ ३-२६-६॥
kharastriśirasā tena mṛtyulobhātprasāditaḥ |
gaccha yudhyetyanujñāto rāghavābhimukho yayau || 3-26-6||

RMY 3-26-7

त्रिशिराश्च रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता ।
अभ्यद्रवद्रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ३-२६-७॥
triśirāśca rathenaiva vājiyuktena bhāsvatā |
abhyadravadraṇe rāmaṃ triśṛṅga iva parvataḥ || 3-26-7||

RMY 3-26-8

शरधारा समूहान्स महामेघ इवोत्सृजन् ।
व्यसृजत्सदृशं नादं जलार्द्रस्येव दुन्दुभेः ॥ ३-२६-८॥
śaradhārā samūhānsa mahāmegha ivotsṛjan |
vyasṛjatsadṛśaṃ nādaṃ jalārdrasyeva dundubheḥ || 3-26-8||

RMY 3-26-9

आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः ।
धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन्सायकाञ्शितान् ॥ ३-२६-९॥
āgacchantaṃ triśirasaṃ rākṣasaṃ prekṣya rāghavaḥ |
dhanuṣā pratijagrāha vidhunvansāyakāñśitān || 3-26-9||

RMY 3-26-10

स संप्रहारस्तुमुलो राम त्रिशिरसोर्महान् ।
बभूवातीव बलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव ॥ ३-२६-१०॥
sa saṃprahārastumulo rāma triśirasormahān |
babhūvātīva balinoḥ siṃhakuñjarayoriva || 3-26-10||

RMY 3-26-11

ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः ।
अमर्षी कुपितो रामः संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ३-२६-११॥
tatastriśirasā bāṇairlalāṭe tāḍitastribhiḥ |
amarṣī kupito rāmaḥ saṃrabdhamidamabravīt || 3-26-11||

RMY 3-26-12

अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् ।
पुष्पैरिव शरैर्यस्य ललाटेऽस्मि परिक्षतः ।
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणच्युतान् ॥ ३-२६-१२॥
aho vikramaśūrasya rākṣasasyedṛśaṃ balam |
puṣpairiva śarairyasya lalāṭe'smi parikṣataḥ |
mamāpi pratigṛhṇīṣva śarāṃścāpaguṇacyutān || 3-26-12||

RMY 3-26-13

एवमुक्त्वा तु संरब्धः शरानाशीविषोपमान् ।
त्रिशिरो वक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश ॥ ३-२६-१३॥
evamuktvā tu saṃrabdhaḥ śarānāśīviṣopamān |
triśiro vakṣasi kruddho nijaghāna caturdaśa || 3-26-13||

RMY 3-26-14

चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः संनतपर्वभिः ।
न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः ॥ ३-२६-१४॥
caturbhisturagānasya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nyapātayata tejasvī caturastasya vājinaḥ || 3-26-14||

RMY 3-26-15

अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत् ।
रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ॥ ३-२६-१५॥
aṣṭabhiḥ sāyakaiḥ sūtaṃ rathopasthe nyapātayat |
rāmaściccheda bāṇena dhvajaṃ cāsya samucchritam || 3-26-15||

RMY 3-26-16

ततो हतरथात्तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् ।
बिभेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः ॥ ३-२६-१६॥
tato hatarathāttasmādutpatantaṃ niśācaram |
bibheda rāmastaṃ bāṇairhṛdaye so'bhavajjaḍaḥ || 3-26-16||

RMY 3-26-17

सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः ।
शिरांस्यपातयत्त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शतैः ॥ ३-२६-१७॥
sāyakaiścāprameyātmā sāmarṣastasya rakṣasaḥ |
śirāṃsyapātayattrīṇi vegavadbhistribhiḥ śataiḥ || 3-26-17||

RMY 3-26-18

स भूमौ शोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः ।
न्यपतत्पतितैः पूर्वं स्वशिरोभिर्निशाचरः ॥ ३-२६-१८॥
sa bhūmau śoṇitodgārī rāmabāṇābhipīḍitaḥ |
nyapatatpatitaiḥ pūrvaṃ svaśirobhirniśācaraḥ || 3-26-18||

RMY 3-26-19

हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रयाः ।
द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव ॥ ३-२६-१९॥
hataśeṣāstato bhagnā rākṣasāḥ kharasaṃśrayāḥ |
dravanti sma na tiṣṭhanti vyāghratrastā mṛgā iva || 3-26-19||

RMY 3-26-20

तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितः स्वयम् ।
राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा ॥ ३-२६-२०॥
tānkharo dravato dṛṣṭvā nivartya ruṣitaḥ svayam |
rāmamevābhidudrāva rāhuścandramasaṃ yathā || 3-26-20||

Sarga: 27/71 (30)

RMY 3-27-1

निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह ।
खरस्याप्यभवत्त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ३-२७-१॥
nihataṃ dūṣaṇaṃ dṛṣṭvā raṇe triśirasā saha |
kharasyāpyabhavattrāso dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 3-27-1||

RMY 3-27-2

स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम् ।
हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि ॥ ३-२७-२॥
sa dṛṣṭvā rākṣasaṃ sainyamaviṣahyaṃ mahābalam |
hatamekena rāmeṇa dūṣaṇastriśirā api || 3-27-2||

RMY 3-27-3

तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः ।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥ ३-२७-३॥
tadbalaṃ hatabhūyiṣṭhaṃ vimanāḥ prekṣya rākṣasaḥ |
āsasāda kharo rāmaṃ namucirvāsavaṃ yathā || 3-27-3||

RMY 3-27-4

विकृष्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान् ।
खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ३-२७-४॥
vikṛṣya balavaccāpaṃ nārācānraktabhojanān |
kharaścikṣepa rāmāya kruddhānāśīviṣāniva || 3-27-4||

RMY 3-27-5

ज्यां विधुन्वन्सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् ।
चचार समरे मार्गाञ्शरै रथगतः खरः ॥ ३-२७-५॥
jyāṃ vidhunvansubahuśaḥ śikṣayāstrāṇi darśayan |
cacāra samare mārgāñśarai rathagataḥ kharaḥ || 3-27-5||

RMY 3-27-6

स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः ।
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद्धनुः ॥ ३-२७-६॥
sa sarvāśca diśo bāṇaiḥ pradiśaśca mahārathaḥ |
pūrayāmāsa taṃ dṛṣṭvā rāmo'pi sumahaddhanuḥ || 3-27-6||

RMY 3-27-7

स सायकैर्दुर्विषहैः सस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः ।
नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः ॥ ३-२७-७॥
sa sāyakairdurviṣahaiḥ sasphuliṅgairivāgnibhiḥ |
nabhaścakārāvivaraṃ parjanya iva vṛṣṭibhiḥ || 3-27-7||

RMY 3-27-8

तद्बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः ।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसंकुलम् ॥ ३-२७-८॥
tadbabhūva śitairbāṇaiḥ khararāmavisarjitaiḥ |
paryākāśamanākāśaṃ sarvataḥ śarasaṃkulam || 3-27-8||

RMY 3-27-9

शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते ।
अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ३-२७-९॥
śarajālāvṛtaḥ sūryo na tadā sma prakāśate |
anyonyavadhasaṃrambhādubhayoḥ saṃprayudhyatoḥ || 3-27-9||

RMY 3-27-10

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ३-२७-१०॥
tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
ājaghāna raṇe rāmaṃ totrairiva mahādvipam || 3-27-10||

RMY 3-27-11

तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ३-२७-११॥
taṃ rathasthaṃ dhanuṣpāṇiṃ rākṣasaṃ paryavasthitam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāśahastamivāntakam || 3-27-11||

RMY 3-27-12

तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३-२७-१२॥
taṃ siṃhamiva vikrāntaṃ siṃhavikrāntagāminam |
dṛṣṭvā nodvijate rāmaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 3-27-12||

RMY 3-27-13

ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः ।
आससाद रणे रामं पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३-२७-१३॥
tataḥ sūryanikāśena rathena mahatā kharaḥ |
āsasāda raṇe rāmaṃ pataṅga iva pāvakam || 3-27-13||

RMY 3-27-14

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः ।
खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ३-२७-१४॥
tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe mahātmanaḥ |
kharaściccheda rāmasya darśayanpāṇilāghavam || 3-27-14||

RMY 3-27-15

स पुनस्त्वपरान्सप्त शरानादाय वर्मणि ।
निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ॥ ३-२७-१५॥
sa punastvaparānsapta śarānādāya varmaṇi |
nijaghāna raṇe kruddhaḥ śakrāśanisamaprabhān || 3-27-15||

RMY 3-27-16

ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः ।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसः ॥ ३-२७-१६॥
tatastatprahataṃ bāṇaiḥ kharamuktaiḥ suparvabhiḥ |
papāta kavacaṃ bhūmau rāmasyādityavarcasaḥ || 3-27-16||

RMY 3-27-17

स शरैरर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।
रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ३-२७-१७॥
sa śarairarpitaḥ kruddhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
rarāja samare rāmo vidhūmo'gniriva jvalan || 3-27-17||

RMY 3-27-18

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः ।
चकारान्ताय स रिपोः सज्यमन्यन्महद्धनुः ॥ ३-२७-१८॥
tato gambhīranirhrādaṃ rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
cakārāntāya sa ripoḥ sajyamanyanmahaddhanuḥ || 3-27-18||

RMY 3-27-19

सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसृष्टं महर्षिणा ।
वरं तद्धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत ॥ ३-२७-१९॥
sumahadvaiṣṇavaṃ yattadatisṛṣṭaṃ maharṣiṇā |
varaṃ taddhanurudyamya kharaṃ samabhidhāvata || 3-27-19||

RMY 3-27-20

ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैः संनतपर्वभिः ।
चिच्छेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ ३-२७-२०॥
tataḥ kanakapuṅkhaistu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
ciccheda rāmaḥ saṃkruddhaḥ kharasya samare dhvajam || 3-27-20||

RMY 3-27-21

स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः ।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥ ३-२७-२१॥
sa darśanīyo bahudhā vicchinnaḥ kāñcano dhvajaḥ |
jagāma dharaṇīṃ sūryo devatānāmivājñayā || 3-27-21||

RMY 3-27-22

तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः ।
विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥ ३-२७-२२॥
taṃ caturbhiḥ kharaḥ kruddho rāmaṃ gātreṣu mārgaṇaiḥ |
vivyādha hṛdi marmajño mātaṅgamiva tomaraiḥ || 3-27-22||

RMY 3-27-23

स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः ।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥ ३-२७-२३॥
sa rāmo bahubhirbāṇaiḥ kharakārmukaniḥsṛtaiḥ |
viddho rudhirasiktāṅgo babhūva ruṣito bhṛśam || 3-27-23||

RMY 3-27-24

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य परमाहवे ।
मुमोच परमेष्वासः षट्शरानभिलक्षितान् ॥ ३-२७-२४॥
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya paramāhave |
mumoca parameṣvāsaḥ ṣaṭśarānabhilakṣitān || 3-27-24||

RMY 3-27-25

शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत् ।
त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥ ३-२७-२५॥
śirasyekena bāṇena dvābhyāṃ bāhvorathārpayat |
tribhiścandrārdhavaktraiśca vakṣasyabhijaghāna ha || 3-27-25||

RMY 3-27-26

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्भास्करोपमान् ।
जिघांसू राक्षसं क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ३-२७-२६॥
tataḥ paścānmahātejā nārācānbhāskaropamān |
jighāṃsū rākṣasaṃ kruddhastrayodaśa śilāśitān || 3-27-26||

RMY 3-27-27

ततोऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
षष्ठेन च शिरः संख्ये चिच्छेद खरसारथेः ॥ ३-२७-२७॥
tato'sya yugamekena caturbhiścaturo hayān |
ṣaṣṭhena ca śiraḥ saṃkhye ciccheda kharasāratheḥ || 3-27-27||

RMY 3-27-28

त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः ।
छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥ ३-२७-२८॥
tribhistriveṇuṃ balavāndvābhyāmakṣaṃ mahābalaḥ |
dvādaśena tu bāṇena kharasya saśaraṃ dhanuḥ |
chittvā vajranikāśena rāghavaḥ prahasanniva |
trayodaśenendrasamo bibheda samare kharam || 3-27-28||

RMY 3-27-29

प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा ॥ ३-२७-२९॥
prabhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gadāpāṇiravaplutya tasthau bhūmau kharastadā || 3-27-29||

RMY 3-27-30

तत्कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च ।
अपूजयन्प्राञ्जलयः प्रहृष्टास्तदा विमानाग्रगताः समेताः ॥ ३-२७-३०॥
tatkarma rāmasya mahārathasya sametya devāśca maharṣayaśca |
apūjayanprāñjalayaḥ prahṛṣṭāstadā vimānāgragatāḥ sametāḥ || 3-27-30||

Sarga: 28/71 (28)

RMY 3-28-1

खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् ।
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-२८-१॥
kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt || 3-28-1||

RMY 3-28-2

गजाश्वरथसंबाधे बले महति तिष्ठता ।
कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥ ३-२८-२॥
gajāśvarathasaṃbādhe bale mahati tiṣṭhatā |
kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam || 3-28-2||

RMY 3-28-3

उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥ ३-२८-३॥
udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |
trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati || 3-28-3||

RMY 3-28-4

कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर ।
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम् ॥ ३-२८-४॥
karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam || 3-28-4||

RMY 3-28-5

लोभात्पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते ।
भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव ॥ ३-२८-५॥
lobhātpāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate |
bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva || 3-28-5||

RMY 3-28-6

वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।
किं नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥ ३-२८-६॥
vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
kiṃ nu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa || 3-28-6||

RMY 3-28-7

न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः ।
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥ ३-२८-७॥
na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ || 3-28-7||

RMY 3-28-8

अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः ।
घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पमिवार्तवम् ॥ ३-२८-८॥
avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle drumaḥ puṣpamivārtavam || 3-28-8||

RMY 3-28-9

नचिरात्प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् ।
सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर ॥ ३-२८-९॥
nacirātprāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara || 3-28-9||

RMY 3-28-10

पापमाच्चरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् ।
अहमासादितो राजा प्राणान्हन्तुं निशाचर ॥ ३-२८-१०॥
pāpamāccaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |
ahamāsādito rājā prāṇānhantuṃ niśācara || 3-28-10||

RMY 3-28-11

अद्य हि त्वां मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
विदार्य निपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ३-२८-११॥
adya hi tvāṃ mayā muktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
vidārya nipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ || 3-28-11||

RMY 3-28-12

ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः ।
तानद्य निहतः संख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि ॥ ३-२८-१२॥
ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
tānadya nihataḥ saṃkhye sasainyo'nugamiṣyasi || 3-28-12||

RMY 3-28-13

अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः ।
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥ ३-२८-१३॥
adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā || 3-28-13||

RMY 3-28-14

प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा ॥ ३-२८-१४॥
prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā || 3-28-14||

RMY 3-28-15

एवमुक्तस्तु रामेण क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन्क्रोधमूर्छितः ॥ ३-२८-१५॥
evamuktastu rāmeṇa kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
pratyuvāca tato rāmaṃ prahasankrodhamūrchitaḥ || 3-28-15||

RMY 3-28-16

प्राकृतान्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि ॥ ३-२८-१६॥
prākṛtānrākṣasānhatvā yuddhe daśarathātmaja |
ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi || 3-28-16||

RMY 3-28-17

विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।
कथयन्ति न ते किंचित्तेजसा स्वेन गर्विताः ॥ ३-२८-१७॥
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
kathayanti na te kiṃcittejasā svena garvitāḥ || 3-28-17||

RMY 3-28-18

प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥ ३-२८-१८॥
prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase || 3-28-18||

RMY 3-28-19

कुलं व्यपदिशन्वीरः समरे कोऽभिधास्यति ।
मृत्युकाले हि संप्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ३-२८-१९॥
kulaṃ vyapadiśanvīraḥ samare ko'bhidhāsyati |
mṛtyukāle hi saṃprāpte svayamaprastave stavam || 3-28-19||

RMY 3-28-20

सर्वथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।
सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना ॥ ३-२८-२०॥
sarvathā tu laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā || 3-28-20||

RMY 3-28-21

न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।
धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् ॥ ३-२८-२१॥
na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam || 3-28-21||

RMY 3-28-22

पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान्रणे तव ।
त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥ ३-२८-२२॥
paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇānraṇe tava |
trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ || 3-28-22||

RMY 3-28-23

कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् ।
अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्रस्ततो भवेत् ॥ ३-२८-२३॥
kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |
astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighrastato bhavet || 3-28-23||

RMY 3-28-24

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।
त्वद्विनाशात्करोम्यद्य तेषामश्रुप्रमार्जनम् ॥ ३-२८-२४॥
caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |
tvadvināśātkaromyadya teṣāmaśrupramārjanam || 3-28-24||

RMY 3-28-25

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धस्तां गदां परमाङ्गदाम् ।
खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा ॥ ३-२८-२५॥
ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadām |
kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā || 3-28-25||

RMY 3-28-26

खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा ।
भस्मवृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः ॥ ३-२८-२६॥
kharabāhupramuktā sā pradīptā mahatī gadā |
bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ || 3-28-26||

RMY 3-28-27

तामापतन्तीं ज्वलितां मृत्युपाशोपमां गदा ।
अन्तरिक्षगतां रामश्चिच्छेद बहुधा शरैः ॥ ३-२८-२७॥
tāmāpatantīṃ jvalitāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadā |
antarikṣagatāṃ rāmaściccheda bahudhā śaraiḥ || 3-28-27||

RMY 3-28-28

सा विशीर्णा शरैर्भिन्ना पपात धरणीतले ।
गदामन्त्रौषधिबलैर्व्यालीव विनिपातिता ॥ ३-२८-२८॥
sā viśīrṇā śarairbhinnā papāta dharaṇītale |
gadāmantrauṣadhibalairvyālīva vinipātitā || 3-28-28||

Sarga: 29/71 (35)

RMY 3-29-1

भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः ।
स्मयमानः खरं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ३-२९-१॥
bhittvā tu tāṃ gadāṃ bāṇai rāghavo dharmavatsalaḥ |
smayamānaḥ kharaṃ vākyaṃ saṃrabdhamidamabravīt || 3-29-1||

RMY 3-29-2

एतत्ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम ।
शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगर्जितम् ॥ ३-२९-२॥
etatte balasarvasvaṃ darśitaṃ rākṣasādhama |
śaktihīnataro matto vṛthā tvamupagarjitam || 3-29-2||

RMY 3-29-3

एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता ।
अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ॥ ३-२९-३॥
eṣā bāṇavinirbhinnā gadā bhūmitalaṃ gatā |
abhidhānapragalbhasya tava pratyayaghātinī || 3-29-3||

RMY 3-29-4

यत्त्वयोक्तं विनष्टानामिदमश्रुप्रमार्जनम् ।
राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः ॥ ३-२९-४॥
yattvayoktaṃ vinaṣṭānāmidamaśrupramārjanam |
rākṣasānāṃ karomīti mithyā tadapi te vacaḥ || 3-29-4||

RMY 3-29-5

नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः ।
प्राणानपहरिष्यामि गरुत्मानमृतं यथा ॥ ३-२९-५॥
nīcasya kṣudraśīlasya mithyāvṛttasya rakṣasaḥ |
prāṇānapahariṣyāmi garutmānamṛtaṃ yathā || 3-29-5||

RMY 3-29-6

अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद्बुदभूषितम् ।
विदारितस्य मद्बाणैर्मही पास्यति शोणितम् ॥ ३-२९-६॥
adya te bhinnakaṇṭhasya phenabudbudabhūṣitam |
vidāritasya madbāṇairmahī pāsyati śoṇitam || 3-29-6||

RMY 3-29-7

पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः ।
स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव ॥ ३-२९-७॥
pāṃsurūṣitasarvāṅgaḥ srastanyastabhujadvayaḥ |
svapsyase gāṃ samāśliṣya durlabhāṃ pramadāmiva || 3-29-7||

RMY 3-29-8

प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने ।
भविष्यन्त्यशरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ॥ ३-२९-८॥
pravṛddhanidre śayite tvayi rākṣasapāṃsane |
bhaviṣyantyaśaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime || 3-29-8||

RMY 3-29-9

जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षसमच्छरैः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥ ३-२९-९॥
janasthāne hatasthāne tava rākṣasamaccharaiḥ |
nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane || 3-29-9||

RMY 3-29-10

अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः ।
बाष्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः ॥ ३-२९-१०॥
adya viprasariṣyanti rākṣasyo hatabāndhavāḥ |
bāṣpārdravadanā dīnā bhayādanyabhayāvahāḥ || 3-29-10||

RMY 3-29-11

अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निशाचर ।
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः ॥ ३-२९-११॥
adya śokarasajñāstā bhaviṣyanti niśācara |
anurūpakulāḥ patnyo yāsāṃ tvaṃ patirīdṛśaḥ || 3-29-11||

RMY 3-29-12

नृशंसशील क्षुद्रात्मन्नित्यं ब्राह्मणकण्टक ।
त्वत्कृते शङ्कितैरग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥ ३-२९-१२॥
nṛśaṃsaśīla kṣudrātmannityaṃ brāhmaṇakaṇṭaka |
tvatkṛte śaṅkitairagnau munibhiḥ pātyate haviḥ || 3-29-12||

RMY 3-29-13

तमेवमभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं रणे ।
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात्खरतर स्वनः ॥ ३-२९-१३॥
tamevamabhisaṃrabdhaṃ bruvāṇaṃ rāghavaṃ raṇe |
kharo nirbhartsayāmāsa roṣātkharatara svanaḥ || 3-29-13||

RMY 3-29-14

दृढं खल्ववलिप्तोऽसि भयेष्वपि च निर्भयः ।
वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्युवश्यो न बुध्यसे ॥ ३-२९-१४॥
dṛḍhaṃ khalvavalipto'si bhayeṣvapi ca nirbhayaḥ |
vācyāvācyaṃ tato hi tvaṃ mṛtyuvaśyo na budhyase || 3-29-14||

RMY 3-29-15

कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये ।
कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः ॥ ३-२९-१५॥
kālapāśaparikṣiptā bhavanti puruṣā hi ye |
kāryākāryaṃ na jānanti te nirastaṣaḍindriyāḥ || 3-29-15||

RMY 3-29-16

एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः ।
स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः ॥ ३-२९-१६॥
evamuktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhṛkuṭiṃ tataḥ |
sa dadarśa mahāsālamavidūre niśācaraḥ || 3-29-16||

RMY 3-29-17

रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन् ।
स तमुत्पाटयामास संदृश्य दशनच्छदम् ॥ ३-२९-१७॥
raṇe praharaṇasyārthe sarvato hyavalokayan |
sa tamutpāṭayāmāsa saṃdṛśya daśanacchadam || 3-29-17||

RMY 3-29-18

तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः ।
राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत् ॥ ३-२९-१८॥
taṃ samutkṣipya bāhubhyāṃ vinarditvā mahābalaḥ |
rāmamuddiśya cikṣepa hatastvamiti cābravīt || 3-29-18||

RMY 3-29-19

तमापतन्तं बाणौघैश्छित्त्वा रामः प्रतापवान् ।
रोषमाहारयत्तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥ ३-२९-१९॥
tamāpatantaṃ bāṇaughaiśchittvā rāmaḥ pratāpavān |
roṣamāhārayattīvraṃ nihantuṃ samare kharam || 3-29-19||

RMY 3-29-20

जातस्वेदस्ततो रामो रोषाद्रक्तान्तलोचनः ।
निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम् ॥ ३-२९-२०॥
jātasvedastato rāmo roṣādraktāntalocanaḥ |
nirbibheda sahasreṇa bāṇānāṃ samare kharam || 3-29-20||

RMY 3-29-21

तस्य बाणान्तराद्रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् ।
गिरेः प्रस्रवणस्येव तोयधारापरिस्रवः ॥ ३-२९-२१॥
tasya bāṇāntarādraktaṃ bahu susrāva phenilam |
gireḥ prasravaṇasyeva toyadhārāparisravaḥ || 3-29-21||

RMY 3-29-22

विह्वलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे ।
मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्रवद्द्रुतम् ॥ ३-२९-२२॥
vihvalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge |
matto rudhiragandhena tamevābhyadravaddrutam || 3-29-22||

RMY 3-29-23

तमापतन्तं संरब्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् ।
अपसर्पत्प्रतिपदं किंचित्त्वरितविक्रमः ॥ ३-२९-२३॥
tamāpatantaṃ saṃrabdhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam |
apasarpatpratipadaṃ kiṃcittvaritavikramaḥ || 3-29-23||

RMY 3-29-24

ततः पावकसंकाशं बधाय समरे शरम् ।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम् ॥ ३-२९-२४॥
tataḥ pāvakasaṃkāśaṃ badhāya samare śaram |
kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍamivāparam || 3-29-24||

RMY 3-29-25

स तद्दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता ।
संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥ ३-२९-२५॥
sa taddattaṃ maghavatā surarājena dhīmatā |
saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharaṃ prati || 3-29-25||

RMY 3-29-26

स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः ।
रामेण धनुरुद्यम्य खरस्योरसि चापतत् ॥ ३-२९-२६॥
sa vimukto mahābāṇo nirghātasamaniḥsvanaḥ |
rāmeṇa dhanurudyamya kharasyorasi cāpatat || 3-29-26||

RMY 3-29-27

स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना ।
रुद्रेणैव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः ॥ ३-२९-२७॥
sa papāta kharo bhūmau dahyamānaḥ śarāgninā |
rudreṇaiva vinirdagdhaḥ śvetāraṇye yathāndhakaḥ || 3-29-27||

RMY 3-29-28

स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा ।
बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः ॥ ३-२९-२८॥
sa vṛtra iva vajreṇa phenena namuciryathā |
balo vendrāśanihato nipapāta hataḥ kharaḥ || 3-29-28||

RMY 3-29-29

ततो राजर्षयः सर्वे संगताः परमर्षयः ।
सभाज्य मुदिता राममिदं वचनमब्रुवन् ॥ ३-२९-२९॥
tato rājarṣayaḥ sarve saṃgatāḥ paramarṣayaḥ |
sabhājya muditā rāmamidaṃ vacanamabruvan || 3-29-29||

RMY 3-29-30

एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः ।
शरभङ्गाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरंदरः ॥ ३-२९-३०॥
etadarthaṃ mahātejā mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
śarabhaṅgāśramaṃ puṇyamājagāma puraṃdaraḥ || 3-29-30||

RMY 3-29-31

आनीतस्त्वमिमं देशमुपायेन महर्षिभिः ।
एषां वधार्थं क्रूराणां रक्षसां पापकर्मणाम् ॥ ३-२९-३१॥
ānītastvamimaṃ deśamupāyena maharṣibhiḥ |
eṣāṃ vadhārthaṃ krūrāṇāṃ rakṣasāṃ pāpakarmaṇām || 3-29-31||

RMY 3-29-32

तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज ।
सुखं धर्मं चरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ॥ ३-२९-३२॥
tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja |
sukhaṃ dharmaṃ cariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ || 3-29-32||

RMY 3-29-33

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया ।
गिरिदुर्गाद्विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमं सुखी ॥ ३-२९-३३॥
etasminnantare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
giridurgādviniṣkramya saṃviveśāśramaṃ sukhī || 3-29-33||

RMY 3-29-34

ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः ।
प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिवादितः ॥ ३-२९-३४॥
tato rāmastu vijayī pūjyamāno maharṣibhiḥ |
praviveśāśramaṃ vīro lakṣmaṇenābhivāditaḥ || 3-29-34||

RMY 3-29-35

तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् ।
बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥ ३-२९-३५॥
taṃ dṛṣṭvā śatruhantāraṃ maharṣīṇāṃ sukhāvaham |
babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāraṃ pariṣasvaje || 3-29-35||

Sarga: 30/71 (22)

RMY 3-30-1

ततः शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश ।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ ३-३०-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa |
hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 3-30-1||

RMY 3-30-2

दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसं रणे ।
दृष्ट्वा पुनर्महानादं ननाद जलदोपमा ॥ ३-३०-२॥
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva hataṃ triśirasaṃ raṇe |
dṛṣṭvā punarmahānādaṃ nanāda jaladopamā || 3-30-2||

RMY 3-30-3

सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतमन्यैः सुदुष्करम् ।
जगाम परमौद्विग्ना लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ३-३०-३॥
sā dṛṣṭvā karma rāmasya kṛtamanyaiḥ suduṣkaram |
jagāma paramaudvignā laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 3-30-3||

RMY 3-30-4

स ददर्श विमानाग्रे रावणं दीप्ततेजसं ।
उपोपविष्टं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् ॥ ३-३०-४॥
sa dadarśa vimānāgre rāvaṇaṃ dīptatejasaṃ |
upopaviṣṭaṃ sacivairmarudbhiriva vāsavam || 3-30-4||

RMY 3-30-5

आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने ।
रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ३-३०-५॥
āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane |
rukmavedigataṃ prājyaṃ jvalantamiva pāvakam || 3-30-5||

RMY 3-30-6

देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
अजेयं समरे शूरं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ३-३०-६॥
devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
ajeyaṃ samare śūraṃ vyāttānanamivāntakam || 3-30-6||

RMY 3-30-7

देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् ।
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसं ॥ ३-३०-७॥
devāsuravimardeṣu vajrāśanikṛtavraṇam |
airāvataviṣāṇāgrairutkṛṣṭakiṇavakṣasaṃ || 3-30-7||

RMY 3-30-8

विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम् ।
विशालवक्षसं वीरं राजलक्ष्मणलक्षितम् ॥ ३-३०-८॥
viṃśadbhujaṃ daśagrīvaṃ darśanīyaparicchadam |
viśālavakṣasaṃ vīraṃ rājalakṣmaṇalakṣitam || 3-30-8||

RMY 3-30-9

स्निग्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् ।
सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम् ॥ ३-३०-९॥
snigdhavaidūryasaṃkāśaṃ taptakāñcanakuṇḍalam |
subhujaṃ śukladaśanaṃ mahāsyaṃ parvatopamam || 3-30-9||

RMY 3-30-10

विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे ।
आहताङ्गं समस्तैश्च देवप्रहरणैस्तथा ॥ ३-३०-१०॥
viṣṇucakranipātaiśca śataśo devasaṃyuge |
āhatāṅgaṃ samastaiśca devapraharaṇaistathā || 3-30-10||

RMY 3-30-11

अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम् ।
क्षेप्तारं पर्वताग्राणां सुराणां च प्रमर्दनम् ॥ ३-३०-११॥
akṣobhyāṇāṃ samudrāṇāṃ kṣobhaṇaṃ kṣiprakāriṇam |
kṣeptāraṃ parvatāgrāṇāṃ surāṇāṃ ca pramardanam || 3-30-11||

RMY 3-30-12

उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् ।
सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यज्ञविघ्नकरं सदा ॥ ३-३०-१२॥
ucchettāraṃ ca dharmāṇāṃ paradārābhimarśanam |
sarvadivyāstrayoktāraṃ yajñavighnakaraṃ sadā || 3-30-12||

RMY 3-30-13

पुरीं भोगवतीं गत्वा पराजित्य च वासुकिम् ।
तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः ॥ ३-३०-१३॥
purīṃ bhogavatīṃ gatvā parājitya ca vāsukim |
takṣakasya priyāṃ bhāryāṃ parājitya jahāra yaḥ || 3-30-13||

RMY 3-30-14

कैलासं पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम् ।
विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः ॥ ३-३०-१४॥
kailāsaṃ parvataṃ gatvā vijitya naravāhanam |
vimānaṃ puṣpakaṃ tasya kāmagaṃ vai jahāra yaḥ || 3-30-14||

RMY 3-30-15

वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम् ।
विनाशयति यः क्रोधाद्देवोद्यानानि वीर्यवान् ॥ ३-३०-१५॥
vanaṃ caitrarathaṃ divyaṃ nalinīṃ nandanaṃ vanam |
vināśayati yaḥ krodhāddevodyānāni vīryavān || 3-30-15||

RMY 3-30-16

चन्द्रसूर्यौ महाभागावुत्तिष्ठन्तौ परंतपौ ।
निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरोपमः ॥ ३-३०-१६॥
candrasūryau mahābhāgāvuttiṣṭhantau paraṃtapau |
nivārayati bāhubhyāṃ yaḥ śailaśikharopamaḥ || 3-30-16||

RMY 3-30-17

दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
पुरा स्वयम्भुवे धीरः शिरांस्युपजहार यः ॥ ३-३०-१७॥
daśavarṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |
purā svayambhuve dhīraḥ śirāṃsyupajahāra yaḥ || 3-30-17||

RMY 3-30-18

देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः ।
अभयं यस्य संग्रामे मृत्युतो मानुषादृते ॥ ३-३०-१८॥
devadānavagandharvapiśācapatagoragaiḥ |
abhayaṃ yasya saṃgrāme mṛtyuto mānuṣādṛte || 3-30-18||

RMY 3-30-19

मन्त्ररभितुष्टं पुण्यमध्वरेषु द्विजातिभिः ।
हविर्धानेषु यः सोममुपहन्ति महाबलः ॥ ३-३०-१९॥
mantrarabhituṣṭaṃ puṇyamadhvareṣu dvijātibhiḥ |
havirdhāneṣu yaḥ somamupahanti mahābalaḥ || 3-30-19||

RMY 3-30-20

आप्तयज्ञहरं क्रूरं ब्रह्मघ्नं दुष्टचारिणम् ।
कर्कशं निरनुक्रोशं प्रजानामहिते रतम् ।
रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम् ॥ ३-३०-२०॥
āptayajñaharaṃ krūraṃ brahmaghnaṃ duṣṭacāriṇam |
karkaśaṃ niranukrośaṃ prajānāmahite ratam |
rāvaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokabhayāvaham || 3-30-20||

RMY 3-30-21

राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महाबलम् ।
तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्य कुलनन्दनम् ॥ ३-३०-२१॥
rākṣasī bhrātaraṃ krūraṃ sā dadarśa mahābalam |
taṃ divyavastrābharaṇaṃ divyamālyopaśobhitam |
rākṣasendraṃ mahābhāgaṃ paulastya kulanandanam || 3-30-21||

RMY 3-30-22

तमब्रवीद्दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयमोहमूर्छिता ।
सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता ॥ ३-३०-२२॥
tamabravīddīptaviśālalocanaṃ pradarśayitvā bhayamohamūrchitā |
sudāruṇaṃ vākyamabhītacāriṇī mahātmanā śūrpaṇakhā virūpitā || 3-30-22||

Sarga: 31/71 (23)

RMY 3-31-1

ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम् ।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-३१-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam |
amātyamadhye saṃkruddhā paruṣaṃ vākyamabravīt || 3-31-1||

RMY 3-31-2

प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः ।
समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे ॥ ३-३१-२॥
pramattaḥ kāmabhogeṣu svairavṛtto niraṅkuśaḥ |
samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nāvabudhyase || 3-31-2||

RMY 3-31-3

सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम् ।
लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः ॥ ३-३१-३॥
saktaṃ grāmyeṣu bhogeṣu kāmavṛttaṃ mahīpatim |
lubdhaṃ na bahu manyante śmaśānāgnimiva prajāḥ || 3-31-3||

RMY 3-31-4

स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः ।
स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति ॥ ३-३१-४॥
svayaṃ kāryāṇi yaḥ kāle nānutiṣṭhati pārthivaḥ |
sa tu vai saha rājyena taiśca kāryairvinaśyati || 3-31-4||

RMY 3-31-5

अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम् ।
वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः ॥ ३-३१-५॥
ayuktacāraṃ durdarśamasvādhīnaṃ narādhipam |
varjayanti narā dūrānnadīpaṅkamiva dvipāḥ || 3-31-5||

RMY 3-31-6

ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीना नराधिपः ।
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥ ३-३१-६॥
ye na rakṣanti viṣayamasvādhīnā narādhipaḥ |
te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā || 3-31-6||

RMY 3-31-7

आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः ।
अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि ॥ ३-३१-७॥
ātmavadbhirvigṛhya tvaṃ devagandharvadānavaiḥ |
ayuktacāraścapalaḥ kathaṃ rājā bhaviṣyasi || 3-31-7||

RMY 3-31-8

येषां चारश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर ।
अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः ॥ ३-३१-८॥
yeṣāṃ cāraśca kośaśca nayaśca jayatāṃ vara |
asvādhīnā narendrāṇāṃ prākṛtaiste janaiḥ samāḥ || 3-31-8||

RMY 3-31-9

यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान्सर्वानर्थान्नराधिपाः ।
चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः ॥ ३-३१-९॥
yasmātpaśyanti dūrasthānsarvānarthānnarādhipāḥ |
cāreṇa tasmāducyante rājāno dīrghacakṣuṣaḥ || 3-31-9||

RMY 3-31-10

अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्वृतम् ।
स्वजनं च जनस्थानं हतं यो नावबुध्यसे ॥ ३-३१-१०॥
ayuktacāraṃ manye tvāṃ prākṛtaiḥ sacivairvṛtam |
svajanaṃ ca janasthānaṃ hataṃ yo nāvabudhyase || 3-31-10||

RMY 3-31-11

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः ॥ ३-३१-११॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa kharaśca sahadūṣaṇaḥ || 3-31-11||

RMY 3-31-12

ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः ।
धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३-३१-१२॥
ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ |
dharṣitaṃ ca janasthānaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 3-31-12||

RMY 3-31-13

त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च रावण ।
विषये स्वे समुत्पन्नं भयं यो नावबुध्यसे ॥ ३-३१-१३॥
tvaṃ tu lubdhaḥ pramattaśca parādhīnaśca rāvaṇa |
viṣaye sve samutpannaṃ bhayaṃ yo nāvabudhyase || 3-31-13||

RMY 3-31-14

तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम् ।
व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् ॥ ३-३१-१४॥
tīkṣṇamalpapradātāraṃ pramattaṃ garvitaṃ śaṭham |
vyasane sarvabhūtāni nābhidhāvanti pārthivam || 3-31-14||

RMY 3-31-15

अतिमानिनमग्राह्यमात्मसंभावितं नरम् ।
क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम् ॥ ३-३१-१५॥
atimāninamagrāhyamātmasaṃbhāvitaṃ naram |
krodhanaṃ vyasane hanti svajano'pi narādhipam || 3-31-15||

RMY 3-31-16

नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च ।
क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति ॥ ३-३१-१६॥
nānutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca |
kṣipraṃ rājyāccyuto dīnastṛṇaistulyo bhaviṣyati || 3-31-16||

RMY 3-31-17

शुष्ककाष्ठैर्भवेत्कार्यं लोष्टैरपि च पांसुभिः ।
न तु स्थानात्परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः ॥ ३-३१-१७॥
śuṣkakāṣṭhairbhavetkāryaṃ loṣṭairapi ca pāṃsubhiḥ |
na tu sthānātparibhraṣṭaiḥ kāryaṃ syādvasudhādhipaiḥ || 3-31-17||

RMY 3-31-18

उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा ।
एवं राज्यात्परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः ॥ ३-३१-१८॥
upabhuktaṃ yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā |
evaṃ rājyātparibhraṣṭaḥ samartho'pi nirarthakaḥ || 3-31-18||

RMY 3-31-19

अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः ।
कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥ ३-३१-१९॥
apramattaśca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ |
kṛtajño dharmaśīlaśca sa rājā tiṣṭhate ciram || 3-31-19||

RMY 3-31-20

नयनाभ्यां प्रसुप्तोऽपि जागर्ति नयचक्षुषा ।
व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः ॥ ३-३१-२०॥
nayanābhyāṃ prasupto'pi jāgarti nayacakṣuṣā |
vyaktakrodhaprasādaśca sa rājā pūjyate janaiḥ || 3-31-20||

RMY 3-31-21

त्वं तु रावणदुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः ।
यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः ॥ ३-३१-२१॥
tvaṃ tu rāvaṇadurbuddhirguṇairetairvivarjitaḥ |
yasya te'viditaścārai rakṣasāṃ sumahānvadhaḥ || 3-31-21||

RMY 3-31-22

परावमन्ता विषयेषु संगतो नदेश कालप्रविभाग तत्त्ववित् ।
अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो न चिराद्विपत्स्यते ॥ ३-३१-२२॥
parāvamantā viṣayeṣu saṃgato nadeśa kālapravibhāga tattvavit |
ayuktabuddhirguṇadoṣaniścaye vipannarājyo na cirādvipatsyate || 3-31-22||

RMY 3-31-23

इति स्वदोषान्परिकीर्तितांस्तया समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः ।
धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः ॥ ३-३१-२३॥
iti svadoṣānparikīrtitāṃstayā samīkṣya buddhyā kṣaṇadācareśvaraḥ |
dhanena darpeṇa balena cānvito vicintayāmāsa ciraṃ sa rāvaṇaḥ || 3-31-23||

Sarga: 32/71 (24)

RMY 3-32-1

ततः शूर्पणखां क्रुद्धां ब्रुवतीं परुषं वचः ।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ॥ ३-३२-१॥
tataḥ śūrpaṇakhāṃ kruddhāṃ bruvatīṃ paruṣaṃ vacaḥ |
amātyamadhye saṃkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ || 3-32-1||

RMY 3-32-2

कश्च रामः कथं वीर्यः किं रूपः किं पराक्रमः ।
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुश्चरम् ॥ ३-३२-२॥
kaśca rāmaḥ kathaṃ vīryaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parākramaḥ |
kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭaśca suduścaram || 3-32-2||

RMY 3-32-3

आयुधं किं च रामस्य निहता येन राक्षसाः ।
खरश्च निहतं संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ॥ ३-३२-३॥
āyudhaṃ kiṃ ca rāmasya nihatā yena rākṣasāḥ |
kharaśca nihataṃ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā || 3-32-3||

RMY 3-32-4

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३-३२-४॥
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrchitā |
tato rāmaṃ yathānyāyamākhyātumupacakrame || 3-32-4||

RMY 3-32-5

दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः ॥ ३-३२-५॥
dīrghabāhurviśālākṣaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ |
kandarpasamarūpaśca rāmo daśarathātmajaḥ || 3-32-5||

RMY 3-32-6

शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम् ।
दीप्तान्क्षिपति नाराचान्सर्पानिव महाविषान् ॥ ३-३२-६॥
śakracāpanibhaṃ cāpaṃ vikṛṣya kanakāṅgadam |
dīptānkṣipati nārācānsarpāniva mahāviṣān || 3-32-6||

RMY 3-32-7

नाददानं शरान्घोरान्न मुञ्चन्तं महाबलम् ।
न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ॥ ३-३२-७॥
nādadānaṃ śarānghorānna muñcantaṃ mahābalam |
na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge || 3-32-7||

RMY 3-32-8

हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः ।
इन्द्रेणैवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः ॥ ३-३२-८॥
hanyamānaṃ tu tatsainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ |
indreṇaivottamaṃ sasyamāhataṃ tvaśmavṛṣṭibhiḥ || 3-32-8||

RMY 3-32-9

रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश ।
निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना ॥ ३-३२-९॥
rakṣasāṃ bhīmavīryāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
nihatāni śaraistīkṣṇaistenaikena padātinā || 3-32-9||

RMY 3-32-10

अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः ।
ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः ॥ ३-३२-१०॥
ardhādhikamuhūrtena kharaśca sahadūṣaṇaḥ |
ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ || 3-32-10||

RMY 3-32-11

एका कथंचिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना ।
स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना ॥ ३-३२-११॥
ekā kathaṃcinmuktāhaṃ paribhūya mahātmanā |
strīvadhaṃ śaṅkamānena rāmeṇa viditātmanā || 3-32-11||

RMY 3-32-12

भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः ।
अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ ३-३२-१२॥
bhrātā cāsya mahātejā guṇatastulyavikramaḥ |
anuraktaśca bhaktaśca lakṣmaṇo nāma vīryavān || 3-32-12||

RMY 3-32-13

अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली ।
रामस्य दक्षिणे बाहुर्नित्यं प्राणो बहिष्चरः ॥ ३-३२-१३॥
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī |
rāmasya dakṣiṇe bāhurnityaṃ prāṇo bahiṣcaraḥ || 3-32-13||

RMY 3-32-14

रामस्य तु विशालाक्षी धर्मपत्नी यशस्विनी ।
सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा ॥ ३-३२-१४॥
rāmasya tu viśālākṣī dharmapatnī yaśasvinī |
sītā nāma varārohā vaidehī tanumadhyamā || 3-32-14||

RMY 3-32-15

नैव देवी न गन्धर्वा न यक्षी न च किंनरी ।
तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ॥ ३-३२-१५॥
naiva devī na gandharvā na yakṣī na ca kiṃnarī |
tathārūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale || 3-32-15||

RMY 3-32-16

यस्य सीता भवेद्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् ।
अतिजीवेत्स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात् ॥ ३-३२-१६॥
yasya sītā bhavedbhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet |
atijīvetsa sarveṣu lokeṣvapi puraṃdarāt || 3-32-16||

RMY 3-32-17

सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्यास्तथा पतिः ॥ ३-३२-१७॥
sā suśīlā vapuḥślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi |
tavānurūpā bhāryā sā tvaṃ ca tasyāstathā patiḥ || 3-32-17||

RMY 3-32-18

तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् ।
भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम् ॥ ३-३२-१८॥
tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnottuṅgapayodharām |
bhāryārthe tu tavānetumudyatāhaṃ varānanām || 3-32-18||

RMY 3-32-19

तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि ॥ ३-३२-१९॥
tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām |
manmathasya śarāṇāṃ ca tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi || 3-32-19||

RMY 3-32-20

यदि तस्यामभिप्रायो भार्यार्थे तव जायते ।
शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः ॥ ३-३२-२०॥
yadi tasyāmabhiprāyo bhāryārthe tava jāyate |
śīghramuddhriyatāṃ pādo jayārthamiha dakṣiṇaḥ || 3-32-20||

RMY 3-32-21

कुरु प्रियं तथा तेषां रक्षसां राक्षसेश्वर ।
वधात्तस्य नृशंसस्य रामस्याश्रमवासिनः ॥ ३-३२-२१॥
kuru priyaṃ tathā teṣāṃ rakṣasāṃ rākṣaseśvara |
vadhāttasya nṛśaṃsasya rāmasyāśramavāsinaḥ || 3-32-21||

RMY 3-32-22

तं शरैर्निशितैर्हत्वा लक्ष्मणं च महारथम् ।
हतनाथां सुखं सीतां यथावदुपभोक्ष्यसे ॥ ३-३२-२२॥
taṃ śarairniśitairhatvā lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
hatanāthāṃ sukhaṃ sītāṃ yathāvadupabhokṣyase || 3-32-22||

RMY 3-32-23

रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद्राक्षसेश्वर ।
क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम राघव ॥ ३-३२-२३॥
rocate yadi te vākyaṃ mamaitadrākṣaseśvara |
kriyatāṃ nirviśaṅkena vacanaṃ mama rāghava || 3-32-23||

RMY 3-32-24

निशम्य रामेण शरैरजिह्मगैर्हताञ्जनस्थानगतान्निशाचरान् ।
खरं च बुद्ध्वा निहतं च दूषणं त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमर्हसि ॥ ३-३२-२४॥
niśamya rāmeṇa śarairajihmagairhatāñjanasthānagatānniśācarān |
kharaṃ ca buddhvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ tvamadya kṛtyaṃ pratipattumarhasi || 3-32-24||

Sarga: 33/71 (38)

RMY 3-33-1

ततः शूर्पणखा वाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम् ।
सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह ॥ ३-३३-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ tacchrutvā romaharṣaṇam |
sacivānabhyanujñāya kāryaṃ buddhvā jagāma ha || 3-33-1||

RMY 3-33-2

तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च ।
दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् ॥ ३-३३-२॥
tatkāryamanugamyātha yathāvadupalabhya ca |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam || 3-33-2||

RMY 3-33-3

इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह ॥ ३-३३-३॥
iti kartavyamityeva kṛtvā niścayamātmanaḥ |
sthirabuddhistato ramyāṃ yānaśālāṃ jagāma ha || 3-33-3||

RMY 3-33-4

यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नं राक्षसाधिपः ।
सूतं संचोदयामास रथः संयुज्यतामिति ॥ ३-३३-४॥
yānaśālāṃ tato gatvā pracchannaṃ rākṣasādhipaḥ |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa rathaḥ saṃyujyatāmiti || 3-33-4||

RMY 3-33-5

एवमुक्तः क्षणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः ।
रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम् ॥ ३-३३-५॥
evamuktaḥ kṣaṇenaiva sārathirlaghuvikramaḥ |
rathaṃ saṃyojayāmāsa tasyābhimatamuttamam || 3-33-5||

RMY 3-33-6

काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम् ।
पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ॥ ३-३३-६॥
kāñcanaṃ rathamāsthāya kāmagaṃ ratnabhūṣitam |
piśācavadanairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 3-33-6||

RMY 3-33-7

मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः ।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम् ॥ ३-३३-७॥
meghapratimanādena sa tena dhanadānujaḥ |
rākṣasādhipatiḥ śrīmānyayau nadanadīpatim || 3-33-7||

RMY 3-33-8

स श्वेतबालव्यसनः श्वेतच्छत्रो दशाननः ।
स्निग्धवैदूर्यसंकाशस्तप्तकाञ्चनभूषणः ॥ ३-३३-८॥
sa śvetabālavyasanaḥ śvetacchatro daśānanaḥ |
snigdhavaidūryasaṃkāśastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ || 3-33-8||

RMY 3-33-9

दशास्यो विंशतिभुजो दर्शनीय परिच्छदः ।
त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट् ॥ ३-३३-९॥
daśāsyo viṃśatibhujo darśanīya paricchadaḥ |
tridaśārirmunīndraghno daśaśīrṣa ivādrirāṭ || 3-33-9||

RMY 3-33-10

कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः ।
विद्युन्मण्डलवान्मेघः सबलाक इवाम्बरे ॥ ३-३३-१०॥
kāmagaṃ rathamāsthāya śuśubhe rākṣasādhipaḥ |
vidyunmaṇḍalavānmeghaḥ sabalāka ivāmbare || 3-33-10||

RMY 3-33-11

सशैलं सागरानूपं वीर्यवानवलोकयन् ।
नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः ॥ ३-३३-११॥
saśailaṃ sāgarānūpaṃ vīryavānavalokayan |
nānāpuṣpaphalairvṛkṣairanukīrṇaṃ sahasraśaḥ || 3-33-11||

RMY 3-33-12

शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः ।
विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिः समावृतम् ॥ ३-३३-१२॥
śītamaṅgalatoyābhiḥ padminībhiḥ samantataḥ |
viśālairāśramapadairvedimadbhiḥ samāvṛtam || 3-33-12||

RMY 3-33-13

कदल्याढकिसंबाधं नालिकेरोपशोभितम् ।
सालैस्तालैस्तमालैश्च तरुभिश्च सुपुष्पितैः ॥ ३-३३-१३॥
kadalyāḍhakisaṃbādhaṃ nālikeropaśobhitam |
sālaistālaistamālaiśca tarubhiśca supuṣpitaiḥ || 3-33-13||

RMY 3-33-14

अत्यन्तनियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः ।
नागैः सुपर्णैर्गन्धर्वैः किंनरैश्च सहस्रशः ॥ ३-३३-१४॥
atyantaniyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ |
nāgaiḥ suparṇairgandharvaiḥ kiṃnaraiśca sahasraśaḥ || 3-33-14||

RMY 3-33-15

जितकामैश्च सिद्धैश्च चामणैश्चोपशोभितम् ।
आजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः ॥ ३-३३-१५॥
jitakāmaiśca siddhaiśca cāmaṇaiścopaśobhitam |
ājairvaikhānasairmāṣairvālakhilyairmarīcipaiḥ || 3-33-15||

RMY 3-33-16

दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम् ।
क्रीडा रतिविधिज्ञाभिरप्सरोभिः सहस्रशः ॥ ३-३३-१६॥
divyābharaṇamālyābhirdivyarūpābhirāvṛtam |
krīḍā ratividhijñābhirapsarobhiḥ sahasraśaḥ || 3-33-16||

RMY 3-33-17

सेवितं देवपत्नीभिः श्रीमतीभिः श्रिया वृतम् ।
देवदानवसंघैश्च चरितं त्वमृताशिभिः ॥ ३-३३-१७॥
sevitaṃ devapatnībhiḥ śrīmatībhiḥ śriyā vṛtam |
devadānavasaṃghaiśca caritaṃ tvamṛtāśibhiḥ || 3-33-17||

RMY 3-33-18

हंसक्रौञ्चप्लवाकीर्णं सारसैः संप्रणादितम् ।
वैदूर्यप्रस्तरं रम्यं स्निग्धं सागरतेजसा ॥ ३-३३-१८॥
haṃsakrauñcaplavākīrṇaṃ sārasaiḥ saṃpraṇāditam |
vaidūryaprastaraṃ ramyaṃ snigdhaṃ sāgaratejasā || 3-33-18||

RMY 3-33-19

पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।
तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः ॥ ३-३३-१९॥
pāṇḍurāṇi viśālāni divyamālyayutāni ca |
tūryagītābhijuṣṭāni vimānāni samantataḥ || 3-33-19||

RMY 3-33-20

तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसंपतन् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः ॥ ३-३३-२०॥
tapasā jitalokānāṃ kāmagānyabhisaṃpatan |
gandharvāpsarasaścaiva dadarśa dhanadānujaḥ || 3-33-20||

RMY 3-33-21

निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः ।
वनानि पश्यन्सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च ॥ ३-३३-२१॥
niryāsarasamūlānāṃ candanānāṃ sahasraśaḥ |
vanāni paśyansaumyāni ghrāṇatṛptikarāṇi ca || 3-33-21||

RMY 3-33-22

अगरूणां च मुख्यानां वनान्युपवनानि च ।
तक्कोलानां च जात्यानां फलानां च सुगन्धिनाम् ॥ ३-३३-२२॥
agarūṇāṃ ca mukhyānāṃ vanānyupavanāni ca |
takkolānāṃ ca jātyānāṃ phalānāṃ ca sugandhinām || 3-33-22||

RMY 3-33-23

पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च ।
मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः ॥ ३-३३-२३॥
puṣpāṇi ca tamālasya gulmāni maricasya ca |
muktānāṃ ca samūhāni śuṣyamāṇāni tīrataḥ || 3-33-23||

RMY 3-33-24

शङ्खानां प्रस्तरं चैव प्रवालनिचयं तथा ।
काञ्चनानि च शैलानि राजतानि च सर्वशः ॥ ३-३३-२४॥
śaṅkhānāṃ prastaraṃ caiva pravālanicayaṃ tathā |
kāñcanāni ca śailāni rājatāni ca sarvaśaḥ || 3-33-24||

RMY 3-33-25

प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नानि ह्रदानि च ।
धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैरावृतानि च ॥ ३-३३-२५॥
prasravāṇi manojñāni prasannāni hradāni ca |
dhanadhānyopapannāni strīratnairāvṛtāni ca || 3-33-25||

RMY 3-33-26

हस्त्यश्वरथगाढानि नगराण्यवलोकयन् ।
तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम् ॥ ३-३३-२६॥
hastyaśvarathagāḍhāni nagarāṇyavalokayan |
taṃ samaṃ sarvataḥ snigdhaṃ mṛdusaṃsparśamārutam || 3-33-26||

RMY 3-33-27

अनूपं सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम् ।
तत्रापश्यत्स मेघाभं न्यग्रोधमृषिभिर्वृतम् ॥ ३-३३-२७॥
anūpaṃ sindhurājasya dadarśa tridivopamam |
tatrāpaśyatsa meghābhaṃ nyagrodhamṛṣibhirvṛtam || 3-33-27||

RMY 3-33-28

समन्ताद्यस्य ताः शाखाः शतयोजनमायताः ।
यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्चपम् ।
भक्षार्थं गरुडः शाखामाजगाम महाबलः ॥ ३-३३-२८॥
samantādyasya tāḥ śākhāḥ śatayojanamāyatāḥ |
yasya hastinamādāya mahākāyaṃ ca kaccapam |
bhakṣārthaṃ garuḍaḥ śākhāmājagāma mahābalaḥ || 3-33-28||

RMY 3-33-29

तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः ।
सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्जाथ महाबलः ॥ ३-३३-२९॥
tasya tāṃ sahasā śākhāṃ bhāreṇa patagottamaḥ |
suparṇaḥ parṇabahulāṃ babhañjātha mahābalaḥ || 3-33-29||

RMY 3-33-30

तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः ।
अजा बभूवुर्धूम्राश्च संगताः परमर्षयः ॥ ३-३३-३०॥
tatra vaikhānasā māṣā vālakhilyā marīcipāḥ |
ajā babhūvurdhūmrāśca saṃgatāḥ paramarṣayaḥ || 3-33-30||

RMY 3-33-31

तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम् ।
जगामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ ॥ ३-३३-३१॥
teṣāṃ dayārthaṃ garuḍastāṃ śākhāṃ śatayojanām |
jagāmādāya vegena tau cobhau gajakacchapau || 3-33-31||

RMY 3-33-32

एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम् ।
निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन् ॥ ३-३३-३२॥
ekapādena dharmātmā bhakṣayitvā tadāmiṣam |
niṣādaviṣayaṃ hatvā śākhayā patagottamaḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe mokṣayitvā mahāmunīn || 3-33-32||

RMY 3-33-33

स तेनैव प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः ।
अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान्मतिम् ॥ ३-३३-३३॥
sa tenaiva praharṣeṇa dviguṇīkṛtavikramaḥ |
amṛtānayanārthaṃ vai cakāra matimānmatim || 3-33-33||

RMY 3-33-34

अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम् ।
महेन्द्रभवनाद्गुप्तमाजहारामृतं ततः ॥ ३-३३-३४॥
ayojālāni nirmathya bhittvā ratnagṛhaṃ varam |
mahendrabhavanādguptamājahārāmṛtaṃ tataḥ || 3-33-34||

RMY 3-33-35

तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम् ।
नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः ॥ ३-३३-३५॥
taṃ maharṣigaṇairjuṣṭaṃ suparṇakṛtalakṣaṇam |
nāmnā subhadraṃ nyagrodhaṃ dadarśa dhanadānujaḥ || 3-33-35||

RMY 3-33-36

तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः ।
ददर्शाश्रममेकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे ॥ ३-३३-३६॥
taṃ tu gatvā paraṃ pāraṃ samudrasya nadīpateḥ |
dadarśāśramamekānte puṇye ramye vanāntare || 3-33-36||

RMY 3-33-37

तत्र कृष्णाजिनधरं जटावल्कलधारिणम् ।
ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसं ॥ ३-३३-३७॥
tatra kṛṣṇājinadharaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam |
dadarśa niyatāhāraṃ mārīcaṃ nāma rākṣasaṃ || 3-33-37||

RMY 3-33-38

स रावणः समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा ।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ ३-३३-३८॥
sa rāvaṇaḥ samāgamya vidhivattena rakṣasā |
tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ || 3-33-38||

Sarga: 34/71 (22)

RMY 3-34-1

मारीच श्रूयतां तात वचनं मम भाषतः ।
आर्तोऽस्मि मम चार्तस्य भवान्हि परमा गतिः ॥ ३-३४-१॥
mārīca śrūyatāṃ tāta vacanaṃ mama bhāṣataḥ |
ārto'smi mama cārtasya bhavānhi paramā gatiḥ || 3-34-1||

RMY 3-34-2

जानीषे त्वं जनस्थानं भ्राता यत्र खरो मम ।
दूषणश्च महाबाहुः स्वसा शूर्पणखा च मे ॥ ३-३४-२॥
jānīṣe tvaṃ janasthānaṃ bhrātā yatra kharo mama |
dūṣaṇaśca mahābāhuḥ svasā śūrpaṇakhā ca me || 3-34-2||

RMY 3-34-3

त्रिशिराश्च महातेजा राक्षसः पिशिताशनः ।
अन्ये च बहवः शूरा लब्धलक्षा निशाचराः ॥ ३-३४-३॥
triśirāśca mahātejā rākṣasaḥ piśitāśanaḥ |
anye ca bahavaḥ śūrā labdhalakṣā niśācarāḥ || 3-34-3||

RMY 3-34-4

वसन्ति मन्नियोगेन अधिवासं च राक्षसः ।
बाधमाना महारण्ये मुनीन्ये धर्मचारिणः ॥ ३-३४-४॥
vasanti manniyogena adhivāsaṃ ca rākṣasaḥ |
bādhamānā mahāraṇye munīnye dharmacāriṇaḥ || 3-34-4||

RMY 3-34-5

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
शूराणां लब्धलक्षाणां खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ ३-३४-५॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
śūrāṇāṃ labdhalakṣāṇāṃ kharacittānuvartinām || 3-34-5||

RMY 3-34-6

ते त्विदानीं जनस्थाने वसमाना महाबलाः ।
संगताः परमायत्ता रामेण सह संयुगे ॥ ३-३४-६॥
te tvidānīṃ janasthāne vasamānā mahābalāḥ |
saṃgatāḥ paramāyattā rāmeṇa saha saṃyuge || 3-34-6||

RMY 3-34-7

तेन संजातरोषेण रामेण रणमूर्धनि ।
अनुक्त्वा परुषं किंचिच्छरैर्व्यापारितं धनुः ॥ ३-३४-७॥
tena saṃjātaroṣeṇa rāmeṇa raṇamūrdhani |
anuktvā paruṣaṃ kiṃciccharairvyāpāritaṃ dhanuḥ || 3-34-7||

RMY 3-34-8

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि शरैस्तीक्ष्णैर्मानुषेण पदातिना ॥ ३-३४-८॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni śaraistīkṣṇairmānuṣeṇa padātinā || 3-34-8||

RMY 3-34-9

खरश्च निहतः संख्ये दूषणश्च निपातितः ।
हत्वा त्रिशिरसं चापि निर्भया दण्डकाः कृताः ॥ ३-३४-९॥
kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇaśca nipātitaḥ |
hatvā triśirasaṃ cāpi nirbhayā daṇḍakāḥ kṛtāḥ || 3-34-9||

RMY 3-34-10

पित्रा निरस्तः क्रुद्धेन सभार्यः क्षीणजीवितः ।
स हन्ता तस्य सैन्यस्य रामः क्षत्रियपांसनः ॥ ३-३४-१०॥
pitrā nirastaḥ kruddhena sabhāryaḥ kṣīṇajīvitaḥ |
sa hantā tasya sainyasya rāmaḥ kṣatriyapāṃsanaḥ || 3-34-10||

RMY 3-34-11

अशीलः कर्कशस्तीक्ष्णो मूर्खो लुब्धोऽजितेन्द्रियः ।
त्यक्तधर्मस्त्वधर्मात्मा भूतानामहिते रतः ॥ ३-३४-११॥
aśīlaḥ karkaśastīkṣṇo mūrkho lubdho'jitendriyaḥ |
tyaktadharmastvadharmātmā bhūtānāmahite rataḥ || 3-34-11||

RMY 3-34-12

येन वैरं विनारण्ये सत्त्वमाश्रित्य केवलम् ।
कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता ॥ ३-३४-१२॥
yena vairaṃ vināraṇye sattvamāśritya kevalam |
karṇanāsāpahāreṇa bhaginī me virūpitā || 3-34-12||

RMY 3-34-13

तस्य भार्यां जनस्थानात्सीतां सुरसुतोपमाम् ।
आनयिष्यामि विक्रम्य सहायस्तत्र मे भव ॥ ३-३४-१३॥
tasya bhāryāṃ janasthānātsītāṃ surasutopamām |
ānayiṣyāmi vikramya sahāyastatra me bhava || 3-34-13||

RMY 3-34-14

त्वया ह्यहं सहायेन पार्श्वस्थेन महाबल ।
भ्रातृभिश्च सुरान्युद्धे समग्रान्नाभिचिन्तये ॥ ३-३४-१४॥
tvayā hyahaṃ sahāyena pārśvasthena mahābala |
bhrātṛbhiśca surānyuddhe samagrānnābhicintaye || 3-34-14||

RMY 3-34-15

तत्सहायो भव त्वं मे समर्थो ह्यसि राक्षस ।
वीर्ये युद्धे च दर्पे च न ह्यस्ति सदृशस्तव ॥ ३-३४-१५॥
tatsahāyo bhava tvaṃ me samartho hyasi rākṣasa |
vīrye yuddhe ca darpe ca na hyasti sadṛśastava || 3-34-15||

RMY 3-34-16

एतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्समीपं निशाचर ।
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम ॥ ३-३४-१६॥
etadarthamahaṃ prāptastvatsamīpaṃ niśācara |
śṛṇu tatkarma sāhāyye yatkāryaṃ vacanānmama || 3-34-16||

RMY 3-34-17

सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ॥ ३-३४-१७॥
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara || 3-34-17||

RMY 3-34-18

त्वां तु निःसंशयं सीता दृष्ट्वा तु मृगरूपिणम् ।
गृह्यतामिति भर्तारं लक्ष्मणं चाभिधास्यति ॥ ३-३४-१८॥
tvāṃ tu niḥsaṃśayaṃ sītā dṛṣṭvā tu mṛgarūpiṇam |
gṛhyatāmiti bhartāraṃ lakṣmaṇaṃ cābhidhāsyati || 3-34-18||

RMY 3-34-19

ततस्तयोरपाये तु शून्ये सीतां यथासुखम् ।
निराबाधो हरिष्यामि राहुश्चन्द्रप्रभामिव ॥ ३-३४-१९॥
tatastayorapāye tu śūnye sītāṃ yathāsukham |
nirābādho hariṣyāmi rāhuścandraprabhāmiva || 3-34-19||

RMY 3-34-20

ततः पश्चात्सुखं रामे भार्याहरणकर्शिते ।
विस्रब्धं प्रहरिष्यामि कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ ३-३४-२०॥
tataḥ paścātsukhaṃ rāme bhāryāharaṇakarśite |
visrabdhaṃ prahariṣyāmi kṛtārthenāntarātmanā || 3-34-20||

RMY 3-34-21

तस्य रामकथां श्रुत्वा मारीचस्य महात्मनः ।
शुष्कं समभवद्वक्त्रं परित्रस्तो बभूव च ॥ ३-३४-२१॥
tasya rāmakathāṃ śrutvā mārīcasya mahātmanaḥ |
śuṣkaṃ samabhavadvaktraṃ paritrasto babhūva ca || 3-34-21||

RMY 3-34-22

स रावणं त्रस्तविषण्णचेता महावने रामपराक्रमज्ञः ।
कृताञ्जलिस्तत्त्वमुवाच वाक्यं हितं च तस्मै हितमात्मनश्च ॥ ३-३४-२२॥
sa rāvaṇaṃ trastaviṣaṇṇacetā mahāvane rāmaparākramajñaḥ |
kṛtāñjalistattvamuvāca vākyaṃ hitaṃ ca tasmai hitamātmanaśca || 3-34-22||

Sarga: 35/71 (23)

RMY 3-35-1

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥ ३-३५-१॥
tacchrutvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram || 3-35-1||

RMY 3-35-2

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ३-३५-२॥
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 3-35-2||

RMY 3-35-3

न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यं गुणोन्नतम् ।
अयुक्तचारश्चपलो महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ ३-३५-३॥
na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaṃ guṇonnatam |
ayuktacāraścapalo mahendravaruṇopamam || 3-35-3||

RMY 3-35-4

अपि स्वस्ति भवेत्तात सर्वेषां भुवि रक्षसाम् ।
अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं ॥ ३-३५-४॥
api svasti bhavettāta sarveṣāṃ bhuvi rakṣasām |
api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāllokamarākṣasaṃ || 3-35-4||

RMY 3-35-5

अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा ।
अपि सीता निमित्तं च न भवेद्व्यसनं महत् ॥ ३-३५-५॥
api te jīvitāntāya notpannā janakātmajā |
api sītā nimittaṃ ca na bhavedvyasanaṃ mahat || 3-35-5||

RMY 3-35-6

अपि त्वामीश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् ।
न विनश्येत्पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा ॥ ३-३५-६॥
api tvāmīśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam |
na vinaśyetpurī laṅkā tvayā saha sarākṣasā || 3-35-6||

RMY 3-35-7

त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः ।
आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥ ३-३५-७॥
tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duḥśīlaḥ pāpamantritaḥ |
ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ || 3-35-7||

RMY 3-35-8

न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथंचन ।
न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः ॥ ३-३५-८॥
na ca pitrā parityakto nāmaryādaḥ kathaṃcana |
na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ || 3-35-8||

RMY 3-35-9

न च धर्मगुणैर्हीनैः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वेषां च हिते रतः ॥ ३-३५-९॥
na ca dharmaguṇairhīnaiḥ kausalyānandavardhanaḥ |
na ca tīkṣṇo hi bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ || 3-35-9||

RMY 3-35-10

वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् ।
करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम् ॥ ३-३५-१०॥
vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam |
kariṣyāmīti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam || 3-35-10||

RMY 3-35-11

कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च ।
हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ३-३५-११॥
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ piturdaśarathasya ca |
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca praviṣṭo daṇḍakāvanam || 3-35-11||

RMY 3-35-12

न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान्नाजितेन्द्रियः ।
अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३-३५-१२॥
na rāmaḥ karkaśastāta nāvidvānnājitendriyaḥ |
anṛtaṃ na śrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktumarhasi || 3-35-12||

RMY 3-35-13

रामो विग्रहवान्धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः ॥ ३-३५-१३॥
rāmo vigrahavāndharmaḥ sādhuḥ satyaparākramaḥ |
rājā sarvasya lokasya devānāmiva vāsavaḥ || 3-35-13||

RMY 3-35-14

कथं त्वं तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा ।
इच्छसि प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः ॥ ३-३५-१४॥
kathaṃ tvaṃ tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
icchasi prasabhaṃ hartuṃ prabhāmiva vivasvataḥ || 3-35-14||

RMY 3-35-15

शरार्चिषमनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे ।
रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि ॥ ३-३५-१५॥
śarārciṣamanādhṛṣyaṃ cāpakhaḍgendhanaṃ raṇe |
rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvamarhasi || 3-35-15||

RMY 3-35-16

धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम् ।
चापबाणधरं वीरं शत्रुसेनापहारिणम् ॥ ३-३५-१६॥
dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣamamarṣaṇam |
cāpabāṇadharaṃ vīraṃ śatrusenāpahāriṇam || 3-35-16||

RMY 3-35-17

राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः ।
नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि ॥ ३-३५-१७॥
rājyaṃ sukhaṃ ca saṃtyajya jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ |
nātyāsādayituṃ tāta rāmāntakamihārhasi || 3-35-17||

RMY 3-35-18

अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा ।
न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने ॥ ३-३५-१८॥
aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā |
na tvaṃ samarthastāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayāṃ vane || 3-35-18||

RMY 3-35-19

प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता ।
दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥ ३-३५-१९॥
prāṇebhyo'pi priyatarā bhāryā nityamanuvratā |
dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā || 3-35-19||

RMY 3-35-20

किमुद्यमं व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप ।
दृष्टश्चेत्त्वं रणे तेन तदन्तं तव जीवितम् ।
जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ॥ ३-३५-२०॥
kimudyamaṃ vyarthamimaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa |
dṛṣṭaścettvaṃ raṇe tena tadantaṃ tava jīvitam |
jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham || 3-35-20||

RMY 3-35-21

स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः ।
मन्त्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः ॥ ३-३५-२१॥
sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaiḥ |
mantrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayamātmanaḥ || 3-35-21||

RMY 3-35-22

दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् ।
आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः ।
हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ३-३५-२२॥
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam |
ātmanaśca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ |
hitaṃ hi tava niścitya kṣamaṃ tvaṃ kartumarhasi || 3-35-22||

RMY 3-35-23

अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना ।
इदं हि भूयः शृणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप ॥ ३-३५-२३॥
ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe samāgamaṃ kosalarājasūnunā |
idaṃ hi bhūyaḥ śṛṇu vākyamuttamaṃ kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācarādhipa || 3-35-23||

Sarga: 36/71 (28)

RMY 3-36-1

कदाचिदप्यहं वीर्यात्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्पर्वतोपमः ॥ ३-३६-१॥
kadācidapyahaṃ vīryātparyaṭanpṛthivīmimām |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayanparvatopamaḥ || 3-36-1||

RMY 3-36-2

नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
भयं लोकस्य जनयन्किरीटी परिघायुधः ।
व्यचरं दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन् ॥ ३-३६-२॥
nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
bhayaṃ lokasya janayankirīṭī parighāyudhaḥ |
vyacaraṃ daṇḍakāraṇyamṛṣimāṃsāni bhakṣayan || 3-36-2||

RMY 3-36-3

विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः ।
स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत् ॥ ३-३६-३॥
viśvāmitro'tha dharmātmā madvitrasto mahāmuniḥ |
svayaṃ gatvā daśarathaṃ narendramidamabravīt || 3-36-3||

RMY 3-36-4

अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः ।
मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ॥ ३-३६-४॥
ayaṃ rakṣatu māṃ rāmaḥ parvakāle samāhitaḥ |
mārīcānme bhayaṃ ghoraṃ samutpannaṃ nareśvara || 3-36-4||

RMY 3-36-5

इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ।
प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ ३-३६-५॥
ityevamukto dharmātmā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca mahābhāgaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim || 3-36-5||

RMY 3-36-6

ऊन षोडश वर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः ।
कामं तु मम यत्सैन्यं मया सह गमिष्यति ।
बधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ॥ ३-३६-६॥
ūna ṣoḍaśa varṣo'yamakṛtāstraśca rāghavaḥ |
kāmaṃ tu mama yatsainyaṃ mayā saha gamiṣyati |
badhiṣyāmi muniśreṣṭha śatruṃ tava yathepsitam || 3-36-6||

RMY 3-36-7

इत्येवमुक्तः स मुनी राजानं पुनरब्रवीत् ।
रामान्नान्यद्बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ॥ ३-३६-७॥
ityevamuktaḥ sa munī rājānaṃ punarabravīt |
rāmānnānyadbalaṃ loke paryāptaṃ tasya rakṣasaḥ || 3-36-7||

RMY 3-36-8

बालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे ।
गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परंतपः ॥ ३-३६-८॥
bālo'pyeṣa mahātejāḥ samarthastasya nigrahe |
gamiṣye rāmamādāya svasti te'stu paraṃtapaḥ || 3-36-8||

RMY 3-36-9

इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम् ।
जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम् ॥ ३-३६-९॥
ityevamuktvā sa munistamādāya nṛpātmajam |
jagāma paramaprīto viśvāmitraḥ svamāśramam || 3-36-9||

RMY 3-36-10

तं तदा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् ।
बभूवावस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ ३-३६-१०॥
taṃ tadā daṇḍakāraṇye yajñamuddiśya dīkṣitam |
babhūvāvasthito rāmaścitraṃ visphārayandhanuḥ || 3-36-10||

RMY 3-36-11

अजातव्यञ्जनः श्रीमान्बालः श्यामः शुभेक्षणः ।
एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया ॥ ३-३६-११॥
ajātavyañjanaḥ śrīmānbālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ |
ekavastradharo dhanvī śikhī kanakamālayā || 3-36-11||

RMY 3-36-12

शोभयन्दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा ।
अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः ॥ ३-३६-१२॥
śobhayandaṇḍakāraṇyaṃ dīptena svena tejasā |
adṛśyata tadā rāmo bālacandra ivoditaḥ || 3-36-12||

RMY 3-36-13

ततोऽहं मेघसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
बली दत्तवरो दर्पादाजगाम तदाश्रमम् ॥ ३-३६-१३॥
tato'haṃ meghasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
balī dattavaro darpādājagāma tadāśramam || 3-36-13||

RMY 3-36-14

तेन दृष्टः प्रविष्टोऽहं सहसैवोद्यतायुधः ।
मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसंभ्रान्तश्चकार ह ॥ ३-३६-१४॥
tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo'haṃ sahasaivodyatāyudhaḥ |
māṃ tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyamasaṃbhrāntaścakāra ha || 3-36-14||

RMY 3-36-15

अवजानन्नहं मोहाद्बालोऽयमिति राघवम् ।
विश्वामित्रस्य तां वेदिमध्यधावं कृतत्वरः ॥ ३-३६-१५॥
avajānannahaṃ mohādbālo'yamiti rāghavam |
viśvāmitrasya tāṃ vedimadhyadhāvaṃ kṛtatvaraḥ || 3-36-15||

RMY 3-36-16

तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः ।
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने ॥ ३-३६-१६॥
tena muktastato bāṇaḥ śitaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
tenāhaṃ tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śatayojane || 3-36-16||

RMY 3-36-17

रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः ।
पातितोऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि ।
प्राप्य संज्ञां चिरात्तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम् ॥ ३-३६-१७॥
rāmasya śaravegena nirasto bhrāntacetanaḥ |
pātito'haṃ tadā tena gambhīre sāgarāmbhasi |
prāpya saṃjñāṃ cirāttāta laṅkāṃ prati gataḥ purīm || 3-36-17||

RMY 3-36-18

एवमस्मि तदा मुक्तः सहायास्ते निपातिताः ।
अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३-३६-१८॥
evamasmi tadā muktaḥ sahāyāste nipātitāḥ |
akṛtāstreṇa rāmeṇa bālenākliṣṭakarmaṇā || 3-36-18||

RMY 3-36-19

तन्मया वार्यमाणस्त्वं यदि रामेण विग्रहम् ।
करिष्यस्यापदं घोरां क्षिप्रं प्राप्य नशिष्यसि ॥ ३-३६-१९॥
tanmayā vāryamāṇastvaṃ yadi rāmeṇa vigraham |
kariṣyasyāpadaṃ ghorāṃ kṣipraṃ prāpya naśiṣyasi || 3-36-19||

RMY 3-36-20

क्रीडा रतिविधिज्ञानां समाजोत्सवशालिनाम् ।
रक्षसां चैव संतापमनर्थं चाहरिष्यसि ॥ ३-३६-२०॥
krīḍā ratividhijñānāṃ samājotsavaśālinām |
rakṣasāṃ caiva saṃtāpamanarthaṃ cāhariṣyasi || 3-36-20||

RMY 3-36-21

हर्म्यप्रासादसंबाधां नानारत्नविभूषिताम् ।
द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते ॥ ३-३६-२१॥
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāratnavibhūṣitām |
drakṣyasi tvaṃ purīṃ laṅkāṃ vinaṣṭāṃ maithilīkṛte || 3-36-21||

RMY 3-36-22

अकुर्वन्तोऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् ।
परपापैर्विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा ॥ ३-३६-२२॥
akurvanto'pi pāpāni śucayaḥ pāpasaṃśrayāt |
parapāpairvinaśyanti matsyā nāgahrade yathā || 3-36-22||

RMY 3-36-23

दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान्दिव्याभरणभूषितान् ।
द्रक्ष्यस्यभिहतान्भूमौ तव दोषात्तु राक्षसान् ॥ ३-३६-२३॥
divyacandanadigdhāṅgāndivyābharaṇabhūṣitān |
drakṣyasyabhihatānbhūmau tava doṣāttu rākṣasān || 3-36-23||

RMY 3-36-24

हृतदारान्सदारांश्च दशविद्रवतो दिशः ।
हतशेषानशरणान्द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान् ॥ ३-३६-२४॥
hṛtadārānsadārāṃśca daśavidravato diśaḥ |
hataśeṣānaśaraṇāndrakṣyasi tvaṃ niśācarān || 3-36-24||

RMY 3-36-25

शरजालपरिक्षिप्तामग्निज्वालासमावृताम् ।
प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वमसंशयम् ॥ ३-३६-२५॥
śarajālaparikṣiptāmagnijvālāsamāvṛtām |
pradagdhabhavanāṃ laṅkāṃ drakṣyasi tvamasaṃśayam || 3-36-25||

RMY 3-36-26

प्रमदानां सहस्राणि तव राजन्परिग्रहः ।
भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्षराक्षस ॥ ३-३६-२६॥
pramadānāṃ sahasrāṇi tava rājanparigrahaḥ |
bhava svadāranirataḥ svakulaṃ rakṣarākṣasa || 3-36-26||

RMY 3-36-27

मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टमात्मनः ।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा राम विप्रियम् ॥ ३-३६-२७॥
mānaṃ vṛddhiṃ ca rājyaṃ ca jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ |
yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāma vipriyam || 3-36-27||

RMY 3-36-28

निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि ।
गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो यमक्षयं रामशरात्तजीवितः ॥ ३-३६-२८॥
nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśaṃ prasahya sītāṃ yadi dharṣayiṣyasi |
gamiṣyasi kṣīṇabalaḥ sabāndhavo yamakṣayaṃ rāmaśarāttajīvitaḥ || 3-36-28||

Sarga: 37/71 (20)

RMY 3-37-1

एवमस्मि तदा मुक्तः कथंचित्तेन संयुगे ।
इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम् ॥ ३-३७-१॥
evamasmi tadā muktaḥ kathaṃcittena saṃyuge |
idānīmapi yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva yaduttaram || 3-37-1||

RMY 3-37-2

राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः ।
सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ३-३७-२॥
rākṣasābhyāmahaṃ dvābhyāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ |
sahito mṛgarūpābhyāṃ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 3-37-2||

RMY 3-37-3

दीप्तजिह्वो महाकायस्तीक्ष्णशृण्गो महाबलः ।
व्यचरन्दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः ॥ ३-३७-३॥
dīptajihvo mahākāyastīkṣṇaśṛṇgo mahābalaḥ |
vyacarandaṇḍakāraṇyaṃ māṃsabhakṣo mahāmṛgaḥ || 3-37-3||

RMY 3-37-4

अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण ।
अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान्प्रधर्षयन् ॥ ३-३७-४॥
agnihotreṣu tīrtheṣu caityavṛkṣeṣu rāvaṇa |
atyantaghoro vyacaraṃstāpasāṃstānpradharṣayan || 3-37-4||

RMY 3-37-5

निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।
रुधिराणि पिबंस्तेषां तथा मांसानि भक्षयन् ॥ ३-३७-५॥
nihatya daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
rudhirāṇi pibaṃsteṣāṃ tathā māṃsāni bhakṣayan || 3-37-5||

RMY 3-37-6

ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन्वनगोचरान् ।
तदा रुधिरमत्तोऽहं व्यचरं दण्डकावनम् ॥ ३-३७-६॥
ṛṣimāṃsāśanaḥ krūrastrāsayanvanagocarān |
tadā rudhiramatto'haṃ vyacaraṃ daṇḍakāvanam || 3-37-6||

RMY 3-37-7

तदाहं दण्डकारण्ये विचरन्धर्मदूषकः ।
आसादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम् ॥ ३-३७-७॥
tadāhaṃ daṇḍakāraṇye vicarandharmadūṣakaḥ |
āsādayaṃ tadā rāmaṃ tāpasaṃ dharmamāśritam || 3-37-7||

RMY 3-37-8

वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् ।
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् ॥ ३-३७-८॥
vaidehīṃ ca mahābhāgāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
tāpasaṃ niyatāhāraṃ sarvabhūtahite ratam || 3-37-8||

RMY 3-37-9

सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम् ।
तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ३-३७-९॥
so'haṃ vanagataṃ rāmaṃ paribhūya mahābalam |
tāpaso'yamiti jñātvā pūrvavairamanusmaran || 3-37-9||

RMY 3-37-10

अभ्यधावं सुसंक्रुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः ।
जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन् ॥ ३-३७-१०॥
abhyadhāvaṃ susaṃkruddhastīkṣṇaśṛṅgo mṛgākṛtiḥ |
jighāṃsurakṛtaprajñastaṃ prahāramanusmaran || 3-37-10||

RMY 3-37-11

तेन मुक्तास्त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः ।
विकृष्य बलवच्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ॥ ३-३७-११॥
tena muktāstrayo bāṇāḥ śitāḥ śatrunibarhaṇāḥ |
vikṛṣya balavaccāpaṃ suparṇānilatulyagāḥ || 3-37-11||

RMY 3-37-12

ते बाणा वज्रसंकाशाः सुघोरा रक्तभोजनाः ।
आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः संनतपर्वणः ॥ ३-३७-१२॥
te bāṇā vajrasaṃkāśāḥ sughorā raktabhojanāḥ |
ājagmuḥ sahitāḥ sarve trayaḥ saṃnataparvaṇaḥ || 3-37-12||

RMY 3-37-13

पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा ।
समुत्क्रान्तस्ततो मुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ ॥ ३-३७-१३॥
parākramajño rāmasya śaṭho dṛṣṭabhayaḥ purā |
samutkrāntastato muktastāvubhau rākṣasau hatau || 3-37-13||

RMY 3-37-14

शरेण मुक्तो रामस्य कथंचित्प्राप्य जीवितम् ।
इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः ॥ ३-३७-१४॥
śareṇa mukto rāmasya kathaṃcitprāpya jīvitam |
iha pravrājito yuktastāpaso'haṃ samāhitaḥ || 3-37-14||

RMY 3-37-15

वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ३-३७-१५॥
vṛkṣe vṛkṣe hi paśyāmi cīrakṛṣṇājināmbaram |
gṛhītadhanuṣaṃ rāmaṃ pāśahastamivāntakam || 3-37-15||

RMY 3-37-16

अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण ।
रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे ॥ ३-३७-१६॥
api rāmasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi rāvaṇa |
rāmabhūtamidaṃ sarvamaraṇyaṃ pratibhāti me || 3-37-16||

RMY 3-37-17

राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर ।
दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः ॥ ३-३७-१७॥
rāmameva hi paśyāmi rahite rākṣaseśvara |
dṛṣṭvā svapnagataṃ rāmamudbhramāmi vicetanaḥ || 3-37-17||

RMY 3-37-18

रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण ।
रत्नानि च रथाश्चैव त्रासं संजनयन्ति मे ॥ ३-३७-१८॥
rakārādīni nāmāni rāmatrastasya rāvaṇa |
ratnāni ca rathāścaiva trāsaṃ saṃjanayanti me || 3-37-18||

RMY 3-37-19

अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम् ।
रणे रामेण युध्यस्व क्षमां वा कुरु राक्षस ।
न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि ॥ ३-३७-१९॥
ahaṃ tasya prabhāvajño na yuddhaṃ tena te kṣamam |
raṇe rāmeṇa yudhyasva kṣamāṃ vā kuru rākṣasa |
na te rāmakathā kāryā yadi māṃ draṣṭumicchasi || 3-37-19||

RMY 3-37-20

इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे ।
सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतोऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः ॥ ३-३७-२०॥
idaṃ vaco bandhuhitārthinā mayā yathocyamānaṃ yadi nābhipatsyase |
sabāndhavastyakṣyasi jīvitaṃ raṇe hato'dya rāmeṇa śarairajihmagaiḥ || 3-37-20||

Sarga: 38/71 (21)

RMY 3-38-1

मारीचेन तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः ।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥ ३-३८-१॥
mārīcena tu tadvākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca rāvaṇaḥ |
ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham || 3-38-1||

RMY 3-38-2

तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ ३-३८-२॥
taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyamayuktaṃ kālacoditaḥ || 3-38-2||

RMY 3-38-3

यत्किलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते ।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे ॥ ३-३८-३॥
yatkilaitadayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate |
vākyaṃ niṣphalamatyarthaṃ bījamuptamivoṣare || 3-38-3||

RMY 3-38-4

त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे ।
पापशीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ ३-३८-४॥
tvadvākyairna tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge |
pāpaśīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ || 3-38-4||

RMY 3-38-5

यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा ।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ ३-३८-५॥
yastyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā |
strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanamekapade gataḥ || 3-38-5||

RMY 3-38-6

अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः ।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥ ३-३८-६॥
avaśyaṃ tu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ |
prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau || 3-38-6||

RMY 3-38-7

एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच वर्तते ।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ३-३८-७॥
evaṃ me niścitā buddhirhṛdi mārīca vartate |
na vyāvartayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 3-38-7||

RMY 3-38-8

दोषं गुणं वा संपृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि ।
अपायं वाप्युपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ३-३८-८॥
doṣaṃ guṇaṃ vā saṃpṛṣṭastvamevaṃ vaktumarhasi |
apāyaṃ vāpyupāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye || 3-38-8||

RMY 3-38-9

संपृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता ।
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ३-३८-९॥
saṃpṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā |
udyatāñjalinā rājño ya icchedbhūtimātmanaḥ || 3-38-9||

RMY 3-38-10

वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् ।
उपचारेण युक्तं च वक्तव्यो वसुधाधिपः ॥ ३-३८-१०॥
vākyamapratikūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ śubhaṃ hitam |
upacāreṇa yuktaṃ ca vaktavyo vasudhādhipaḥ || 3-38-10||

RMY 3-38-11

सावमर्दं तु यद्वाक्यं मारीच हितमुच्यते ।
नाभिनन्दति तद्राजा मानार्हो मानवर्जितम् ॥ ३-३८-११॥
sāvamardaṃ tu yadvākyaṃ mārīca hitamucyate |
nābhinandati tadrājā mānārho mānavarjitam || 3-38-11||

RMY 3-38-12

पञ्चरूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ।
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ॥ ३-३८-१२॥
pañcarūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ |
agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca |
auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām || 3-38-12||

RMY 3-38-13

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमास्थितः ॥ ३-३८-१३॥
tasmātsarvāsvavasthāsu mānyāḥ pūjyāśca pārthivāḥ |
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ mohamāsthitaḥ || 3-38-13||

RMY 3-38-14

अभ्यागतं मां दौरात्म्यात्परुषं वदसीदृशम् ।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस ।
अस्मिंस्तु स भवान्कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हति ॥ ३-३८-१४॥
abhyāgataṃ māṃ daurātmyātparuṣaṃ vadasīdṛśam |
guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa |
asmiṃstu sa bhavānkṛtye sāhāyyaṃ kartumarhati || 3-38-14||

RMY 3-38-15

सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ॥ ३-३८-१५॥
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi || 3-38-15||

RMY 3-38-16

त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ ३-३८-१६॥
tvāṃ tu māyāmṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā |
ānayainamiti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī || 3-38-16||

RMY 3-38-17

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् ।
आनयिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव ॥ ३-३८-१७॥
apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham |
ānayiṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaḥ śacīmiva || 3-38-17||

RMY 3-38-18

एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस ।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ ३-३८-१८॥
evaṃ kṛtvā tvidaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa |
rājyasyārdhaṃ pradāsyāmi mārīca tava suvrata || 3-38-18||

RMY 3-38-19

गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये ।
प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् ।
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥ ३-३८-१९॥
gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye |
prāpya sītāmayuddhena vañcayitvā tu rāghavam |
laṅkāṃ prati gamiṣyāmi kṛtakāryaḥ saha tvayā || 3-38-19||

RMY 3-38-20

एतत्कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि ।
राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥ ३-३८-२०॥
etatkāryamavaśyaṃ me balādapi kariṣyasi |
rājño hi pratikūlastho na jātu sukhamedhate || 3-38-20||

RMY 3-38-21

आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्य ।
एतद्यथावत्परिगृह्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ ३-३८-२१॥
āsādya taṃ jīvitasaṃśayaste mṛtyurdhruvo hyadya mayā virudhya |
etadyathāvatparigṛhya buddhyā yadatra pathyaṃ kuru tattathā tvam || 3-38-21||

Sarga: 39/71 (20)

RMY 3-39-1

आज्ञप्तो राजवद्वाक्यं प्रतिकूलं निशाचरः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं मारीचो राक्षसाधिपम् ॥ ३-३९-१॥
ājñapto rājavadvākyaṃ pratikūlaṃ niśācaraḥ |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ mārīco rākṣasādhipam || 3-39-1||

RMY 3-39-2

केनायमुपदिष्टस्ते विनाशः पापकर्मणा ।
सपुत्रस्य सराष्ट्रस्य सामात्यस्य निशाचर ॥ ३-३९-२॥
kenāyamupadiṣṭaste vināśaḥ pāpakarmaṇā |
saputrasya sarāṣṭrasya sāmātyasya niśācara || 3-39-2||

RMY 3-39-3

कस्त्वया सुखिना राजन्नाभिनन्दति पापकृत् ।
केनेदमुपदिष्टं ते मृत्युद्वारमुपायतः ॥ ३-३९-३॥
kastvayā sukhinā rājannābhinandati pāpakṛt |
kenedamupadiṣṭaṃ te mṛtyudvāramupāyataḥ || 3-39-3||

RMY 3-39-4

शत्रवस्तव सुव्यक्तं हीनवीर्या निशाचर ।
इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तमुपरुद्धं बलीयसा ॥ ३-३९-४॥
śatravastava suvyaktaṃ hīnavīryā niśācara |
icchanti tvāṃ vinaśyantamuparuddhaṃ balīyasā || 3-39-4||

RMY 3-39-5

केनेदमुपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितवादिना ।
यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर ॥ ३-३९-५॥
kenedamupadiṣṭaṃ te kṣudreṇāhitavādinā |
yastvāmicchati naśyantaṃ svakṛtena niśācara || 3-39-5||

RMY 3-39-6

वध्याः खलु न हन्यन्ते सचिवास्तव रावण ।
ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः ॥ ३-३९-६॥
vadhyāḥ khalu na hanyante sacivāstava rāvaṇa |
ye tvāmutpathamārūḍhaṃ na nigṛhṇanti sarvaśaḥ || 3-39-6||

RMY 3-39-7

अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः ।
निग्राह्यः सर्वथा सद्भिर्न निग्राह्यो निगृह्यसे ॥ ३-३९-७॥
amātyaiḥ kāmavṛtto hi rājā kāpathamāśritaḥ |
nigrāhyaḥ sarvathā sadbhirna nigrāhyo nigṛhyase || 3-39-7||

RMY 3-39-8

धर्ममर्थं च कामं च यशश्च जयतां वर ।
स्वामिप्रसादात्सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर ॥ ३-३९-८॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yaśaśca jayatāṃ vara |
svāmiprasādātsacivāḥ prāpnuvanti niśācara || 3-39-8||

RMY 3-39-9

विपर्यये तु तत्सर्वं व्यर्थं भवति रावण ।
व्यसनं स्वामिवैगुण्यात्प्राप्नुवन्तीतरे जनाः ॥ ३-३९-९॥
viparyaye tu tatsarvaṃ vyarthaṃ bhavati rāvaṇa |
vyasanaṃ svāmivaiguṇyātprāpnuvantītare janāḥ || 3-39-9||

RMY 3-39-10

राजमूलो हि धर्मश्च जयश्च जयतां वर ।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्यो नराधिपः ॥ ३-३९-१०॥
rājamūlo hi dharmaśca jayaśca jayatāṃ vara |
tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣitavyo narādhipaḥ || 3-39-10||

RMY 3-39-11

राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर ।
न चापि प्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस ॥ ३-३९-११॥
rājyaṃ pālayituṃ śakyaṃ na tīkṣṇena niśācara |
na cāpi pratikūlena nāvinītena rākṣasa || 3-39-11||

RMY 3-39-12

ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भज्यन्ते सह तेन वै ।
विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा ॥ ३-३९-१२॥
ye tīkṣṇamantrāḥ sacivā bhajyante saha tena vai |
viṣameṣu rathāḥ śīghraṃ mandasārathayo yathā || 3-39-12||

RMY 3-39-13

बहवः साधवो लोके युक्तधर्ममनुष्ठिताः ।
परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः ॥ ३-३९-१३॥
bahavaḥ sādhavo loke yuktadharmamanuṣṭhitāḥ |
pareṣāmaparādhena vinaṣṭāḥ saparicchadāḥ || 3-39-13||

RMY 3-39-14

स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण ।
रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा ॥ ३-३९-१४॥
svāminā pratikūlena prajāstīkṣṇena rāvaṇa |
rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā || 3-39-14||

RMY 3-39-15

अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः ।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥ ३-३९-१५॥
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ || 3-39-15||

RMY 3-39-16

तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं त्वया ।
अत्र किं शोभनं यत्त्वं ससैन्यो विनशिष्यसि ॥ ३-३९-१६॥
tadidaṃ kākatālīyaṃ ghoramāsāditaṃ tvayā |
atra kiṃ śobhanaṃ yattvaṃ sasainyo vinaśiṣyasi || 3-39-16||

RMY 3-39-17

मां निहत्य तु रामोऽसौ नचिरात्त्वां वधिष्यति ।
अनेन कृतकृत्योऽस्मि म्रिये यदरिणा हतः ॥ ३-३९-१७॥
māṃ nihatya tu rāmo'sau nacirāttvāṃ vadhiṣyati |
anena kṛtakṛtyo'smi mriye yadariṇā hataḥ || 3-39-17||

RMY 3-39-18

दर्शनादेव रामस्य हतं मामुपधारय ।
आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम् ॥ ३-३९-१८॥
darśanādeva rāmasya hataṃ māmupadhāraya |
ātmānaṃ ca hataṃ viddhi hṛtvā sītāṃ sabāndhavam || 3-39-18||

RMY 3-39-19

आनयिष्यसि चेत्सीतामाश्रमात्सहितो मया ।
नैव त्वमसि नैवाहं नैव लङ्का न राक्षसाः ॥ ३-३९-१९॥
ānayiṣyasi cetsītāmāśramātsahito mayā |
naiva tvamasi naivāhaṃ naiva laṅkā na rākṣasāḥ || 3-39-19||

RMY 3-39-20

निवार्यमाणस्तु मया हितैषिणा न मृष्यसे वाक्यमिदं निशाचर ।
परेतकल्पा हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ ३-३९-२०॥
nivāryamāṇastu mayā hitaiṣiṇā na mṛṣyase vākyamidaṃ niśācara |
paretakalpā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam || 3-39-20||

Sarga: 40/71 (32)

RMY 3-40-1

एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः ।
गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद्रात्रिंचरप्रभोः ॥ ३-४०-१॥
evamuktvā tu paruṣaṃ mārīco rāvaṇaṃ tataḥ |
gacchāvetyabravīddīno bhayādrātriṃcaraprabhoḥ || 3-40-1||

RMY 3-40-2

दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा ।
मद्वधोद्यतशस्त्रेण विनष्टं जीवितं च मे ॥ ३-४०-२॥
dṛṣṭaścāhaṃ punastena śaracāpāsidhāriṇā |
madvadhodyataśastreṇa vinaṣṭaṃ jīvitaṃ ca me || 3-40-2||

RMY 3-40-3

किं तु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि ।
एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर ॥ ३-४०-३॥
kiṃ tu kartuṃ mayā śakyamevaṃ tvayi durātmani |
eṣa gacchāmyahaṃ tāta svasti te'stu niśācara || 3-40-3||

RMY 3-40-4

प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स राक्षसः ।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-४०-४॥
prahṛṣṭastvabhavattena vacanena sa rākṣasaḥ |
pariṣvajya susaṃśliṣṭamidaṃ vacanamabravīt || 3-40-4||

RMY 3-40-5

एतच्छौण्डीर्ययुक्तं ते मच्छन्दादिव भाषितम् ।
इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो निशाचरः ॥ ३-४०-५॥
etacchauṇḍīryayuktaṃ te macchandādiva bhāṣitam |
idānīmasi mārīcaḥ pūrvamanyo niśācaraḥ || 3-40-5||

RMY 3-40-6

आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः ।
मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः ॥ ३-४०-६॥
āruhyatāmayaṃ śīghraṃ khago ratnavibhūṣitaḥ |
mayā saha ratho yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ || 3-40-6||

RMY 3-40-7

ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम् ।
आरुह्य ययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् ॥ ३-४०-७॥
tato rāvaṇamārīcau vimānamiva taṃ ratham |
āruhya yayatuḥ śīghraṃ tasmādāśramamaṇḍalāt || 3-40-7||

RMY 3-40-8

तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च ।
गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ३-४०-८॥
tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca |
girīṃśca saritaḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 3-40-8||

RMY 3-40-9

समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः ।
ददर्श सहमरीचो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-४०-९॥
sametya daṇḍakāraṇyaṃ rāghavasyāśramaṃ tataḥ |
dadarśa sahamarīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-40-9||

RMY 3-40-10

अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात् ।
हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-४०-१०॥
avatīrya rathāttasmāttataḥ kāñcanabhūṣaṇāt |
haste gṛhītvā mārīcaṃ rāvaṇo vākyamabravīt || 3-40-10||

RMY 3-40-11

एतद्रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम् ।
क्रियतां तत्सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः ॥ ३-४०-११॥
etadrāmāśramapadaṃ dṛśyate kadalīvṛtam |
kriyatāṃ tatsakhe śīghraṃ yadarthaṃ vayamāgatāḥ || 3-40-11||

RMY 3-40-12

स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा ।
मृगो भूत्वाश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह ॥ ३-४०-१२॥
sa rāvaṇavacaḥ śrutvā mārīco rākṣasastadā |
mṛgo bhūtvāśramadvāri rāmasya vicacāra ha || 3-40-12||

RMY 3-40-13

मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः ।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः ॥ ३-४०-१३॥
maṇipravaraśṛṅgāgraḥ sitāsitamukhākṛtiḥ |
raktapadmotpalamukha indranīlotpalaśravāḥ || 3-40-13||

RMY 3-40-14

किंचिदभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः ।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः ॥ ३-४०-१४॥
kiṃcidabhyunnata grīva indranīlanibhodaraḥ |
madhūkanibhapārśvaśca kañjakiñjalkasaṃnibhaḥ || 3-40-14||

RMY 3-40-15

वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः ।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः ॥ ३-४०-१५॥
vaidūryasaṃkāśakhurastanujaṅghaḥ susaṃhataḥ |
indrāyudhasavarṇena pucchenordhvaṃ virājitaḥ || 3-40-15||

RMY 3-40-16

मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः ।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः ॥ ३-४०-१६॥
manoharasnigdhavarṇo ratnairnānāvidhairvṛtaḥ |
kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ paramaśobhanaḥ || 3-40-16||

RMY 3-40-17

वनं प्रज्वलयन्रम्यं रामाश्रमपदं च तत् ।
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः ॥ ३-४०-१७॥
vanaṃ prajvalayanramyaṃ rāmāśramapadaṃ ca tat |
manoharaṃ darśanīyaṃ rūpaṃ kṛtvā sa rākṣasaḥ || 3-40-17||

RMY 3-40-18

प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् ।
विचरन्गच्छते सम्यक्शाद्वलानि समन्ततः ॥ ३-४०-१८॥
pralobhanārthaṃ vaidehyā nānādhātuvicitritam |
vicarangacchate samyakśādvalāni samantataḥ || 3-40-18||

RMY 3-40-19

रूप्यबिन्दुशतैश्चित्रो भूत्वा च प्रियदर्शनः ।
विटपीनां किसलयान्भङ्क्त्वादन्विचचार ह ॥ ३-४०-१९॥
rūpyabinduśataiścitro bhūtvā ca priyadarśanaḥ |
viṭapīnāṃ kisalayānbhaṅktvādanvicacāra ha || 3-40-19||

RMY 3-40-20

कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः ।
समाश्रयन्मन्दगतिः सीतासंदर्शनं तदा ॥ ३-४०-२०॥
kadalīgṛhakaṃ gatvā karṇikārānitastataḥ |
samāśrayanmandagatiḥ sītāsaṃdarśanaṃ tadā || 3-40-20||

RMY 3-40-21

राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः ।
रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम् ॥ ३-४०-२१॥
rājīvacitrapṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ |
rāmāśramapadābhyāśe vicacāra yathāsukham || 3-40-21||

RMY 3-40-22

पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः ।
गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ ३-४०-२२॥
punargatvā nivṛttaśca vicacāra mṛgottamaḥ |
gatvā muhūrtaṃ tvarayā punaḥ pratinivartate || 3-40-22||

RMY 3-40-23

विक्रीडंश्च पुनर्भूमौ पुनरेव निषीदति ।
आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति ॥ ३-४०-२३॥
vikrīḍaṃśca punarbhūmau punareva niṣīdati |
āśramadvāramāgamya mṛgayūthāni gacchati || 3-40-23||

RMY 3-40-24

मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते ।
सीतादर्शनमाकाङ्क्षन्राक्षसो मृगतां गतः ॥ ३-४०-२४॥
mṛgayūthairanugataḥ punareva nivartate |
sītādarśanamākāṅkṣanrākṣaso mṛgatāṃ gataḥ || 3-40-24||

RMY 3-40-25

परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः ॥ ३-४०-२५॥
paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan |
samudvīkṣya ca sarve taṃ mṛgā ye'nye vanecarāḥ || 3-40-25||

RMY 3-40-26

उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।
राक्षसः सोऽपि तान्वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः ॥ ३-४०-२६॥
upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa |
rākṣasaḥ so'pi tānvanyānmṛgānmṛgavadhe rataḥ || 3-40-26||

RMY 3-40-27

प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् ।
तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥ ३-४०-२७॥
pracchādanārthaṃ bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan |
tasminneva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā || 3-40-27||

RMY 3-40-28

कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत ।
कर्णिकारानशोकांश्च चूटांश्च मदिरेक्षणा ॥ ३-४०-२८॥
kusumāpacaye vyagrā pādapānatyavartata |
karṇikārānaśokāṃśca cūṭāṃśca madirekṣaṇā || 3-40-28||

RMY 3-40-29

कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना ।
अनर्हारण्यवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम् ।
मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना ॥ ३-४०-२९॥
kusumānyapacinvantī cacāra rucirānanā |
anarhāraṇyavāsasya sā taṃ ratnamayaṃ mṛgam |
muktāmaṇivicitrāṅgaṃ dadarśa paramāṅganā || 3-40-29||

RMY 3-40-30

तं वै रुचिरदण्तौष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ॥ ३-४०-३०॥
taṃ vai ruciradaṇtauṣṭhaṃ rūpyadhātutanūruham |
vismayotphullanayanā sasnehaṃ samudaikṣata || 3-40-30||

RMY 3-40-31

स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः ।
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद्वनम् ॥ ३-४०-३१॥
sa ca tāṃ rāmadayitāṃ paśyanmāyāmayo mṛgaḥ |
vicacāra tatastatra dīpayanniva tadvanam || 3-40-31||

RMY 3-40-32

अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् ।
विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥ ३-४०-३२॥
adṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭvā taṃ nānāratnamayaṃ mṛgam |
vismayaṃ paramaṃ sītā jagāma janakātmajā || 3-40-32||

Sarga: 41/71 (49)

RMY 3-41-1

सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती ।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ ३-४१-१॥
sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 3-41-1||

RMY 3-41-2

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।
भर्तारमपि चाक्रन्दल्लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥ ३-४१-२॥
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cākrandallakṣmaṇaṃ caiva sāyudham || 3-41-2||

RMY 3-41-3

तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ ३-४१-३॥
tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3-41-3||

RMY 3-41-4

शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ ३-४१-४॥
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 3-41-4||

RMY 3-41-5

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥ ३-४१-५॥
caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā || 3-41-5||

RMY 3-41-6

अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥ ३-४१-६॥
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham || 3-41-6||

RMY 3-41-7

मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ ३-४१-७॥
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 3-41-7||

RMY 3-41-8

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥ ३-४१-८॥
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā || 3-41-8||

RMY 3-41-9

आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ ३-४१-९॥
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 3-41-9||

RMY 3-41-10

इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा ॥ ३-४१-१०॥
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāḥ sṛmarāstathā || 3-41-10||

RMY 3-41-11

ऋक्षाः पृषतसंघाश्च वानराः किंनरास्तथा ।
विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥ ३-४१-११॥
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca vānarāḥ kiṃnarāstathā |
vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ || 3-41-11||

RMY 3-41-12

न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगः पुरा ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥ ३-४१-१२॥
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ || 3-41-12||

RMY 3-41-13

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥ ३-४१-१३॥
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ || 3-41-13||

RMY 3-41-14

अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसंपच्च शोभना ।
मृगोऽद्भुतो विचित्रोऽसौ हृदयं हरतीव मे ॥ ३-४१-१४॥
aho rūpamaho lakṣmīḥ svarasaṃpacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitro'sau hṛdayaṃ haratīva me || 3-41-14||

RMY 3-41-15

यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव ।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३-४१-१५॥
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 3-41-15||

RMY 3-41-16

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ ३-४१-१६॥
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 3-41-16||

RMY 3-41-17

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३-४१-१७॥
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 3-41-17||

RMY 3-41-18

जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥ ३-४१-१८॥
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 3-41-18||

RMY 3-41-19

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ ३-४१-१९॥
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 3-41-19||

RMY 3-41-20

कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ ३-४१-२०॥
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 3-41-20||

RMY 3-41-21

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा ।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ।
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ॥ ३-४१-२१॥
tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā |
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam || 3-41-21||

RMY 3-41-22

एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम् ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ ३-४१-२२॥
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgamadbhutam |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 3-41-22||

RMY 3-41-23

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् ।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ ३-४१-२३॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 3-41-23||

RMY 3-41-24

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये ।
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥ ३-४१-२४॥
na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 3-41-24||

RMY 3-41-25

प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥ ३-४१-२५॥
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ || 3-41-25||

RMY 3-41-26

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ ३-४१-२६॥
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānniḥsarantīṃ meghādiva śatahradām || 3-41-26||

RMY 3-41-27

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः ।
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ ३-४१-२७॥
masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmānirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 3-41-27||

RMY 3-41-28

कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् ।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ ३-४१-२८॥
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 3-41-28||

RMY 3-41-29

मांसहेतोरपि मृगान्विहारार्थं च धन्विनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ ३-४१-२९॥
māṃsahetorapi mṛgānvihārārthaṃ ca dhanvinaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 3-41-29||

RMY 3-41-30

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ ३-४१-३०॥
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 3-41-30||

RMY 3-41-31

तत्सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् ।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ ३-४१-३१॥
tatsāramakhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 3-41-31||

RMY 3-41-32

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥ ३-४१-३२॥
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñaḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 3-41-32||

RMY 3-41-33

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ ३-४१-३३॥
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 3-41-33||

RMY 3-41-34

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥ ३-४१-३४॥
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 3-41-34||

RMY 3-41-35

एष चैव मृगः श्रीमान्यश्च दिव्यो नभश्चरः ।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ ३-४१-३५॥
eṣa caiva mṛgaḥ śrīmānyaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 3-41-35||

RMY 3-41-36

यदि वायं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण ।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया ॥ ३-४१-३६॥
yadi vāyaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo'sya vadho mayā || 3-41-36||

RMY 3-41-37

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः ॥ ३-४१-३७॥
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ || 3-41-37||

RMY 3-41-38

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥ ३-४१-३८॥
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 3-41-38||

RMY 3-41-39

पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान्हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ ३-४१-३९॥
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhanti svagarbho'śvatarīmiva || 3-41-39||

RMY 3-41-40

स कदाचिच्चिराल्लोके आससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥ ३-४१-४०॥
sa kadāciccirālloke āsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyastasya babhūva ha || 3-41-40||

RMY 3-41-41

समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत् ॥ ३-४१-४१॥
samutthāne ca tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 3-41-41||

RMY 3-41-42

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा ।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ ३-४१-४२॥
tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāśca tejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 3-41-42||

RMY 3-41-43

एवं तन्न भवेद्रक्षो वातापिरिव लक्ष्मण ।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ ३-४१-४३॥
evaṃ tanna bhavedrakṣo vātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 3-41-43||

RMY 3-41-44

भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतिः ।
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ ३-४१-४४॥
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva mā gatiḥ |
iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm || 3-41-44||

RMY 3-41-45

अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन ।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथ वा मृगम् ॥ ३-४१-४५॥
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyatha vā mṛgam || 3-41-45||

RMY 3-41-46

यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ।
पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥ ३-४१-४६॥
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 3-41-46||

RMY 3-41-47

त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ ३-४१-४७॥
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 3-41-47||

RMY 3-41-48

यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।
हत्वैतच्चर्म आदाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-४१-४८॥
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma ādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 3-41-48||

RMY 3-41-49

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ ३-४१-४९॥
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 3-41-49||

Sarga: 42/71 (21)

RMY 3-42-1

तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः ।
बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ॥ ३-४२-१॥
tathā tu taṃ samādiśya bhrātaraṃ raghunandanaḥ |
babandhāsiṃ mahātejā jāmbūnadamayatsarum || 3-42-1||

RMY 3-42-2

ततस्त्रिविणतं चापमादायात्मविभूषणम् ।
आबध्य च कलापौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ॥ ३-४२-२॥
tatastriviṇataṃ cāpamādāyātmavibhūṣaṇam |
ābadhya ca kalāpau dvau jagāmodagravikramaḥ || 3-42-2||

RMY 3-42-3

तं वञ्चयानो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै ।
बभूवान्तर्हितस्त्रासात्पुनः संदर्शनेऽभवत् ॥ ३-४२-३॥
taṃ vañcayāno rājendramāpatantaṃ nirīkṣya vai |
babhūvāntarhitastrāsātpunaḥ saṃdarśane'bhavat || 3-42-3||

RMY 3-42-4

बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः ।
तं स पश्यति रूपेण द्योतमानमिवाग्रतः ॥ ३-४२-४॥
baddhāsirdhanurādāya pradudrāva yato mṛgaḥ |
taṃ sa paśyati rūpeṇa dyotamānamivāgrataḥ || 3-42-4||

RMY 3-42-5

अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने ।
अतिवृत्तमिषोः पाताल्लोभयानं कदाचन ॥ ३-४२-५॥
avekṣyāvekṣya dhāvantaṃ dhanuṣpāṇirmahāvane |
ativṛttamiṣoḥ pātāllobhayānaṃ kadācana || 3-42-5||

RMY 3-42-6

शङ्कितं तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरे ।
दश्यमानमदृश्यं च नवोद्देशेषु केषुचित् ॥ ३-४२-६॥
śaṅkitaṃ tu samudbhrāntamutpatantamivāmbare |
daśyamānamadṛśyaṃ ca navoddeśeṣu keṣucit || 3-42-6||

RMY 3-42-7

छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् ।
मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात्प्रकाशते ॥ ३-४२-७॥
chinnābhrairiva saṃvītaṃ śāradaṃ candramaṇḍalam |
muhūrtādeva dadṛśe muhurdūrātprakāśate || 3-42-7||

RMY 3-42-8

दर्शनादर्शनेनैव सोऽपाकर्षत राघवम् ।
आसीत्क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः ॥ ३-४२-८॥
darśanādarśanenaiva so'pākarṣata rāghavam |
āsītkruddhastu kākutstho vivaśastena mohitaḥ || 3-42-8||

RMY 3-42-9

अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाश्रित्य शाद्वले ।
मृगैः परिवृतो वन्यैरदूरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ३-४२-९॥
athāvatasthe suśrāntaśchāyāmāśritya śādvale |
mṛgaiḥ parivṛto vanyairadūrātpratyadṛśyata || 3-42-9||

RMY 3-42-10

दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः ।
संधाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद्बली ॥ ३-४२-१०॥
dṛṣṭvā rāmo mahātejāstaṃ hantuṃ kṛtaniścayaḥ |
saṃdhāya sudṛḍhe cāpe vikṛṣya balavadbalī || 3-42-10||

RMY 3-42-11

तमेव मृगमुद्दिश्य ज्वलन्तमिव पन्नगम् ।
मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रब्रह्मविनिर्मितम् ॥ ३-४२-११॥
tameva mṛgamuddiśya jvalantamiva pannagam |
mumoca jvalitaṃ dīptamastrabrahmavinirmitam || 3-42-11||

RMY 3-42-12

स भृशं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः ।
मारीचस्यैव हृदयं विभेदाशनिसंनिभः ॥ ३-४२-१२॥
sa bhṛśaṃ mṛgarūpasya vinirbhidya śarottamaḥ |
mārīcasyaiva hṛdayaṃ vibhedāśanisaṃnibhaḥ || 3-42-12||

RMY 3-42-13

तालमात्रमथोत्पत्य न्यपतत्स शरातुरः ।
व्यनदद्भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः ।
म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ॥ ३-४२-१३॥
tālamātramathotpatya nyapatatsa śarāturaḥ |
vyanadadbhairavaṃ nādaṃ dharaṇyāmalpajīvitaḥ |
mriyamāṇastu mārīco jahau tāṃ kṛtrimāṃ tanum || 3-42-13||

RMY 3-42-14

संप्राप्तकालमाज्ञाय चकार च ततः स्वरम् ।
सदृशं राघवस्यैव हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ ३-४२-१४॥
saṃprāptakālamājñāya cakāra ca tataḥ svaram |
sadṛśaṃ rāghavasyaiva hā sīte lakṣmaṇeti ca || 3-42-14||

RMY 3-42-15

तेन मर्मणि निर्विद्धः शरेणानुपमेन हि ।
मृगरूपं तु तत्त्यक्त्वा राक्षसं रूपमात्मनः ।
चक्रे स सुमहाकायो मारीचो जीवितं त्यजन् ॥ ३-४२-१५॥
tena marmaṇi nirviddhaḥ śareṇānupamena hi |
mṛgarūpaṃ tu tattyaktvā rākṣasaṃ rūpamātmanaḥ |
cakre sa sumahākāyo mārīco jīvitaṃ tyajan || 3-42-15||

RMY 3-42-16

ततो विचित्रकेयूरः सर्वाभरणभूषितः ।
हेममाली महादंष्ट्रो राक्षसोऽभूच्छराहतः ॥ ३-४२-१६॥
tato vicitrakeyūraḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ |
hemamālī mahādaṃṣṭro rākṣaso'bhūccharāhataḥ || 3-42-16||

RMY 3-42-17

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं घोरदर्शनम् ।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥ ३-४२-१७॥
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau rākṣasaṃ ghoradarśanam |
jagāma manasā sītāṃ lakṣmaṇasya vacaḥ smaran || 3-42-17||

RMY 3-42-18

हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाक्रुश्य तु महास्वरम् ।
ममार राक्षसः सोऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् ॥ ३-४२-१८॥
hā sīte lakṣmaṇetyevamākruśya tu mahāsvaram |
mamāra rākṣasaḥ so'yaṃ śrutvā sītā kathaṃ bhavet || 3-42-18||

RMY 3-42-19

लक्ष्मणश्च महाबाहुः कामवस्थां गमिष्यति ।
इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः ॥ ३-४२-१९॥
lakṣmaṇaśca mahābāhuḥ kāmavasthāṃ gamiṣyati |
iti saṃcintya dharmātmā rāmo hṛṣṭatanūruhaḥ || 3-42-19||

RMY 3-42-20

तत्र रामं भयं तीव्रमाविवेश विषादजम् ।
राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत्स्वरम् ॥ ३-४२-२०॥
tatra rāmaṃ bhayaṃ tīvramāviveśa viṣādajam |
rākṣasaṃ mṛgarūpaṃ taṃ hatvā śrutvā ca tatsvaram || 3-42-20||

RMY 3-42-21

निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः ।
त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखस्तदा ॥ ३-४२-२१॥
nihatya pṛṣataṃ cānyaṃ māṃsamādāya rāghavaḥ |
tvaramāṇo janasthānaṃ sasārābhimukhastadā || 3-42-21||

Sarga: 43/71 (37)

RMY 3-43-1

आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने ।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥ ३-४३-१॥
ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam || 3-43-1||

RMY 3-43-2

न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते ।
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥ ३-४३-२॥
na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate |
krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam || 3-43-2||

RMY 3-43-3

आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि ।
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥ ३-४३-३॥
ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |
taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3-43-3||

RMY 3-43-4

रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम् ।
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम् ॥ ३-४३-४॥
rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |
na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 3-43-4||

RMY 3-43-5

तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा ।
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत् ॥ ३-४३-५॥
tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā |
saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 3-43-5||

RMY 3-43-6

यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे ।
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥ ३-४३-६॥
yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase |
icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 3-43-6||

RMY 3-43-7

व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते ।
तेन तिष्ठसि विस्रब्धस्तमपश्यन्महाद्युतिम् ॥ ३-४३-७॥
vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te |
tena tiṣṭhasi visrabdhastamapaśyanmahādyutim || 3-43-7||

RMY 3-43-8

किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् ।
कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः ॥ ३-४३-८॥
kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet |
kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ || 3-43-8||

RMY 3-43-9

इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव ॥ ३-४३-९॥
iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām |
abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva || 3-43-9||

RMY 3-43-10

देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु ।
राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च ॥ ३-४३-१०॥
devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu |
rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca || 3-43-10||

RMY 3-43-11

दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने ।
यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ॥ ३-४३-११॥
dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane |
yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam || 3-43-11||

RMY 3-43-12

अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।
न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना ॥ ३-४३-१२॥
avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi |
na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā || 3-43-12||

RMY 3-43-13

अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि ।
त्रिभिर्लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैरपि ॥ ३-४३-१३॥
anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi |
tribhirlokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarairapi || 3-43-13||

RMY 3-43-14

हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतामयम् ।
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ॥ ३-४३-१४॥
hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stu saṃtāpastyajyatāmayam |
āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam || 3-43-14||

RMY 3-43-15

न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः ।
गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः ॥ ३-४३-१५॥
na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaścidapi daivataḥ |
gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 3-43-15||

RMY 3-43-16

न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना ।
रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ ३-४३-१६॥
nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā |
rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe || 3-43-16||

RMY 3-43-17

कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः ।
खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति ॥ ३-४३-१७॥
kṛtavairāśca kalyāṇi vayametairniśācaraiḥ |
kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati || 3-43-17||

RMY 3-43-18

राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने ।
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ ३-४३-१८॥
rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane |
hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi || 3-43-18||

RMY 3-43-19

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ॥ ३-४३-१९॥
lakṣmaṇenaivamuktā tu kruddhā saṃraktalocanā |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam || 3-43-19||

RMY 3-43-20

अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन ।
अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे ॥ ३-४३-२०॥
anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana |
ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase || 3-43-20||

RMY 3-43-21

नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् ।
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥ ३-४३-२१॥
naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet |
tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 3-43-21||

RMY 3-43-22

सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि ।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥ ३-४३-२२॥
suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |
mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā || 3-43-22||

RMY 3-43-23

कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् ।
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् ॥ ३-४३-२३॥
kathamindīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam |
upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam || 3-43-23||

RMY 3-43-24

समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः ।
रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले ॥ ३-४३-२४॥
samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣye na saṃśayaḥ |
rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 3-43-24||

RMY 3-43-25

इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः ॥ ३-४३-२५॥
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam |
abravīllakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ || 3-43-25||

RMY 3-43-26

उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम ।
वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ॥ ३-४३-२६॥
uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama |
vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili || 3-43-26||

RMY 3-43-27

स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते ।
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ॥ ३-४३-२७॥
svabhāvastveṣa nārīṇāmeṣu lokeṣu dṛśyate |
vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ || 3-43-27||

RMY 3-43-28

उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः ।
न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया ॥ ३-४३-२८॥
upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ |
nyāyavādī yathā vākyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā || 3-43-28||

RMY 3-43-29

धिक्त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे ।
स्त्रीत्वाद्दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ॥ ३-४३-२९॥
dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase |
strītvādduṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam || 3-43-29||

RMY 3-43-30

गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने ।
रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ॥ ३-४३-३०॥
gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te'stu varānane |
rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ || 3-43-30||

RMY 3-43-31

निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः ॥ ३-४३-३१॥
nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me |
api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ || 3-43-31||

RMY 3-43-32

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता ॥ ३-४३-३२॥
lakṣmaṇenaivamuktā tu rudatī janakātmajā |
pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 3-43-32||

RMY 3-43-33

गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण ।
आबन्धिष्येऽथ वा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः ॥ ३-४३-३३॥
godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa |
ābandhiṣye'tha vā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 3-43-33||

RMY 3-43-34

पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे ॥ ३-४३-३४॥
pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |
na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 3-43-34||

RMY 3-43-35

इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता ।
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह ॥ ३-४३-३५॥
iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā |
pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 3-43-35||

RMY 3-43-36

तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् ।
आश्वासयामास न चैव भर्तुस्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता ॥ ३-४३-३६॥
tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām |
āśvāsayāmāsa na caiva bhartustaṃ bhrātaraṃ kiṃciduvāca sītā || 3-43-36||

RMY 3-43-37

ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य ।
अवेक्षमाणो बहुशश्च मैथिलीं जगाम रामस्य समीपमात्मवान् ॥ ३-४३-३७॥
tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiṃcidabhipraṇamya |
avekṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 3-43-37||

Sarga: 44/71 (36)

RMY 3-44-1

तया परुषमुक्तस्तु कुपितो राघवानुजः ।
स विकाङ्क्षन्भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव ॥ ३-४४-१॥
tayā paruṣamuktastu kupito rāghavānujaḥ |
sa vikāṅkṣanbhṛśaṃ rāmaṃ pratasthe nacirādiva || 3-44-1||

RMY 3-44-2

तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रमन्तरमास्थितः ।
अभिचक्राम वैदेहीं परिव्राजकरूपधृक् ॥ ३-४४-२॥
tadāsādya daśagrīvaḥ kṣipramantaramāsthitaḥ |
abhicakrāma vaidehīṃ parivrājakarūpadhṛk || 3-44-2||

RMY 3-44-3

श्लक्ष्णकाषायसंवीतः शिखी छत्री उपानही ।
वामे चांसेऽवसज्याथ शुभे यष्टिकमण्डलू ।
परिव्राजकरूपेण वैदेहीं समुपागमत् ॥ ३-४४-३॥
ślakṣṇakāṣāyasaṃvītaḥ śikhī chatrī upānahī |
vāme cāṃse'vasajyātha śubhe yaṣṭikamaṇḍalū |
parivrājakarūpeṇa vaidehīṃ samupāgamat || 3-44-3||

RMY 3-44-4

तामाससादातिबलो भ्रातृभ्यां रहितां वने ।
रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः ॥ ३-४४-४॥
tāmāsasādātibalo bhrātṛbhyāṃ rahitāṃ vane |
rahitāṃ sūryacandrābhyāṃ saṃdhyāmiva mahattamaḥ || 3-44-4||

RMY 3-44-5

तामपश्यत्ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ।
रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद्भृशदारुणः ॥ ३-४४-५॥
tāmapaśyattato bālāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
rohiṇīṃ śaśinā hīnāṃ grahavadbhṛśadāruṇaḥ || 3-44-5||

RMY 3-44-6

तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानरुहा द्रुमाः ।
समीक्ष्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः ॥ ३-४४-६॥
tamugraṃ pāpakarmāṇaṃ janasthānaruhā drumāḥ |
samīkṣya na prakampante na pravāti ca mārutaḥ || 3-44-6||

RMY 3-44-7

शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम् ।
स्तिमितं गन्तुमारेभे भयाद्गोदावरी नदी ॥ ३-४४-७॥
śīghrasrotāśca taṃ dṛṣṭvā vīkṣantaṃ raktalocanam |
stimitaṃ gantumārebhe bhayādgodāvarī nadī || 3-44-7||

RMY 3-44-8

रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे ।
उपतस्थे च वैदेहीं भिक्षुरूपेण रावणः ॥ ३-४४-८॥
rāmasya tvantaraṃ prepsurdaśagrīvastadantare |
upatasthe ca vaidehīṃ bhikṣurūpeṇa rāvaṇaḥ || 3-44-8||

RMY 3-44-9

अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम् ।
अभ्यवर्तत वैदेहीं चित्रामिव शनैश्चरः ॥ ३-४४-९॥
abhavyo bhavyarūpeṇa bhartāramanuśocatīm |
abhyavartata vaidehīṃ citrāmiva śanaiścaraḥ || 3-44-9||

RMY 3-44-10

स पापो भव्यरूपेण तृणैः कूप इवावृतः ।
अतिष्ठत्प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३-४४-१०॥
sa pāpo bhavyarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa ivāvṛtaḥ |
atiṣṭhatprekṣya vaidehīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 3-44-10||

RMY 3-44-11

शुभां रुचिरदन्तौष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
आसीनां पर्णशालायां बाष्पशोकाभिपीडिताम् ॥ ३-४४-११॥
śubhāṃ ruciradantauṣṭhīṃ pūrṇacandranibhānanām |
āsīnāṃ parṇaśālāyāṃ bāṣpaśokābhipīḍitām || 3-44-11||

RMY 3-44-12

स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम् ।
अभ्यगच्छत वैदेहीं दुष्टचेता निशाचरः ॥ ३-४४-१२॥
sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pītakauśeyavāsinīm |
abhyagacchata vaidehīṃ duṣṭacetā niśācaraḥ || 3-44-12||

RMY 3-44-13

स मन्मथशराविष्टो ब्रह्मघोषमुदीरयन् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः ॥ ३-४४-१३॥
sa manmathaśarāviṣṭo brahmaghoṣamudīrayan |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipaḥ || 3-44-13||

RMY 3-44-14

तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम् ।
विभ्राजमानां वपुषा रावणः प्रशशंस ह ॥ ३-४४-१४॥
tāmuttamāṃ trilokānāṃ padmahīnāmiva śriyam |
vibhrājamānāṃ vapuṣā rāvaṇaḥ praśaśaṃsa ha || 3-44-14||

RMY 3-44-15

का त्वं काञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि ।
कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती ॥ ३-४४-१५॥
kā tvaṃ kāñcanavarṇābhe pītakauśeyavāsini |
kamalānāṃ śubhāṃ mālāṃ padminīva ca bibhratī || 3-44-15||

RMY 3-44-16

ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने ।
भूतिर्वा त्वं वरारोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी ॥ ३-४४-१६॥
hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ śubhā lakṣmīrapsarā vā śubhānane |
bhūtirvā tvaṃ varārohe ratirvā svairacāriṇī || 3-44-16||

RMY 3-44-17

समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास्तव ।
विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके ॥ ३-४४-१७॥
samāḥ śikhariṇaḥ snigdhāḥ pāṇḍurā daśanāstava |
viśāle vimale netre raktānte kṛṣṇatārake || 3-44-17||

RMY 3-44-18

विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमौ ।
एतावुपचितौ वृत्तौ सहितौ संप्रगल्भितौ ॥ ३-४४-१८॥
viśālaṃ jaghanaṃ pīnamūrū karikaropamau |
etāvupacitau vṛttau sahitau saṃpragalbhitau || 3-44-18||

RMY 3-44-19

पीनोन्नतमुखौ कान्तौ स्निग्धतालफलोपमौ ।
मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ ते पयोधरौ ॥ ३-४४-१९॥
pīnonnatamukhau kāntau snigdhatālaphalopamau |
maṇipravekābharaṇau rucirau te payodharau || 3-44-19||

RMY 3-44-20

चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि ।
मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा ॥ ३-४४-२०॥
cārusmite cārudati cārunetre vilāsini |
mano harasi me rāme nadīkūlamivāmbhasā || 3-44-20||

RMY 3-44-21

करान्तमितमध्यासि सुकेशी संहतस्तनी ।
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी ॥ ३-४४-२१॥
karāntamitamadhyāsi sukeśī saṃhatastanī |
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī || 3-44-21||

RMY 3-44-22

नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ।
इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे ॥ ३-४४-२२॥
naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale |
iha vāsaśca kāntāre cittamunmāthayanti me || 3-44-22||

RMY 3-44-23

सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि ।
राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् ॥ ३-४४-२३॥
sā pratikrāma bhadraṃ te na tvaṃ vastumihārhasi |
rākṣasānāmayaṃ vāso ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām || 3-44-23||

RMY 3-44-24

प्रासादाग्र्याणि रम्याणि नगरोपवनानि च ।
संपन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया ॥ ३-४४-२४॥
prāsādāgryāṇi ramyāṇi nagaropavanāni ca |
saṃpannāni sugandhīni yuktānyācarituṃ tvayā || 3-44-24||

RMY 3-44-25

वरं माल्यं वरं पानं वरं वस्त्रं च शोभने ।
भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तमसितेक्षणे ॥ ३-४४-२५॥
varaṃ mālyaṃ varaṃ pānaṃ varaṃ vastraṃ ca śobhane |
bhartāraṃ ca varaṃ manye tvadyuktamasitekṣaṇe || 3-44-25||

RMY 3-44-26

का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते ।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ३-४४-२६॥
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā śucismite |
vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me || 3-44-26||

RMY 3-44-27

नेह गच्छन्ती गन्धर्वा न देवा न च किंनराः ।
राक्षसानामयं वासः कथं नु त्वमिहागता ॥ ३-४४-२७॥
neha gacchantī gandharvā na devā na ca kiṃnarāḥ |
rākṣasānāmayaṃ vāsaḥ kathaṃ nu tvamihāgatā || 3-44-27||

RMY 3-44-28

इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगास्तथा ।
ऋक्षास्तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसे ॥ ३-४४-२८॥
iha śākhāmṛgāḥ siṃhā dvīpivyāghramṛgāstathā |
ṛkṣāstarakṣavaḥ kaṅkāḥ kathaṃ tebhyo na bibhyase || 3-44-28||

RMY 3-44-29

मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
कथमेका महारण्ये न बिभेषि वनानने ॥ ३-४४-२९॥
madānvitānāṃ ghorāṇāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
kathamekā mahāraṇye na bibheṣi vanānane || 3-44-29||

RMY 3-44-30

कासि कस्य कुतश्च त्वं किंनिमित्तं च दण्डकान् ।
एका चरसि कल्याणि घोरान्राक्षससेवितान् ॥ ३-४४-३०॥
kāsi kasya kutaśca tvaṃ kiṃnimittaṃ ca daṇḍakān |
ekā carasi kalyāṇi ghorānrākṣasasevitān || 3-44-30||

RMY 3-44-31

इति प्रशस्ता वैदेही रावणेन दुरात्मना ।
द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम् ।
सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली ॥ ३-४४-३१॥
iti praśastā vaidehī rāvaṇena durātmanā |
dvijātiveṣeṇa hi taṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāgatam |
sarvairatithisatkāraiḥ pūjayāmāsa maithilī || 3-44-31||

RMY 3-44-32

उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च ।
अब्रवीत्सिद्धमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम् ॥ ३-४४-३२॥
upānīyāsanaṃ pūrvaṃ pādyenābhinimantrya ca |
abravītsiddhamityeva tadā taṃ saumyadarśanam || 3-44-32||

RMY 3-44-33

द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली तमागतं पात्रकुसुम्भधारिणम् ।
अशक्यमुद्द्वेष्टुमुपायदर्शनान्न्यमन्त्रयद्ब्राह्मणवद्यथागतम् ॥ ३-४४-३३॥
dvijātiveṣeṇa samīkṣya maithilī tamāgataṃ pātrakusumbhadhāriṇam |
aśakyamuddveṣṭumupāyadarśanānnyamantrayadbrāhmaṇavadyathāgatam || 3-44-33||

RMY 3-44-34

इयं बृसी ब्राह्मण काममास्यतामिदं च पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति ।
इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं त्वदर्थमव्यग्रमिहोपभुज्यताम् ॥ ३-४४-३४॥
iyaṃ bṛsī brāhmaṇa kāmamāsyatāmidaṃ ca pādyaṃ pratigṛhyatāmiti |
idaṃ ca siddhaṃ vanajātamuttamaṃ tvadarthamavyagramihopabhujyatām || 3-44-34||

RMY 3-44-35

निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम् ।
प्रहस्य तस्या हरणे धृतं मनः समर्पयामास वधाय रावणः ॥ ३-४४-३५॥
nimantryamāṇaḥ pratipūrṇabhāṣiṇīṃ narendrapatnīṃ prasamīkṣya maithilīm |
prahasya tasyā haraṇe dhṛtaṃ manaḥ samarpayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ || 3-44-35||

RMY 3-44-36

ततः सुवेषं मृगया गतं पतिं प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा ।
निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन्महद्वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ ॥ ३-४४-३६॥
tataḥ suveṣaṃ mṛgayā gataṃ patiṃ pratīkṣamāṇā sahalakṣmaṇaṃ tadā |
nirīkṣamāṇā haritaṃ dadarśa tanmahadvanaṃ naiva tu rāmalakṣmaṇau || 3-44-36||

Sarga: 45/71 (45)

RMY 3-45-1

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा ।
परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना ॥ ३-४५-१॥
rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā |
parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā || 3-45-1||

RMY 3-45-2

ब्राह्मणश्चातिथिश्चैष अनुक्तो हि शपेत माम् ।
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत् ॥ ३-४५-२॥
brāhmaṇaścātithiścaiṣa anukto hi śapeta mām |
iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt || 3-45-2||

RMY 3-45-3

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः ।
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥ ३-४५-३॥
duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |
sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama || 3-45-3||

RMY 3-45-4

संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ३-४५-४॥
saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane |
bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī || 3-45-4||

RMY 3-45-5

ततः संवत्सरादूर्ध्वं सममन्यत मे पतिम् ।
अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥ ३-४५-५॥
tataḥ saṃvatsarādūrdhvaṃ samamanyata me patim |
abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ || 3-45-5||

RMY 3-45-6

तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम् ॥ ३-४५-६॥
tasminsaṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam || 3-45-6||

RMY 3-45-7

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे ।
मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम् ।
द्वावयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ॥ ३-४५-७॥
pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |
mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam |
dvāvayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam || 3-45-7||

RMY 3-45-8

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्येऽहं कदाचन ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ ३-४५-८॥
nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye'haṃ kadācana |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 3-45-8||

RMY 3-45-9

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः ।
अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याच्ञां चकार सा ॥ ३-४५-९॥
iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ |
ayācatārthairanvarthairna ca yācñāṃ cakāra sā || 3-45-9||

RMY 3-45-10

मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः ।
रामेति प्रथितो लोके गुणवान्सत्यवाक्शुचिः ।
विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः ॥ ३-४५-१०॥
mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ |
rāmeti prathito loke guṇavānsatyavākśuciḥ |
viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ || 3-45-10||

RMY 3-45-11

अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम् ।
कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच द्रुतं वचः ॥ ३-४५-११॥
abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmamāgatam |
kaikeyī mama bhartāramityuvāca drutaṃ vacaḥ || 3-45-11||

RMY 3-45-12

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव ।
भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् ॥ ३-४५-१२॥
tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava |
bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam || 3-45-12||

RMY 3-45-13

त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ।
वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ॥ ३-४५-१३॥
tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca |
vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt || 3-45-13||

RMY 3-45-14

तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः ।
चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥ ३-४५-१४॥
tathetyuvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ |
cakāra tadvacastasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ || 3-45-14||

RMY 3-45-15

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यब्रूयान्न चानृतम् ।
एतद्ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवमनुत्तमम् ॥ ३-४५-१५॥
dadyānna pratigṛhṇīyātsatyabrūyānna cānṛtam |
etadbrāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvamanuttamam || 3-45-15||

RMY 3-45-16

तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ।
रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरेऽरिहा ॥ ३-४५-१६॥
tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān |
rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare'rihā || 3-45-16||

RMY 3-45-17

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः ।
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥ ३-४५-१७॥
sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ |
anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha || 3-45-17||

RMY 3-45-18

ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैलेय्यास्तु कृते त्रयः ।
विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा ॥ ३-४५-१८॥
te vayaṃ pracyutā rājyātkaileyyāstu kṛte trayaḥ |
vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā || 3-45-18||

RMY 3-45-19

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया ।
आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम् ॥ ३-४५-१९॥
samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā |
āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam || 3-45-19||

RMY 3-45-20

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलमाचक्ष्व तत्त्वतः ।
एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥ ३-४५-२०॥
sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulamācakṣva tattvataḥ |
ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija || 3-45-20||

RMY 3-45-21

एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः ।
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-४५-२१॥
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |
pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-45-21||

RMY 3-45-22

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः ।
अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥ ३-४५-२२॥
yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ |
ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ || 3-45-22||

RMY 3-45-23

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् ।
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते ॥ ३-४५-२३॥
tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |
ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite || 3-45-23||

RMY 3-45-24

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः ।
सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥ ३-४५-२४॥
bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ |
sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava || 3-45-24||

RMY 3-45-25

लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी ।
सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि ॥ ३-४५-२५॥
laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī |
sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani || 3-45-25||

RMY 3-45-26

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि ।
न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥ ३-४५-२६॥
tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi |
na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini || 3-45-26||

RMY 3-45-27

पञ्चदास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः ।
सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥ ३-४५-२७॥
pañcadāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi || 3-45-27||

RMY 3-45-28

रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसं ॥ ३-४५-२८॥
rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā |
pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasaṃ || 3-45-28||

RMY 3-45-29

महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ॥ ३-४५-२९॥
mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |
mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā || 3-45-29||

RMY 3-45-30

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
नृसिंहं सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता ॥ ३-४५-३०॥
mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |
nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśamahaṃ rāmamanuvratā || 3-45-30||

RMY 3-45-31

पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम् ।
पृथुकीर्तिं महाबाहुमहं राममनुव्रता ॥ ३-४५-३१॥
pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam |
pṛthukīrtiṃ mahābāhumahaṃ rāmamanuvratā || 3-45-31||

RMY 3-45-32

त्वं पुनर्जम्बुकः सिंहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम् ।
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ॥ ३-४५-३२॥
tvaṃ punarjambukaḥ siṃhīṃ māmihecchasi durlabhām |
nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā || 3-45-32||

RMY 3-45-33

पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक् ।
राघवस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण ॥ ३-४५-३३॥
pādapānkāñcanānnūnaṃ bahūnpaśyasi mandabhāk |
rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rāvaṇa || 3-45-33||

RMY 3-45-34

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः ।
आशीविषस्य वदनाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥ ३-४५-३४॥
kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ |
āśīviṣasya vadanāddaṃṣṭrāmādātumicchasi || 3-45-34||

RMY 3-45-35

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि ।
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि ॥ ३-४५-३५॥
mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi |
kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimāngantumicchasi || 3-45-35||

RMY 3-45-36

अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् ।
राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ ३-४५-३६॥
akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram |
rāghavasya priyāṃ bhāryāmadhigantuṃ tvamicchasi || 3-45-36||

RMY 3-45-37

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि ।
सूर्या चन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुमिच्छसि ।
यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि ॥ ३-४५-३७॥
avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi |
sūryā candramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartumicchasi |
yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi || 3-45-37||

RMY 3-45-38

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि ।
कल्याण वृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुमिच्छसि ॥ ३-४५-३८॥
agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi |
kalyāṇa vṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartumicchasi || 3-45-38||

RMY 3-45-39

अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि ।
रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ ३-४५-३९॥
ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi |
rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi || 3-45-39||

RMY 3-45-40

यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः ।
सुराग्र्यसौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ ३-४५-४०॥
yadantaraṃ siṃhaśṛgālayorvane yadantaraṃ syandanikāsamudrayoḥ |
surāgryasauvīrakayoryadantaraṃ tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 3-45-40||

RMY 3-45-41

यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः ।
यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दशरथेस्तवैव च ॥ ३-४५-४१॥
yadantaraṃ kāñcanasīsalohayoryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |
yadantaraṃ hastibiḍālayorvane tadantaraṃ daśarathestavaiva ca || 3-45-41||

RMY 3-45-42

यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि ।
यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ ३-४५-४२॥
yadantaraṃ vāyasavainateyayoryadantaraṃ madgumayūrayorapi |
yadantaraṃ sārasagṛdhrayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 3-45-42||

RMY 3-45-43

तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ ।
हृतापि तेऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥ ३-४५-४३॥
tasminsahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |
hṛtāpi te'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam || 3-45-43||

RMY 3-45-44

इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदृष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् ।
गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥ ३-४५-४४॥
itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā sudṛṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam |
gātraprakampādvyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī || 3-45-44||

RMY 3-45-45

तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः ।
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥ ३-४५-४५॥
tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |
kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham || 3-45-45||

Sarga: 46/71 (23)

RMY 3-46-1

एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषाक्षरम् ।
ललाटे भ्रुकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ॥ ३-४६-१॥
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ saṃrabdhaḥ paruṣākṣaram |
lalāṭe bhrukuṭīṃ kṛtvā rāvaṇaḥ pratyuvāca ha || 3-46-1||

RMY 3-46-2

भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि ।
रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् ॥ ३-४६-२॥
bhrātā vaiśravaṇasyāhaṃ sāpatnyo varavarṇini |
rāvaṇo nāma bhadraṃ te daśagrīvaḥ pratāpavān || 3-46-2||

RMY 3-46-3

यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः ।
विद्रवन्ति भयाद्भीता मृत्योरिव सदा प्रजाः ॥ ३-४६-३॥
yasya devāḥ sagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ |
vidravanti bhayādbhītā mṛtyoriva sadā prajāḥ || 3-46-3||

RMY 3-46-4

येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे ।
द्वन्द्वमासादितः क्रोधाद्रणे विक्रम्य निर्जितः ॥ ३-४६-४॥
yena vaiśravaṇo bhrātā vaimātraḥ kāraṇāntare |
dvandvamāsāditaḥ krodhādraṇe vikramya nirjitaḥ || 3-46-4||

RMY 3-46-5

मद्भयार्तः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत् ।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः ॥ ३-४६-५॥
madbhayārtaḥ parityajya svamadhiṣṭhānamṛddhimat |
kailāsaṃ parvataśreṣṭhamadhyāste naravāhanaḥ || 3-46-5||

RMY 3-46-6

यस्य तत्पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् ।
वीर्यादावर्जितं भद्रे येन यामि विहायसं ॥ ३-४६-६॥
yasya tatpuṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham |
vīryādāvarjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasaṃ || 3-46-6||

RMY 3-46-7

मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि ।
विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः ॥ ३-४६-७॥
mama saṃjātaroṣasya mukhaṃ dṛṣṭvaiva maithili |
vidravanti paritrastāḥ surāḥ śakrapurogamāḥ || 3-46-7||

RMY 3-46-8

यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः ।
तीव्रांशुः शिशिरांशुश्च भयात्संपद्यते रविः ॥ ३-४६-८॥
yatra tiṣṭhāmyahaṃ tatra māruto vāti śaṅkitaḥ |
tīvrāṃśuḥ śiśirāṃśuśca bhayātsaṃpadyate raviḥ || 3-46-8||

RMY 3-46-9

निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः ।
भवन्ति यत्र यत्राहं तिष्ठामि च चरामि च ॥ ३-४६-९॥
niṣkampapatrāstaravo nadyaśca stimitodakāḥ |
bhavanti yatra yatrāhaṃ tiṣṭhāmi ca carāmi ca || 3-46-9||

RMY 3-46-10

मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा ।
संपूर्णा राक्षसैर्घोरैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ३-४६-१०॥
mama pāre samudrasya laṅkā nāma purī śubhā |
saṃpūrṇā rākṣasairghorairyathendrasyāmarāvatī || 3-46-10||

RMY 3-46-11

प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजिता ।
हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमय तोरणा ॥ ३-४६-११॥
prākāreṇa parikṣiptā pāṇḍureṇa virājitā |
hemakakṣyā purī ramyā vaidūryamaya toraṇā || 3-46-11||

RMY 3-46-12

हस्त्यश्वरथसंभाधा तूर्यनादविनादिता ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः संकुलोद्यानशोभिता ॥ ३-४६-१२॥
hastyaśvarathasaṃbhādhā tūryanādavināditā |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ saṃkulodyānaśobhitā || 3-46-12||

RMY 3-46-13

तत्र त्वं वसती सीते राजपुत्रि मया सह ।
न स्रमिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि ॥ ३-४६-१३॥
tatra tvaṃ vasatī sīte rājaputri mayā saha |
na sramiṣyasi nārīṇāṃ mānuṣīṇāṃ manasvini || 3-46-13||

RMY 3-46-14

भुञ्जाना मानुषान्भोगान्दिव्यांश्च वरवर्णिनि ।
न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः ॥ ३-४६-१४॥
bhuñjānā mānuṣānbhogāndivyāṃśca varavarṇini |
na smariṣyasi rāmasya mānuṣasya gatāyuṣaḥ || 3-46-14||

RMY 3-46-15

स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ञा दशरथेन यः ।
मन्दवीर्यः सुतो ज्येष्ठस्ततः प्रस्थापितो वनम् ॥ ३-४६-१५॥
sthāpayitvā priyaṃ putraṃ rājñā daśarathena yaḥ |
mandavīryaḥ suto jyeṣṭhastataḥ prasthāpito vanam || 3-46-15||

RMY 3-46-16

तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा ।
करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना ॥ ३-४६-१६॥
tena kiṃ bhraṣṭarājyena rāmeṇa gatacetasā |
kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā || 3-46-16||

RMY 3-46-17

सर्वराक्षसभर्तारं कामात्स्वयमिहागतम् ।
न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि ॥ ३-४६-१७॥
sarvarākṣasabhartāraṃ kāmātsvayamihāgatam |
na manmathaśarāviṣṭaṃ pratyākhyātuṃ tvamarhasi || 3-46-17||

RMY 3-46-18

प्रत्याख्याय हि मां भीरु परितापं गमिष्यसि ।
चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमुर्वशी ॥ ३-४६-१८॥
pratyākhyāya hi māṃ bhīru paritāpaṃ gamiṣyasi |
caraṇenābhihatyeva purūravasamurvaśī || 3-46-18||

RMY 3-46-19

एवमुक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् ॥ ३-४६-१९॥
evamuktā tu vaidehī kruddhā saṃraktalocanā |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipam || 3-46-19||

RMY 3-46-20

कथं वैश्रवणं देवं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुभं कर्तुमिच्छसि ॥ ३-४६-२०॥
kathaṃ vaiśravaṇaṃ devaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
bhrātaraṃ vyapadiśya tvamaśubhaṃ kartumicchasi || 3-46-20||

RMY 3-46-21

अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः ।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥ ३-४६-२१॥
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ || 3-46-21||

RMY 3-46-22

अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम् ।
न तु रामस्य भार्यां मामपनीयास्ति जीवितम् ॥ ३-४६-२२॥
apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyamindrasya jīvitum |
na tu rāmasya bhāryāṃ māmapanīyāsti jīvitam || 3-46-22||

RMY 3-46-23

जीवेच्चिरं वज्रधरस्य हस्ताच्छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम् ।
न मादृशीं राक्षसधर्षयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः ॥ ३-४६-२३॥
jīvecciraṃ vajradharasya hastācchacīṃ pradhṛṣyāpratirūparūpām |
na mādṛśīṃ rākṣasadharṣayitvā pītāmṛtasyāpi tavāsti mokṣaḥ || 3-46-23||

Sarga: 47/71 (36)

RMY 3-47-1

सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः ॥ ३-४७-१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
haste hastaṃ samāhatya cakāra sumahadvapuḥ || 3-47-1||

RMY 3-47-2

स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे च ततो भृशम् ।
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥ ३-४७-२॥
sa maithilīṃ punarvākyaṃ babhāṣe ca tato bhṛśam |
nonmattayā śrutau manye mama vīryaparākramau || 3-47-2||

RMY 3-47-3

उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः ।
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥ ३-४७-३॥
udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīmambare sthitaḥ |
āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ || 3-47-3||

RMY 3-47-4

अर्कं रुन्ध्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम् ।
कामरूपिणमुन्मत्ते पश्य मां कामदं पतिम् ॥ ३-४७-४॥
arkaṃ rundhyāṃ śaraistīkṣṇairvibhindyāṃ hi mahītalam |
kāmarūpiṇamunmatte paśya māṃ kāmadaṃ patim || 3-47-4||

RMY 3-47-5

एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे ।
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ ३-४७-५॥
evamuktavatastasya rāvaṇasya śikhiprabhe |
kruddhasya hariparyante rakte netre babhūvatuḥ || 3-47-5||

RMY 3-47-6

सद्यः सौम्यं परित्यज्य भिक्षुरूपं स रावणः ।
स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः ॥ ३-४७-६॥
sadyaḥ saumyaṃ parityajya bhikṣurūpaṃ sa rāvaṇaḥ |
svaṃ rūpaṃ kālarūpābhaṃ bheje vaiśravaṇānujaḥ || 3-47-6||

RMY 3-47-7

संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
दशास्यः कार्मुकी बाणी बभूव क्षणदाचरः ॥ ३-४७-७॥
saṃraktanayanaḥ śrīmāṃstaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
daśāsyaḥ kārmukī bāṇī babhūva kṣaṇadācaraḥ || 3-47-7||

RMY 3-47-8

स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत् ।
प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-४७-८॥
sa parivrājakacchadma mahākāyo vihāya tat |
pratipede svakaṃ rūpaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-47-8||

RMY 3-47-9

संरक्तनयनः क्रोधाज्जीमूतनिचयप्रभः ।
रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥ ३-४७-९॥
saṃraktanayanaḥ krodhājjīmūtanicayaprabhaḥ |
raktāmbaradharastasthau strīratnaṃ prekṣya maithilīm || 3-47-9||

RMY 3-47-10

स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव ।
वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत् ॥ ३-४७-१०॥
sa tāmasitakeśāntāṃ bhāskarasya prabhāmiva |
vasanābharaṇopetāṃ maithilīṃ rāvaṇo'bravīt || 3-47-10||

RMY 3-47-11

त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि ।
मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥ ३-४७-११॥
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāramicchasi |
māmāśraya varārohe tavāhaṃ sadṛśaḥ patiḥ || 3-47-11||

RMY 3-47-12

मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यस्तव प्रियः ।
नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् ।
त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ॥ ३-४७-१२॥
māṃ bhajasva cirāya tvamahaṃ ślāghyastava priyaḥ |
naiva cāhaṃ kvacidbhadre kariṣye tava vipriyam |
tyajyatāṃ mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām || 3-47-12||

RMY 3-47-13

राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् ।
कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि ॥ ३-४७-१३॥
rājyāccyutamasiddhārthaṃ rāmaṃ parimitāyuṣam |
kairguṇairanuraktāsi mūḍhe paṇḍitamānini || 3-47-13||

RMY 3-47-14

यः स्त्रिया वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् ।
अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः ॥ ३-४७-१४॥
yaḥ striyā vacanādrājyaṃ vihāya sasuhṛjjanam |
asminvyālānucarite vane vasati durmatiḥ || 3-47-14||

RMY 3-47-15

इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् ।
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव ॥ ३-४७-१५॥
ityuktvā maithilīṃ vākyaṃ priyārhāṃ priyavādinīm |
jagrāha rāvaṇaḥ sītāṃ budhaḥ khe rohiṇīmiva || 3-47-15||

RMY 3-47-16

वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः ।
ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना ॥ ३-४७-१६॥
vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ |
ūrvostu dakṣiṇenaiva parijagrāha pāṇinā || 3-47-16||

RMY 3-47-17

तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् ।
प्राद्रवन्मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥ ३-४७-१७॥
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam |
prādravanmṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ || 3-47-17||

RMY 3-47-18

स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः ।
प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः ॥ ३-४७-१८॥
sa ca māyāmayo divyaḥ kharayuktaḥ kharasvanaḥ |
pratyadṛśyata hemāṅgo rāvaṇasya mahārathaḥ || 3-47-18||

RMY 3-47-19

ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं रथमारोपयत्तदा ॥ ३-४७-१९॥
tatastāṃ paruṣairvākyairabhitarjya mahāsvanaḥ |
aṅkenādāya vaidehīṃ rathamāropayattadā || 3-47-19||

RMY 3-47-20

सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी ।
रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरगतं वने ॥ ३-४७-२०॥
sā gṛhītāticukrośa rāvaṇena yaśasvinī |
rāmeti sītā duḥkhārtā rāmaṃ dūragataṃ vane || 3-47-20||

RMY 3-47-21

तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
विवेष्टमानामादाय उत्पपाथाथ रावणः ॥ ३-४७-२१॥
tāmakāmāṃ sa kāmārtaḥ pannagendravadhūmiva |
viveṣṭamānāmādāya utpapāthātha rāvaṇaḥ || 3-47-21||

RMY 3-47-22

ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा ।
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥ ३-४७-२२॥
tataḥ sā rākṣasendreṇa hriyamāṇā vihāyasā |
bhṛśaṃ cukrośa matteva bhrāntacittā yathāturā || 3-47-22||

RMY 3-47-23

हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक ।
ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा ॥ ३-४७-२३॥
hā lakṣmaṇa mahābāho gurucittaprasādaka |
hriyamāṇāṃ na jānīṣe rakṣasā kāmarūpiṇā || 3-47-23||

RMY 3-47-24

जीवितं सुखमर्थांश्च धर्महेतोः परित्यजन् ।
ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥ ३-४७-२४॥
jīvitaṃ sukhamarthāṃśca dharmahetoḥ parityajan |
hriyamāṇāmadharmeṇa māṃ rāghava na paśyasi || 3-47-24||

RMY 3-47-25

ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप ।
कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥ ३-४७-२५॥
nanu nāmāvinītānāṃ vinetāsi paraṃtapa |
kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ na tvaṃ śādhi hi rāvaṇam || 3-47-25||

RMY 3-47-26

ननु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
कालोऽप्यङ्गी भवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये ॥ ३-४७-२६॥
nanu sadyo'vinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |
kālo'pyaṅgī bhavatyatra sasyānāmiva paktaye || 3-47-26||

RMY 3-47-27

स कर्म कृतवानेतत्कालोपहतचेतनः ।
जीवितान्तकरं घोरं रामाद्व्यसनमाप्नुहि ॥ ३-४७-२७॥
sa karma kṛtavānetatkālopahatacetanaḥ |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rāmādvyasanamāpnuhi || 3-47-27||

RMY 3-47-28

हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह ।
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥ ३-४७-२८॥
hantedānīṃ sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha |
hriyeyaṃ dharmakāmasya dharmapatnī yaśasvinaḥ || 3-47-28||

RMY 3-47-29

आमन्त्रये जनस्थानं कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३-४७-२९॥
āmantraye janasthānaṃ karṇikārāṃśca puṣpitān |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-47-29||

RMY 3-47-30

माल्यवन्तं शिखरिणं वन्दे प्रस्रवणं गिरिम् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३-४७-३०॥
mālyavantaṃ śikhariṇaṃ vande prasravaṇaṃ girim |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-47-30||

RMY 3-47-31

हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३-४७-३१॥
haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ vande godāvarīṃ nadīm |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-47-31||

RMY 3-47-32

दैवतानि च यान्त्यस्मिन्वने विविधपादपे ।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥ ३-४७-३२॥
daivatāni ca yāntyasminvane vividhapādape |
namaskaromyahaṃ tebhyo bhartuḥ śaṃsata māṃ hṛtām || 3-47-32||

RMY 3-47-33

यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि निवसन्त्युत ।
सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानपि ॥ ३-४७-३३॥
yāni kānicidapyatra sattvāni nivasantyuta |
sarvāṇi śaraṇaṃ yāmi mṛgapakṣigaṇānapi || 3-47-33||

RMY 3-47-34

ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
विवशापहृता सीता रावणेनेति शंसत ॥ ३-४७-३४॥
hriyamāṇāṃ priyāṃ bhartuḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
vivaśāpahṛtā sītā rāvaṇeneti śaṃsata || 3-47-34||

RMY 3-47-35

विदित्वा मां महाबाहुरमुत्रापि महाबलः ।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि ॥ ३-४७-३५॥
viditvā māṃ mahābāhuramutrāpi mahābalaḥ |
āneṣyati parākramya vaivasvatahṛtāmapi || 3-47-35||

RMY 3-47-36

रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम ।
लक्ष्मणाय च तत्सर्वमाख्यातव्यमशेषतः ॥ ३-४७-३६॥
rāmāya tu yathātattvaṃ jaṭāyo haraṇaṃ mama |
lakṣmaṇāya ca tatsarvamākhyātavyamaśeṣataḥ || 3-47-36||

Sarga: 48/71 (27)

RMY 3-48-1

तं शब्दमवसुप्तस्य जटायुरथ शुश्रुवे ।
निरैक्षद्रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः ॥ ३-४८-१॥
taṃ śabdamavasuptasya jaṭāyuratha śuśruve |
niraikṣadrāvaṇaṃ kṣipraṃ vaidehīṃ ca dadarśa saḥ || 3-48-1||

RMY 3-48-2

ततः पर्वतकूटाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः ।
वनस्पतिगतः श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम् ॥ ३-४८-२॥
tataḥ parvatakūṭābhastīkṣṇatuṇḍaḥ khagottamaḥ |
vanaspatigataḥ śrīmānvyājahāra śubhāṃ giram || 3-48-2||

RMY 3-48-3

दशग्रीवस्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः ।
जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः ॥ ३-४८-३॥
daśagrīvasthito dharme purāṇe satyasaṃśrayaḥ |
jaṭāyurnāma nāmnāhaṃ gṛdhrarājo mahābalaḥ || 3-48-3||

RMY 3-48-4

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः ॥ ३-४८-४॥
rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ |
lokānāṃ ca hite yukto rāmo daśarathātmajaḥ || 3-48-4||

RMY 3-48-5

तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी ।
सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि ॥ ३-४८-५॥
tasyaiṣā lokanāthasya dharmapatnī yaśasvinī |
sītā nāma varārohā yāṃ tvaṃ hartumihecchasi || 3-48-5||

RMY 3-48-6

कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान्परामृशेत् ।
रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबलः ।
निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनम् ॥ ३-४८-६॥
kathaṃ rājā sthito dharme paradārānparāmṛśet |
rakṣaṇīyā viśeṣeṇa rājadārā mahābalaḥ |
nivartaya matiṃ nīcāṃ paradārābhimarśanam || 3-48-6||

RMY 3-48-7

न तत्समाचरेद्धीरो यत्परोऽस्य विगर्हयेत् ।
यथात्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥ ३-४८-७॥
na tatsamācareddhīro yatparo'sya vigarhayet |
yathātmanastathānyeṣāṃ dārā rakṣyā vimarśanāt || 3-48-7||

RMY 3-48-8

अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम् ।
व्यवस्यन्त्यनु राजानं धर्मं पौरस्त्यनन्दन ॥ ३-४८-८॥
arthaṃ vā yadi vā kāmaṃ śiṣṭāḥ śāstreṣvanāgatam |
vyavasyantyanu rājānaṃ dharmaṃ paurastyanandana || 3-48-8||

RMY 3-48-9

राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः ।
धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते ॥ ३-४८-९॥
rājā dharmaśca kāmaśca dravyāṇāṃ cottamo nidhiḥ |
dharmaḥ śubhaṃ vā pāpaṃ vā rājamūlaṃ pravartate || 3-48-9||

RMY 3-48-10

पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर ।
ऐश्वर्यमभिसंप्राप्तो विमानमिव दुष्कृती ॥ ३-४८-१०॥
pāpasvabhāvaścapalaḥ kathaṃ tvaṃ rakṣasāṃ vara |
aiśvaryamabhisaṃprāpto vimānamiva duṣkṛtī || 3-48-10||

RMY 3-48-11

कामस्वभावो यो यस्य न स शक्यः प्रमार्जितुम् ।
न हि दुष्टात्मनामार्य मा वसत्यालये चिरम् ॥ ३-४८-११॥
kāmasvabhāvo yo yasya na sa śakyaḥ pramārjitum |
na hi duṣṭātmanāmārya mā vasatyālaye ciram || 3-48-11||

RMY 3-48-12

विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः ।
नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि ॥ ३-४८-१२॥
viṣaye vā pure vā te yadā rāmo mahābalaḥ |
nāparādhyati dharmātmā kathaṃ tasyāparādhyasi || 3-48-12||

RMY 3-48-13

यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः ।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३-४८-१३॥
yadi śūrpaṇakhāhetorjanasthānagataḥ kharaḥ |
ativṛtto hataḥ pūrvaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 3-48-13||

RMY 3-48-14

अत्र ब्रूहि यथासत्यं को रामस्य व्यतिक्रमः ।
यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि ॥ ३-४८-१४॥
atra brūhi yathāsatyaṃ ko rāmasya vyatikramaḥ |
yasya tvaṃ lokanāthasya hṛtvā bhāryāṃ gamiṣyasi || 3-48-14||

RMY 3-48-15

क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा ।
दहेद्दहन भूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ३-४८-१५॥
kṣipraṃ visṛja vaidehīṃ mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā |
daheddahana bhūtena vṛtramindrāśaniryathā || 3-48-15||

RMY 3-48-16

सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे ।
ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि ॥ ३-४८-१६॥
sarpamāśīviṣaṃ baddhvā vastrānte nāvabudhyase |
grīvāyāṃ pratimuktaṃ ca kālapāśaṃ na paśyasi || 3-48-16||

RMY 3-48-17

स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् ।
तदन्नमुपभोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम् ॥ ३-४८-१७॥
sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naraṃ nāvasādayet |
tadannamupabhoktavyaṃ jīryate yadanāmayam || 3-48-17||

RMY 3-48-18

यत्कृत्वा न भवेद्धर्मो न कीर्तिर्न यशो भुवि ।
शरीरस्य भवेत्खेदः कस्तत्कर्म समाचरेत् ॥ ३-४८-१८॥
yatkṛtvā na bhaveddharmo na kīrtirna yaśo bhuvi |
śarīrasya bhavetkhedaḥ kastatkarma samācaret || 3-48-18||

RMY 3-48-19

षष्टिवर्षसहस्राणि मम जातस्य रावण ।
पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः ॥ ३-४८-१९॥
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi mama jātasya rāvaṇa |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ yathāvadanutiṣṭhataḥ || 3-48-19||

RMY 3-48-20

वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी ।
तथाप्यादाय वैदेहीं कुशली न गमिष्यसि ॥ ३-४८-२०॥
vṛddho'haṃ tvaṃ yuvā dhanvī sarathaḥ kavacī śarī |
tathāpyādāya vaidehīṃ kuśalī na gamiṣyasi || 3-48-20||

RMY 3-48-21

न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः ।
हेतुभिर्न्यायसंयुक्तैर्ध्रुवां वेदश्रुतीमिव ॥ ३-४८-२१॥
na śaktastvaṃ balāddhartuṃ vaidehīṃ mama paśyataḥ |
hetubhirnyāyasaṃyuktairdhruvāṃ vedaśrutīmiva || 3-48-21||

RMY 3-48-22

युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथापूर्वं खरस्तथा ॥ ३-४८-२२॥
yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathāpūrvaṃ kharastathā || 3-48-22||

RMY 3-48-23

असकृत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः ।
नचिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति ॥ ३-४८-२३॥
asakṛtsaṃyuge yena nihatā daityadānavāḥ |
nacirāccīravāsāstvāṃ rāmo yudhi vadhiṣyati || 3-48-23||

RMY 3-48-24

किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ ।
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः ॥ ३-४८-२४॥
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gatau dūraṃ nṛpātmajau |
kṣipraṃ tvaṃ naśyase nīca tayorbhīto na saṃśayaḥ || 3-48-24||

RMY 3-48-25

न हि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम् ।
सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महषीं प्रियाम् ॥ ३-४८-२५॥
na hi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhāmimām |
sītāṃ kamalapatrākṣīṃ rāmasya mahaṣīṃ priyām || 3-48-25||

RMY 3-48-26

अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः ।
जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च ॥ ३-४८-२६॥
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ priyaṃ tasya mahātmanaḥ |
jīvitenāpi rāmasya tathā daśarathasya ca || 3-48-26||

RMY 3-48-27

तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण ।
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर ।
वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात् ॥ ३-४८-२७॥
tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtaṃ paśya rāvaṇa |
yuddhātithyaṃ pradāsyāmi yathāprāṇaṃ niśācara |
vṛntādiva phalaṃ tvāṃ tu pātayeyaṃ rathottamāt || 3-48-27||

Sarga: 49/71 (40)

RMY 3-49-1

इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा ।
क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः ॥ ३-४९-१॥
ityuktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā |
kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejurviṃśatidṛṣṭayaḥ || 3-49-1||

RMY 3-49-2

संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ ३-४९-२॥
saṃraktanayanaḥ kopāttaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
rākṣasendro'bhidudrāva patagendramamarṣaṇaḥ || 3-49-2||

RMY 3-49-3

स संप्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महावने ।
बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ ३-४९-३॥
sa saṃprahārastumulastayostasminmahāvane |
babhūva vātoddhatayormeghayorgagane yathā || 3-49-3||

RMY 3-49-4

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा ।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ३-४९-४॥
tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayostadā |
sapakṣayormālyavatormahāparvatayoriva || 3-49-4||

RMY 3-49-5

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलः ॥ ३-४९-५॥
tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
abhyavarṣanmahāghorairgṛdhrarājaṃ mahābalaḥ || 3-49-5||

RMY 3-49-6

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः ।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ३-४९-६॥
sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ |
jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge || 3-49-6||

RMY 3-49-7

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः ।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः ॥ ३-४९-७॥
tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ |
cakāra bahudhā gātre vraṇānpatagasattamaḥ || 3-49-7||

RMY 3-49-8

अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान् ।
मृत्युदण्डनिभान्घोराञ्शत्रुमर्दनकाङ्क्षया ॥ ३-४९-८॥
atha krodhāddaśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān |
mṛtyudaṇḍanibhānghorāñśatrumardanakāṅkṣayā || 3-49-8||

RMY 3-49-9

स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः ।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ३-४९-९॥
sa tairbāṇairmahāvīryaḥ pūrṇamuktairajihmagaiḥ |
bibheda niśitaistīkṣṇairgṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ || 3-49-9||

RMY 3-49-10

स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम् ।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान्राक्षसं समभिद्रवत् ॥ ३-४९-१०॥
sa rākṣasarathe paśyañjānakīṃ bāṣpalocanām |
acintayitvā bāṇāṃstānrākṣasaṃ samabhidravat || 3-49-10||

RMY 3-49-11

ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः ॥ ३-४९-११॥
tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ || 3-49-11||

RMY 3-49-12

तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत्पतगेश्वरः ॥ ३-४९-१२॥
taccāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram |
pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunotpatageśvaraḥ || 3-49-12||

RMY 3-49-13

काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान् ।
तांश्चास्य जवसंपन्नाञ्जघान समरे बली ॥ ३-४९-१३॥
kāñcanoraśchadāndivyānpiśācavadanānkharān |
tāṃścāsya javasaṃpannāñjaghāna samare balī || 3-49-13||

RMY 3-49-14

वरं त्रिवेणुसंपन्नं कामगं पावकार्चिषम् ।
मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ।
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह ॥ ३-४९-१४॥
varaṃ triveṇusaṃpannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam |
maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham |
pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha || 3-49-14||

RMY 3-49-15

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ ३-४९-१५॥
sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ || 3-49-15||

RMY 3-49-16

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् ।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ ३-४९-१६॥
dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam |
sādhu sādhviti bhūtāni gṛdhrarājamapūjayan || 3-49-16||

RMY 3-49-17

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् ।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ ३-४९-१७॥
pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam |
utpapāta punarhṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ || 3-49-17||

RMY 3-49-18

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् ।
गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३-४९-१८॥
taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām |
gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyuridamabravīt || 3-49-18||

RMY 3-49-19

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण ।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ ३-४९-१९॥
vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa |
alpabuddhe harasyenāṃ vadhāya khalu rakṣasām || 3-49-19||

RMY 3-49-20

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः ।
विषपानं पिबस्येतत्पिपासित इवोदकम् ॥ ३-४९-२०॥
samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ |
viṣapānaṃ pibasyetatpipāsita ivodakam || 3-49-20||

RMY 3-49-21

अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः ।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ ३-४९-२१॥
anubandhamajānantaḥ karmaṇāmavicakṣaṇāḥ |
śīghrameva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi || 3-49-21||

RMY 3-49-22

बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ ३-४९-२२॥
baddhastvaṃ kālapāśena kva gatastasya mokṣyase |
vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā || 3-49-22||

RMY 3-49-23

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ ३-४९-२३॥
na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |
dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau || 3-49-23||

RMY 3-49-24

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ३-४९-२४॥
yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam |
taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 3-49-24||

RMY 3-49-25

युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ ३-४९-२५॥
yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharastathā || 3-49-25||

RMY 3-49-26

परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥ ३-४९-२६॥
paretakāle puruṣo yatkarma pratipadyate |
vināśāyātmano'dharmyaṃ pratipanno'si karma tat || 3-49-26||

RMY 3-49-27

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत्पुमान् ।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि ॥ ३-४९-२७॥
pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tatpumān |
kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūrbhagavānapi || 3-49-27||

RMY 3-49-28

एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः ।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३-४९-२८॥
evamuktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyustasya rakṣasaḥ |
nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān || 3-49-28||

RMY 3-49-29

तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विरराद समन्ततः ।
अधिरूढो गजारोहि यथा स्याद्दुष्टवारणम् ॥ ३-४९-२९॥
taṃ gṛhītvā nakhaistīkṣṇairvirarāda samantataḥ |
adhirūḍho gajārohi yathā syādduṣṭavāraṇam || 3-49-29||

RMY 3-49-30

विरराद नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३-४९-३०॥
virarāda nakhairasya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan |
keśāṃścotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ || 3-49-30||

RMY 3-49-31

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः ।
अमर्षस्फुरितौष्ठः सन्प्राकम्पत स राक्षसः ॥ ३-४९-३१॥
sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhurmuhuḥ |
amarṣasphuritauṣṭhaḥ sanprākampata sa rākṣasaḥ || 3-49-31||

RMY 3-49-32

संपरिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः ।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः ॥ ३-४९-३२॥
saṃpariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ |
talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ || 3-49-32||

RMY 3-49-33

जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः ।
वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिंदमः ॥ ३-४९-३३॥
jaṭāyustamatikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ |
vāmabāhūndaśa tadā vyapāharadariṃdamaḥ || 3-49-33||

RMY 3-49-34

ततः क्रुद्धो दशक्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान् ।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ३-४९-३४॥
tataḥ kruddho daśakrīvaḥ sītāmutsṛjya vīryavān |
muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājamapothayat || 3-49-34||

RMY 3-49-35

ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ३-४९-३५॥
tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca || 3-49-35||

RMY 3-49-36

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थेऽथ रावणः ।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत् ॥ ३-४९-३६॥
tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe'tha rāvaṇaḥ |
pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgamuddhṛtya so'cchinat || 3-49-36||

RMY 3-49-37

स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
निपपात हतो गृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ३-४९-३७॥
sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā |
nipapāta hato gṛdhro dharaṇyāmalpajīvitaḥ || 3-49-37||

RMY 3-49-38

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ३-४९-३८॥
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
abhyadhāvata vaidehī svabandhumiva duḥkhitā || 3-49-38||

RMY 3-49-39

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ३-४९-३९॥
taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskamudāravīryam |
dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntamivāgnidāvam || 3-49-39||

RMY 3-49-40

ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ३-४९-४०॥
tatastu taṃ patrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam |
punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā || 3-49-40||

Sarga: 50/71 (42)

RMY 3-50-1

तमल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः ।
ददर्श गृध्रं पतितं समीपे राघवाश्रमात् ॥ ३-५०-१॥
tamalpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ |
dadarśa gṛdhraṃ patitaṃ samīpe rāghavāśramāt || 3-50-1||

RMY 3-50-2

सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम् ।
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ॥ ३-५०-२॥
sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena samīkṣya tam |
gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā || 3-50-2||

RMY 3-50-3

निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम् ।
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥ ३-५०-३॥
nimittaṃ lakṣaṇajñānaṃ śakunisvaradarśanam |
avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ pratidṛśyate || 3-50-3||

RMY 3-50-4

न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मजः ।
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥ ३-५०-४॥
na nūnaṃ rāma jānāsi mahadvyasanamātmajaḥ |
dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ || 3-50-4||

RMY 3-50-5

त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना ।
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके ॥ ३-५०-५॥
trāhi māmadya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā |
susaṃtrastā samākrandacchṛṇvatāṃ tu yathāntike || 3-50-5||

RMY 3-50-6

तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत् ।
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-५०-६॥
tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīmanāthavat |
abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-50-6||

RMY 3-50-7

तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान् ।
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन्राक्षसाधिपः ॥ ३-५०-७॥
tāṃ latāmiva veṣṭantīmāliṅgantīṃ mahādrumān |
muñca muñceti bahuśaḥ pravadanrākṣasādhipaḥ || 3-50-7||

RMY 3-50-8

क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने ।
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः ॥ ३-५०-८॥
krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane |
jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ || 3-50-8||

RMY 3-50-9

प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम् ।
जगत्सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम् ॥ ३-५०-९॥
pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram |
jagatsarvamamaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam || 3-50-9||

RMY 3-50-10

दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा ।
कृतं कार्यमिति श्रीमान्व्याजहार पितामहः ॥ ३-५०-१०॥
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā |
kṛtaṃ kāryamiti śrīmānvyājahāra pitāmahaḥ || 3-50-10||

RMY 3-50-11

प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः ।
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः ॥ ३-५०-११॥
prahṛṣṭā vyathitāścāsansarve te paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ || 3-50-11||

RMY 3-50-12

स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च ।
जगामाकाशमादाय रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-५०-१२॥
sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca |
jagāmākāśamādāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-50-12||

RMY 3-50-13

तप्ताभरणसर्वाङ्गी पीतकौशेयवासनी ।
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ३-५०-१३॥
taptābharaṇasarvāṅgī pītakauśeyavāsanī |
rarāja rājaputrī tu vidyutsaudāmanī yathā || 3-50-13||

RMY 3-50-14

उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः ।
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप इवाग्निना ॥ ३-५०-१४॥
uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ |
adhikaṃ paribabhrāja girirdīpa ivāgninā || 3-50-14||

RMY 3-50-15

तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च ।
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥ ३-५०-१५॥
tasyāḥ paramakalyāṇyāstāmrāṇi surabhīṇi ca |
padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam || 3-50-15||

RMY 3-50-16

तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम् ।
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे ॥ ३-५०-१६॥
tasyāḥ kauśeyamuddhūtamākāśe kanakaprabham |
babhau cādityarāgeṇa tāmramabhramivātape || 3-50-16||

RMY 3-50-17

तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् ।
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम् ॥ ३-५०-१७॥
tasyāstadvimalaṃ vaktramākāśe rāvaṇāṅkagam |
na rarāja vinā rāmaṃ vinālamiva paṅkajam || 3-50-17||

RMY 3-50-18

बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः ।
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम् ।
शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम् ॥ ३-५०-१८॥
babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ |
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābhamavraṇam |
śuklaiḥ suvimalairdantaiḥ prabhāvadbhiralaṃkṛtam || 3-50-18||

RMY 3-50-19

रुदितं व्यपमृष्टास्त्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम् ।
सुनासं चारुताम्रौष्ठमाकाषे हाटकप्रभम् ॥ ३-५०-१९॥
ruditaṃ vyapamṛṣṭāstraṃ candravatpriyadarśanam |
sunāsaṃ cārutāmrauṣṭhamākāṣe hāṭakaprabham || 3-50-19||

RMY 3-50-20

राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद्वचनं शुभम् ।
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥ ३-५०-२०॥
rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyāstadvacanaṃ śubham |
śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ || 3-50-20||

RMY 3-50-21

सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम् ।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिमिवाश्रिता ॥ ३-५०-२१॥
sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam |
śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇimivāśritā || 3-50-21||

RMY 3-50-22

सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा ।
विद्युद्घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥ ३-५०-२२॥
sā padmagaurī hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā |
vidyudghanamivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā || 3-50-22||

RMY 3-50-23

तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः ।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥ ३-५०-२३॥
tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣasādhipaḥ |
babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ || 3-50-23||

RMY 3-50-24

उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले ॥ ३-५०-२४॥
uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale || 3-50-24||

RMY 3-50-25

सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत ॥ ३-५०-२५॥
sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
samādhūtā daśagrīvaṃ punarevābhyavartata || 3-50-25||

RMY 3-50-26

अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् ।
नक्षत्रमालाविमला मेरुं नगमिवोत्तमम् ॥ ३-५०-२६॥
abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam |
nakṣatramālāvimalā meruṃ nagamivottamam || 3-50-26||

RMY 3-50-27

चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् ।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात मधुरस्वनम् ॥ ३-५०-२७॥
caraṇānnūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam |
vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta madhurasvanam || 3-50-27||

RMY 3-50-28

तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम् ।
प्राशोभयत वैदेही गजं कष्येव काञ्चनी ॥ ३-५०-२८॥
tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram |
prāśobhayata vaidehī gajaṃ kaṣyeva kāñcanī || 3-50-28||

RMY 3-50-29

तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा ।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः ॥ ३-५०-२९॥
tāṃ maholkāmivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā |
jahārākāśamāviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ || 3-50-29||

RMY 3-50-30

तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले ।
सघोषाण्यवकीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात् ॥ ३-५०-३०॥
tasyāstānyagnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale |
saghoṣāṇyavakīryanta kṣīṇāstārā ivāmbarāt || 3-50-30||

RMY 3-50-31

तस्याः स्तनान्तराद्भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः ।
वैदेह्या निपतन्भाति गङ्गेव गगनाच्च्युता ॥ ३-५०-३१॥
tasyāḥ stanāntarādbhraṣṭo hārastārādhipadyutiḥ |
vaidehyā nipatanbhāti gaṅgeva gaganāccyutā || 3-50-31||

RMY 3-50-32

उत्पात वाताभिहता नानाद्विज गणायुताः ।
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः ॥ ३-५०-३२॥
utpāta vātābhihatā nānādvija gaṇāyutāḥ |
mā bhairiti vidhūtāgrā vyājahruriva pādapāḥ || 3-50-32||

RMY 3-50-33

नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजले चराः ।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥ ३-५०-३३॥
nalinyo dhvastakamalāstrastamīnajale carāḥ |
sakhīmiva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm || 3-50-33||

RMY 3-50-34

समन्तादभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः ।
अन्वधावंस्तदा रोषात्सीताच्छायानुगामिनः ॥ ३-५०-३४॥
samantādabhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ |
anvadhāvaṃstadā roṣātsītācchāyānugāminaḥ || 3-50-34||

RMY 3-50-35

जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहवः ।
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥ ३-५०-३५॥
jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgairucchritabāhavaḥ |
sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ || 3-50-35||

RMY 3-50-36

ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः ।
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत्पाण्डुरमण्डलः ॥ ३-५०-३६॥
hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ |
pravidhvastaprabhaḥ śrīmānāsītpāṇḍuramaṇḍalaḥ || 3-50-36||

RMY 3-50-37

नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता ।
यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः ॥ ३-५०-३७॥
nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā |
yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-50-37||

RMY 3-50-38

इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन् ।
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः ॥ ३-५०-३८॥
iti sarvāṇi bhūtāni gaṇaśaḥ paryadevayan |
vitrastakā dīnamukhā rurudurmṛgapotakāḥ || 3-50-38||

RMY 3-50-39

उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैरास्रपाताविलेक्षणाः ।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः ॥ ३-५०-३९॥
udvīkṣyodvīkṣya nayanairāsrapātāvilekṣaṇāḥ |
supravepitagātrāśca babhūvurvanadevatāḥ || 3-50-39||

RMY 3-50-40

विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम् ।
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥ ३-५०-४०॥
vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām |
tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām || 3-50-40||

RMY 3-50-41

अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम् ।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् ।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥ ३-५०-४१॥
avekṣamāṇāṃ bahuṣo vaidehīṃ dharaṇītalam |
sa tāmākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām |
jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinām || 3-50-41||

RMY 3-50-42

ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली ।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥ ३-५०-४२॥
tatastu sā cārudatī śucismitā vinākṛtā bandhujanena maithilī |
apaśyatī rāghavalakṣmaṇāvubhau vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā || 3-50-42||

Sarga: 51/71 (25)

RMY 3-51-1

खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा ।
दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी ॥ ३-५१-१॥
khamutpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā maithilī janakātmajā |
duḥkhitā paramodvignā bhaye mahati vartinī || 3-51-1||

RMY 3-51-2

रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम् ।
रुदती करुणं सीता ह्रियमाणेदमब्रवीत् ॥ ३-५१-२॥
roṣarodanatāmrākṣī bhīmākṣaṃ rākṣasādhipam |
rudatī karuṇaṃ sītā hriyamāṇedamabravīt || 3-51-2||

RMY 3-51-3

न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण ।
ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे ॥ ३-५१-३॥
na vyapatrapase nīca karmaṇānena rāvaṇa |
jñātvā virahitāṃ yo māṃ corayitvā palāyase || 3-51-3||

RMY 3-51-4

त्वयैव नूनं दुष्टात्मन्भीरुणा हर्तुमिच्छता ।
ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया ।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽप्ययं विनिपातितः ॥ ३-५१-४॥
tvayaiva nūnaṃ duṣṭātmanbhīruṇā hartumicchatā |
mamāpavāhito bhartā mṛgarūpeṇa māyayā |
yo hi māmudyatastrātuṃ so'pyayaṃ vinipātitaḥ || 3-51-4||

RMY 3-51-5

परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम ।
विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्ति जिता त्वया ॥ ३-५१-५॥
paramaṃ khalu te vīryaṃ dṛśyate rākṣasādhama |
viśrāvya nāmadheyaṃ hi yuddhe nāsti jitā tvayā || 3-51-5||

RMY 3-51-6

ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे ।
स्त्रियाश्च हरणं नीच रहिते च परस्य च ॥ ३-५१-६॥
īdṛśaṃ garhitaṃ karma kathaṃ kṛtvā na lajjase |
striyāśca haraṇaṃ nīca rahite ca parasya ca || 3-51-6||

RMY 3-51-7

कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् ।
सुनृशंसमधर्मिष्ठं तव शौण्डीर्यमानिनः ॥ ३-५१-७॥
kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam |
sunṛśaṃsamadharmiṣṭhaṃ tava śauṇḍīryamāninaḥ || 3-51-7||

RMY 3-51-8

धिक्ते शौर्यं च सत्त्वं च यत्त्वया कथितं तदा ।
कुलाक्रोशकरं लोके धिक्ते चारित्रमीदृशम् ॥ ३-५१-८॥
dhikte śauryaṃ ca sattvaṃ ca yattvayā kathitaṃ tadā |
kulākrośakaraṃ loke dhikte cāritramīdṛśam || 3-51-8||

RMY 3-51-9

किं शक्यं कर्तुमेवं हि यज्जवेनैव धावसि ।
मुहूर्तमपि तिष्ठस्व न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ३-५१-९॥
kiṃ śakyaṃ kartumevaṃ hi yajjavenaiva dhāvasi |
muhūrtamapi tiṣṭhasva na jīvanpratiyāsyasi || 3-51-9||

RMY 3-51-10

न हि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः ।
ससैन्योऽपि समर्तःस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ ३-५१-१०॥
na hi cakṣuḥpathaṃ prāpya tayoḥ pārthivaputrayoḥ |
sasainyo'pi samartaḥstvaṃ muhūrtamapi jīvitum || 3-51-10||

RMY 3-51-11

न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथंचन ।
वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः ॥ ३-५१-११॥
na tvaṃ tayoḥ śarasparśaṃ soḍhuṃ śaktaḥ kathaṃcana |
vane prajvalitasyeva sparśamagnervihaṃgamaḥ || 3-51-11||

RMY 3-51-12

साधु कृत्वात्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण ।
मत्प्रधर्षणरुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिर्मम ।
विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि ॥ ३-५१-१२॥
sādhu kṛtvātmanaḥ pathyaṃ sādhu māṃ muñca rāvaṇa |
matpradharṣaṇaruṣṭo hi bhrātrā saha patirmama |
vidhāsyati vināśāya tvaṃ māṃ yadi na muñcasi || 3-51-12||

RMY 3-51-13

येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि ।
व्यवसायः स ते नीच भविष्यति निरर्थकः ॥ ३-५१-१३॥
yena tvaṃ vyavasāyena balānmāṃ hartumicchasi |
vyavasāyaḥ sa te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ || 3-51-13||

RMY 3-51-14

न ह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम् ।
उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान्धारयितुं चिरम् ॥ ३-५१-१४॥
na hyahaṃ tamapaśyantī bhartāraṃ vibudhopamam |
utsahe śatruvaśagā prāṇāndhārayituṃ ciram || 3-51-14||

RMY 3-51-15

न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे ।
मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते ॥ ३-५१-१५॥
na nūnaṃ cātmanaḥ śreyaḥ pathyaṃ vā samavekṣase |
mṛtyukāle yathā martyo viparītāni sevate || 3-51-15||

RMY 3-51-16

मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते ।
पश्यामीव हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम् ॥ ३-५१-१६॥
mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yatpathyaṃ tanna rocate |
paśyāmīva hi kaṇṭhe tvāṃ kālapāśāvapāśitam || 3-51-16||

RMY 3-51-17

यथा चास्मिन्भयस्थाने न बिभेषे दशानन ।
व्यक्तं हिरण्मयान्हि त्वं संपश्यसि महीरुहान् ॥ ३-५१-१७॥
yathā cāsminbhayasthāne na bibheṣe daśānana |
vyaktaṃ hiraṇmayānhi tvaṃ saṃpaśyasi mahīruhān || 3-51-17||

RMY 3-51-18

नदीं वैरतणीं घोरां रुधिरौघनिवाहिनीम् ।
खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण ॥ ३-५१-१८॥
nadīṃ vairataṇīṃ ghorāṃ rudhiraughanivāhinīm |
khaḍgapatravanaṃ caiva bhīmaṃ paśyasi rāvaṇa || 3-51-18||

RMY 3-51-19

तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम् ।
द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम् ॥ ३-५१-१९॥
taptakāñcanapuṣpāṃ ca vaidūryapravaracchadām |
drakṣyase śālmalīṃ tīkṣṇāmāyasaiḥ kaṇṭakaiścitām || 3-51-19||

RMY 3-51-20

न हि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः ।
धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृणः ॥ ३-५१-२०॥
na hi tvamīdṛśaṃ kṛtvā tasyālīkaṃ mahātmanaḥ |
dhārituṃ śakṣyasi ciraṃ viṣaṃ pītveva nirghṛṇaḥ || 3-51-20||

RMY 3-51-21

बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण ।
क्व गतो लप्स्यसे शर्म भर्तुर्मम महात्मनः ॥ ३-५१-२१॥
baddhastvaṃ kālapāśena durnivāreṇa rāvaṇa |
kva gato lapsyase śarma bharturmama mahātmanaḥ || 3-51-21||

RMY 3-51-22

निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे ।
राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश ॥ ३-५१-२२॥
nimeṣāntaramātreṇa vinā bhrātaramāhave |
rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa || 3-51-22||

RMY 3-51-23

स कथं राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली ।
न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम् ॥ ३-५१-२३॥
sa kathaṃ rāghavo vīraḥ sarvāstrakuśalo balī |
na tvāṃ hanyāccharaistīkṣṇairiṣṭabhāryāpahāriṇam || 3-51-23||

RMY 3-51-24

एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा ।
भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह ॥ ३-५१-२४॥
etaccānyacca paruṣaṃ vaidehī rāvaṇāṅkagā |
bhayaśokasamāviṣṭā karuṇaṃ vilalāpa ha || 3-51-24||

RMY 3-51-25

तथा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विललाप पूर्वं करुणं च भामिनीम् ।
जहार पापस्तरुणीं विवेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुम् ॥ ३-५१-२५॥
tathā bhṛśārtāṃ bahu caiva bhāṣiṇīṃ vilalāpa pūrvaṃ karuṇaṃ ca bhāminīm |
jahāra pāpastaruṇīṃ viveṣṭatīṃ nṛpātmajāmāgatagātravepathum || 3-51-25||

Sarga: 52/71 (29)

RMY 3-52-1

ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती ।
ददर्श गिरिशृङ्गस्थान्पञ्चवानरपुंगवान् ॥ ३-५२-१॥
hriyamāṇā tu vaidehī kaṃcinnāthamapaśyatī |
dadarśa giriśṛṅgasthānpañcavānarapuṃgavān || 3-52-1||

RMY 3-52-2

तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् ।
उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च ।
मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति मैथिली ॥ ३-५२-२॥
teṣāṃ madhye viśālākṣī kauśeyaṃ kanakaprabham |
uttarīyaṃ varārohā śubhānyābharaṇāni ca |
mumoca yadi rāmāya śaṃseyuriti maithilī || 3-52-2||

RMY 3-52-3

वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये विनिक्षिप्तं सभूषणम् ।
संभ्रमात्तु दशग्रीवस्तत्कर्म न च बुद्धिवान् ॥ ३-५२-३॥
vastramutsṛjya tanmadhye vinikṣiptaṃ sabhūṣaṇam |
saṃbhramāttu daśagrīvastatkarma na ca buddhivān || 3-52-3||

RMY 3-52-4

पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव ।
विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरर्षभाः ॥ ३-५२-४॥
piṅgākṣāstāṃ viśālākṣīṃ netrairanimiṣairiva |
vikrośantīṃ tadā sītāṃ dadṛśurvānararṣabhāḥ || 3-52-4||

RMY 3-52-5

स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम् ।
जगाम रुदतीं गृह्य मैथिलीं राक्षसेश्वरः ॥ ३-५२-५॥
sa ca pampāmatikramya laṅkāmabhimukhaḥ purīm |
jagāma rudatīṃ gṛhya maithilīṃ rākṣaseśvaraḥ || 3-52-5||

RMY 3-52-6

तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः ।
उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ॥ ३-५२-६॥
tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyumātmanaḥ |
utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām || 3-52-6||

RMY 3-52-7

वनानि सरितः शैलान्सरांसि च विहायसा ।
स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः ॥ ३-५२-७॥
vanāni saritaḥ śailānsarāṃsi ca vihāyasā |
sa kṣipraṃ samatīyāya śaraścāpādiva cyutaḥ || 3-52-7||

RMY 3-52-8

तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम् ।
सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम् ॥ ३-५२-८॥
timinakraniketaṃ tu varuṇālayamakṣayam |
saritāṃ śaraṇaṃ gatvā samatīyāya sāgaram || 3-52-8||

RMY 3-52-9

संभ्रमात्परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः ।
वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः ॥ ३-५२-९॥
saṃbhramātparivṛttormī ruddhamīnamahoragaḥ |
vaidehyāṃ hriyamāṇāyāṃ babhūva varuṇālayaḥ || 3-52-9||

RMY 3-52-10

अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा ।
एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तदाब्रुवन् ॥ ३-५२-१०॥
antarikṣagatā vācaḥ sasṛjuścāraṇāstadā |
etadanto daśagrīva iti siddhāstadābruvan || 3-52-10||

RMY 3-52-11

स तु सीतां विवेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः ॥ ३-५२-११॥
sa tu sītāṃ viveṣṭantīmaṅkenādāya rāvaṇaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyumātmanaḥ || 3-52-11||

RMY 3-52-12

सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् ।
संरूढकक्ष्या बहुलं स्वमन्तःपुरमाविशत् ॥ ३-५२-१२॥
so'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām |
saṃrūḍhakakṣyā bahulaṃ svamantaḥpuramāviśat || 3-52-12||

RMY 3-52-13

तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहपरायणाम् ।
निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम् ॥ ३-५२-१३॥
tatra tāmasitāpāṅgīṃ śokamohaparāyaṇām |
nidadhe rāvaṇaḥ sītāṃ mayo māyāmivāsurīm || 3-52-13||

RMY 3-52-14

अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः ।
यथा नैनां पुमान्स्त्री वा सीतां पश्यत्यसंमतः ॥ ३-५२-१४॥
abravīcca daśagrīvaḥ piśācīrghoradarśanāḥ |
yathā naināṃ pumānstrī vā sītāṃ paśyatyasaṃmataḥ || 3-52-14||

RMY 3-52-15

मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च ।
यद्यदिच्छेत्तदेवास्या देयं मच्छन्दतो यथा ॥ ३-५२-१५॥
muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇyābharaṇāni ca |
yadyadicchettadevāsyā deyaṃ macchandato yathā || 3-52-15||

RMY 3-52-16

या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किंचिदप्रियम् ।
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानान्न तस्या जीवितं प्रियम् ॥ ३-५२-१६॥
yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃcidapriyam |
ajñānādyadi vā jñānānna tasyā jīvitaṃ priyam || 3-52-16||

RMY 3-52-17

तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्किं कृत्यमिति चिन्तयन् ।
ददर्शाष्टौ महावीर्यान्राक्षसान्पिशिताशनान् ॥ ३-५२-१७॥
tathoktvā rākṣasīstāstu rākṣasendraḥ pratāpavān |
niṣkramyāntaḥpurāttasmātkiṃ kṛtyamiti cintayan |
dadarśāṣṭau mahāvīryānrākṣasānpiśitāśanān || 3-52-17||

RMY 3-52-18

स तान्दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः ।
उवाचैतानिदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः ॥ ३-५२-१८॥
sa tāndṛṣṭvā mahāvīryo varadānena mohitaḥ |
uvācaitānidaṃ vākyaṃ praśasya balavīryataḥ || 3-52-18||

RMY 3-52-19

नानाप्रहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः ।
जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् ॥ ३-५२-१९॥
nānāpraharaṇāḥ kṣipramito gacchata satvarāḥ |
janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam || 3-52-19||

RMY 3-52-20

तत्रोष्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे ।
पौरुषं बलमाश्रित्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः ॥ ३-५२-२०॥
tatroṣyatāṃ janasthāne śūnye nihatarākṣase |
pauruṣaṃ balamāśritya trāsamutsṛjya dūrataḥ || 3-52-20||

RMY 3-52-21

बलं हि सुमहद्यन्मे जनस्थाने निवेशितम् ।
सदूषणखरं युद्धे हतं तद्रामसायकैः ॥ ३-५२-२१॥
balaṃ hi sumahadyanme janasthāne niveśitam |
sadūṣaṇakharaṃ yuddhe hataṃ tadrāmasāyakaiḥ || 3-52-21||

RMY 3-52-22

ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते ।
वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम् ॥ ३-५२-२२॥
tataḥ krodho mamāpūrvo dhairyasyopari vardhate |
vairaṃ ca sumahajjātaṃ rāmaṃ prati sudāruṇam || 3-52-22||

RMY 3-52-23

निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरमहं रिपोः ।
न हि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्वा संयुगे रिपुम् ॥ ३-५२-२३॥
niryātayitumicchāmi tacca vairamahaṃ ripoḥ |
na hi lapsyāmyahaṃ nidrāmahatvā saṃyuge ripum || 3-52-23||

RMY 3-52-24

तं त्विदानीमहं हत्वा खरदूषणघातिनम् ।
रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः ॥ ३-५२-२४॥
taṃ tvidānīmahaṃ hatvā kharadūṣaṇaghātinam |
rāmaṃ śarmopalapsyāmi dhanaṃ labdhveva nirdhanaḥ || 3-52-24||

RMY 3-52-25

जनस्थाने वसद्भिस्तु भवद्भी राममाश्रिता ।
प्रवृत्तिरुपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः ॥ ३-५२-२५॥
janasthāne vasadbhistu bhavadbhī rāmamāśritā |
pravṛttirupanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ || 3-52-25||

RMY 3-52-26

अप्रमादाच्च गन्तव्यं सर्वैरेव निशाचरैः ।
कर्तव्यश्च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति ॥ ३-५२-२६॥
apramādācca gantavyaṃ sarvaireva niśācaraiḥ |
kartavyaśca sadā yatno rāghavasya vadhaṃ prati || 3-52-26||

RMY 3-52-27

युष्माकं हि बलज्ञोऽहं बहुशो रणमूर्धनि ।
अतश्चास्मिञ्जनस्थाने मया यूयं नियोजिताः ॥ ३-५२-२७॥
yuṣmākaṃ hi balajño'haṃ bahuśo raṇamūrdhani |
ataścāsmiñjanasthāne mayā yūyaṃ niyojitāḥ || 3-52-27||

RMY 3-52-28

ततः प्रियं वाक्यमुपेत्य राक्षसा महार्थमष्टावभिवाद्य रावणम् ।
विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे यतो जनस्थानमलक्ष्यदर्शनाः ॥ ३-५२-२८॥
tataḥ priyaṃ vākyamupetya rākṣasā mahārthamaṣṭāvabhivādya rāvaṇam |
vihāya laṅkāṃ sahitāḥ pratasthire yato janasthānamalakṣyadarśanāḥ || 3-52-28||

RMY 3-52-29

ततस्तु सीतामुपलभ्य रावणः सुसंप्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् ।
प्रसज्य रामेण च वैरमुत्तमं बभूव मोहान्मुदितः स राक्षसः ॥ ३-५२-२९॥
tatastu sītāmupalabhya rāvaṇaḥ susaṃprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm |
prasajya rāmeṇa ca vairamuttamaṃ babhūva mohānmuditaḥ sa rākṣasaḥ || 3-52-29||

Sarga: 53/71 (35)

RMY 3-53-1

संदिश्य राक्षसान्घोरान्रावणोऽष्टौ महाबलान् ।
आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात्कृतकृत्यममन्यत ॥ ३-५३-१॥
saṃdiśya rākṣasānghorānrāvaṇo'ṣṭau mahābalān |
ātmānaṃ buddhivaiklavyātkṛtakṛtyamamanyata || 3-53-1||

RMY 3-53-2

स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः ।
प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् ॥ ३-५३-२॥
sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇasamarpitaḥ |
praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭumabhitvaran || 3-53-2||

RMY 3-53-3

स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः ।
अपश्यद्राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणम् ॥ ३-५३-३॥
sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
apaśyadrākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇam || 3-53-3||

RMY 3-53-4

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम् ।
वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे ॥ ३-५३-४॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārāvapīḍitām |
vāyuvegairivākrāntāṃ majjantīṃ nāvamarṇave || 3-53-4||

RMY 3-53-5

मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम् ।
अधोमुखमुखीं दीनामभ्येत्य च निशाचरः ॥ ३-५३-५॥
mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhirivāvṛtām |
adhomukhamukhīṃ dīnāmabhyetya ca niśācaraḥ || 3-53-5||

RMY 3-53-6

तां तु शोकवशां दीनामवशां राक्षसाधिपः ।
स बलाद्दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम् ॥ ३-५३-६॥
tāṃ tu śokavaśāṃ dīnāmavaśāṃ rākṣasādhipaḥ |
sa balāddarśayāmāsa gṛhaṃ devagṛhopamam || 3-53-6||

RMY 3-53-7

हर्म्यप्रासादसंबधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् ।
नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम् ॥ ३-५३-७॥
harmyaprāsādasaṃbadhaṃ strīsahasraniṣevitam |
nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāratnasamanvitam || 3-53-7||

RMY 3-53-8

काञ्चनैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैस्तथा ।
वज्रवैदूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोहरैः ॥ ३-५३-८॥
kāñcanaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājataistathā |
vajravaidūryacitraiśca stambhairdṛṣṭimanoharaiḥ || 3-53-8||

RMY 3-53-9

दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं तप्तकाञ्चनतोरणम् ।
सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह ॥ ३-५३-९॥
divyadundubhinirhrādaṃ taptakāñcanatoraṇam |
sopānaṃ kāñcanaṃ citramāruroha tayā saha || 3-53-9||

RMY 3-53-10

दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः ।
हेमजालावृताश्चासंस्तत्र प्रासादपङ्क्तयः ॥ ३-५३-१०॥
dāntakā rājatāścaiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ |
hemajālāvṛtāścāsaṃstatra prāsādapaṅktayaḥ || 3-53-10||

RMY 3-53-11

सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः ।
दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥ ३-५३-११॥
sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ |
daśagrīvaḥ svabhavane prādarśayata maithilīm || 3-53-11||

RMY 3-53-12

दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानापुष्पसमावृताः ।
रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम् ॥ ३-५३-१२॥
dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca nānāpuṣpasamāvṛtāḥ |
rāvaṇo darśayāmāsa sītāṃ śokaparāyaṇām || 3-53-12||

RMY 3-53-13

दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् ।
उवाच वाक्यं पापात्मा रावणो जनकात्मजाम् ॥ ३-५३-१३॥
darśayitvā tu vaidehīṃ kṛtsnaṃ tadbhavanottamam |
uvāca vākyaṃ pāpātmā rāvaṇo janakātmajām || 3-53-13||

RMY 3-53-14

दशराक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः ।
वर्जयित्वा जरा वृद्धान्बालांश्च रजनीचरान् ॥ ३-५३-१४॥
daśarākṣasakoṭyaśca dvāviṃśatirathāparāḥ |
varjayitvā jarā vṛddhānbālāṃśca rajanīcarān || 3-53-14||

RMY 3-53-15

तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् ।
सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरःसरम् ॥ ३-५३-१५॥
teṣāṃ prabhurahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām |
sahasramekamekasya mama kāryapuraḥsaram || 3-53-15||

RMY 3-53-16

यदिदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी ॥ ३-५३-१६॥
yadidaṃ rājyatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇairgarīyasī || 3-53-16||

RMY 3-53-17

बहूनां स्त्रीसहस्राणां मम योऽसौ परिग्रहः ।
तासां त्वमीश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये ॥ ३-५३-१७॥
bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ mama yo'sau parigrahaḥ |
tāsāṃ tvamīśvarī sīte mama bhāryā bhava priye || 3-53-17||

RMY 3-53-18

साधु किं तेऽन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम ।
भजस्व माभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३-५३-१८॥
sādhu kiṃ te'nyayā buddhyā rocayasva vaco mama |
bhajasva mābhitaptasya prasādaṃ kartumarhasi || 3-53-18||

RMY 3-53-19

परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना ।
नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ३-५३-१९॥
parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā |
neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 3-53-19||

RMY 3-53-20

न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु ।
अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥ ३-५३-२०॥
na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu narṣiṣu |
ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet || 3-53-20||

RMY 3-53-21

राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा ।
किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा ॥ ३-५३-२१॥
rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā |
kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā || 3-53-21||

RMY 3-53-22

भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव ।
यौवनं ह्यध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह ॥ ३-५३-२२॥
bhajasva sīte māmeva bhartāhaṃ sadṛśastava |
yauvanaṃ hyadhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha || 3-53-22||

RMY 3-53-23

दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने ।
कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः ॥ ३-५३-२३॥
darśane mā kṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane |
kāsya śaktirihāgantumapi sīte manorathaiḥ || 3-53-23||

RMY 3-53-24

न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धं महाजवः ।
दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्ग्रहीतुं विमलां शिखाम् ॥ ३-५३-२४॥
na śakyo vāyurākāśe pāśairbaddhaṃ mahājavaḥ |
dīpyamānasya vāpyagnergrahītuṃ vimalāṃ śikhām || 3-53-24||

RMY 3-53-25

त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने ।
विक्रमेण नयेद्यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम् ॥ ३-५३-२५॥
trayāṇāmapi lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane |
vikrameṇa nayedyastvāṃ madbāhuparipālitām || 3-53-25||

RMY 3-53-26

लङ्कायां सुमहद्राज्यमिदं त्वमनुपालय ।
अभिषेकोदकक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् ॥ ३-५३-२६॥
laṅkāyāṃ sumahadrājyamidaṃ tvamanupālaya |
abhiṣekodakaklinnā tuṣṭā ca ramayasva mām || 3-53-26||

RMY 3-53-27

दुष्कृतं यत्पुरा कर्म वनवासेन तद्गतम् ।
यश्च ते सुकृतो धर्मस्तस्येह फलमाप्नुहि ॥ ३-५३-२७॥
duṣkṛtaṃ yatpurā karma vanavāsena tadgatam |
yaśca te sukṛto dharmastasyeha phalamāpnuhi || 3-53-27||

RMY 3-53-28

इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि ।
भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह ॥ ३-५३-२८॥
iha sarvāṇi mālyāni divyagandhāni maithili |
bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha || 3-53-28||

RMY 3-53-29

पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे ।
विमानं रमणीयं च तद्विमानं मनोजवम् ॥ ३-५३-२९॥
puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrāturvaiśravaṇasya me |
vimānaṃ ramaṇīyaṃ ca tadvimānaṃ manojavam || 3-53-29||

RMY 3-53-30

तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् ।
वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम् ॥ ३-५३-३०॥
tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham |
vadanaṃ padmasaṃkāśaṃ vimalaṃ cārudarśanam || 3-53-30||

RMY 3-53-31

शोकार्तं तु वरारोहे न भ्राजति वरानने ।
अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोप कृतेन ते ॥ ३-५३-३१॥
śokārtaṃ tu varārohe na bhrājati varānane |
alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopa kṛtena te || 3-53-31||

RMY 3-53-32

आर्षोऽयं दैवनिष्यन्दो यस्त्वामभिगमिष्यति ।
एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ॥ ३-५३-३२॥
ārṣo'yaṃ daivaniṣyando yastvāmabhigamiṣyati |
etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau || 3-53-32||

RMY 3-53-33

प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मि ते ।
नेमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः ॥ ३-५३-३३॥
prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso'hamasmi te |
nemāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ || 3-53-33||

RMY 3-53-34

न चापि रावणः कांचिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह ।
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ३-५३-३४॥
na cāpi rāvaṇaḥ kāṃcinmūrdhnā strīṃ praṇameta ha |
evamuktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām || 3-53-34||

RMY 3-53-35

कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते ॥ ३-५३-३५॥
kṛtāntavaśamāpanno mameyamiti manyate || 3-53-35||

Sarga: 54/71 (32)

RMY 3-54-1

सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्षिता ।
तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥ ३-५४-१॥
sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarṣitā |
tṛṇamantarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata || 3-54-1||

RMY 3-54-2

राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः ।
सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥ ३-५४-२॥
rājā daśaratho nāma dharmaseturivācalaḥ |
satyasandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ || 3-54-2||

RMY 3-54-3

रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम ॥ ३-५४-३॥
rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
dīrghabāhurviśālākṣo daivataṃ sa patirmama || 3-54-3||

RMY 3-54-4

इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणां हरिष्यति ॥ ३-५४-४॥
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā yaste prāṇāṃ hariṣyati || 3-54-4||

RMY 3-54-5

प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् ।
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ ३-५४-५॥
pratyakṣaṃ yadyahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt |
śayitā tvaṃ hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ || 3-54-5||

RMY 3-54-6

य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः ।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ ३-५४-६॥
ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ |
rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā || 3-54-6||

RMY 3-54-7

तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः ।
शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥ ३-५४-७॥
tasya jyāvipramuktāste śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlamivormayaḥ || 3-54-7||

RMY 3-54-8

असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवधोऽसि रावण ।
उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥ ३-५४-८॥
asurairvā surairvā tvaṃ yadyavadho'si rāvaṇa |
utpādya sumahadvairaṃ jīvaṃstasya na mokṣyase || 3-54-8||

RMY 3-54-9

स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली ।
पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥ ३-५४-९॥
sa te jīvitaśeṣasya rāghavo'ntakaro balī |
paśoryūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham || 3-54-9||

RMY 3-54-10

यदि पश्येत्स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा ।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् ॥ ३-५४-१०॥
yadi paśyetsa rāmastvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā |
rakṣastvamadya nirdagdho gaccheḥ sadyaḥ parābhavam || 3-54-10||

RMY 3-54-11

यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा ।
सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह ॥ ३-५४-११॥
yaścandraṃ nabhaso bhūmau pātayennāśayeta vā |
sāgaraṃ śoṣayedvāpi sa sītāṃ mocayediha || 3-54-11||

RMY 3-54-12

गतायुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ ३-५४-१२॥
gatāyustvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati || 3-54-12||

RMY 3-54-13

न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति ।
याहं नीता विना भावं पतिपार्श्वात्त्वया वनात् ॥ ३-५४-१३॥
na te pāpamidaṃ karma sukhodarkaṃ bhaviṣyati |
yāhaṃ nītā vinā bhāvaṃ patipārśvāttvayā vanāt || 3-54-13||

RMY 3-54-14

स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः ।
निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ ३-५४-१४॥
sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ |
nirbhayo vīryamāśritya śūnye vasati daṇḍake || 3-54-14||

RMY 3-54-15

स ते दर्पं बलं वीर्यमुत्सेकं च तथाविधम् ।
अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे ॥ ३-५४-१५॥
sa te darpaṃ balaṃ vīryamutsekaṃ ca tathāvidham |
apaneṣyati gātrebhyaḥ śaravarṣeṇa saṃyuge || 3-54-15||

RMY 3-54-16

यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः ।
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ ३-५४-१६॥
yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ |
tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ || 3-54-16||

RMY 3-54-17

मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं रक्षसाधम ।
आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥ ३-५४-१७॥
māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto'yaṃ rakṣasādhama |
ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca || 3-54-17||

RMY 3-54-18

न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्ड मण्डिता ।
द्विजातिमन्त्रसंपूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ ३-५४-१८॥
na śakyā yajñamadhyasthā vediḥ srugbhāṇḍa maṇḍitā |
dvijātimantrasaṃpūtā caṇḍālenāvamarditum || 3-54-18||

RMY 3-54-19

इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा ।
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस ।
न हि शक्ष्याम्युपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ॥ ३-५४-१९॥
idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā |
nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa |
na hi śakṣyāmyupakrośaṃ pṛthivyāṃ dātumātmanaḥ || 3-54-19||

RMY 3-54-20

एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात्सुपरुषं वचः ।
रावणं मैथिली तत्र पुनर्नोवाच किंचन ॥ ३-५४-२०॥
evamuktvā tu vaidehī kroddhātsuparuṣaṃ vacaḥ |
rāvaṇaṃ maithilī tatra punarnovāca kiṃcana || 3-54-20||

RMY 3-54-21

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् ।
प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ॥ ३-५४-२१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam |
pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ || 3-54-21||

RMY 3-54-22

शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि ।
कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि ।
ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ ३-५४-२२॥
śṛṇu maithili madvākyaṃ māsāndvādaśa bhāmini |
kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini |
tatastvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāśchetsyanti leśaśaḥ || 3-54-22||

RMY 3-54-23

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः ।
राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-५४-२३॥
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
rākṣasīśca tataḥ kruddha idaṃ vacanamabravīt || 3-54-23||

RMY 3-54-24

शीघ्रमेवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः ।
दर्पमस्या विनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः ॥ ३-५४-२४॥
śīghramevaṃ hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ |
darpamasyā vineṣyantu māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 3-54-24||

RMY 3-54-25

वचनादेव तास्तस्य विकृता घोरदर्शनाः ।
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ ३-५४-२५॥
vacanādeva tāstasya vikṛtā ghoradarśanāḥ |
kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan || 3-54-25||

RMY 3-54-26

स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः ।
प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ३-५४-२६॥
sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ |
pracālya caraṇotkarṣairdārayanniva medinīm || 3-54-26||

RMY 3-54-27

अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति ।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढमुष्माभिः परिवारिता ॥ ३-५४-२७॥
aśokavanikāmadhye maithilī nīyatāmiti |
tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhamuṣmābhiḥ parivāritā || 3-54-27||

RMY 3-54-28

तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम् ।
आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥ ३-५४-२८॥
tatraināṃ tarjanairghoraiḥ punaḥ sāntvaiśca maithilīm |
ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūmiva || 3-54-28||

RMY 3-54-29

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः ।
अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य ताम् ॥ ३-५४-२९॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ |
aśokavanikāṃ jagmurmaithilīṃ parigṛhya tām || 3-54-29||

RMY 3-54-30

सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् ।
सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥ ३-५४-३०॥
sarvakāmaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām |
sarvakālamadaiścāpi dvijaiḥ samupasevitām || 3-54-30||

RMY 3-54-31

सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा ।
राक्षसी वशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ ३-५४-३१॥
sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā |
rākṣasī vaśamāpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā || 3-54-31||

RMY 3-54-32

न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता ।
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद्भयशोकपीडिता ॥ ३-५४-३२॥
na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhiratīva tarjitā |
patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ vicetanābhūdbhayaśokapīḍitā || 3-54-32||

Sarga: 55/71 (20)

RMY 3-55-1

राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम् ।
निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत ॥ ३-५५-१॥
rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam |
nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata || 3-55-1||

RMY 3-55-2

तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम् ।
क्रूरस्वरोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः ॥ ३-५५-२॥
tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm |
krūrasvaro'tha gomāyurvinanādāsya pṛṣṭhataḥ || 3-55-2||

RMY 3-55-3

स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम् ।
चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः ॥ ३-५५-३॥
sa tasya svaramājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam |
cintayāmāsa gomāyoḥ svareṇa pariśaṅkitaḥ || 3-55-3||

RMY 3-55-4

अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा ।
स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना ॥ ३-५५-४॥
aśubhaṃ bata manye'haṃ gomāyurvāśyate yathā |
svasti syādapi vaidehyā rākṣasairbhakṣaṇaṃ vinā || 3-55-4||

RMY 3-55-5

मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम् ।
विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद्यदि ॥ ३-५५-५॥
mārīcena tu vijñāya svaramālakṣya māmakam |
vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyādyadi || 3-55-5||

RMY 3-55-6

स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम् ।
तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति ॥ ३-५५-६॥
sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm |
tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśamihaiṣyati || 3-55-6||

RMY 3-55-7

राक्षसैः सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः ।
काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम् ॥ ३-५५-७॥
rākṣasaiḥ sahitairnūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ |
kāñcanaśca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāttu mām || 3-55-7||

RMY 3-55-8

दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसोऽभूच्छराहतः ।
हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्यजहार ह ॥ ३-५५-८॥
dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso'bhūccharāhataḥ |
hā lakṣmaṇa hato'smīti yadvākyaṃ vyajahāra ha || 3-55-8||

RMY 3-55-9

अपि स्वस्ति भवेद्द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने ।
जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः ।
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च ॥ ३-५५-९॥
api svasti bhaveddvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane |
janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo'smi rākṣasaiḥ |
nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante'dya bahūni ca || 3-55-9||

RMY 3-55-10

इत्येवं चिन्तयन्रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम् ।
आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा ।
आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः ॥ ३-५५-१०॥
ityevaṃ cintayanrāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam |
ātmanaścāpanayanaṃ mṛgarūpeṇa rakṣasā |
ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ || 3-55-10||

RMY 3-55-11

तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः ।
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान् ॥ ३-५५-११॥
taṃ dīnamānasaṃ dīnamāsedurmṛgapakṣiṇaḥ |
savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃśca sasṛjuḥ svarān || 3-55-11||

RMY 3-55-12

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः ।
ततो लक्षणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम् ॥ ३-५५-१२॥
tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ |
tato lakṣaṇamāyāntaṃ dadarśa vigataprabham || 3-55-12||

RMY 3-55-13

ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः ।
विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥ ३-५५-१३॥
tato'vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ |
viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā || 3-55-13||

RMY 3-55-14

संजगर्हेऽथ तं भ्राता जेष्ठो लक्ष्मणमागतम् ।
विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते ॥ ३-५५-१४॥
saṃjagarhe'tha taṃ bhrātā jeṣṭho lakṣmaṇamāgatam |
vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite || 3-55-14||

RMY 3-55-15

गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः ।
उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत् ॥ ३-५५-१५॥
gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ |
uvāca madhurodarkamidaṃ paruṣamārtavat || 3-55-15||

RMY 3-55-16

अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम् ।
सीतामिहागतः सौम्य कच्चित्स्वस्ति भवेदिति ॥ ३-५५-१६॥
aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yattvaṃ vihāya tām |
sītāmihāgataḥ saumya kaccitsvasti bhavediti || 3-55-16||

RMY 3-55-17

न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा ।
विनष्टा भक्षिता वाप राक्षसैर्वनचारिभिः ॥ ३-५५-१७॥
na me'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā |
vinaṣṭā bhakṣitā vāpa rākṣasairvanacāribhiḥ || 3-55-17||

RMY 3-55-18

अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे ।
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे ॥ ३-५५-१८॥
aśubhānyeva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me |
api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāvahe || 3-55-18||

RMY 3-55-19

इदं हि रक्षोमृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम् ।
हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव ॥ ३-५५-१९॥
idaṃ hi rakṣomṛgasaṃnikāśaṃ pralobhya māṃ dūramanuprayātam |
hataṃ kathaṃcinmahatā śrameṇa sa rākṣaso'bhūnmriyamāṇa eva || 3-55-19||

RMY 3-55-20

मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम् ।
असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ ३-५५-२०॥
manaśca me dīnamihāprahṛṣṭaṃ cakṣuśca savyaṃ kurute vikāram |
asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 3-55-20||

Sarga: 56/71 (20)

RMY 3-56-1

स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः ।
पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना ॥ ३-५६-१॥
sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnye daśarathātmajaḥ |
paryapṛcchata dharmātmā vaidehīmāgataṃ vinā || 3-56-1||

RMY 3-56-2

प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह ।
क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः ॥ ३-५६-२॥
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ yā māmanujagāma ha |
kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvamihāgataḥ || 3-56-2||

RMY 3-56-3

राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिधावतः ।
क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा ॥ ३-५६-३॥
rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakānparidhāvataḥ |
kva sā duḥkhasahāyā me vaidehī tanumadhyamā || 3-56-3||

RMY 3-56-4

यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम् ।
क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा ॥ ३-५६-४॥
yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtamapi jīvitum |
kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā || 3-56-4||

RMY 3-56-5

पतित्वममराणां वा पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण ।
विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम् ॥ ३-५६-५॥
patitvamamarāṇāṃ vā pṛthivyāścāpi lakṣmaṇa |
vinā tāṃ tapanīyābhāṃ neccheyaṃ janakātmajām || 3-56-5||

RMY 3-56-6

कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम ।
कच्चित्प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति ॥ ३-५६-६॥
kaccijjīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama |
kaccitpravrājanaṃ saumya na me mithyā bhaviṣyati || 3-56-6||

RMY 3-56-7

सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि ।
कच्चित्सकामा सुखिता कैकेयी सा भविष्यति ॥ ३-५६-७॥
sītānimittaṃ saumitre mṛte mayi gate tvayi |
kaccitsakāmā sukhitā kaikeyī sā bhaviṣyati || 3-56-7||

RMY 3-56-8

सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी ।
उपस्थास्यति कौसल्या कच्चिन्सौम्य न कैकयीम् ॥ ३-५६-८॥
saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī |
upasthāsyati kausalyā kaccinsaumya na kaikayīm || 3-56-8||

RMY 3-56-9

यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः ।
सुवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-५६-९॥
yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmyāśramaṃ punaḥ |
suvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃstyakṣyāmi lakṣmaṇa || 3-56-9||

RMY 3-56-10

यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते ।
पुनः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-५६-१०॥
yadi māmāśramagataṃ vaidehī nābhibhāṣate |
punaḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa || 3-56-10||

RMY 3-56-11

ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी ॥ ३-५६-११॥
brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā |
tvayi pramatte rakṣobhirbhakṣitā vā tapasvinī || 3-56-11||

RMY 3-56-12

सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखदर्शिनी ।
मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः ॥ ३-५६-१२॥
sukumārī ca bālā ca nityaṃ cāduḥkhadarśinī |
madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ || 3-56-12||

RMY 3-56-13

सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना ।
वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम् ॥ ३-५६-१३॥
sarvathā rakṣasā tena jihmena sudurātmanā |
vadatā lakṣmaṇetyuccaistavāpi janitaṃ bhayam || 3-56-13||

RMY 3-56-14

श्रुतश्च शङ्के वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम ।
त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः ॥ ३-५६-१४॥
śrutaśca śaṅke vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama |
trastayā preṣitastvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghramāgataḥ || 3-56-14||

RMY 3-56-15

सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने ।
प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम् ॥ ३-५६-१५॥
sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītāmutsṛjatā vane |
pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattamantaram || 3-56-15||

RMY 3-56-16

दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः ।
तैः सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः ॥ ३-५६-१६॥
duḥkhitāḥ kharaghātena rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |
taiḥ sītā nihatā ghorairbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 3-56-16||

RMY 3-56-17

अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन ।
किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम् ॥ ३-५६-१७॥
aho'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana |
kiṃ tvidānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyamīdṛśam || 3-56-17||

RMY 3-56-18

इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः ।
आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः ॥ ३-५६-१८॥
iti sītāṃ varārohāṃ cintayanneva rāghavaḥ |
ājagāma janasthānaṃ tvarayā sahalakṣmaṇaḥ || 3-56-18||

RMY 3-56-19

विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधा श्रमाच्चैव पिपासया च ।
विनिःश्वसञ्शुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम् ॥ ३-५६-१९॥
vigarhamāṇo'nujamārtarūpaṃ kṣudhā śramāccaiva pipāsayā ca |
viniḥśvasañśuṣkamukho viṣaṇṇaḥ pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam || 3-56-19||

RMY 3-56-20

स्वमाश्रमं संप्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित् ।
एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव ॥ ३-५६-२०॥
svamāśramaṃ saṃpravigāhya vīro vihāradeśānanusṛtya kāṃścit |
etattadityeva nivāsabhūmau prahṛṣṭaromā vyathito babhūva || 3-56-20||

Sarga: 57/71 (25)

RMY 3-57-1

अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः ।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितः पुनः ॥ ३-५७-१॥
athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaḥ punaḥ || 3-57-1||

RMY 3-57-2

तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् ।
यदा सा तव विश्वासाद्वने विहरिता मया ॥ ३-५७-२॥
tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |
yadā sā tava viśvāsādvane viharitā mayā || 3-57-2||

RMY 3-57-3

दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण ।
शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः ॥ ३-५७-३॥
dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
śaṅkamānaṃ mahatpāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ || 3-57-3||

RMY 3-57-4

स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे ।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ ३-५७-४॥
sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi || 3-57-4||

RMY 3-57-5

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥ ३-५७-५॥
evamuktastu saumitrirlakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt || 3-57-5||

RMY 3-57-6

न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः ।
प्रचोदितस्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ३-५७-६॥
na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |
pracoditastayaivograistvatsakāśamihāgataḥ || 3-57-6||

RMY 3-57-7

आर्येणेव परिक्रुष्टं हा सीते लक्ष्मणेति च ।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥ ३-५७-७॥
āryeṇeva parikruṣṭaṃ hā sīte lakṣmaṇeti ca |
paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam || 3-57-7||

RMY 3-57-8

सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली ।
गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला ॥ ३-५७-८॥
sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā || 3-57-8||

RMY 3-57-9

प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया ।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥ ३-५७-९॥
pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |
pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam || 3-57-9||

RMY 3-57-10

न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् ।
निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येवमुदाहृतम् ॥ ३-५७-१०॥
na tatpaśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |
nirvṛtā bhava nāstyetatkenāpyevamudāhṛtam || 3-57-10||

RMY 3-57-11

विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति ।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्त्रिदशानपि ॥ ३-५७-११॥
vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |
trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyettridaśānapi || 3-57-11||

RMY 3-57-12

किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् ।
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति ।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥ ३-५७-१२॥
kiṃnimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |
visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti |
na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā || 3-57-12||

RMY 3-57-13

अलं वैक्लव्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका ।
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्यो राघवं रणे ।
जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ॥ ३-५७-१३॥
alaṃ vaiklavyamālambya svasthā bhava nirutsukā |
na cāsti triṣu lokeṣu pumānyo rāghavaṃ raṇe |
jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet || 3-57-13||

RMY 3-57-14

एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना ।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥ ३-५७-१४॥
evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ || 3-57-14||

RMY 3-57-15

भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः ।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्ते न च त्वं मामवाप्स्यसि ॥ ३-५७-१५॥
bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |
vinaṣṭe bhrātari prāpte na ca tvaṃ māmavāpsyasi || 3-57-15||

RMY 3-57-16

संकेताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि ।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनमभ्यवपद्यसे ॥ ३-५७-१६॥
saṃketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ nainamabhyavapadyase || 3-57-16||

RMY 3-57-17

रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि ।
राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥ ३-५७-१७॥
ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |
rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase || 3-57-17||

RMY 3-57-18

एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः ।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणौष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥ ३-५७-१८॥
evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
krodhātprasphuramāṇauṣṭha āśramādabhinirgataḥ || 3-57-18||

RMY 3-57-19

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः ।
अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः ॥ ३-५७-१९॥
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmaḥ saṃtāpamohitaḥ |
abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ || 3-57-19||

RMY 3-57-20

जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे ।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् ॥ ३-५७-२०॥
jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |
anena krodhavākyena maithilyā niḥsṛto bhavān || 3-57-20||

RMY 3-57-21

न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम् ।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत्त्वमिहागतः ॥ ३-५७-२१॥
na hi te parituṣyāmi tyaktvā yadyāsi maithilīm |
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā striyā yattvamihāgataḥ || 3-57-21||

RMY 3-57-22

सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः ।
क्रोधस्य वशमागम्य नाकरोः शासनं मम ॥ ३-५७-२२॥
sarvathā tvapanītaṃ te sītayā yatpracoditaḥ |
krodhasya vaśamāgamya nākaroḥ śāsanaṃ mama || 3-57-22||

RMY 3-57-23

असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया ।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवादितः ॥ ३-५७-२३॥
asau hi rākṣasaḥ śete śareṇābhihato mayā |
mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāditaḥ || 3-57-23||

RMY 3-57-24

विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलील बाणेन च ताडितो मया ।
मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो बभूव केयूरधरः स राक्षसः ॥ ३-५७-२४॥
vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīla bāṇena ca tāḍito mayā |
mārgīṃ tanuṃ tyajya ca viklavasvaro babhūva keyūradharaḥ sa rākṣasaḥ || 3-57-24||

RMY 3-57-25

शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसंश्रवम् ।
उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ ३-५७-२५॥
śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ mamālambya sudūrasaṃśravam |
udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm || 3-57-25||

Sarga: 58/71 (35)

RMY 3-58-1

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ ३-५८-१॥
bhṛśamāvrajamānasya tasyādhovāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāsya jāyate || 3-58-1||

RMY 3-58-2

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ ३-५८-२॥
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha || 3-58-2||

RMY 3-58-3

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ ३-५८-३॥
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3-58-3||

RMY 3-58-4

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ३-५८-४॥
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣya samantataḥ || 3-58-4||

RMY 3-58-5

ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ ३-५८-५॥
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 3-58-5||

RMY 3-58-6

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम् ॥ ३-५८-६॥
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam || 3-58-6||

RMY 3-58-7

विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ ३-५८-७॥
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 3-58-7||

RMY 3-58-8

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथ वा भीरुरथ वा वनमाश्रिता ॥ ३-५८-८॥
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyatha vā bhīruratha vā vanamāśritā || 3-58-8||

RMY 3-58-9

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ ३-५८-९॥
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 3-58-9||

RMY 3-58-10

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणः शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३-५८-१०॥
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaḥ śokādunmatta iva lakṣyate || 3-58-10||

RMY 3-58-11

वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्स गिरींश्चापि नदीन्नदीम् ।
बभूव विलपन्रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥ ३-५८-११॥
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansa girīṃścāpi nadīnnadīm |
babhūva vilapanrāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ || 3-58-11||

RMY 3-58-12

अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ ३-५८-१२॥
asti kaccittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 3-58-12||

RMY 3-58-13

स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम् ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ ३-५८-१३॥
snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 3-58-13||

RMY 3-58-14

अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ ३-५८-१४॥
atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 3-58-14||

RMY 3-58-15

ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ ३-५८-१५॥
kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 3-58-15||

RMY 3-58-16

भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ ३-५८-१६॥
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 3-58-16||

RMY 3-58-17

अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥ ३-५८-१७॥
aśokaśokāpanuda śokopahatacetasaṃ |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām || 3-58-17||

RMY 3-58-18

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि ॥ ३-५८-१८॥
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṣyaṃ yadi te mayi || 3-58-18||

RMY 3-58-19

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा ।
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ ३-५८-१९॥
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambujāmbūnadaprabhā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 3-58-19||

RMY 3-58-20

अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ ३-५८-२०॥
atha vā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet || 3-58-20||

RMY 3-58-21

गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ ३-५८-२१॥
gaja sā gajanāsoruryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 3-58-21||

RMY 3-58-22

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ ३-५८-२२॥
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam || 3-58-22||

RMY 3-58-23

किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३-५८-२३॥
kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 3-58-23||

RMY 3-58-24

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ ३-५८-२४॥
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 3-58-24||

RMY 3-58-25

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ ३-५८-२५॥
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 3-58-25||

RMY 3-58-26

नैव सा नूनमथ वा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ ३-५८-२६॥
naiva sā nūnamatha vā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 3-58-26||

RMY 3-58-27

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ ३-५८-२७॥
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 3-58-27||

RMY 3-58-28

नूनं तच्छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् ।
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता ॥ ३-५८-२८॥
nūnaṃ tacchubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam |
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveya śobhitā || 3-58-28||

RMY 3-58-29

कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ।
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ॥ ३-५८-२९॥
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā |
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau || 3-58-29||

RMY 3-58-30

भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ।
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ॥ ३-५८-३०॥
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau |
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai || 3-58-30||

RMY 3-58-31

सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ।
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ॥ ३-५८-३१॥
sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā |
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit || 3-58-31||

RMY 3-58-32

हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ।
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ॥ ३-५८-३२॥
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ |
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam || 3-58-32||

RMY 3-58-33

क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ।
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ॥ ३-५८-३३॥
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt |
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ || 3-58-33||

RMY 3-58-34

स वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च ।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥ ३-५८-३४॥
sa vanāni nadīḥ śailāngiriprasravaṇāni ca |
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ || 3-58-34||

RMY 3-58-35

तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ ३-५८-३५॥
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 3-58-35||

Sarga: 59/71 (29)

RMY 3-59-1

दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः ।
रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च ॥ ३-५९-१॥
dṛṣṭāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastānyāsanāni ca || 3-59-1||

RMY 3-59-2

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः ।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ ३-५९-२॥
adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ |
uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau || 3-59-2||

RMY 3-59-3

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता ।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३-५९-३॥
kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśamito gatā |
kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā || 3-59-3||

RMY 3-59-4

वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि ।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ३-५९-४॥
vṛṣkeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitumicchasi |
alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam || 3-59-4||

RMY 3-59-5

यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः ।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ३-५९-५॥
yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastairmṛgapotakaiḥ |
ete hīnāstvayā saumye dhyāyantyasrāvilekṣaṇāḥ || 3-59-5||

RMY 3-59-6

मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् ।
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ॥ ३-५९-६॥
mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām |
paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā || 3-59-6||

RMY 3-59-7

कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः ।
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः ॥ ३-५९-७॥
kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvamabhiyojitaḥ |
apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśamihāgataḥ || 3-59-7||

RMY 3-59-8

कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च ।
धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ॥ ३-५९-८॥
kāmavṛttamanāryaṃ māṃ mṛṣāvādinameva ca |
dhiktvāmiti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā || 3-59-8||

RMY 3-59-9

विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् ।
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् ॥ ३-५९-९॥
vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham |
māmihotsṛjya karuṇaṃ kīrtirnaramivānṛjum || 3-59-9||

RMY 3-59-10

क्व गच्छसि वरारोहे मामुत्सृज्य सुमध्यमे ।
त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः ॥ ३-५९-१०॥
kva gacchasi varārohe māmutsṛjya sumadhyame |
tvayā virahitaścāhaṃ mokṣye jīvitamātmanaḥ || 3-59-10||

RMY 3-59-11

इतीव विलपन्रामः सीतादर्शनलालसः ।
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ॥ ३-५९-११॥
itīva vilapanrāmaḥ sītādarśanalālasaḥ |
na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām || 3-59-11||

RMY 3-59-12

अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम् ।
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् ।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ ३-५९-१२॥
anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ daśarathātmajam |
paṅkamāsādya vipulaṃ sīdantamiva kuñjaram |
lakṣmaṇo rāmamatyarthamuvāca hitakāmyayā || 3-59-12||

RMY 3-59-13

मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह ।
इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् ॥ ३-५९-१३॥
mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha |
idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam || 3-59-13||

RMY 3-59-14

प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली ।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ ३-५९-१४॥
priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī |
sā vanaṃ vā praviṣṭā syānnalinīṃ vā supuṣpitām || 3-59-14||

RMY 3-59-15

सरितं वापि संप्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम् ।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित् ।
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ॥ ३-५९-१५॥
saritaṃ vāpi saṃprāptā mīnavañjurasevitām |
vitrāsayitukāmā vā līnā syātkānane kvacit |
jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha || 3-59-15||

RMY 3-59-16

तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन्क्षिप्रमेव यतावहे ।
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा ।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ३-५९-१६॥
tasyā hyanveṣaṇe śrīmankṣiprameva yatāvahe |
vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā |
manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 3-59-16||

RMY 3-59-17

एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः ।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ।
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ ३-५९-१७॥
evamuktastu sauhārdāllakṣmaṇena samāhitaḥ |
saha saumitriṇā rāmo vicetumupacakrame |
tau vanāni girīṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca || 3-59-17||

RMY 3-59-18

निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ ।
तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च ॥ ३-५९-१८॥
nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau |
tasya śailasya sānūni guhāśca śikharāṇi ca || 3-59-18||

RMY 3-59-19

निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः ।
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-५९-१९॥
nikhilena vicinvantau naiva tāmabhijagmatuḥ |
vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 3-59-19||

RMY 3-59-20

नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे ।
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-५९-२०॥
neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhe |
tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyamabravīt || 3-59-20||

RMY 3-59-21

विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ।
प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ३-५९-२१॥
vicarandaṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ |
prāpsyasi tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām || 3-59-21||

RMY 3-59-22

यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् ।
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ॥ ३-५९-२२॥
yathā viṣṇurmahābāhurbaliṃ baddhvā mahīmimām |
evamuktastu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ || 3-59-22||

RMY 3-59-23

उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ।
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥ ३-५९-२३॥
uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ |
vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ || 3-59-23||

RMY 3-59-24

गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः ।
न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ३-५९-२४॥
giriścāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ |
na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm || 3-59-24||

RMY 3-59-25

एवं स विलपन्रामः सीताहरणकर्शितः ।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥ ३-५९-२५॥
evaṃ sa vilapanrāmaḥ sītāharaṇakarśitaḥ |
dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo'bhavat || 3-59-25||

RMY 3-59-26

स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः ।
विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ ३-५९-२६॥
sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhirvicetanaḥ |
viṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītamāyatam || 3-59-26||

RMY 3-59-27

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः ।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥ ३-५९-२७॥
bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ |
hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ || 3-59-27||

RMY 3-59-28

तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः ।
बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ ३-५९-२८॥
taṃ sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavaḥ |
bahuprakāraṃ dharmajñaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ || 3-59-28||

RMY 3-59-29

अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम् ।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः ॥ ३-५९-२९॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ lakṣmaṇauṣṭhapuṭacyutam |
apaśyaṃstāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośatsa punaḥ punaḥ || 3-59-29||

Sarga: 60/71 (52)

RMY 3-60-1

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ।
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ॥ ३-६०-१॥
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm |
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā || 3-60-1||

RMY 3-60-2

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि ।
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ॥ ३-६०-२॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punareva hi |
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ || 3-60-2||

RMY 3-60-3

तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् ।
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ॥ ३-६०-३॥
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatīṃ vicitvā rāmamabravīt |
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me || 3-60-3||

RMY 3-60-4

कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ।
न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा ॥ ३-६०-४॥
kaṃ nu sā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī |
na hi taṃ vedmi vai rāma yatra sā tanumadhyamā || 3-60-4||

RMY 3-60-5

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः ।
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ॥ ३-६०-५॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ |
rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm || 3-60-5||

RMY 3-60-6

स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ ३-६०-६॥
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 3-60-6||

RMY 3-60-7

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ ३-६०-७॥
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmapi |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī || 3-60-7||

RMY 3-60-8

ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियामिति ।
न च साभ्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचिता ॥ ३-६०-८॥
tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsāsmai tāṃ priyāmiti |
na ca sābhyavadatsītāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocitā || 3-60-8||

RMY 3-60-9

रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ ३-६०-९॥
rāvaṇasya ca tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 3-60-9||

RMY 3-60-10

निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ ३-६०-१०॥
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 3-60-10||

RMY 3-60-11

किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ।
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ॥ ३-६०-११॥
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ |
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam || 3-60-11||

RMY 3-60-12

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ।
सर्वं व्यपनयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ॥ ३-६०-१२॥
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ |
sarvaṃ vyapanayacchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā || 3-60-12||

RMY 3-60-13

ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ।
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ॥ ३-६०-१३॥
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ |
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ || 3-60-13||

RMY 3-60-14

गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ।
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ॥ ३-६०-१४॥
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim |
sarvāṇyanucariṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate || 3-60-14||

RMY 3-60-15

एवं संभाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ।
वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ॥ ३-६०-१५॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau |
vasuṃdharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām || 3-60-15||

RMY 3-60-16

तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ।
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ॥ ३-६०-१६॥
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale |
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ || 3-60-16||

RMY 3-60-17

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण ।
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ॥ ३-६०-१७॥
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmāmīha lakṣmaṇa |
apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane || 3-60-17||

RMY 3-60-18

एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३-६०-१८॥
evamuktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 3-60-18||

RMY 3-60-19

तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ ३-६०-१९॥
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 3-60-19||

RMY 3-60-20

मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ।
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ॥ ३-६०-२०॥
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi |
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ || 3-60-20||

RMY 3-60-21

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ।
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् ॥ ३-६०-२१॥
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa |
yadi nākhyāti me sītāmadya candranibhānanām || 3-60-21||

RMY 3-60-22

एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ।
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ॥ ३-६०-२२॥
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā |
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat || 3-60-22||

RMY 3-60-23

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ।
संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥ ३-६०-२३॥
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca |
saṃbhrāntahṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaraṃ priyam || 3-60-23||

RMY 3-60-24

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ ३-६०-२४॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ śīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 3-60-24||

RMY 3-60-25

तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ ३-६०-२५॥
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 3-60-25||

RMY 3-60-26

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ ३-६०-२६॥
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 3-60-26||

RMY 3-60-27

तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ ३-६०-२७॥
tasya nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 3-60-27||

RMY 3-60-28

मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ ३-६०-२८॥
muktāmaṇicitaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 3-60-28||

RMY 3-60-29

तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ ३-६०-२९॥
taruṇādityasaṃkāśaṃ vaidūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 3-60-29||

RMY 3-60-30

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् ॥ ३-६०-३०॥
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau saumya nipātitam || 3-60-30||

RMY 3-60-31

काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ ३-६०-३१॥
kāñcanoraśchadāśceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 3-60-31||

RMY 3-60-32

दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य सांग्रामिको रथः ॥ ३-६०-३२॥
dīptapāvakasaṃkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ || 3-60-32||

RMY 3-60-33

रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ३-६०-३३॥
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 3-60-33||

RMY 3-60-34

वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ३-६०-३४॥
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam |
sughorahṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ || 3-60-34||

RMY 3-60-35

हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी ।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥ ३-६०-३५॥
hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī |
na dharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane || 3-60-35||

RMY 3-60-36

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥ ३-६०-३६॥
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa |
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāḥ saumya mameśvarāḥ || 3-60-36||

RMY 3-60-37

कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ।
अज्ञानादवमन्येरन्सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३-६०-३७॥
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam |
ajñānādavamanyeransarvabhūtāni lakṣmaṇa || 3-60-37||

RMY 3-60-38

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥ ३-६०-३८॥
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam |
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ || 3-60-38||

RMY 3-60-39

मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ ३-६०-३९॥
māṃ prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa |
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 3-60-39||

RMY 3-60-40

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ३-६०-४०॥
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
kiṃnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti lakṣmaṇa || 3-60-40||

RMY 3-60-41

ममास्त्रबाणसंपूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ।
निःसंपातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥ ३-६०-४१॥
mamāstrabāṇasaṃpūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa |
niḥsaṃpātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām || 3-60-41||

RMY 3-60-42

संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ।
विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ ३-६०-४२॥
saṃniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram |
vipranaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam || 3-60-42||

RMY 3-60-43

विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥ ३-६०-४३॥
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam |
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram || 3-60-43||

RMY 3-60-44

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ ३-६०-४४॥
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 3-60-44||

RMY 3-60-45

नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणान्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ ३-६०-४५॥
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇānmuktairbāṇajālairnirantaram || 3-60-45||

RMY 3-60-46

अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ ३-६०-४६॥
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 3-60-46||

RMY 3-60-47

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसं ॥ ३-६०-४७॥
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasaṃ || 3-60-47||

RMY 3-60-48

मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद्दूरगामिनाम् ॥ ३-६०-४८॥
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmamarṣāddūragāminām || 3-60-48||

RMY 3-60-49

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ ३-६०-४९॥
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 3-60-49||

RMY 3-60-50

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः ।
निर्मर्यादानिमाँल्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ॥ ३-६०-५०॥
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā nipatiṣyanti bāṇaughaiḥ śakulīkṛtāḥ |
nirmaryādānimā~llokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ || 3-60-50||

RMY 3-60-51

यथा जरा यथा मृत्युर्यथाकालो यथाविधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ।
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम् ॥ ३-६०-५१॥
yathā jarā yathā mṛtyuryathākālo yathāvidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa |
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smyasaṃśayam || 3-60-51||

RMY 3-60-52

पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्य पन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ ३-६०-५२॥
pureva me cārudatīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣya pannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 3-60-52||

Sarga: 61/71 (16)

RMY 3-61-1

तप्यमानं तथा रामं सीताहरणकर्शितम् ।
लोकानामभवे युक्तं साम्वर्तकमिवानलम् ॥ ३-६१-१॥
tapyamānaṃ tathā rāmaṃ sītāharaṇakarśitam |
lokānāmabhave yuktaṃ sāmvartakamivānalam || 3-61-1||

RMY 3-61-2

वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
हन्तुकामं पशुं रुद्रं क्रुद्धं दक्षक्रतौ यथा ॥ ३-६१-२॥
vīkṣamāṇaṃ dhanuḥ sajyaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ |
hantukāmaṃ paśuṃ rudraṃ kruddhaṃ dakṣakratau yathā || 3-61-2||

RMY 3-61-3

अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ३-६१-३॥
adṛṣṭapūrvaṃ saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 3-61-3||

RMY 3-61-4

पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः ।
न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि ॥ ३-६१-४॥
purā bhūtvā mṛdurdāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ |
na krodhavaśamāpannaḥ prakṛtiṃ hātumarhasi || 3-61-4||

RMY 3-61-5

चन्द्रे लक्ष्णीः प्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा ।
एतच्च नियतं सर्वं त्वयि चानुत्तमं यशः ॥ ३-६१-५॥
candre lakṣṇīḥ prabhā sūrye gatirvāyau bhuvi kṣamā |
etacca niyataṃ sarvaṃ tvayi cānuttamaṃ yaśaḥ || 3-61-5||

RMY 3-61-6

न तु जानामि कस्यायं भग्नः सांग्रामिको रथः ।
केन वा कस्य वा हेतोः सायुधः सपरिच्छदः ॥ ३-६१-६॥
na tu jānāmi kasyāyaṃ bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ |
kena vā kasya vā hetoḥ sāyudhaḥ saparicchadaḥ || 3-61-6||

RMY 3-61-7

खुरनेमिक्षतश्चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः ।
देशो निवृत्तसंग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज ॥ ३-६१-७॥
khuranemikṣataścāyaṃ sikto rudhirabindubhiḥ |
deśo nivṛttasaṃgrāmaḥ sughoraḥ pārthivātmaja || 3-61-7||

RMY 3-61-8

एकस्य तु विमर्दोऽयं न द्वयोर्वदतां वर ।
न हि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् ॥ ३-६१-८॥
ekasya tu vimardo'yaṃ na dvayorvadatāṃ vara |
na hi vṛttaṃ hi paśyāmi balasya mahataḥ padam || 3-61-8||

RMY 3-61-9

नैकस्य तु कृते लोकान्विनाशयितुमर्हसि ।
युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः ॥ ३-६१-९॥
naikasya tu kṛte lokānvināśayitumarhasi |
yuktadaṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhādhipāḥ || 3-61-9||

RMY 3-61-10

सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः ।
को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव ॥ ३-६१-१०॥
sadā tvaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaḥ paramā gatiḥ |
ko nu dārapraṇāśaṃ te sādhu manyeta rāghava || 3-61-10||

RMY 3-61-11

सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः ।
नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः ॥ ३-६१-११॥
saritaḥ sāgarāḥ śailā devagandharvadānavāḥ |
nālaṃ te vipriyaṃ kartuṃ dīkṣitasyeva sādhavaḥ || 3-61-11||

RMY 3-61-12

येन राजन्हृता सीता तमन्वेषितुमर्हसि ।
मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः ॥ ३-६१-१२॥
yena rājanhṛtā sītā tamanveṣitumarhasi |
maddvitīyo dhanuṣpāṇiḥ sahāyaiḥ paramarṣibhiḥ || 3-61-12||

RMY 3-61-13

समुद्रं च विचेष्यामः पर्वतांश्च वनानि च ।
गुहाश्च विविधा घोरा नलिनीः पार्वतीश्च ह ॥ ३-६१-१३॥
samudraṃ ca viceṣyāmaḥ parvatāṃśca vanāni ca |
guhāśca vividhā ghorā nalinīḥ pārvatīśca ha || 3-61-13||

RMY 3-61-14

देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यामः समाहिताः ।
यावन्नाधिगमिष्यामस्तव भार्यापहारिणम् ॥ ३-६१-१४॥
devagandharvalokāṃśca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ |
yāvannādhigamiṣyāmastava bhāryāpahāriṇam || 3-61-14||

RMY 3-61-15

न चेत्साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः ।
कोसलेन्द्र ततः पश्चात्प्राप्तकालं करिष्यसि ॥ ३-६१-१५॥
na cetsāmnā pradāsyanti patnīṃ te tridaśeśvarāḥ |
kosalendra tataḥ paścātprāptakālaṃ kariṣyasi || 3-61-15||

RMY 3-61-16

शीलेन साम्ना विनयेन सीतां नयेन न प्राप्स्यसि चेन्नरेन्द्र ।
ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः ॥ ३-६१-१६॥
śīlena sāmnā vinayena sītāṃ nayena na prāpsyasi cennarendra |
tataḥ samutsādaya hemapuṅkhairmahendravajrapratimaiḥ śaraughaiḥ || 3-61-16||

Sarga: 62/71 (20)

RMY 3-62-1

तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तमनाथवत् ।
मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम् ॥ ३-६२-१॥
taṃ tathā śokasaṃtaptaṃ vilapantamanāthavat |
mohena mahatāviṣṭaṃ paridyūnamacetanam || 3-62-1||

RMY 3-62-2

ततः सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः ।
रामं संबोधयामास चरणौ चाभिपीडयन् ॥ ३-६२-२॥
tataḥ saumitrirāśvāsya muhūrtādiva lakṣmaṇaḥ |
rāmaṃ saṃbodhayāmāsa caraṇau cābhipīḍayan || 3-62-2||

RMY 3-62-3

महता तपसा राम महता चापि कर्मणा ।
राज्ञा दशरथेनासील्लब्धोऽमृतमिवामरैः ॥ ३-६२-३॥
mahatā tapasā rāma mahatā cāpi karmaṇā |
rājñā daśarathenāsīllabdho'mṛtamivāmaraiḥ || 3-62-3||

RMY 3-62-4

तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः ।
राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥ ३-६२-४॥
tava caiva guṇairbaddhastvadviyogānmahīpatiḥ |
rājā devatvamāpanno bharatasya yathā śrutam || 3-62-4||

RMY 3-62-5

यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे ।
प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिष्यति ॥ ३-६२-५॥
yadi duḥkhamidaṃ prāptaṃ kākutstha na sahiṣyase |
prākṛtaścālpasattvaśca itaraḥ kaḥ sahiṣyati || 3-62-5||

RMY 3-62-6

दुःखितो हि भवाँल्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते ।
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥ ३-६२-६॥
duḥkhito hi bhavā~llokāṃstejasā yadi dhakṣyate |
ārtāḥ prajā naravyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim || 3-62-6||

RMY 3-62-7

लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः ।
गतः शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ॥ ३-६२-७॥
lokasvabhāva evaiṣa yayātirnahuṣātmajaḥ |
gataḥ śakreṇa sālokyamanayastaṃ samaspṛśat || 3-62-7||

RMY 3-62-8

महर्षयो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः ।
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम् ॥ ३-६२-८॥
maharṣayo vasiṣṭhastu yaḥ piturnaḥ purohitaḥ |
ahnā putraśataṃ jajñe tathaivāsya punarhatam || 3-62-8||

RMY 3-62-9

या चेयं जगतो माता देवी लोकनमस्कृता ।
अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते सत्यसंश्रव ॥ ३-६२-९॥
yā ceyaṃ jagato mātā devī lokanamaskṛtā |
asyāśca calanaṃ bhūmerdṛśyate satyasaṃśrava || 3-62-9||

RMY 3-62-10

यौ चेमौ जगतां नेत्रे यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ ॥ ३-६२-१०॥
yau cemau jagatāṃ netre yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam |
ādityacandrau grahaṇamabhyupetau mahābalau || 3-62-10||

RMY 3-62-11

सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ ।
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥ ३-६२-११॥
sumahāntyapi bhūtāni devāśca puruṣarṣabha |
na daivasya pramuñcanti sarvabhūtāni dehinaḥ || 3-62-11||

RMY 3-62-12

शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ ।
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं व्यथितुमर्हसि ॥ ३-६२-१२॥
śakrādiṣvapi deveṣu vartamānau nayānayau |
śrūyete naraśārdūla na tvaṃ vyathitumarhasi || 3-62-12||

RMY 3-62-13

नष्टायामपि वैदेह्यां हृतायामपि चानघ ।
शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ ३-६२-१३॥
naṣṭāyāmapi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi cānagha |
śocituṃ nārhase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā || 3-62-13||

RMY 3-62-14

त्वद्विधा हि न शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः ।
सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शणाः ॥ ३-६२-१४॥
tvadvidhā hi na śocanti satataṃ satyadarśinaḥ |
sumahatsvapi kṛcchreṣu rāmānirviṇṇadarśaṇāḥ || 3-62-14||

RMY 3-62-15

तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय ।
बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥ ३-६२-१५॥
tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanucintaya |
buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubhāśubhe || 3-62-15||

RMY 3-62-16

अदृष्टगुणदोषाणामधृतानां च कर्मणाम् ।
नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं प्रवर्तते ॥ ३-६२-१६॥
adṛṣṭaguṇadoṣāṇāmadhṛtānāṃ ca karmaṇām |
nāntareṇa kriyāṃ teṣāṃ phalamiṣṭaṃ pravartate || 3-62-16||

RMY 3-62-17

मामेव हि पुरा वीर त्वमेव बहुषोऽन्वशाः ।
अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद्बृहस्पतिः ॥ ३-६२-१७॥
māmeva hi purā vīra tvameva bahuṣo'nvaśāḥ |
anuśiṣyāddhi ko nu tvāmapi sākṣādbṛhaspatiḥ || 3-62-17||

RMY 3-62-18

बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया ।
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं संबोधयाम्यहम् ॥ ३-६२-१८॥
buddhiśca te mahāprājña devairapi duranvayā |
śokenābhiprasuptaṃ te jñānaṃ saṃbodhayāmyaham || 3-62-18||

RMY 3-62-19

दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम् ।
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां बधे ॥ ३-६२-१९॥
divyaṃ ca mānuṣaṃ caivamātmanaśca parākramam |
ikṣvākuvṛṣabhāvekṣya yatasva dviṣatāṃ badhe || 3-62-19||

RMY 3-62-20

किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ ।
तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि ॥ ३-६२-२०॥
kiṃ te sarvavināśena kṛtena puruṣarṣabha |
tameva tu ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartumarhasi || 3-62-20||

Sarga: 63/71 (26)

RMY 3-63-1

पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् ।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ ३-६३-१॥
pūrvajo'pyuktamātrastu lakṣmaṇena subhāṣitam |
sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ || 3-63-1||

RMY 3-63-2

संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपमात्मनः ।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-६३-२॥
saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopamātmanaḥ |
avaṣṭabhya dhanuścitraṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 3-63-2||

RMY 3-63-3

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण ।
केनोपायेन पश्येयं सीतामिति विचिन्तय ॥ ३-६३-३॥
kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa |
kenopāyena paśyeyaṃ sītāmiti vicintaya || 3-63-3||

RMY 3-63-4

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३-६३-४॥
taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmamabravīt |
idameva janasthānaṃ tvamanveṣitumarhasi || 3-63-4||

RMY 3-63-5

राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् ।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ३-६३-५॥
rākṣasairbahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam |
santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca || 3-63-5||

RMY 3-63-6

गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः ।
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ३-६३-६॥
guhāśca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ |
āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca || 3-63-6||

RMY 3-63-7

तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि ।
त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥ ३-६३-७॥
tāni yukto mayā sārdhaṃ tvamanveṣitumarhasi |
tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha || 3-63-7||

RMY 3-63-8

आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः ।
इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ३-६३-८॥
āpatsu na prakampante vāyuvegairivācalāḥ |
ityuktastadvanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ || 3-63-8||

RMY 3-63-9

क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् ।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ३-६३-९॥
kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam || 3-63-9||

RMY 3-63-10

ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ॥ ३-६३-१०॥
dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |
anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ || 3-63-10||

RMY 3-63-11

गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ।
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम् ।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः ॥ ३-६३-११॥
gṛdhrarūpamidaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam |
bhakṣayitvā viśālākṣīmāste sītāṃ yathāsukham |
enaṃ vadhiṣye dīptāgrairghorairbāṇairajihmagaiḥ || 3-63-11||

RMY 3-63-12

इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम् ।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३-६३-१२॥
ityuktvābhyapatadgṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayanniva medinīm || 3-63-12||

RMY 3-63-13

तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् ।
अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम् ॥ ३-६३-१३॥
taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman |
abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam || 3-63-13||

RMY 3-63-14

यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने ।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ ३-६३-१४॥
yāmoṣadhimivāyuṣmannanveṣasi mahāvane |
sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam || 3-63-14||

RMY 3-63-15

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ ३-६३-१५॥
tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā || 3-63-15||

RMY 3-63-16

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे मया ।
विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले ॥ ३-६३-१६॥
sītāmabhyavapanno'haṃ rāvaṇaśca raṇe mayā |
vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale || 3-63-16||

RMY 3-63-17

एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम् ।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ ३-६३-१७॥
etadasya dhanurbhagnametadasya śarāvaram |
ayamasya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ || 3-63-17||

RMY 3-63-18

परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ।
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसं ।
रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वमर्हसि ॥ ३-६३-१८॥
pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ |
sītāmādāya vaidehīmutpapāta vihāyasaṃ |
rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvamarhasi || 3-63-18||

RMY 3-63-19

रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् ।
गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः ॥ ३-६३-१९॥
rāmastasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām |
gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ || 3-63-19||

RMY 3-63-20

एकमेकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथंचन ।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ३-६३-२०॥
ekamekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃcana |
samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrimidamabravīt || 3-63-20||

RMY 3-63-21

राज्याद्भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः ।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम् ॥ ३-६३-२१॥
rājyādbhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ |
īdṛśīyaṃ mamālakṣmīrnirdahedapi pāvakam || 3-63-21||

RMY 3-63-22

संपूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम् ।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः ॥ ३-६३-२२॥
saṃpūrṇamapi cedadya pratareyaṃ mahodadhim |
so'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyetsaritāṃ patiḥ || 3-63-22||

RMY 3-63-23

नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे ।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ ३-६३-२३॥
nāstyabhāgyataro loke matto'sminsacarācare |
yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā || 3-63-23||

RMY 3-63-24

अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः ।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ ३-६३-२४॥
ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ |
śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt || 3-63-24||

RMY 3-63-25

इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः ।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ ३-६३-२५॥
ityevamuktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan || 3-63-25||

RMY 3-63-26

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः ।
क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ ३-६३-२६॥
nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ |
kva maithili prāṇasamā mameti vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau || 3-63-26||

Sarga: 64/71 (36)

RMY 3-64-1

रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिं मित्रसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६४-१॥
rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 3-64-1||

RMY 3-64-2

ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः ।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ ३-६४-२॥
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ |
rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃstyajati dustyajān || 3-64-2||

RMY 3-64-3

अयमस्य शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥ ३-६४-३॥
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā svaravihīno'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate || 3-64-3||

RMY 3-64-4

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः ।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ ३-६४-४॥
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 3-64-4||

RMY 3-64-5

किंनिमित्तोऽहरत्सीतां रावणस्तस्य किं मया ।
अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ ३-६४-५॥
kiṃnimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 3-64-5||

RMY 3-64-6

कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम् ।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥ ३-६४-६॥
kathaṃ taccandrasaṃkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama || 3-64-6||

RMY 3-64-7

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः ।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ ३-६४-७॥
kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 3-64-7||

RMY 3-64-8

तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् ।
वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३-६४-८॥
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 3-64-8||

RMY 3-64-9

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा ।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥ ३-६४-९॥
sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām || 3-64-9||

RMY 3-64-10

परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः ।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥ ३-६४-१०॥
pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇā mukhaḥ || 3-64-10||

RMY 3-64-11

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ ३-६४-११॥
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 3-64-11||

RMY 3-64-12

येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः ।
विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामिप्रतिपद्यते ॥ ३-६४-१२॥
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmipratipadyate || 3-64-12||

RMY 3-64-13

विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् ।
झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ ३-६४-१३॥
vindo nāma muhūrto'sau sa ca kākutstha nābudhat |
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati || 3-64-13||

RMY 3-64-14

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति ।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥ ३-६४-१४॥
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati |
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe || 3-64-14||

RMY 3-64-15

असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः ।
आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ ३-६४-१५॥
asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ |
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam || 3-64-15||

RMY 3-64-16

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ।
इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३-६४-१६॥
putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca |
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ || 3-64-16||

RMY 3-64-17

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः ।
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसं ॥ ३-६४-१७॥
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ |
tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasaṃ || 3-64-17||

RMY 3-64-18

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥ ३-६४-१८॥
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale || 3-64-18||

RMY 3-64-19

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् ।
रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३-६४-१९॥
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam |
rāmaḥ subahubhirduḥkhairdīnaḥ saumitrimabravīt || 3-64-19||

RMY 3-64-20

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् ।
अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णमिह पक्षिणा ॥ ३-६४-२०॥
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham |
anena daṇḍakāraṇye vicīrṇamiha pakṣiṇā || 3-64-20||

RMY 3-64-21

अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालं समुत्थितः ।
सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३-६४-२१॥
anekavārṣiko yastu cirakālaṃ samutthitaḥ |
so'yamadya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ || 3-64-21||

RMY 3-64-22

पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे ।
सीतामभ्यवपन्नो वै रावणेन बलीयसा ॥ ३-६४-२२॥
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me |
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā || 3-64-22||

RMY 3-64-23

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् ।
मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३-६४-२३॥
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ || 3-64-23||

RMY 3-64-24

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥ ३-६४-२४॥
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ |
śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣvapi || 3-64-24||

RMY 3-64-25

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् ।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥ ३-६४-२५॥
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam |
yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa || 3-64-25||

RMY 3-64-26

राजा दशरथः श्रीमान्यथा मम मया यशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः ॥ ३-६४-२६॥
rājā daśarathaḥ śrīmānyathā mama mayā yaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca tathāyaṃ patageśvaraḥ || 3-64-26||

RMY 3-64-27

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ।
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ ३-६४-२७॥
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam || 3-64-27||

RMY 3-64-28

नाथं पतगलोकस्य चितामारोपयाम्यहम् ।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ ३-६४-२८॥
nāthaṃ patagalokasya citāmāropayāmyaham |
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā || 3-64-28||

RMY 3-64-29

या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः ।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥ ३-६४-२९॥
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ |
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām || 3-64-29||

RMY 3-64-30

मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥ ३-६४-३०॥
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān |
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja || 3-64-30||

RMY 3-64-31

एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥ ३-६४-३१॥
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram |
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ || 3-64-31||

RMY 3-64-32

रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं यात्वा स वीर्यवान् ।
स्थूलान्हत्वा महारोहीननु तस्तार तं द्विजम् ॥ ३-६४-३२॥
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ yātvā sa vīryavān |
sthūlānhatvā mahārohīnanu tastāra taṃ dvijam || 3-64-32||

RMY 3-64-33

रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः ।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ ३-६४-३३॥
rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ |
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale || 3-64-33||

RMY 3-64-34

यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।
तत्स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥ ३-६४-३४॥
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |
tatsvargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha || 3-64-34||

RMY 3-64-35

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ॥ ३-६४-३५॥
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau |
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau || 3-64-35||

RMY 3-64-36

स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः ।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम् ॥ ३-६४-३६॥
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaḥ śubhām || 3-64-36||

Sarga: 65/71 (31)

RMY 3-65-1

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ ३-६५-१॥
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāghavau tadā |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 3-65-1||

RMY 3-65-2

तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ ३-६५-२॥
tāṃ diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 3-65-2||

RMY 3-65-3

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ३-६५-३॥
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3-65-3||

RMY 3-65-4

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ ३-६५-४॥
vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇāṃ diśam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 3-65-4||

RMY 3-65-5

ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ ३-६५-५॥
tataḥ paraṃ janasthānāttrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 3-65-5||

RMY 3-65-6

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥ ३-६५-६॥
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāvarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpairmṛgapakṣigaṇairyutam || 3-65-6||

RMY 3-65-7

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ ३-६५-७॥
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 3-65-7||

RMY 3-65-8

लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्शीलवाञ्शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥ ३-६५-८॥
lakṣmaṇastu mahātejāḥ sattvavāñśīlavāñśuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ || 3-65-8||

RMY 3-65-9

स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ ३-६५-९॥
spandate me dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 3-65-9||

RMY 3-65-10

तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥ ३-६५-१०॥
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam || 3-65-10||

RMY 3-65-11

एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ ३-६५-११॥
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 3-65-11||

RMY 3-65-12

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ ३-६५-१२॥
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhañjanniva tadvanam || 3-65-12||

RMY 3-65-13

संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ ३-६५-१३॥
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gahanaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 3-65-13||

RMY 3-65-14

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसं ॥ ३-६५-१४॥
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulorasaṃ || 3-65-14||

RMY 3-65-15

आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ ३-६५-१५॥
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 3-65-15||

RMY 3-65-16

रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥ ३-६५-१६॥
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitaniḥsvanam || 3-65-16||

RMY 3-65-17

महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ।
एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ॥ ३-६५-१७॥
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca |
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā || 3-65-17||

RMY 3-65-18

महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् ।
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ॥ ३-६५-१८॥
mahādaṃṣṭropapannaṃ taṃ lelihānaṃ mahāmukham |
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān || 3-65-18||

RMY 3-65-19

घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ।
कराभ्यां विविधान्गृह्य ऋष्कान्पक्षिगणान्मृगान् ॥ ३-६५-१९॥
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau |
karābhyāṃ vividhāngṛhya ṛṣkānpakṣigaṇānmṛgān || 3-65-19||

RMY 3-65-20

आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ।
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ॥ ३-६५-२०॥
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān |
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ || 3-65-20||

RMY 3-65-21

अथ तौ समतिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ।
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ॥ ३-६५-२१॥
atha tau samatikramya krośamātre dadarśatuḥ |
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛtam || 3-65-21||

RMY 3-65-22

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ ३-६५-२२॥
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 3-65-22||

RMY 3-65-23

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ ३-६५-२३॥
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejau mahābhujau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 3-65-23||

RMY 3-65-24

तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ ३-६५-२४॥
tāvuvāca mahābāhuḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 3-65-24||

RMY 3-65-25

घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ ३-६५-२५॥
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 3-65-25||

RMY 3-65-26

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ।
ममास्यमनुसंप्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ॥ ३-६५-२६॥
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau |
mamāsyamanusaṃprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ || 3-65-26||

RMY 3-65-27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ३-६५-२७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 3-65-27||

RMY 3-65-28

कृच्छ्रात्कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम ।
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ॥ ३-६५-२८॥
kṛcchrātkṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikrama |
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām || 3-65-28||

RMY 3-65-29

कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ।
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोऽस्ति दैवस्य सर्वभुतेषु लक्ष्मण ॥ ३-६५-२९॥
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa |
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhāro'sti daivasya sarvabhuteṣu lakṣmaṇa || 3-65-29||

RMY 3-65-30

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ३-६५-३०॥
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ || 3-65-30||

RMY 3-65-31

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥ ३-६५-३१॥
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagravikramaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanākarot || 3-65-31||

Sarga: 66/71 (15)

RMY 3-66-1

तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-६६-१॥
tau tu tatra sthitau dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
bāhupāśaparikṣiptau kabandho vākyamabravīt || 3-66-1||

RMY 3-66-2

तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ ।
आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन गतचेतसौ ॥ ३-६६-२॥
tiṣṭhataḥ kiṃ nu māṃ dṛṣṭvā kṣudhārtaṃ kṣatriyarṣabhau |
āhārārthaṃ tu saṃdiṣṭau daivena gatacetasau || 3-66-2||

RMY 3-66-3

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा ।
उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः ॥ ३-६६-३॥
tacchrutvā lakṣmaṇo vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ tadā |
uvācārtisamāpanno vikrame kṛtaniścayaḥ || 3-66-3||

RMY 3-66-4

त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः ।
तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू ॥ ३-६६-४॥
tvāṃ ca māṃ ca purā tūrṇamādatte rākṣasādhamaḥ |
tasmādasibhyāmasyāśu bāhū chindāvahe gurū || 3-66-4||

RMY 3-66-5

ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ ।
अच्छिन्दतां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशयोः ॥ ३-६६-५॥
tatastau deśakālajñau khaḍgābhyāmeva rāghavau |
acchindatāṃ susaṃhṛṣṭau bāhū tasyāṃsadeśayoḥ || 3-66-5||

RMY 3-66-6

दक्षिणो दक्षिणं बाहुमसक्तमसिना ततः ।
चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः ॥ ३-६६-६॥
dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhumasaktamasinā tataḥ |
ciccheda rāmo vegena savyaṃ vīrastu lakṣmaṇaḥ || 3-66-6||

RMY 3-66-7

स पपात महाबाहुश्छिन्नबाहुर्महास्वनः ।
खं च गां च दिशश्चैव नादयञ्जलदो यथा ॥ ३-६६-७॥
sa papāta mahābāhuśchinnabāhurmahāsvanaḥ |
khaṃ ca gāṃ ca diśaścaiva nādayañjalado yathā || 3-66-7||

RMY 3-66-8

स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः ।
दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः ॥ ३-६६-८॥
sa nikṛttau bhujau dṛṣṭvā śoṇitaughapariplutaḥ |
dīnaḥ papraccha tau vīrau kau yuvāmiti dānavaḥ || 3-66-8||

RMY 3-66-9

इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
शशंस तस्य काकुत्स्थं कबन्धस्य महाबलः ॥ ३-६६-९॥
iti tasya bruvāṇasya lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
śaśaṃsa tasya kākutsthaṃ kabandhasya mahābalaḥ || 3-66-9||

RMY 3-66-10

अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
अस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् ॥ ३-६६-१०॥
ayamikṣvākudāyādo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |
asyaivāvarajaṃ viddhi bhrātaraṃ māṃ ca lakṣmaṇam || 3-66-10||

RMY 3-66-11

अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने ।
रक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतौ ॥ ३-६६-११॥
asya devaprabhāvasya vasato vijane vane |
rakṣasāpahṛtā bhāryā yāmicchantāvihāgatau || 3-66-11||

RMY 3-66-12

त्वं तु को वा किमर्थं वा कबन्ध सदृशो वने ।
आस्येनोरसि दीप्तेन भग्नजङ्घो विचेष्टसे ॥ ३-६६-१२॥
tvaṃ tu ko vā kimarthaṃ vā kabandha sadṛśo vane |
āsyenorasi dīptena bhagnajaṅgho viceṣṭase || 3-66-12||

RMY 3-66-13

एवमुक्तः कबन्धस्तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः ।
उवाच परमप्रीतस्तदिन्द्रवचनं स्मरन् ॥ ३-६६-१३॥
evamuktaḥ kabandhastu lakṣmaṇenottaraṃ vacaḥ |
uvāca paramaprītastadindravacanaṃ smaran || 3-66-13||

RMY 3-66-14

स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि चाप्यहम् ।
दिष्ट्या चेमौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ ॥ ३-६६-१४॥
svāgataṃ vāṃ naravyāghrau diṣṭyā paśyāmi cāpyaham |
diṣṭyā cemau nikṛttau me yuvābhyāṃ bāhubandhanau || 3-66-14||

RMY 3-66-15

विरूपं यच्च मे रूपं प्राप्तं ह्यविनयाद्यथा ।
तन्मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस्तव ॥ ३-६६-१५॥
virūpaṃ yacca me rūpaṃ prāptaṃ hyavinayādyathā |
tanme śṛṇu naravyāghra tattvataḥ śaṃsatastava || 3-66-15||

Sarga: 67/71 (31)

RMY 3-67-1

पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम ।
रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ॥ ३-६७-१॥
purā rāma mahābāho mahābalaparākrama |
rūpamāsīnmamācintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
yathā somasya śakrasya sūryasya ca yathā vapuḥ || 3-67-1||

RMY 3-67-2

सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् ।
ऋषीन्वनगतान्राम त्रासयामि ततस्ततः ॥ ३-६७-२॥
so'haṃ rūpamidaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat |
ṛṣīnvanagatānrāma trāsayāmi tatastataḥ || 3-67-2||

RMY 3-67-3

ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ।
संचिन्वन्विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ॥ ३-६७-३॥
tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā |
saṃcinvanvividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ || 3-67-3||

RMY 3-67-4

तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना ।
एतदेव नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम् ॥ ३-६७-४॥
tenāhamuktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā |
etadeva nṛśaṃsaṃ te rūpamastu vigarhitam || 3-67-4||

RMY 3-67-5

स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति ।
अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ॥ ३-६७-५॥
sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasyānto bhavediti |
abhiśāpakṛtasyeti tenedaṃ bhāṣitaṃ vacaḥ || 3-67-5||

RMY 3-67-6

यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने वने ।
तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् ॥ ३-६७-६॥
yadā chittvā bhujau rāmastvāṃ dahedvijane vane |
tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svameva vipulaṃ śubham || 3-67-6||

RMY 3-67-7

श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण ।
इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे ॥ ३-६७-७॥
śriyā virājitaṃ putraṃ danostvaṃ viddhi lakṣmaṇa |
indrakopādidaṃ rūpaṃ prāptamevaṃ raṇājire || 3-67-7||

RMY 3-67-8

अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम् ।
दीर्घमायुः स मे प्रादात्ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् ॥ ३-६७-८॥
ahaṃ hi tapasogreṇa pitāmahamatoṣayam |
dīrghamāyuḥ sa me prādāttato māṃ vibhramo'spṛśat || 3-67-8||

RMY 3-67-9

दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति ।
इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम् ॥ ३-६७-९॥
dīrghamāyurmayā prāptaṃ kiṃ me śakraḥ kariṣyati |
ityevaṃ buddhimāsthāya raṇe śakramadharṣayam || 3-67-9||

RMY 3-67-10

तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा ।
सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे संप्रवेशितम् ॥ ३-६७-१०॥
tasya bāhupramuktena vajreṇa śataparvaṇā |
sakthinī ca śiraścaiva śarīre saṃpraveśitam || 3-67-10||

RMY 3-67-11

स मया याच्यमानः सन्नानयद्यमसादनम् ।
पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत् ॥ ३-६७-११॥
sa mayā yācyamānaḥ sannānayadyamasādanam |
pitāmahavacaḥ satyaṃ tadastviti mamābravīt || 3-67-11||

RMY 3-67-12

अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः ।
वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम् ॥ ३-६७-१२॥
anāhāraḥ kathaṃ śakto bhagnasakthiśiromukhaḥ |
vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrghamapi jīvitum || 3-67-12||

RMY 3-67-13

एवमुक्तस्तु मे शक्रो बाहू योजनमायतौ ।
प्रादादास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ॥ ३-६७-१३॥
evamuktastu me śakro bāhū yojanamāyatau |
prādādāsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭramakalpayat || 3-67-13||

RMY 3-67-14

सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां समाकृष्य वनेचरान् ।
सिंहद्विपमृगव्याघ्रान्भक्षयामि समन्ततः ॥ ३-६७-१४॥
so'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ samākṛṣya vanecarān |
siṃhadvipamṛgavyāghrānbhakṣayāmi samantataḥ || 3-67-14||

RMY 3-67-15

स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः ।
छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ॥ ३-६७-१५॥
sa tu māmabravīdindro yadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi || 3-67-15||

RMY 3-67-16

स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव ।
शक्यो हन्तुं यथातत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा ॥ ३-६७-१६॥
sa tvaṃ rāmo'si bhadraṃ te nāhamanyena rāghava |
śakyo hantuṃ yathātattvamevamuktaṃ maharṣiṇā || 3-67-16||

RMY 3-67-17

अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ ।
मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना ॥ ३-६७-१७॥
ahaṃ hi matisācivyaṃ kariṣyāmi nararṣabha |
mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto'gninā || 3-67-17||

RMY 3-67-18

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ।
इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ॥ ३-६७-१८॥
evamuktastu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ |
idaṃ jagāda vacanaṃ lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ || 3-67-18||

RMY 3-67-19

रावणेन हृता सीता मम भार्या यशस्विनी ।
निष्क्रान्तस्य जनस्थानात्सह भ्रात्रा यथासुखम् ॥ ३-६७-१९॥
rāvaṇena hṛtā sītā mama bhāryā yaśasvinī |
niṣkrāntasya janasthānātsaha bhrātrā yathāsukham || 3-67-19||

RMY 3-67-20

नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः ।
निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ॥ ३-६७-२०॥
nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ |
nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe || 3-67-20||

RMY 3-67-21

शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् ।
कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारे च वर्तताम् ॥ ३-६७-२१॥
śokārtānāmanāthānāmevaṃ viparidhāvatām |
kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartumupakāre ca vartatām || 3-67-21||

RMY 3-67-22

काष्ठान्यानीय शुष्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः ।
भक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ॥ ३-६७-२२॥
kāṣṭhānyānīya śuṣkāṇi kāle bhagnāni kuñjaraiḥ |
bhakṣyāmastvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite || 3-67-22||

RMY 3-67-23

स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ।
कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ॥ ३-६७-२३॥
sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā |
kuru kalyāṇamatyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ || 3-67-23||

RMY 3-67-24

एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् ।
प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारमपि राघवम् ॥ ३-६७-२४॥
evamuktastu rāmeṇa vākyaṃ danuranuttamam |
provāca kuśalo vaktuṃ vaktāramapi rāghavam || 3-67-24||

RMY 3-67-25

दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् ।
यस्तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः ॥ ३-६७-२५॥
divyamasti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm |
yastāṃ jñāsyati taṃ vakṣye dagdhaḥ svaṃ rūpamāsthitaḥ || 3-67-25||

RMY 3-67-26

अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो ।
राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ॥ ३-६७-२६॥
adagdhasya hi vijñātuṃ śaktirasti na me prabho |
rākṣasaṃ taṃ mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava || 3-67-26||

RMY 3-67-27

विज्ञानं हि महद्भ्रष्टं शापदोषेण राघव ।
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ॥ ३-६७-२७॥
vijñānaṃ hi mahadbhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava |
svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam || 3-67-27||

RMY 3-67-28

किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः ।
तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ॥ ३-६७-२८॥
kiṃ tu yāvanna yātyastaṃ savitā śrāntavāhanaḥ |
tāvanmāmavaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi || 3-67-28||

RMY 3-67-29

दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन ।
वक्ष्यामि तमहं वीर यस्तं ज्ञास्यति राक्षसं ॥ ३-६७-२९॥
dagdhastvayāhamavaṭe nyāyena raghunandana |
vakṣyāmi tamahaṃ vīra yastaṃ jñāsyati rākṣasaṃ || 3-67-29||

RMY 3-67-30

तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव ।
कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यं लघुविक्रमः ॥ ३-६७-३०॥
tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava |
kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyaṃ laghuvikramaḥ || 3-67-30||

RMY 3-67-31

न हि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव ।
सर्वान्परिसृतो लोकान्पुरा वै कारणान्तरे ॥ ३-६७-३१॥
na hi tasyāstyavijñātaṃ triṣu lokeṣu rāghava |
sarvānparisṛto lokānpurā vai kāraṇāntare || 3-67-31||

Sarga: 68/71 (22)

RMY 3-68-1

एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ ।
गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः ॥ ३-६८-१॥
evamuktau tu tau vīrau kabandhena nareśvarau |
giripradaramāsādya pāvakaṃ visasarjatuḥ || 3-68-1||

RMY 3-68-2

लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः ।
चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥ ३-६८-२॥
lakṣmaṇastu maholkābhirjvalitābhiḥ samantataḥ |
citāmādīpayāmāsa sā prajajvāla sarvataḥ || 3-68-2||

RMY 3-68-3

तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् ।
मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहति पावक ॥ ३-६८-३॥
taccharīraṃ kabandhasya ghṛtapiṇḍopamaṃ mahat |
medasā pacyamānasya mandaṃ dahati pāvaka || 3-68-3||

RMY 3-68-4

स विधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ।
अरजे वाससी विभ्रन्मालां दिव्यां महाबलः ॥ ३-६८-४॥
sa vidhūya citāmāśu vidhūmo'gnirivotthitaḥ |
araje vāsasī vibhranmālāṃ divyāṃ mahābalaḥ || 3-68-4||

RMY 3-68-5

ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः ।
उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ॥ ३-६८-५॥
tataścitāyā vegena bhāsvaro virajāmbaraḥ |
utpapātāśu saṃhṛṣṭaḥ sarvapratyaṅgabhūṣaṇaḥ || 3-68-5||

RMY 3-68-6

विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे ।
प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥ ३-६८-६॥
vimāne bhāsvare tiṣṭhanhaṃsayukte yaśaskare |
prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan || 3-68-6||

RMY 3-68-7

सोऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीमामवाप्स्यसि ॥ ३-६८-७॥
so'ntarikṣagato rāmaṃ kabandho vākyamabravīt |
śṛṇu rāghava tattvena yathā sīmāmavāpsyasi || 3-68-7||

RMY 3-68-8

राम षड्युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते ।
परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते ॥ ३-६८-८॥
rāma ṣaḍyuktayo loke yābhiḥ sarvaṃ vimṛśyate |
parimṛṣṭo daśāntena daśābhāgena sevyate || 3-68-8||

RMY 3-68-9

दशाभागगतो हीनस्त्वं राम सहलक्ष्मणः ।
यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम् ॥ ३-६८-९॥
daśābhāgagato hīnastvaṃ rāma sahalakṣmaṇaḥ |
yatkṛte vyasanaṃ prāptaṃ tvayā dārapradharṣaṇam || 3-68-9||

RMY 3-68-10

तदवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत्सुहृदां वर ।
अकृत्वा न हि ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन् ॥ ३-६८-१०॥
tadavaśyaṃ tvayā kāryaḥ sa suhṛtsuhṛdāṃ vara |
akṛtvā na hi te siddhimahaṃ paśyāmi cintayan || 3-68-10||

RMY 3-68-11

श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः ।
भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना ॥ ३-६८-११॥
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ |
bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakrasūnunā || 3-68-11||

RMY 3-68-12

ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते ।
निवसत्यात्मवान्वीरश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ३-६८-१२॥
ṛṣyamūke girivare pampāparyantaśobhite |
nivasatyātmavānvīraścaturbhiḥ saha vānaraiḥ || 3-68-12||

RMY 3-68-13

वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाद्य राघव ।
अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ॥ ३-६८-१३॥
vayasyaṃ taṃ kuru kṣipramito gatvādya rāghava |
adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau || 3-68-13||

RMY 3-68-14

न च ते सोऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः ।
कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान् ॥ ३-६८-१४॥
na ca te so'vamantavyaḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
kṛtajñaḥ kāmarūpī ca sahāyārthī ca vīryavān || 3-68-14||

RMY 3-68-15

शक्तौ ह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम् ।
कृतार्थो वाकृतार्थो वा कृत्यं तव करिष्यति ॥ ३-६८-१५॥
śaktau hyadya yuvāṃ kartuṃ kāryaṃ tasya cikīrṣitam |
kṛtārtho vākṛtārtho vā kṛtyaṃ tava kariṣyati || 3-68-15||

RMY 3-68-16

स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः ।
भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः ॥ ३-६८-१६॥
sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ pampāmaṭati śaṅkitaḥ |
bhāskarasyaurasaḥ putro vālinā kṛtakilbiṣaḥ || 3-68-16||

RMY 3-68-17

संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम् ।
कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ॥ ३-६८-१७॥
saṃnidhāyāyudhaṃ kṣipramṛṣyamūkālayaṃ kapim |
kuru rāghava satyena vayasyaṃ vanacāriṇam || 3-68-17||

RMY 3-68-18

स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपिकुञ्जरः ।
नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति ॥ ३-६८-१८॥
sa hi sthānāni sarvāṇi kārtsnyena kapikuñjaraḥ |
naramāṃsāśināṃ loke naipuṇyādadhigacchati || 3-68-18||

RMY 3-68-19

न तस्याविदितं लोके किंचिदस्ति हि राघव ।
यावत्सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुररिंदम ॥ ३-६८-१९॥
na tasyāviditaṃ loke kiṃcidasti hi rāghava |
yāvatsūryaḥ pratapati sahasrāṃśurariṃdama || 3-68-19||

RMY 3-68-20

स नदीर्विपुलाञ्शैलान्गिरिदुर्गाणि कन्दरान् ।
अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति ॥ ३-६८-२०॥
sa nadīrvipulāñśailāngiridurgāṇi kandarān |
anviṣya vānaraiḥ sārdhaṃ patnīṃ te'dhigamiṣyati || 3-68-20||

RMY 3-68-21

वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव ।
दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम् ॥ ३-६८-२१॥
vānarāṃśca mahākāyānpreṣayiṣyati rāghava |
diśo vicetuṃ tāṃ sītāṃ tvadviyogena śocatīm || 3-68-21||

RMY 3-68-22

स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतलेऽपि वाश्रिताम् ।
प्लवंगमानां प्रवरस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति ॥ ३-६८-२२॥
sa meruśṛṅgāgragatāmaninditāṃ praviśya pātālatale'pi vāśritām |
plavaṃgamānāṃ pravarastava priyāṃ nihatya rakṣāṃsi punaḥ pradāsyati || 3-68-22||

Sarga: 69/71 (36)

RMY 3-69-1

निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने ।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ ३-६९-१॥
nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane |
vākyamanvarthamarthajñaḥ kabandhaḥ punarabravīt || 3-69-1||

RMY 3-69-2

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ ३-६९-२॥
eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ |
pratīcīṃ diśamāśritya prakāśante manoramāḥ || 3-69-2||

RMY 3-69-3

जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३-६९-३॥
jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ |
aśvatthāḥ karṇikārāśca cūtāścānye ca pādapāḥ || 3-69-3||

RMY 3-69-4

तानारुह्याथ वा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् ।
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः ॥ ३-६९-४॥
tānāruhyātha vā bhūmau pātayitvā ca tānbalāt |
phalānyamṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ || 3-69-4||

RMY 3-69-5

चङ्क्रमन्तौ वरान्देशाञ्शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ॥ ३-६९-५॥
caṅkramantau varāndeśāñśailācchailaṃ vanādvanam |
tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ || 3-69-5||

RMY 3-69-6

अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थमशैवलाम् ।
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् ॥ ३-६९-६॥
aśarkarāmavibhraṃśāṃ samatīrthamaśaivalām |
rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām || 3-69-6||

RMY 3-69-7

तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव ।
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ॥ ३-६९-७॥
tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāścaiva rāghava |
valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ || 3-69-7||

RMY 3-69-8

नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः ।
घृतपिण्डोपमान्स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः ॥ ३-६९-८॥
nodvijante narāndṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ |
ghṛtapiṇḍopamānsthūlāṃstāndvijānbhakṣayiṣyathaḥ || 3-69-8||

RMY 3-69-9

रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव ।
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान् ॥ ३-६९-९॥
rohitānvakratuṇḍāṃśca nalamīnāṃśca rāghava |
pampāyāmiṣubhirmatsyāṃstatra rāma varānhatān || 3-69-9||

RMY 3-69-10

निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान् ।
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ॥ ३-६९-१०॥
nistvakpakṣānayastaptānakṛśānekakaṇṭakān |
tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati || 3-69-10||

RMY 3-69-11

भृशं ते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसंचये ।
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ॥ ३-६९-११॥
bhṛśaṃ te khādato matsyānpampāyāḥ puṣpasaṃcaye |
padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītamanāmayam || 3-69-11||

RMY 3-69-12

उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् ।
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ॥ ३-६९-१२॥
uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham |
atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati || 3-69-12||

RMY 3-69-13

स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः ।
अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः ।
रूपान्वितांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥ ३-६९-१३॥
sthūlāngiriguhāśayyānvarāhānvanacāriṇaḥ |
apāṃ lobhādupāvṛttānvṛṣabhāniva nardataḥ |
rūpānvitāṃśca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama || 3-69-13||

RMY 3-69-14

सायाह्ने विचरन्राम विटपी माल्यधारिणः ।
शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥ ३-६९-१४॥
sāyāhne vicaranrāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ |
śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi || 3-69-14||

RMY 3-69-15

सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान् ।
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ॥ ३-६९-१५॥
sumanobhiścitāṃstatra tilakānnaktamālakān |
utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava || 3-69-15||

RMY 3-69-16

न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहितः ॥ ३-६९-१६॥
na tāni kaścinmālyāni tatrāropayitā naraḥ |
mataṅgaśiṣyāstatrāsannṛṣayaḥ susamāhitaḥ || 3-69-16||

RMY 3-69-17

तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः ॥ ३-६९-१७॥
teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyamāharatāṃ guroḥ |
ye prapeturmahīṃ tūrṇaṃ śarīrātsvedabindavaḥ || 3-69-17||

RMY 3-69-18

तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा ।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ ३-६९-१८॥
tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā |
svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava || 3-69-18||

RMY 3-69-19

तेषामद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी ।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ ३-६९-१९॥
teṣāmadyāpi tatraiva dṛśyate paricāriṇī |
śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī || 3-69-19||

RMY 3-69-20

त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ ३-६९-२०॥
tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati || 3-69-20||

RMY 3-69-21

ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम् ।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ ३-६९-२१॥
tatastadrāma pampāyāstīramāśritya paścimam |
āśramasthānamatulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi || 3-69-21||

RMY 3-69-22

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम् ।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम् ॥ ३-६९-२२॥
na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tamāśramam |
ṛṣestasya mataṅgasya vidhānāttacca kānanam || 3-69-22||

RMY 3-69-23

तस्मिन्नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने ।
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ॥ ३-६९-२३॥
tasminnandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane |
nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ || 3-69-23||

RMY 3-69-24

ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः ।
सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ॥ ३-६९-२४॥
ṛṣyamūkastu pampāyāḥ purastātpuṣpitadrumaḥ |
suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ |
udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ || 3-69-24||

RMY 3-69-25

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ ३-६९-२५॥
śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani |
yatsvapne labhate vittaṃ tatprabuddho'dhigacchati || 3-69-25||

RMY 3-69-26

न त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति ।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ ३-६९-२६॥
na tvenaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati |
tatraiva praharantyenaṃ suptamādāya rākṣasāḥ || 3-69-26||

RMY 3-69-27

ततोऽपि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान् ।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम् ॥ ३-६९-२७॥
tato'pi śiśunāgānāmākrandaḥ śrūyate mahān |
krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām || 3-69-27||

RMY 3-69-28

सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ३-६९-२८॥
siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ |
pracaranti pṛthakkīrṇā meghavarṇāstarasvinaḥ || 3-69-28||

RMY 3-69-29

ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम् ।
निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ॥ ३-६९-२९॥
te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītamavyayam |
nivṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ || 3-69-29||

RMY 3-69-30

राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ।
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥ ३-६९-३०॥
rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā |
śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam || 3-69-30||

RMY 3-69-31

तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ्शीतोदको ह्रदः ।
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः ॥ ३-६९-३१॥
tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñśītodako hradaḥ |
bahumūlaphalo ramyo nānānagasamāvṛtaḥ || 3-69-31||

RMY 3-69-32

तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिः सह वानरैः ।
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते ॥ ३-६९-३२॥
tasyāṃ vasati sugrīvaścaturbhiḥ saha vānaraiḥ |
kadācicchikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate || 3-69-32||

RMY 3-69-33

कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥ ३-६९-३३॥
kabandhastvanuśāsyaivaṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān || 3-69-33||

RMY 3-69-34

तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ ।
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिकात् ॥ ३-६९-३४॥
taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau |
prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyamūcaturantikāt || 3-69-34||

RMY 3-69-35

गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीच्च सः ।
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ३-६९-३५॥
gamyatāṃ kāryasiddhyarthamiti tāvabravīcca saḥ |
suprītau tāvanujñāpya kabandhaḥ prasthitastadā || 3-69-35||

RMY 3-69-36

स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः ।
निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ३-६९-३६॥
sa tatkabandhaḥ pratipadya rūpaṃ vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ |
nidarśayanrāmamavekṣya khasthaḥ sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca || 3-69-36||

Sarga: 70/71 (27)

RMY 3-70-1

तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने ।
आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ॥ ३-७०-१॥
tau kabandhena taṃ mārgaṃ pampāyā darśitaṃ vane |
ātasthaturdiśaṃ gṛhya pratīcīṃ nṛvarātmajau || 3-70-1||

RMY 3-70-2

तौ शैलेष्वाचितानेकान्क्षौद्रकल्पफलद्रुमान् ।
वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ॥ ३-७०-२॥
tau śaileṣvācitānekānkṣaudrakalpaphaladrumān |
vīkṣantau jagmaturdraṣṭuṃ sugrīvaṃ rāmalakṣmaṇau || 3-70-2||

RMY 3-70-3

कृत्वा च शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ ।
पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवावुपतस्थतुः ॥ ३-७०-३॥
kṛtvā ca śailapṛṣṭhe tu tau vāsaṃ raghunandanau |
pampāyāḥ paścimaṃ tīraṃ rāghavāvupatasthatuḥ || 3-70-3||

RMY 3-70-4

तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् ।
अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम् ॥ ३-७०-४॥
tau puṣkariṇyāḥ pampāyāstīramāsādya paścimam |
apaśyatāṃ tatastatra śabaryā ramyamāśramam || 3-70-4||

RMY 3-70-5

तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम् ।
सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः ॥ ३-७०-५॥
tau tamāśramamāsādya drumairbahubhirāvṛtam |
suramyamabhivīkṣantau śabarīmabhyupeyatuḥ || 3-70-5||

RMY 3-70-6

तौ तु दृष्ट्वा तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः ।
पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ ३-७०-६॥
tau tu dṛṣṭvā tadā siddhā samutthāya kṛtāñjaliḥ |
pādau jagrāha rāmasya lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ || 3-70-6||

RMY 3-70-7

तामुवाच ततो रामः श्रमणीं संशितव्रताम् ।
कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः ॥ ३-७०-७॥
tāmuvāca tato rāmaḥ śramaṇīṃ saṃśitavratām |
kaccitte nirjitā vighnāḥ kaccitte vardhate tapaḥ || 3-70-7||

RMY 3-70-8

कच्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपोधने ।
कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम् ।
कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि ॥ ३-७०-८॥
kaccitte niyataḥ kopa āhāraśca tapodhane |
kaccitte niyamāḥ prāptāḥ kaccitte manasaḥ sukham |
kaccitte guruśuśrūṣā saphalā cārubhāṣiṇi || 3-70-8||

RMY 3-70-9

रामेण तापसी पृष्ठा सा सिद्धा सिद्धसंमता ।
शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्युपस्थिता ॥ ३-७०-९॥
rāmeṇa tāpasī pṛṣṭhā sā siddhā siddhasaṃmatā |
śaśaṃsa śabarī vṛddhā rāmāya pratyupasthitā || 3-70-9||

RMY 3-70-10

चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः ।
इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम् ॥ ३-७०-१०॥
citrakūṭaṃ tvayi prāpte vimānairatulaprabhaiḥ |
itaste divamārūḍhā yānahaṃ paryacāriṣam || 3-70-10||

RMY 3-70-11

तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः ।
आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम् ॥ ३-७०-११॥
taiścāhamuktā dharmajñairmahābhāgairmaharṣibhiḥ |
āgamiṣyati te rāmaḥ supuṇyamimamāśramam || 3-70-11||

RMY 3-70-12

स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः ।
तं च दृष्ट्वा वराँल्लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि ॥ ३-७०-१२॥
sa te pratigrahītavyaḥ saumitrisahito'tithiḥ |
taṃ ca dṛṣṭvā varā~llokānakṣayāṃstvaṃ gamiṣyasi || 3-70-12||

RMY 3-70-13

मया तु विविधं वन्यं संचितं पुरुषर्षभ ।
तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसंभवम् ॥ ३-७०-१३॥
mayā tu vividhaṃ vanyaṃ saṃcitaṃ puruṣarṣabha |
tavārthe puruṣavyāghra pampāyāstīrasaṃbhavam || 3-70-13||

RMY 3-70-14

एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीमिदम् ।
राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम् ॥ ३-७०-१४॥
evamuktaḥ sa dharmātmā śabaryā śabarīmidam |
rāghavaḥ prāha vijñāne tāṃ nityamabahiṣkṛtām || 3-70-14||

RMY 3-70-15

दनोः सकाशात्तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनः ।
श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे ॥ ३-७०-१५॥
danoḥ sakāśāttattvena prabhāvaṃ te mahātmanaḥ |
śrutaṃ pratyakṣamicchāmi saṃdraṣṭuṃ yadi manyase || 3-70-15||

RMY 3-70-16

एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्राद्विनिःसृतम् ।
शबरी दर्शयामास तावुभौ तद्वनं महत् ॥ ३-७०-१६॥
etattu vacanaṃ śrutvā rāmavaktrādviniḥsṛtam |
śabarī darśayāmāsa tāvubhau tadvanaṃ mahat || 3-70-16||

RMY 3-70-17

पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् ।
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन ॥ ३-७०-१७॥
paśya meghaghanaprakhyaṃ mṛgapakṣisamākulam |
mataṅgavanamityeva viśrutaṃ raghunandana || 3-70-17||

RMY 3-70-18

इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते ।
जुहवांश्चक्रिरे तीर्थं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम् ॥ ३-७०-१८॥
iha te bhāvitātmāno guravo me mahādyute |
juhavāṃścakrire tīrthaṃ mantravanmantrapūjitam || 3-70-18||

RMY 3-70-19

इयं प्रत्यक्स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः ।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः ॥ ३-७०-१९॥
iyaṃ pratyaksthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ |
puṣpopahāraṃ kurvanti śramādudvepibhiḥ karaiḥ || 3-70-19||

RMY 3-70-20

तेषां तपः प्रभावेन पश्याद्यापि रघूत्तम ।
द्योतयन्ति दिशः सर्वाः श्रिया वेद्योऽतुलप्रभाः ॥ ३-७०-२०॥
teṣāṃ tapaḥ prabhāvena paśyādyāpi raghūttama |
dyotayanti diśaḥ sarvāḥ śriyā vedyo'tulaprabhāḥ || 3-70-20||

RMY 3-70-21

अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः ।
चिन्तितेऽभ्यागतान्पश्य समेतान्सप्त सागरान् ॥ ३-७०-२१॥
aśaknuvadbhistairgantumupavāsaśramālasaiḥ |
cintite'bhyāgatānpaśya sametānsapta sāgarān || 3-70-21||

RMY 3-70-22

कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह ।
अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन ॥ ३-७०-२२॥
kṛtābhiṣekaistairnyastā valkalāḥ pādapeṣviha |
adyāpi na viśuṣyanti pradeśe raghunandana || 3-70-22||

RMY 3-70-23

कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया ।
तदिच्छाम्यभ्यनुज्ञाता त्यक्तुमेतत्कलेवरम् ॥ ३-७०-२३॥
kṛtsnaṃ vanamidaṃ dṛṣṭaṃ śrotavyaṃ ca śrutaṃ tvayā |
tadicchāmyabhyanujñātā tyaktumetatkalevaram || 3-70-23||

RMY 3-70-24

तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् ।
मुनीनामाश्रंमो येषामहं च परिचारिणी ॥ ३-७०-२४॥
teṣāmicchāmyahaṃ gantuṃ samīpaṃ bhāvitātmanām |
munīnāmāśraṃmo yeṣāmahaṃ ca paricāriṇī || 3-70-24||

RMY 3-70-25

धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
अनुजानामि गच्छेति प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत् ॥ ३-७०-२५॥
dharmiṣṭhaṃ tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
anujānāmi gaccheti prahṛṣṭavadano'bravīt || 3-70-25||

RMY 3-70-26

अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वात्मानं हुताशने ।
ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गमेव जगाम सा ॥ ३-७०-२६॥
anujñātā tu rāmeṇa hutvātmānaṃ hutāśane |
jvalatpāvakasaṃkāśā svargameva jagāma sā || 3-70-26||

RMY 3-70-27

यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः ।
तत्पुण्यं शबरीस्थानं जगामात्मसमाधिना ॥ ३-७०-२७॥
yatra te sukṛtātmāno viharanti maharṣayaḥ |
tatpuṇyaṃ śabarīsthānaṃ jagāmātmasamādhinā || 3-70-27||

Sarga: 71/71 (26)

RMY 3-71-1

दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन कर्मणा ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः ॥ ३-७१-१॥
divaṃ tu tasyāṃ yātāyāṃ śabaryāṃ svena karmaṇā |
lakṣmaṇena saha bhrātrā cintayāmāsa rāghavaḥ || 3-71-1||

RMY 3-71-2

चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् ।
हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत् ॥ ३-७१-२॥
cintayitvā tu dharmātmā prabhāvaṃ taṃ mahātmanām |
hitakāriṇamekāgraṃ lakṣmaṇaṃ rāghavo'bravīt || 3-71-2||

RMY 3-71-3

दृष्टोऽयमाश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम् ।
विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः ॥ ३-७१-३॥
dṛṣṭo'yamāśramaḥ saumya bahvāścaryaḥ kṛtātmanām |
viśvastamṛgaśārdūlo nānāvihagasevitaḥ || 3-71-3||

RMY 3-71-4

सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण ।
उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः ॥ ३-७१-४॥
saptānāṃ ca samudrāṇāmeṣu tīrtheṣu lakṣmaṇa |
upaspṛṣṭaṃ ca vidhivatpitaraścāpi tarpitāḥ || 3-71-4||

RMY 3-71-5

प्रनष्टमशुभं यत्तत्कल्याणं समुपस्थितम् ।
तेन त्वेतत्प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण संप्रति ॥ ३-७१-५॥
pranaṣṭamaśubhaṃ yattatkalyāṇaṃ samupasthitam |
tena tvetatprahṛṣṭaṃ me mano lakṣmaṇa saṃprati || 3-71-5||

RMY 3-71-6

हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति ।
तदागच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम् ॥ ३-७१-६॥
hṛdaye hi naravyāghra śubhamāvirbhaviṣyati |
tadāgaccha gamiṣyāvaḥ pampāṃ tāṃ priyadarśanām || 3-71-6||

RMY 3-71-7

ऋश्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते ।
यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतः सुतः ।
नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ३-७१-७॥
ṛśyamūko giriryatra nātidūre prakāśate |
yasminvasati dharmātmā sugrīvoṃ'śumataḥ sutaḥ |
nityaṃ vālibhayāttrastaścaturbhiḥ saha vānaraiḥ || 3-71-7||

RMY 3-71-8

अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् ॥ ३-७१-८॥
abhitvare ca taṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
tadadhīnaṃ hi me saumya sītāyāḥ parimārgaṇam || 3-71-8||

RMY 3-71-9

इति ब्रुवाणं तं रामं सौमित्रिरिदमब्रवीत् ।
गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः ॥ ३-७१-९॥
iti bruvāṇaṃ taṃ rāmaṃ saumitriridamabravīt |
gacchāvastvaritaṃ tatra mamāpi tvarate manaḥ || 3-71-9||

RMY 3-71-10

आश्रमात्तु ततस्तस्मान्निष्क्रम्य स विशां पतिः ।
आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सहाभिभूः ॥ ३-७१-१०॥
āśramāttu tatastasmānniṣkramya sa viśāṃ patiḥ |
ājagāma tataḥ pampāṃ lakṣmaṇena sahābhibhūḥ || 3-71-10||

RMY 3-71-11

समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम् ।
कोयष्टिभिश्चार्जुनकैः शतपत्रैश्च कीचकैः ।
एतैश्चान्यैश्च विविधैर्नादितं तद्वनं महत् ॥ ३-७१-११॥
samīkṣamāṇaḥ puṣpāḍhyaṃ sarvato vipuladrumam |
koyaṣṭibhiścārjunakaiḥ śatapatraiśca kīcakaiḥ |
etaiścānyaiśca vividhairnāditaṃ tadvanaṃ mahat || 3-71-11||

RMY 3-71-12

स रामो विधिवान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च ।
पश्यन्कामाभिसंतप्तो जगाम परमं ह्रदम् ॥ ३-७१-१२॥
sa rāmo vidhivānvṛkṣānsarāṃsi vividhāni ca |
paśyankāmābhisaṃtapto jagāma paramaṃ hradam || 3-71-12||

RMY 3-71-13

स तामासाद्य वै रामो दूरादुदकवाहिनीम् ।
मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत ॥ ३-७१-१३॥
sa tāmāsādya vai rāmo dūrādudakavāhinīm |
mataṅgasarasaṃ nāma hradaṃ samavagāhata || 3-71-13||

RMY 3-71-14

स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
विवेश नलिनीं पम्पां पङ्कजैश्च समावृताम् ॥ ३-७१-१४॥
sa tu śokasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ |
viveśa nalinīṃ pampāṃ paṅkajaiśca samāvṛtām || 3-71-14||

RMY 3-71-15

तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दाल काशिनीम् ।
रम्योपवनसंबाधां पद्मसंपीडितोदकाम् ॥ ३-७१-१५॥
tilakāśokapuṃnāgabakuloddāla kāśinīm |
ramyopavanasaṃbādhāṃ padmasaṃpīḍitodakām || 3-71-15||

RMY 3-71-16

स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसंतताम् ।
मत्स्यकच्छपसंबाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम् ॥ ३-७१-१६॥
sphaṭikopamatoyāḍhyāṃ ślakṣṇavālukasaṃtatām |
matsyakacchapasaṃbādhāṃ tīrasthadrumaśobhitām || 3-71-16||

RMY 3-71-17

सखीभिरिव युक्ताभिर्लताभिरनुवेष्टिताम् ।
किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम् ।
नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम् ॥ ३-७१-१७॥
sakhībhiriva yuktābhirlatābhiranuveṣṭitām |
kiṃnaroragagandharvayakṣarākṣasasevitām |
nānādrumalatākīrṇāṃ śītavārinidhiṃ śubhām || 3-71-17||

RMY 3-71-18

पद्मैः सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः ।
नीलां कुवलयोद्धातैर्बहुवर्णां कुथामिव ॥ ३-७१-१८॥
padmaiḥ saugandhikaistāmrāṃ śuklāṃ kumudamaṇḍalaiḥ |
nīlāṃ kuvalayoddhātairbahuvarṇāṃ kuthāmiva || 3-71-18||

RMY 3-71-19

अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम् ।
पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम् ॥ ३-७१-१९॥
aravindotpalavatīṃ padmasaugandhikāyutām |
puṣpitāmravaṇopetāṃ barhiṇodghuṣṭanāditām || 3-71-19||

RMY 3-71-20

स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह ।
विललाप च तेजस्वी कामाद्दशरथात्मजः ॥ ३-७१-२०॥
sa tāṃ dṛṣṭvā tataḥ pampāṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
vilalāpa ca tejasvī kāmāddaśarathātmajaḥ || 3-71-20||

RMY 3-71-21

तिलकैर्बीजपूरैश्च वटैः शुक्लद्रुमैस्तथा ।
पुष्पितैः करवीरैश्च पुंनागैश्च सुपुष्पितैः ॥ ३-७१-२१॥
tilakairbījapūraiśca vaṭaiḥ śukladrumaistathā |
puṣpitaiḥ karavīraiśca puṃnāgaiśca supuṣpitaiḥ || 3-71-21||

RMY 3-71-22

मालतीकुन्दगुल्मैश्च भण्डीरैर्निचुलैस्तथा ।
अशोकैः सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः ।
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदेवोपशोभिताम् ॥ ३-७१-२२॥
mālatīkundagulmaiśca bhaṇḍīrairniculaistathā |
aśokaiḥ saptaparṇaiśca ketakairatimuktakaiḥ |
anyaiśca vividhairvṛkṣaiḥ pramadevopaśobhitām || 3-71-22||

RMY 3-71-23

अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः ।
ऋश्यमूक इति ख्यातश्चित्रपुष्पितकाननः ॥ ३-७१-२३॥
asyāstīre tu pūrvoktaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ |
ṛśyamūka iti khyātaścitrapuṣpitakānanaḥ || 3-71-23||

RMY 3-71-24

हरिरृक्षरजो नाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः ।
अध्यास्ते तं महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः ॥ ३-७१-२४॥
harirṛkṣarajo nāmnaḥ putrastasya mahātmanaḥ |
adhyāste taṃ mahāvīryaḥ sugrīva iti viśrutaḥ || 3-71-24||

RMY 3-71-25

सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ ।
इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम् ॥ ३-७१-२५॥
sugrīvamabhigaccha tvaṃ vānarendraṃ nararṣabha |
ityuvāca punarvākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramam || 3-71-25||

RMY 3-71-26

ततो महद्वर्त्म च दूरसंक्रमं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनम् ।
ददर्श पम्पां शुभदर्श काननामनेकनानाविधपक्षिसंकुलाम् ॥ ३-७१-२६॥
tato mahadvartma ca dūrasaṃkramaṃ krameṇa gatvā pravilokayanvanam |
dadarśa pampāṃ śubhadarśa kānanāmanekanānāvidhapakṣisaṃkulām || 3-71-26||

4 - Ramayana - Kishkindha Kanda

Kishkindha Kanda narrates Rama’s alliance with Sugriva in the kingdom of Kishkindha. The Kanda focuses on friendship, political alliance, loyalty, conflict with Vali, and the beginning of the organized search for Sita.

Editorial Note

Kishkindha Kanda is the alliance and transition section of the Ramayana.

After the loss of Sita in Aranya Kanda, Rama’s journey changes direction.

The narrative now moves from personal grief toward organized action.

This Kanda introduces:

  • political alliance
  • friendship
  • leadership
  • and preparation for a larger mission.

The forests of exile gradually give way to the vanara kingdom of Kishkindha, where Rama forms a crucial partnership with Sugriva.

This alliance eventually creates the path toward Lanka and the rescue of Sita.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~67 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Rama and Lakshmana’s search for Sita
    • Meeting with Hanuman
    • Alliance between Rama and Sugriva
    • Conflict between Sugriva and Vali
    • Death of Vali
    • Restoration of Sugriva’s kingdom
    • Organization of the vanara forces
    • Search missions across different regions
    • Hanuman’s southern mission toward Lanka

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - exiled prince seeking Sita through alliance and strategy
  • Lakshmana - loyal companion supporting Rama’s mission
  • Hanuman - devoted vanara who emerges as the epic’s great servant-hero
  • Sugriva - displaced vanara king seeking restoration
  • Vali - powerful ruler whose conflict with Sugriva shapes the Kanda
  • Tara - wise queen associated with political insight and emotional intelligence

Thematic Flow

  1. Search and Uncertainty Rama continues searching for Sita after her abduction

  2. Formation of Alliance Rama and Sugriva create a partnership based on mutual need

  3. Conflict over Kingship The struggle between Sugriva and Vali is resolved through intervention

  4. Restoration of Political Order Sugriva regains the throne of Kishkindha

  5. Expansion of the Mission The search for Sita becomes organized and large-scale

  6. Rise of Hanuman Hanuman emerges as the key figure in the coming journey to Lanka

Philosophical Significance

Kishkindha Kanda explores the importance of alliance, loyalty, and responsible leadership.

Major themes include:

  • Friendship and Mutual Duty - alliances require trust and reciprocity
  • Legitimacy and Kingship - rulers must balance strength with justice
  • Service and Devotion - Hanuman represents selfless dedication
  • Political Responsibility - leadership involves obligation toward others
  • Collective Action - great goals require cooperation beyond individual effort

This Kanda shifts the Ramayana from isolated suffering toward coordinated purpose and action.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Kishkindha Kanda begins with Rama and Lakshmana continuing their search for Sita.

During this journey, they meet Hanuman, who introduces them to Sugriva, the exiled ruler of Kishkindha.

Sugriva explains that his brother Vali has taken his kingdom.

Rama and Sugriva form an agreement:

  • Rama will help Sugriva regain the throne
  • Sugriva will help Rama search for Sita.

Rama later kills Vali during the conflict between the brothers.

Sugriva becomes king again.

After some delay, Sugriva sends vanara search parties across different directions to locate Sita.

Hanuman joins the southern search group.

Eventually, information about Lanka and Sita’s location begins to emerge.

Kishkindha Kanda teaches that:

  • friendship creates strength during crisis
  • leadership requires responsibility and trust
  • and cooperation is necessary to overcome great challenges.

Important Events in Kishkindha Kanda

1. Meeting Hanuman

Hanuman meets Rama and Lakshmana for the first time.

This becomes one of the most important relationships in the Ramayana.

2. Alliance with Sugriva

Rama and Sugriva create a political and personal alliance based on mutual support.

3. Conflict between Sugriva and Vali

Sugriva challenges Vali for the throne of Kishkindha with Rama’s assistance.

4. Death of Vali

Rama kills Vali during battle.

This episode later becomes an important ethical discussion within the Ramayana tradition.

5. Restoration of Sugriva

Sugriva regains the throne and authority over the vanara kingdom.

Vanara forces are divided into search groups traveling across different regions.

The search for Sita becomes systematic and organized.

7. Hanuman’s Southern Mission

Hanuman joins the southern expedition, which ultimately leads toward Lanka.

This prepares the transition into Sundara Kanda.

Historical and Literary Importance

Kishkindha Kanda is important because it introduces:

  • Hanuman
  • the vanara alliance
  • and the political dimension of the Ramayana’s rescue mission.

The Kanda combines:

  • friendship narrative
  • political conflict
  • ethical debate
  • and strategic preparation.

Hanuman’s emergence in this section became especially influential in later devotional traditions across India.

The Kanda also explores difficult questions about justice, kingship, and intervention, especially through the episode involving Vali’s death.

It marks the transformation of the Ramayana into a larger collective effort aimed at restoring order and rescuing Sita.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/66 (49)

RMY 4-1-1

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४-१-१॥
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ || 4-1-1||

RMY 4-1-2

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४-१-२॥
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannaḥ saumitrimidamabravīt || 4-1-2||

RMY 4-1-3

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ४-१-३॥
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva || 4-1-3||

RMY 4-1-4

मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४-१-४॥
māṃ tu śokābhisaṃtaptamādhayaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 4-1-4||

RMY 4-1-5

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ४-१-५॥
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 4-1-5||

RMY 4-1-6

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ४-१-६॥
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 4-1-6||

RMY 4-1-7

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ४-१-७॥
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucāmiva || 4-1-7||

RMY 4-1-8

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ४-१-८॥
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 4-1-8||

RMY 4-1-9

मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः ।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ४-१-९॥
mārutaḥ sukhaṃ saṃsparśe vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 4-1-9||

RMY 4-1-10

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ ४-१-१०॥
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ || 4-1-10||

RMY 4-1-11

पुष्पिताग्रांश्च पश्येमान्कर्णिकारान्समन्ततः ।
हाटकप्रतिसंछन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ ४-१-११॥
puṣpitāgrāṃśca paśyemānkarṇikārānsamantataḥ |
hāṭakapratisaṃchannānnarānpītāmbarāniva || 4-1-11||

RMY 4-1-12

अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ ४-१-१२॥
ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama || 4-1-12||

RMY 4-1-13

मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ ४-१-१३॥
māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ || 4-1-13||

RMY 4-1-14

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ ४-१-१४॥
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 4-1-14||

RMY 4-1-15

विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ ४-१-१५॥
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ || 4-1-15||

RMY 4-1-16

मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ ४-१-१६॥
māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam |
saṃtāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 4-1-16||

RMY 4-1-17

शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु ।
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ ४-१-१७॥
śikhinībhiḥ parivṛtā mayūrā girisānuṣu |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 4-1-17||

RMY 4-1-18

पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु ॥ ४-१-१८॥
paśya lakṣṇama nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu || 4-1-18||

RMY 4-1-19

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ ४-१-१९॥
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ || 4-1-19||

RMY 4-1-20

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ ४-१-२०॥
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 4-1-20||

RMY 4-1-21

वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ ४-१-२१॥
vadanti rāvaṃ muditāḥ śakunāḥ saṃghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 4-1-21||

RMY 4-1-22

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ।
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ॥ ४-१-२२॥
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā |
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā || 4-1-22||

RMY 4-1-23

एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ ४-१-२३॥
eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 4-1-23||

RMY 4-1-24

तां विनाथ विहंगोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ ४-१-२४॥
tāṃ vinātha vihaṃgo'sau pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 4-1-24||

RMY 4-1-25

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ ४-१-२५॥
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpamupaneṣyati || 4-1-25||

RMY 4-1-26

पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ ४-१-२६॥
paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 4-1-26||

RMY 4-1-27

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ ४-१-२७॥
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 4-1-27||

RMY 4-1-28

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ ४-१-२८॥
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyatā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā || 4-1-28||

RMY 4-1-29

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ ४-१-२९॥
cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 4-1-29||

RMY 4-1-30

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ४-१-३०॥
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 4-1-30||

RMY 4-1-31

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः ।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ४-१-३१॥
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ |
niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 4-1-31||

RMY 4-1-32

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ ४-१-३२॥
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 4-1-32||

RMY 4-1-33

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ४-१-३३॥
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhistu vibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 4-1-33||

RMY 4-1-34

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीपा इव कुंशुकैः ॥ ४-१-३४॥
giriprasthāstu saumitre sarvataḥ saṃprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīpā iva kuṃśukaiḥ || 4-1-34||

RMY 4-1-35

पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४-१-३५॥
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 4-1-35||

RMY 4-1-36

केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ४-१-३६॥
ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 4-1-36||

RMY 4-1-37

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ४-१-३७॥
ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ || 4-1-37||

RMY 4-1-38

नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिताः ।
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ॥ ४-१-३८॥
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitāḥ |
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ || 4-1-38||

RMY 4-1-39

चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ॥ ४-१-३९॥
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ |
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu || 4-1-39||

RMY 4-1-40

केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः ।
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा ।
तिनिशा नक्त मालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४-१-४०॥
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ |
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kurabakāstathā |
tiniśā nakta mālāśca candanāḥ syandanāstathā || 4-1-40||

RMY 4-1-41

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विकीर्णैः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ ४-१-४१॥
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇaiḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 4-1-41||

RMY 4-1-42

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसंभवम् ।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४-१-४२॥
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasaṃbhavam |
puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣādiva puṣpitāḥ || 4-1-42||

RMY 4-1-43

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् ।
प्लवैः क्रौञ्चैश्च संपूर्णां वराहमृगसेविताम् ॥ ४-१-४३॥
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām |
plavaiḥ krauñcaiśca saṃpūrṇāṃ varāhamṛgasevitām || 4-1-43||

RMY 4-1-44

अधिकं शोभते पम्पाविकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४-१-४४॥
adhikaṃ śobhate pampāvikūjadbhirvihaṃgamaiḥ || 4-1-44||

RMY 4-1-45

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४-१-४५॥
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 4-1-45||

RMY 4-1-46

पय सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान्मृगान् ।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ ४-१-४६॥
paya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 4-1-46||

RMY 4-1-47

एवं स विलपंस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।
अवेक्षत शिवां पम्पां रम्यवारिवहां शुभाम् ॥ ४-१-४७॥
evaṃ sa vilapaṃstatra śokopahatacetanaḥ |
avekṣata śivāṃ pampāṃ ramyavārivahāṃ śubhām || 4-1-47||

RMY 4-1-48

निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च ।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४-१-४८॥
nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca |
udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 4-1-48||

RMY 4-1-49

तावृष्यमूकं सहितौ प्रयातौ सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम् ।
त्रस्तास्तु दृष्ट्वा हरयो बभूवुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४-१-४९॥
tāvṛṣyamūkaṃ sahitau prayātau sugrīvaśākhāmṛgasevitaṃ tam |
trastāstu dṛṣṭvā harayo babhūvurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 4-1-49||

Sarga: 2/66 (28)

RMY 4-2-1

तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत् ॥ ४-२-१॥
tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito'bhavat || 4-2-1||

RMY 4-2-2

उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन् ।
न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद्देशे वानरपुंगवः ॥ ४-२-२॥
udvignahṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan |
na vyatiṣṭhata kasmiṃściddeśe vānarapuṃgavaḥ || 4-2-2||

RMY 4-2-3

नैव चक्रे मनः स्थाने वीक्षमाणो महाबलौ ।
कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह ॥ ४-२-३॥
naiva cakre manaḥ sthāne vīkṣamāṇo mahābalau |
kapeḥ paramabhītasya cittaṃ vyavasasāda ha || 4-2-3||

RMY 4-2-4

चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम् ।
सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ४-२-४॥
cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam |
sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvairanucaraiḥ saha || 4-2-4||

RMY 4-2-5

ततः स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४-२-५॥
tataḥ sa sacivebhyastu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃstau rāmalakṣmaṇau || 4-2-5||

RMY 4-2-6

एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् ।
छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ ॥ ४-२-६॥
etau vanamidaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam |
chadmanā cīravasanau pracarantāvihāgatau || 4-2-6||

RMY 4-2-7

ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ ।
जग्मुर्गिरितटात्तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम् ॥ ४-२-७॥
tataḥ sugrīvasacivā dṛṣṭvā paramadhanvinau |
jagmurgiritaṭāttasmādanyacchikharamuttamam || 4-2-7||

RMY 4-2-8

ते क्षिप्रमभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम् ।
हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ४-२-८॥
te kṣipramabhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham |
harayo vānaraśreṣṭhaṃ parivāryopatasthire || 4-2-8||

RMY 4-2-9

एकमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम् ।
प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च ॥ ४-२-९॥
ekamekāyanagatāḥ plavamānā girergirim |
prakampayanto vegena girīṇāṃ śikharāṇi ca || 4-2-9||

RMY 4-2-10

ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः ।
बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान्दुर्गसंश्रितान् ॥ ४-२-१०॥
tataḥ śākhāmṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ |
babhañjuśca nagāṃstatra puṣpitāndurgasaṃśritān || 4-2-10||

RMY 4-2-11

आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस्तं महागिरिम् ।
मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा ॥ ४-२-११॥
āplavanto harivarāḥ sarvatastaṃ mahāgirim |
mṛgamārjāraśārdūlāṃstrāsayanto yayustadā || 4-2-11||

RMY 4-2-12

ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रं समाश्रिताः ।
संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ४-२-१२॥
tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendraṃ samāśritāḥ |
saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 4-2-12||

RMY 4-2-13

ततस्तं भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः ॥ ४-२-१३॥
tatastaṃ bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam |
uvāca hanumānvākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ || 4-2-13||

RMY 4-2-14

यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं प्रद्रुतो हरिपुंगव ।
तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम् ॥ ४-२-१४॥
yasmādudvignacetāstvaṃ pradruto haripuṃgava |
taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam || 4-2-14||

RMY 4-2-15

यस्मात्तव भयं सौम्य पूर्वजात्पापकर्मणः ।
स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम् ॥ ४-२-१५॥
yasmāttava bhayaṃ saumya pūrvajātpāpakarmaṇaḥ |
sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmyahaṃ bhayam || 4-2-15||

RMY 4-2-16

अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवंगम ।
लघुचित्ततयात्मानं न स्थापयसि यो मतौ ॥ ४-२-१६॥
aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktameva plavaṃgama |
laghucittatayātmānaṃ na sthāpayasi yo matau || 4-2-16||

RMY 4-2-17

बुद्धिविज्ञानसंपन्न इङ्गितैः सर्वमाचर ।
न ह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि ॥ ४-२-१७॥
buddhivijñānasaṃpanna iṅgitaiḥ sarvamācara |
na hyabuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi || 4-2-17||

RMY 4-2-18

सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः ।
ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह ॥ ४-२-१८॥
sugrīvastu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ |
tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ hanūmantamuvāca ha || 4-2-18||

RMY 4-2-19

दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ ।
कस्य न स्याद्भयं दृष्ट्वा एतौ सुरसुतोपमौ ॥ ४-२-१९॥
dīrghabāhū viśālākṣau śaracāpāsidhāriṇau |
kasya na syādbhayaṃ dṛṣṭvā etau surasutopamau || 4-2-19||

RMY 4-2-20

वालिप्रणिहितावेतौ शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ ।
राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः ॥ ४-२-२०॥
vālipraṇihitāvetau śaṅke'haṃ puruṣottamau |
rājāno bahumitrāśca viśvāso nātra hi kṣamaḥ || 4-2-20||

RMY 4-2-21

अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छन्नचारिणः ।
विश्वस्तानामविश्वस्ताश्छिद्रेषु प्रहरन्ति हि ॥ ४-२-२१॥
arayaśca manuṣyeṇa vijñeyāśchannacāriṇaḥ |
viśvastānāmaviśvastāśchidreṣu praharanti hi || 4-2-21||

RMY 4-2-22

कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शनाः ।
भवन्ति परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैर्नरैः ॥ ४-२-२२॥
kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahudarśanāḥ |
bhavanti parahantāraste jñeyāḥ prākṛtairnaraiḥ || 4-2-22||

RMY 4-2-23

तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम ।
शङ्कितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च ॥ ४-२-२३॥
tau tvayā prākṛtenaiva gatvā jñeyau plavaṃgama |
śaṅkitānāṃ prakāraiśca rūpavyābhāṣaṇena ca || 4-2-23||

RMY 4-2-24

लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि ।
विश्वासयन्प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः ॥ ४-२-२४॥
lakṣayasva tayorbhāvaṃ prahṛṣṭamanasau yadi |
viśvāsayanpraśaṃsābhiriṅgitaiśca punaḥ punaḥ || 4-2-24||

RMY 4-2-25

ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुंगव ।
प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ ॥ ४-२-२५॥
mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṃgava |
prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau || 4-2-25||

RMY 4-2-26

शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवंगम ।
व्याभाषितैर्वा रूपैर्वा विज्ञेया दुष्टतानयोः ॥ ४-२-२६॥
śuddhātmānau yadi tvetau jānīhi tvaṃ plavaṃgama |
vyābhāṣitairvā rūpairvā vijñeyā duṣṭatānayoḥ || 4-2-26||

RMY 4-2-27

इत्येवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः ।
चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४-२-२७॥
ityevaṃ kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ |
cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau || 4-2-27||

RMY 4-2-28

तथेति संपूज्य वचस्तु तस्य कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य ।
महानुभावो हनुमान्ययौ तदा स यत्र रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः ॥ ४-२-२८॥
tatheti saṃpūjya vacastu tasya kapeḥ subhītasya durāsadasya |
mahānubhāvo hanumānyayau tadā sa yatra rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ || 4-2-28||

Sarga: 3/66 (25)

RMY 4-3-1

वचो विज्ञाय हनुमान्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ ४-३-१॥
vaco vijñāya hanumānsugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 4-3-1||

RMY 4-3-2

स तत्र गत्वा हनुमान्बलवान्वानरोत्तमः ।
उपचक्राम तौ वाग्भिर्मृद्वीभिः सत्यविक्रमः ॥ ४-३-२॥
sa tatra gatvā hanumānbalavānvānarottamaḥ |
upacakrāma tau vāgbhirmṛdvībhiḥ satyavikramaḥ || 4-3-2||

RMY 4-3-3

स्वकं रूपं परित्यज्य भिक्षुरूपेण वानरः ।
आबभाषे च तौ वीरौ यथावत्प्रशशंस च ॥ ४-३-३॥
svakaṃ rūpaṃ parityajya bhikṣurūpeṇa vānaraḥ |
ābabhāṣe ca tau vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca || 4-3-3||

RMY 4-3-4

राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ।
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ ४-३-४॥
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 4-3-4||

RMY 4-3-5

त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ।
पम्पातीररुहान्वृक्षान्वीक्षमाणौ समन्ततः ॥ ४-३-५॥
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ |
pampātīraruhānvṛkṣānvīkṣamāṇau samantataḥ || 4-3-5||

RMY 4-3-6

इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ ।
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ॥ ४-३-६॥
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tarasvinau |
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau || 4-3-6||

RMY 4-3-7

सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ सिंहातिबलविक्रमौ ।
शक्रचापनिभे चापे प्रगृह्य विपुलैर्भुजैः ॥ ४-३-७॥
siṃhaviprekṣitau vīrau siṃhātibalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe pragṛhya vipulairbhujaiḥ || 4-3-7||

RMY 4-3-8

श्रीमन्तौ रूपसंपन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ ४-३-८॥
śrīmantau rūpasaṃpannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 4-3-8||

RMY 4-3-9

प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः ।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ ४-३-९॥
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 4-3-9||

RMY 4-3-10

पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ ४-३-१०॥
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 4-3-10||

RMY 4-3-11

यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम् ।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ ४-३-११॥
yadṛcchayeva saṃprāptau candrasūryau vasuṃdharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 4-3-11||

RMY 4-3-12

सिंहस्कन्धौ महासत्त्वौ समदाविव गोवृषौ ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोत्तमाः ।
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषितः ॥ ४-३-१२॥
siṃhaskandhau mahāsattvau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighottamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitaḥ || 4-3-12||

RMY 4-3-13

उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ।
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ ४-३-१३॥
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 4-3-13||

RMY 4-3-14

इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने ।
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ ४-३-१४॥
ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 4-3-14||

RMY 4-3-15

संपूर्णा निशितैर्बाणैर्तूणाश्च शुभदर्शनाः ।
जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ॥ ४-३-१५॥
saṃpūrṇā niśitairbāṇairtūṇāśca śubhadarśanāḥ |
jīvitāntakarairghorairjvaladbhiriva pannagaiḥ || 4-3-15||

RMY 4-3-16

महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषितौ ।
खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव ॥ ४-३-१६॥
mahāpramāṇau vipulau taptahāṭakabhūṣitau |
khaḍgāvetau virājete nirmuktabhujagāviva || 4-3-16||

RMY 4-3-17

एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ ४-३-१७॥
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 4-3-17||

RMY 4-3-18

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ ४-३-१८॥
sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 4-3-18||

RMY 4-3-19

प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ ४-३-१९॥
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 4-3-19||

RMY 4-3-20

युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ ४-३-२०॥
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvaḥ sakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 4-3-20||

RMY 4-3-21

भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
ऋश्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ ४-३-२१॥
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛśyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 4-3-21||

RMY 4-3-22

एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन ॥ ४-३-२२॥
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiṃcana || 4-3-22||

RMY 4-3-23

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ ४-३-२३॥
etacchrutvā vacastasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 4-3-23||

RMY 4-3-24

सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ ४-३-२४॥
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 4-3-24||

RMY 4-3-25

तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम् ॥ ४-३-२५॥
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaiḥ snehayuktamariṃdamam || 4-3-25||

Sarga: 4/66 (26)

RMY 4-4-1

ततः प्रहृष्टो हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः ।
श्रुत्वा मधुरसंभाषं सुग्रीवं मनसा गतः ॥ ४-४-१॥
tataḥ prahṛṣṭo hanumānkṛtyavāniti tadvacaḥ |
śrutvā madhurasaṃbhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ || 4-4-1||

RMY 4-4-2

भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम् ॥ ४-४-२॥
bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam || 4-4-2||

RMY 4-4-3

ततः परमसंहृष्टो हनूमान्प्लवगर्षभः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः ॥ ४-४-३॥
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanūmānplavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ || 4-4-3||

RMY 4-4-4

किमर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम् ।
आगतः सानुजो दुर्गं नानाव्यालमृगायुतम् ॥ ४-४-४॥
kimarthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampākānanamaṇḍitam |
āgataḥ sānujo durgaṃ nānāvyālamṛgāyutam || 4-4-4||

RMY 4-4-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः ।
आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ॥ ४-४-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam || 4-4-5||

RMY 4-4-6

राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः ।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ ४-४-६॥
rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ |
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 4-4-6||

RMY 4-4-7

शरण्यः सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः ।
वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तरः ॥ ४-४-७॥
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ |
vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattaraḥ || 4-4-7||

RMY 4-4-8

राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः ।
भार्यया च महातेजाः सीतयानुगतो वशी ।
दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः ॥ ४-४-८॥
rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ |
bhāryayā ca mahātejāḥ sītayānugato vaśī |
dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ || 4-4-8||

RMY 4-4-9

अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः ।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः ॥ ४-४-९॥
ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ |
kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ || 4-4-9||

RMY 4-4-10

सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः ।
ऐश्वर्येण विहीनस्य वनवासाश्रितस्य च ॥ ४-४-१०॥
sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ |
aiśvaryeṇa vihīnasya vanavāsāśritasya ca || 4-4-10||

RMY 4-4-11

रक्षसापहृता भार्या रहिते कामरूपिणा ।
तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥ ४-४-११॥
rakṣasāpahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā |
tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 4-4-11||

RMY 4-4-12

दनुर्नाम श्रियः पुत्रः शापाद्राक्षसतां गतः ।
आख्यातस्तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः ॥ ४-४-१२॥
danurnāma śriyaḥ putraḥ śāpādrākṣasatāṃ gataḥ |
ākhyātastena sugrīvaḥ samartho vānarādhipaḥ || 4-4-12||

RMY 4-4-13

स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम् ।
एवमुक्त्वा दनुः स्वर्गं भ्राजमानो गतः सुखम् ॥ ४-४-१३॥
sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam |
evamuktvā danuḥ svargaṃ bhrājamāno gataḥ sukham || 4-4-13||

RMY 4-4-14

एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः ।
अहं चैव हि रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ ॥ ४-४-१४॥
etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ |
ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau || 4-4-14||

RMY 4-4-15

एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति ॥ ४-४-१५॥
eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati || 4-4-15||

RMY 4-4-16

शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते ।
कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं सह यूथपैः ॥ ४-४-१६॥
śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate |
kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ saha yūthapaiḥ || 4-4-16||

RMY 4-4-17

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुपातनम् ।
हनूमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ४-४-१७॥
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrupātanam |
hanūmānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 4-4-17||

RMY 4-4-18

ईदृशा बुद्धिसंपन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः ॥ ४-४-१८॥
īdṛśā buddhisaṃpannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ || 4-4-18||

RMY 4-4-19

स हि राज्याच्च विभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना ।
हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ॥ ४-४-१९॥
sa hi rājyācca vibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā |
hṛtadāro vane trasto bhrātrā vinikṛto bhṛśam || 4-4-19||

RMY 4-4-20

करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः ।
सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे ॥ ४-४-२०॥
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ |
sugrīvaḥ saha cāsmābhiḥ sītāyāḥ parimārgaṇe || 4-4-20||

RMY 4-4-21

इत्येवमुक्त्वा हनुमाञ्श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
बभाषे सोऽभिगच्छामः सुग्रीवमिति राघवम् ॥ ४-४-२१॥
ityevamuktvā hanumāñślakṣṇaṃ madhurayā girā |
babhāṣe so'bhigacchāmaḥ sugrīvamiti rāghavam || 4-4-21||

RMY 4-4-22

एवं ब्रुवाणं धर्मात्मा हनूमन्तं स लक्ष्मणः ।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम् ॥ ४-४-२२॥
evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanūmantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam || 4-4-22||

RMY 4-4-23

कपिः कथयते हृष्टो यथायं मारुतात्मजः ।
कृत्यवान्सोऽपि संप्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव ॥ ४-४-२३॥
kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathāyaṃ mārutātmajaḥ |
kṛtyavānso'pi saṃprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava || 4-4-23||

RMY 4-4-24

प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते ।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ४-४-२४॥
prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate |
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanūmānmārutātmajaḥ || 4-4-24||

RMY 4-4-25

ततः स तु महाप्राज्ञो हनूमान्मारुतात्मजः ।
जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ ॥ ४-४-२५॥
tataḥ sa tu mahāprājño hanūmānmārutātmajaḥ |
jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau || 4-4-25||

RMY 4-4-26

स तु विपुल यशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः ।
गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह रामलक्ष्मणाभ्याम् ॥ ४-४-२६॥
sa tu vipula yaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavatprahṛṣṭaḥ |
girivaramuruvikramaḥ prayātaḥ sa śubhamatiḥ saha rāmalakṣmaṇābhyām || 4-4-26||

Sarga: 5/66 (18)

RMY 4-5-1

ऋश्यमूकात्तु हनुमान्गत्वा तं मलयं गिरम् ।
आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥ ४-५-१॥
ṛśyamūkāttu hanumāngatvā taṃ malayaṃ giram |
ācacakṣe tadā vīrau kapirājāya rāghavau || 4-5-1||

RMY 4-5-2

अयं रामो महाप्राज्ञः संप्राप्तो दृढविक्रमः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥ ४-५-२॥
ayaṃ rāmo mahāprājñaḥ saṃprāpto dṛḍhavikramaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yaṃ satyavikramaḥ || 4-5-2||

RMY 4-5-3

इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः ।
धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशपालकः ॥ ४-५-३॥
ikṣvākūṇāṃ kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ |
dharme nigaditaścaiva piturnirdeśapālakaḥ || 4-5-3||

RMY 4-5-4

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः ।
रक्षसापहृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥ ४-५-४॥
tasyāsya vasato'raṇye niyatasya mahātmanaḥ |
rakṣasāpahṛtā bhāryā sa tvāṃ śaraṇamāgataḥ || 4-5-4||

RMY 4-5-5

राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः ।
दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः ॥ ४-५-५॥
rājasūyāśvamedhaiśca vahniryenābhitarpitaḥ |
dakṣiṇāśca tathotsṛṣṭā gāvaḥ śatasahasraśaḥ || 4-5-5||

RMY 4-5-6

तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता ।
स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामस्त्वां शरणं गतः ॥ ४-५-६॥
tapasā satyavākyena vasudhā yena pālitā |
strīhetostasya putro'yaṃ rāmastvāṃ śaraṇaṃ gataḥ || 4-5-6||

RMY 4-5-7

भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रतिगृह्यार्चयस्वेमौ पूजनीयतमावुभौ ॥ ४-५-७॥
bhavatā sakhyakāmau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
pratigṛhyārcayasvemau pūjanīyatamāvubhau || 4-5-7||

RMY 4-5-8

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्टमानसः ।
भयं स राघवाद्घोरं प्रजहौ विगतज्वरः ॥ ४-५-८॥
śrutvā hanumato vākyaṃ sugrīvo hṛṣṭamānasaḥ |
bhayaṃ sa rāghavādghoraṃ prajahau vigatajvaraḥ || 4-5-8||

RMY 4-5-9

स कृत्वा मानुषं रूपं सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥ ४-५-९॥
sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
darśanīyatamo bhūtvā prītyā provāca rāghavam || 4-5-9||

RMY 4-5-10

भवान्धर्मविनीतश्च विक्रान्तः सर्ववत्सलः ।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥ ४-५-१०॥
bhavāndharmavinītaśca vikrāntaḥ sarvavatsalaḥ |
ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavadguṇāḥ || 4-5-10||

RMY 4-5-11

तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो ।
यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ ४-५-११॥
tanmamaivaiṣa satkāro lābhaścaivottamaḥ prabho |
yattvamicchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha || 4-5-11||

RMY 4-5-12

रोचते यदि वा सख्यं बाहुरेष प्रसारितः ।
गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा वध्यतां ध्रुवा ॥ ४-५-१२॥
rocate yadi vā sakhyaṃ bāhureṣa prasāritaḥ |
gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇirmaryādā vadhyatāṃ dhruvā || 4-5-12||

RMY 4-5-13

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् ।
संप्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना ।
हृद्यं सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ॥ ४-५-१३॥
etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvasya subhāṣitam |
saṃprahṛṣṭamanā hastaṃ pīḍayāmāsa pāṇinā |
hṛdyaṃ sauhṛdamālambya paryaṣvajata pīḍitam || 4-5-13||

RMY 4-5-14

ततो हनूमान्संत्यज्य भिक्षुरूपमरिंदमः ।
काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् ॥ ४-५-१४॥
tato hanūmānsaṃtyajya bhikṣurūpamariṃdamaḥ |
kāṣṭhayoḥ svena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam || 4-5-14||

RMY 4-5-15

दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् ।
तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः ॥ ४-५-१५॥
dīpyamānaṃ tato vahniṃ puṣpairabhyarcya satkṛtam |
tayormadhye tu suprīto nidadhe susamāhitaḥ || 4-5-15||

RMY 4-5-16

ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् ।
सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ॥ ४-५-१६॥
tato'gniṃ dīpyamānaṃ tau cakratuśca pradakṣiṇam |
sugrīvo rāghavaścaiva vayasyatvamupāgatau || 4-5-16||

RMY 4-5-17

ततः सुप्रीत मनसौ तावुभौ हरिराघवौ ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमुपजग्मतुः ॥ ४-५-१७॥
tataḥ suprīta manasau tāvubhau harirāghavau |
anyonyamabhivīkṣantau na tṛptimupajagmatuḥ || 4-5-17||

RMY 4-5-18

ततः सर्वार्थविद्वांसं रामं दशरथात्मजम् ।
सुग्रीवः प्राह तेजस्वी वाक्यमेकमनास्तदा ॥ ४-५-१८॥
tataḥ sarvārthavidvāṃsaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
sugrīvaḥ prāha tejasvī vākyamekamanāstadā || 4-5-18||

Sarga: 6/66 (23)

RMY 4-6-1

अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः ।
हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः ॥ ४-६-१॥
ayamākhyāti me rāma sacivo mantrisattamaḥ |
hanumānyannimittaṃ tvaṃ nirjanaṃ vanamāgataḥ || 4-6-1||

RMY 4-6-2

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव ।
रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा ॥ ४-६-२॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataśca vane tava |
rakṣasāpahṛtā bhāryā maithilī janakātmajā || 4-6-2||

RMY 4-6-3

त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता ।
अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम् ॥ ४-६-३॥
tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā |
antaraṃ prepsunā tena hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam || 4-6-3||

RMY 4-6-4

भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात्त्वं विमोक्ष्यसे ।
अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतिं यथा ॥ ४-६-४॥
bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ nacirāttvaṃ vimokṣyase |
ahaṃ tāmānayiṣyāmi naṣṭāṃ vedaśrutiṃ yathā || 4-6-4||

RMY 4-6-5

रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले ।
अहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिंदम ॥ ४-६-५॥
rasātale vā vartantīṃ vartantīṃ vā nabhastale |
ahamānīya dāsyāmi tava bhāryāmariṃdama || 4-6-5||

RMY 4-6-6

इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव ।
त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते ॥ ४-६-६॥
idaṃ tathyaṃ mama vacastvamavehi ca rāghava |
tyaja śokaṃ mahābāho tāṃ kāntāmānayāmi te || 4-6-6||

RMY 4-6-7

अनुमानात्तु जानामि मैथिली सा न संशयः ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा ॥ ४-६-७॥
anumānāttu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā krūrakarmaṇā || 4-6-7||

RMY 4-6-8

क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम् ।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा ॥ ४-६-८॥
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram |
sphurantī rāvaṇasyāṅke pannagendravadhūryathā || 4-6-8||

RMY 4-6-9

आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतटे स्थितम् ।
उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च ॥ ४-६-९॥
ātmanā pañcamaṃ māṃ hi dṛṣṭvā śailataṭe sthitam |
uttarīyaṃ tayā tyaktaṃ śubhānyābharaṇāni ca || 4-6-9||

RMY 4-6-10

तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव ।
आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि ॥ ४-६-१०॥
tānyasmābhirgṛhītāni nihitāni ca rāghava |
ānayiṣyāmyahaṃ tāni pratyabhijñātumarhasi || 4-6-10||

RMY 4-6-11

तमब्रवीत्ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे ॥ ४-६-११॥
tamabravīttato rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam |
ānayasva sakhe śīghraṃ kimarthaṃ pravilambase || 4-6-11||

RMY 4-6-12

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम् ।
प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया ॥ ४-६-१२॥
evamuktastu sugrīvaḥ śailasya gahanāṃ guhām |
praviveśa tataḥ śīghraṃ rāghavapriyakāmyayā || 4-6-12||

RMY 4-6-13

उत्तरीयं गृहीत्वा तु शुभान्याभरणानि च ।
इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः ॥ ४-६-१३॥
uttarīyaṃ gṛhītvā tu śubhānyābharaṇāni ca |
idaṃ paśyeti rāmāya darśayāmāsa vānaraḥ || 4-6-13||

RMY 4-6-14

ततो गृहीत्वा तद्वासः शुभान्याभरणानि च ।
अभवद्बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥ ४-६-१४॥
tato gṛhītvā tadvāsaḥ śubhānyābharaṇāni ca |
abhavadbāṣpasaṃruddho nīhāreṇeva candramāḥ || 4-6-14||

RMY 4-6-15

सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः ।
हा प्रियेति रुदन्धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत्क्षितौ ॥ ४-६-१५॥
sītāsnehapravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ |
hā priyeti rudandhairyamutsṛjya nyapatatkṣitau || 4-6-15||

RMY 4-6-16

हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम् ।
निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ ४-६-१६॥
hṛdi kṛtvā sa bahuśastamalaṃkāramuttamam |
niśaśvāsa bhṛśaṃ sarpo bilastha iva roṣitaḥ || 4-6-16||

RMY 4-6-17

अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं वीक्ष्य पार्श्वतः ।
परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे ॥ ४-६-१७॥
avicchinnāśruvegastu saumitriṃ vīkṣya pārśvataḥ |
paridevayituṃ dīnaṃ rāmaḥ samupacakrame || 4-6-17||

RMY 4-6-18

पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया ।
उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद्भूषणानि च ॥ ४-६-१८॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktaṃ hriyamāṇayā |
uttarīyamidaṃ bhūmau śarīrādbhūṣaṇāni ca || 4-6-18||

RMY 4-6-19

शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया ।
उत्सृष्टं भूषणमिदं तथारूपं हि दृश्यते ॥ ४-६-१९॥
śādvalinyāṃ dhruvaṃ bhūmyāṃ sītayā hriyamāṇayā |
utsṛṣṭaṃ bhūṣaṇamidaṃ tathārūpaṃ hi dṛśyate || 4-6-19||

RMY 4-6-20

ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया ।
रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणसमा प्रिया ॥ ४-६-२०॥
brūhi sugrīva kaṃ deśaṃ hriyantī lakṣitā tvayā |
rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇasamā priyā || 4-6-20||

RMY 4-6-21

क्व वा वसति तद्रक्षो महद्व्यसनदं मम ।
यन्निमित्तमहं सर्वान्नाशयिष्यामि राक्षसान् ॥ ४-६-२१॥
kva vā vasati tadrakṣo mahadvyasanadaṃ mama |
yannimittamahaṃ sarvānnāśayiṣyāmi rākṣasān || 4-6-21||

RMY 4-6-22

हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता भृशम् ।
आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम् ॥ ४-६-२२॥
haratā maithilīṃ yena māṃ ca roṣayatā bhṛśam |
ātmano jīvitāntāya mṛtyudvāramapāvṛtam || 4-6-22||

RMY 4-6-23

मम दयिततमा हृता वनाद्रजनिचरेण विमथ्य येन सा ।
कथय मम रिपुं तमद्य वै प्रवगपते यमसंनिधिं नयामि ॥ ४-६-२३॥
mama dayitatamā hṛtā vanādrajanicareṇa vimathya yena sā |
kathaya mama ripuṃ tamadya vai pravagapate yamasaṃnidhiṃ nayāmi || 4-6-23||

Sarga: 7/66 (23)

RMY 4-7-1

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ ४-७-१॥
evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ || 4-7-1||

RMY 4-7-2

न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ ४-७-२॥
na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ |
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam || 4-7-2||

RMY 4-7-3

सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम ।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ ४-७-३॥
satyaṃ tu pratijānāmi tyaja śokamariṃdama |
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm || 4-7-3||

RMY 4-7-4

रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् ।
तथास्मि कर्ता नचिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ ४-७-४॥
rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam |
tathāsmi kartā nacirādyathā prīto bhaviṣyasi || 4-7-4||

RMY 4-7-5

अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर ।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ ४-७-५॥
alaṃ vaiklavyamālambya dhairyamātmagataṃ smara |
tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam || 4-7-5||

RMY 4-7-6

मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्या हरणजं महत् ।
न चाहमेवं शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ ४-७-६॥
mayāpi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryā haraṇajaṃ mahat |
na cāhamevaṃ śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje || 4-7-6||

RMY 4-7-7

नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन् ।
महात्मा च विनीतश्चा किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥ ४-७-७॥
nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san |
mahātmā ca vinītaścā kiṃ punardhṛtimānbhavān || 4-7-7||

RMY 4-7-8

बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि ।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ४-७-८॥
bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi |
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi || 4-7-8||

RMY 4-7-9

व्यसने वार्थ कृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे ।
विमृशन्वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥ ४-७-९॥
vyasane vārtha kṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage |
vimṛśanvai svayā buddhyā dhṛtimānnāvasīdati || 4-7-9||

RMY 4-7-10

बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लव्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ ४-७-१०॥
bāliśastu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo'nuvartate |
sa majjatyavaśaḥ śoke bhārākrānteva naurjale || 4-7-10||

RMY 4-7-11

एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये ।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥ ४-७-११॥
eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāttvāṃ prasādaye |
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi || 4-7-11||

RMY 4-7-12

ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् ।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ४-७-१२॥
ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham |
tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi || 4-7-12||

RMY 4-7-13

हितं वयस्य भावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते ।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ४-७-१३॥
hitaṃ vayasya bhāvena brūhi nopadiśāmi te |
vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi || 4-7-13||

RMY 4-7-14

मधुरं सान्त्वितस्तेन सुग्रीवेण स राघवः ।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ ४-७-१४॥
madhuraṃ sāntvitastena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat || 4-7-14||

RMY 4-7-15

प्रकृतिष्ठस्तु काकुत्स्थः सुग्रीववचनात्प्रभुः ।
संपरिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-७-१५॥
prakṛtiṣṭhastu kākutsthaḥ sugrīvavacanātprabhuḥ |
saṃpariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt || 4-7-15||

RMY 4-7-16

कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥ ४-७-१६॥
kartavyaṃ yadvayasyena snigdhena ca hitena ca |
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tattvayā || 4-7-16||

RMY 4-7-17

एष च प्रकृतिष्ठोऽहमनुनीतस्त्वया सखे ।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ॥ ४-७-१७॥
eṣa ca prakṛtiṣṭho'hamanunītastvayā sakhe |
durlabho hīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ || 4-7-17||

RMY 4-7-18

किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे ।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ४-७-१८॥
kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 4-7-18||

RMY 4-7-19

मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् ।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं संपद्यते तव ॥ ४-७-१९॥
mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām |
varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ saṃpadyate tava || 4-7-19||

RMY 4-7-20

मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम् ।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥ ४-७-२०॥
mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānātsamīritam |
tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām || 4-7-20||

RMY 4-7-21

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपामि ते ॥ ४-७-२१॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
etatte pratijānāmi satyenaiva śapāmi te || 4-7-21||

RMY 4-7-22

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ ४-७-२२॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha |
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ || 4-7-22||

RMY 4-7-23

महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नराणामृषभस्य तस्य ।
कृतं स मेने हरिवीर मुख्यस्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ ४-७-२३॥
mahānubhāvasya vaco niśamya harirnarāṇāmṛṣabhasya tasya |
kṛtaṃ sa mene harivīra mukhyastadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān || 4-7-23||

Sarga: 8/66 (45)

RMY 4-8-1

परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन वानरः ।
लक्ष्मणस्याग्रजं राममिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-८-१॥
parituṣṭastu sugrīvastena vākyena vānaraḥ |
lakṣmaṇasyāgrajaṃ rāmamidaṃ vacanamabravīt || 4-8-1||

RMY 4-8-2

सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानामसंशयः ।
उपपन्नगुणोपेतः सखा यस्य भवान्मम ॥ ४-८-२॥
sarvathāhamanugrāhyo devatānāmasaṃśayaḥ |
upapannaguṇopetaḥ sakhā yasya bhavānmama || 4-8-2||

RMY 4-8-3

शक्यं खलु भवेद्राम सहायेन त्वयानघ ।
सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किं पुनः प्रभो ॥ ४-८-३॥
śakyaṃ khalu bhavedrāma sahāyena tvayānagha |
surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kiṃ punaḥ prabho || 4-8-3||

RMY 4-8-4

सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव ।
यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥ ४-८-४॥
so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava |
yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam || 4-8-4||

RMY 4-8-5

अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।
न तु वक्तुं समर्थोऽहं स्वयमात्मगतान्गुणान् ॥ ४-८-५॥
ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ |
na tu vaktuṃ samartho'haṃ svayamātmagatānguṇān || 4-8-5||

RMY 4-8-6

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतामिव ॥ ४-८-६॥
mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām |
niścalā bhavati prītirdhairyamātmavatāmiva || 4-8-6||

RMY 4-8-7

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राण्याभरणानि वा ।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥ ४-८-७॥
rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastrāṇyābharaṇāni vā |
avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhavaḥ || 4-8-7||

RMY 4-8-8

आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
निर्दोषो वा सदोषो वा वयस्यः परमा गतिः ॥ ४-८-८॥
āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā |
nirdoṣo vā sadoṣo vā vayasyaḥ paramā gatiḥ || 4-8-8||

RMY 4-8-9

धनत्यागः सुखत्यागो देहत्यागोऽपि वा पुनः ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥ ४-८-९॥
dhanatyāgaḥ sukhatyāgo dehatyāgo'pi vā punaḥ |
vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham || 4-8-9||

RMY 4-8-10

तत्तथेत्यब्रवीद्रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥ ४-८-१०॥
tattathetyabravīdrāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam |
lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ || 4-8-10||

RMY 4-8-11

ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत् ॥ ४-८-११॥
tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat || 4-8-11||

RMY 4-8-12

स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः ।
सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम् ॥ ४-८-१२॥
sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ |
supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam || 4-8-12||

RMY 4-8-13

तस्यैकां पर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् ।
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥ ४-८-१३॥
tasyaikāṃ parṇabahulāṃ bhaṅktvā śākhāṃ supuṣpitām |
sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ || 4-8-13||

RMY 4-8-14

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् ।
सालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥ ४-८-१४॥
tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam |
sālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat || 4-8-14||

RMY 4-8-15

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
उवाच प्रणयाद्रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥ ४-८-१५॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
uvāca praṇayādrāmaṃ harṣavyākulitākṣaram || 4-8-15||

RMY 4-8-16

अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः ।
ऋश्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥ ४-८-१६॥
ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayārditaḥ |
ṛśyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ || 4-8-16||

RMY 4-8-17

सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः ।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥ ४-८-१७॥
so'haṃ trasto bhaye magno vasāmyudbhrāntacetanaḥ |
vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava || 4-8-17||

RMY 4-8-18

वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर ।
ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४-८-१८॥
vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara |
mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi || 4-8-18||

RMY 4-8-19

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ४-८-१९॥
evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ |
pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva || 4-8-19||

RMY 4-8-20

उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
अद्यैव तं हनिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥ ४-८-२०॥
upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam |
adyaiva taṃ haniṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam || 4-8-20||

RMY 4-8-21

इमे हि मे महावेगाः पत्रिणस्तिग्मतेजसः ।
कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥ ४-८-२१॥
ime hi me mahāvegāḥ patriṇastigmatejasaḥ |
kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ || 4-8-21||

RMY 4-8-22

कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः ।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्रा सरोषा भुजगा इव ॥ ४-८-२२॥
kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ |
suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrā saroṣā bhujagā iva || 4-8-22||

RMY 4-8-23

भ्रातृसंज्ञममित्रं ते वालिनं कृतकिल्बिषम् ।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ ४-८-२३॥
bhrātṛsaṃjñamamitraṃ te vālinaṃ kṛtakilbiṣam |
śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam || 4-8-23||

RMY 4-8-24

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ४-८-२४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 4-8-24||

RMY 4-8-25

रामशोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान्गतिः ।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये ॥ ४-८-२५॥
rāmaśokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavāngatiḥ |
vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye || 4-8-25||

RMY 4-8-26

त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो सोऽग्निसाक्षिकः ।
कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येनापि शपाम्यहम् ॥ ४-८-२६॥
tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo so'gnisākṣikaḥ |
kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyenāpi śapāmyaham || 4-8-26||

RMY 4-8-27

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धं प्रवदाम्यहम् ।
दुःखमन्तर्गतं यन्मे मनो दहति नित्यशः ॥ ४-८-२७॥
vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaṃ pravadāmyaham |
duḥkhamantargataṃ yanme mano dahati nityaśaḥ || 4-8-27||

RMY 4-8-28

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः ।
बाष्पोपहतया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥ ४-८-२८॥
etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ |
bāṣpopahatayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum || 4-8-28||

RMY 4-8-29

बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम् ।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ ॥ ४-८-२९॥
bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam |
dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau || 4-8-29||

RMY 4-8-30

संनिगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे ।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरब्रवीत् ॥ ४-८-३०॥
saṃnigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe |
viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarabravīt || 4-8-30||

RMY 4-8-31

पुराहं वलिना राम राज्यात्स्वादवरोपितः ।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा ॥ ४-८-३१॥
purāhaṃ valinā rāma rājyātsvādavaropitaḥ |
paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto'smi balīyasā || 4-8-31||

RMY 4-8-32

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥ ४-८-३२॥
hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo'pi garīyasī |
suhṛdaśca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te || 4-8-32||

RMY 4-8-33

यत्नवांश्च सुदुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव ।
बहुशस्तत्प्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया ॥ ४-८-३३॥
yatnavāṃśca suduṣṭātmā madvināśāya rāghava |
bahuśastatprayuktāśca vānarā nihatā mayā || 4-8-33||

RMY 4-8-34

शङ्कया त्वेतया चाहं दृष्ट्वा त्वामपि राघव ।
नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥ ४-८-३४॥
śaṅkayā tvetayā cāhaṃ dṛṣṭvā tvāmapi rāghava |
nopasarpāmyahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati || 4-8-34||

RMY 4-8-35

केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे ।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान्कृच्छ्र गतोऽपि सन् ॥ ४-८-३५॥
kevalaṃ hi sahāyā me hanumatpramukhāstvime |
ato'haṃ dhārayāmyadya prāṇānkṛcchra gato'pi san || 4-8-35||

RMY 4-8-36

एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः ।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति च स्थिते ॥ ४-८-३६॥
ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ |
saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti ca sthite || 4-8-36||

RMY 4-8-37

संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते ।
स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः ॥ ४-८-३७॥
saṃkṣepastveṣa me rāma kimuktvā vistaraṃ hi te |
sa me jyeṣṭho ripurbhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ || 4-8-37||

RMY 4-8-38

तद्विनाशाद्धि मे दुःखं प्रनष्टं स्यादनन्तरम् ।
सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम् ॥ ४-८-३८॥
tadvināśāddhi me duḥkhaṃ pranaṣṭaṃ syādanantaram |
sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam || 4-8-38||

RMY 4-8-39

एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः ।
दुःखितोऽदुःखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः ॥ ४-८-३९॥
eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ |
duḥkhito'duḥkhito vāpi sakhyurnityaṃ sakhā gatiḥ || 4-8-39||

RMY 4-8-40

श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
किंनिमित्तमभूद्वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-८-४०॥
śrutvaitacca vaco rāmaḥ sugrīvamidamabravīt |
kiṃnimittamabhūdvairaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || 4-8-40||

RMY 4-8-41

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
आनन्तर्यं विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥ ४-८-४१॥
sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara |
ānantaryaṃ vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam || 4-8-41||

RMY 4-8-42

बलवान्हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम् ।
वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः ॥ ४-८-४२॥
balavānhi mamāmarṣaḥ śrutvā tvāmavamānitam |
vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ || 4-8-42||

RMY 4-8-43

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः ।
सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव ॥ ४-८-४३॥
hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvadāropyate dhanuḥ |
sṛṣṭaśca hi mayā bāṇo nirastaśca ripustava || 4-8-43||

RMY 4-8-44

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ४-८-४४॥
evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā |
praharṣamatulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ || 4-8-44||

RMY 4-8-45

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे ।
वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४-८-४५॥
tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje |
vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame || 4-8-45||

Sarga: 9/66 (24)

RMY 4-9-1

वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः ।
पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा ॥ ४-९-१॥
vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ |
piturbahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā || 4-9-1||

RMY 4-9-2

पितर्युपरतेऽस्माकं ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः ।
कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसंमतः ॥ ४-९-२॥
pitaryuparate'smākaṃ jyeṣṭho'yamiti mantribhiḥ |
kapīnāmīśvaro rājye kṛtaḥ paramasaṃmataḥ || 4-9-2||

RMY 4-9-3

राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत् ।
अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत्स्थितः ॥ ४-९-३॥
rājyaṃ praśāsatastasya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavatsthitaḥ || 4-9-3||

RMY 4-9-4

मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः ।
तेन तस्य महद्वैरं स्त्रीकृतं विश्रुतं पुरा ॥ ४-९-४॥
māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ |
tena tasya mahadvairaṃ strīkṛtaṃ viśrutaṃ purā || 4-9-4||

RMY 4-9-5

स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः ।
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद्रणे ॥ ४-९-५॥
sa tu supte jane rātrau kiṣkindhādvāramāgataḥ |
nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayadraṇe || 4-9-5||

RMY 4-9-6

प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दितं भैरवस्वनम् ।
श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात्तदा ॥ ४-९-६॥
prasuptastu mama bhrātā narditaṃ bhairavasvanam |
śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāttadā || 4-9-6||

RMY 4-9-7

स तु वै निःसृतः क्रोधात्तं हन्तुमसुरोत्तमम् ।
वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना ॥ ४-९-७॥
sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāttaṃ hantumasurottamam |
vāryamāṇastataḥ strībhirmayā ca praṇatātmanā || 4-9-7||

RMY 4-9-8

स तु निर्धूय सर्वान्नो निर्जगाम महाबलः ।
ततोऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह ॥ ४-९-८॥
sa tu nirdhūya sarvānno nirjagāma mahābalaḥ |
tato'hamapi sauhārdānniḥsṛto vālinā saha || 4-9-8||

RMY 4-9-9

स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम् ।
असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥ ४-९-९॥
sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrādavasthitam |
asuro jātasaṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam || 4-9-9||

RMY 4-9-10

तस्मिन्द्रवति संत्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ ।
प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद्गच्छता तदा ॥ ४-९-१०॥
tasmindravati saṃtraste hyāvāṃ drutataraṃ gatau |
prakāśo'pi kṛto mārgaścandreṇodgacchatā tadā || 4-9-10||

RMY 4-9-11

स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् ।
प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ ॥ ४-९-११॥
sa tṛṇairāvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat |
praviveśāsuro vegādāvāmāsādya viṣṭhitau || 4-9-11||

RMY 4-9-12

तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः ।
मामुवाच तदा वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥ ४-९-१२॥
taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ |
māmuvāca tadā vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ || 4-9-12||

RMY 4-9-13

इह त्वं तिष्ठ सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः ।
यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ ४-९-१३॥
iha tvaṃ tiṣṭha sugrīva biladvāri samāhitaḥ |
yāvadatra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum || 4-9-13||

RMY 4-9-14

मया त्वेतद्वचः श्रुत्वा याचितः स परंतप ।
शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं तदा ॥ ४-९-१४॥
mayā tvetadvacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapa |
śāpayitvā ca māṃ padbhyāṃ praviveśa bilaṃ tadā || 4-9-14||

RMY 4-9-15

तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः ।
स्थितस्य च मम द्वारि स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४-९-१५॥
tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
sthitasya ca mama dvāri sa kālo vyatyavartata || 4-9-15||

RMY 4-9-16

अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसंभ्रमः ।
भ्रातरं न हि पश्यामि पापशङ्कि च मे मनः ॥ ४-९-१६॥
ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehādāgatasaṃbhramaḥ |
bhrātaraṃ na hi paśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ || 4-9-16||

RMY 4-9-17

अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात्तस्माद्विनिःसृतम् ।
सफेनं रुधिरं रक्तमहं दृष्ट्वा सुदुःखितः ॥ ४-९-१७॥
atha dīrghasya kālasya bilāttasmādviniḥsṛtam |
saphenaṃ rudhiraṃ raktamahaṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ || 4-9-17||

RMY 4-9-18

नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः ।
निरस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो निःस्वनो गुरोः ॥ ४-९-१८॥
nardatāmasurāṇāṃ ca dhvanirme śrotramāgataḥ |
nirastasya ca saṃgrāme krośato niḥsvano guroḥ || 4-9-18||

RMY 4-9-19

अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम् ।
पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया ।
शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे ॥ ४-९-१९॥
ahaṃ tvavagato buddhyā cihnaistairbhrātaraṃ hatam |
pidhāya ca biladvāraṃ śilayā girimātrayā |
śokārtaścodakaṃ kṛtvā kiṣkindhāmāgataḥ sakhe || 4-9-19||

RMY 4-9-20

गूहमानस्य मे तत्त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम् ।
ततोऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः ॥ ४-९-२०॥
gūhamānasya me tattvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam |
tato'haṃ taiḥ samāgamya sametairabhiṣecitaḥ || 4-9-20||

RMY 4-9-21

राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव ।
आजगाम रिपुं हत्वा वाली तमसुरोत्तमम् ॥ ४-९-२१॥
rājyaṃ praśāsatastasya nyāyato mama rāghava |
ājagāma ripuṃ hatvā vālī tamasurottamam || 4-9-21||

RMY 4-9-22

अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात्संरक्तलोचनः ।
मदीयान्मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-९-२२॥
abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhātsaṃraktalocanaḥ |
madīyānmantriṇo baddhvā paruṣaṃ vākyamabravīt || 4-9-22||

RMY 4-9-23

निग्रहेऽपि समर्थस्य तं पापं प्रति राघव ।
न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता ॥ ४-९-२३॥
nigrahe'pi samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava |
na prāvartata me buddhirbhrātṛgauravayantritā || 4-9-23||

RMY 4-9-24

मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभ्यवादयम् ।
उक्ताश्च नाशिषस्तेन संतुष्टेनान्तरात्मना ॥ ४-९-२४॥
mānayaṃstaṃ mahātmānaṃ yathāvaccābhyavādayam |
uktāśca nāśiṣastena saṃtuṣṭenāntarātmanā || 4-9-24||

Sarga: 10/66 (29)

RMY 4-10-1

ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् ।
अहं प्रसादयां चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥ ४-१०-१॥
tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tamupāgatam |
ahaṃ prasādayāṃ cakre bhrātaraṃ priyakāmyayā || 4-10-1||

RMY 4-10-2

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः ।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दनः ॥ ४-१०-२॥
diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ |
anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandanaḥ || 4-10-2||

RMY 4-10-3

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ॥ ४-१०-३॥
idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam |
chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayodyatam || 4-10-3||

RMY 4-10-4

त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथापुरा ।
न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ॥ ४-१०-४॥
tvameva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathāpurā |
nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham || 4-10-4||

RMY 4-10-5

मा च रोषं कृथाः सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण ।
याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ ४-१०-५॥
mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mayi śatrunibarhaṇa |
yāce tvāṃ śirasā rājanmayā baddho'yamañjaliḥ || 4-10-5||

RMY 4-10-6

बलादस्मि समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः ।
राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ॥ ४-१०-६॥
balādasmi samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ |
rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā || 4-10-6||

RMY 4-10-7

स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः ।
धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ॥ ४-१०-७॥
snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ |
dhiktvāmiti ca māmuktvā bahu tattaduvāca ha || 4-10-7||

RMY 4-10-8

प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव संमतान् ।
मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥ ४-१०-८॥
prakṛtīśca samānīya mantriṇaścaiva saṃmatān |
māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam || 4-10-8||

RMY 4-10-9

विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः ।
मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥ ४-१०-९॥
viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ |
māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ || 4-10-9||

RMY 4-10-10

तस्य तद्गर्जितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात् ।
अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ॥ ४-१०-१०॥
tasya tadgarjitaṃ śrutvā niḥsṛto'haṃ nṛpālayāt |
anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ || 4-10-10||

RMY 4-10-11

स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ।
प्राद्रवद्भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां तमनुद्रुतौ ।
अनुद्रुतस्तु वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥ ४-१०-११॥
sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ |
prādravadbhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ tamanudrutau |
anudrutastu vegena praviveśa mahābilam || 4-10-11||

RMY 4-10-12

तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम् ।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ ४-१०-१२॥
taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahadbilam |
ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ || 4-10-12||

RMY 4-10-13

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् ।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥ ४-१०-१३॥
ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm |
biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham || 4-10-13||

RMY 4-10-14

स्थितोऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टोऽहं दुरासदम् ।
तं च मे मार्गमाणस्य गतः संवत्सरस्तदा ॥ ४-१०-१४॥
sthito'yamiti matvā tu praviṣṭo'haṃ durāsadam |
taṃ ca me mārgamāṇasya gataḥ saṃvatsarastadā || 4-10-14||

RMY 4-10-15

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः ।
निहतश्च मया तत्र सोऽसुरो बन्धुभिः सह ॥ ४-१०-१५॥
sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedādbhayāvahaḥ |
nihataśca mayā tatra so'suro bandhubhiḥ saha || 4-10-15||

RMY 4-10-16

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् ।
पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥ ४-१०-१६॥
tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam |
pūrṇamāsīddurākrāmaṃ stanatastasya bhūtale || 4-10-16||

RMY 4-10-17

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेः सुतम् ।
निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४-१०-१७॥
sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubheḥ sutam |
niṣkrāmanneva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham || 4-10-17||

RMY 4-10-18

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।
यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ ४-१०-१८॥
vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ |
yadā prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 4-10-18||

RMY 4-10-19

पादप्रहारैस्तु मया बहुशस्तद्विदारितम् ।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुनरुपागतः ॥ ४-१०-१९॥
pādaprahāraistu mayā bahuśastadvidāritam |
tato'haṃ tena niṣkramya yathā punarupāgataḥ || 4-10-19||

RMY 4-10-20

तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मार्गयतात्मनः ।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ ४-१०-२०॥
tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mārgayatātmanaḥ |
sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam || 4-10-20||

RMY 4-10-21

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः ।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः ॥ ४-१०-२१॥
evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ |
tadā nirvāsayāmāsa vālī vigatasādhvasaḥ || 4-10-21||

RMY 4-10-22

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।
तद्भयाच्च महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥ ४-१०-२२॥
tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava |
tadbhayācca mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā || 4-10-22||

RMY 4-10-23

ऋश्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ ४-१०-२३॥
ṛśyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ |
praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare || 4-10-23||

RMY 4-10-24

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् ।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥ ४-१०-२४॥
etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat |
anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava || 4-10-24||

RMY 4-10-25

वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर ।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ ४-१०-२५॥
vālinastu bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara |
kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt || 4-10-25||

RMY 4-10-26

एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् ।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ४-१०-२६॥
evamuktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam |
vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva || 4-10-26||

RMY 4-10-27

अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः ।
तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥ ४-१०-२७॥
amoghāḥ sūryasaṃkāśā mameme niśitāḥ śarāḥ |
tasminvālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ || 4-10-27||

RMY 4-10-28

यावत्तं न हि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् ।
तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ ४-१०-२८॥
yāvattaṃ na hi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam |
tāvatsa jīvetpāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ || 4-10-28||

RMY 4-10-29

आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे ।
त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ ४-१०-२९॥
ātmānumānātpaśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare |
tvāmahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam || 4-10-29||

Sarga: 11/66 (52)

RMY 4-11-1

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयां चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ ४-११-१॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāṃ cakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 4-11-1||

RMY 4-11-2

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः ।
त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥ ४-११-२॥
asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiḥ śaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 4-11-2||

RMY 4-11-3

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ४-११-३॥
vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram || 4-11-3||

RMY 4-11-4

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४-११-४॥
samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4-11-4||

RMY 4-11-5

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।
ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ४-११-५॥
agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 4-11-5||

RMY 4-11-6

बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः ॥ ४-११-६॥
bahavaḥ sāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatātmanaḥ || 4-11-6||

RMY 4-11-7

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ४-११-७॥
mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 4-11-7||

RMY 4-11-8

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः ।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ४-११-८॥
vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |
jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim || 4-11-8||

RMY 4-11-9

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम् ।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ४-११-९॥
ūrmimantamatikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam |
mama yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 4-11-9||

RMY 4-11-10

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ ४-११-१०॥
tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 4-11-10||

RMY 4-11-11

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतामभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ४-११-११॥
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāmabhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 4-11-11||

RMY 4-11-12

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ ४-११-१२॥
śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 4-11-12||

RMY 4-11-13

गुहा प्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥ ४-११-१३॥
guhā prasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 4-11-13||

RMY 4-11-14

तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।
हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ॥ ४-११-१४॥
taṃ bhītamiti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 4-11-14||

RMY 4-11-15

ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ ४-११-१५॥
tatastasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 4-11-15||

RMY 4-11-16

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।
हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ ४-११-१६॥
tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīdvākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ || 4-11-16||

RMY 4-11-17

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥ ४-११-१७॥
kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 4-11-17||

RMY 4-11-18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ ४-११-१८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 4-11-18||

RMY 4-11-19

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ ४-११-१९॥
yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |
tamācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 4-11-19||

RMY 4-11-20

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥ ४-११-२०॥
himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 4-11-20||

RMY 4-11-21

वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान्किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ ४-११-२१॥
vālī nāma mahāprājñaḥ śakratulyaparākramaḥ |
adhyāste vānaraḥ śrīmānkiṣkindhāmatulaprabhām || 4-11-21||

RMY 4-11-22

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।
द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥ ४-११-२२॥
sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 4-11-22||

RMY 4-11-23

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ ४-११-२३॥
taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi || 4-11-23||

RMY 4-11-24

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः ।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ ४-११-२४॥
śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 4-11-24||

RMY 4-11-25

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ ४-११-२५॥
dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhastale || 4-11-25||

RMY 4-11-26

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ ४-११-२६॥
tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 4-11-26||

RMY 4-11-27

समीपजान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः ।
विषाणेनोल्लेखन्दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ ४-११-२७॥
samīpajāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |
viṣāṇenollekhandarpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 4-11-27||

RMY 4-11-28

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥ ४-११-२८॥
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 4-11-28||

RMY 4-11-29

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम् ।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ ४-११-२९॥
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvāca sa dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 4-11-29||

RMY 4-11-30

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसि ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान्महाबल ॥ ४-११-३०॥
kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ ruddhvā vinardasi |
dundubhe vidito me'si rakṣa prāṇānmahābala || 4-11-30||

RMY 4-11-31

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ ४-११-३१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 4-11-31||

RMY 4-11-32

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।
मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ४-११-३२॥
na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam || 4-11-32||

RMY 4-11-33

अथ वा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ४-११-३३॥
atha vā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 4-11-33||

RMY 4-11-34

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।
हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ४-११-३४॥
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 4-11-34||

RMY 4-11-35

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ४-११-३५॥
sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |
visṛjya tāḥ striyaḥ sarvāstārāprabhṛtikāstadā || 4-11-35||

RMY 4-11-36

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।
मदोऽयं संप्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ४-११-३६॥
matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ saṃprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 4-11-36||

RMY 4-11-37

तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ४-११-३७॥
tamevamuktvā saṃkruddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 4-11-37||

RMY 4-11-38

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् ।
वाली व्यापातयां चक्रे ननर्द च महास्वनम् ॥ ४-११-३८॥
viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham |
vālī vyāpātayāṃ cakre nanarda ca mahāsvanam || 4-11-38||

RMY 4-11-39

युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ।
पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ४-११-३९॥
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ |
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 4-11-39||

RMY 4-11-40

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप वेगवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४-११-४०॥
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa vegavānvālī vegenaikena yojanam || 4-11-40||

RMY 4-11-41

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः ।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४-११-४१॥
tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati || 4-11-41||

RMY 4-11-42

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ।
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य बधो भवेत् ॥ ४-११-४२॥
tāndṛṣṭvā patitāṃstatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati |
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya badho bhavet || 4-11-42||

RMY 4-11-43

स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ४-११-४३॥
sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 4-11-43||

RMY 4-11-44

ततः शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ४-११-४४॥
tataḥ śāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 4-11-44||

RMY 4-11-45

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४-११-४५॥
tasyāpraveśaṃ jñātvāhamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 4-11-45||

RMY 4-11-46

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते ।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ४-११-४६॥
eṣo'sthinicayastasya dundubheḥ saṃprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭanibho mahān || 4-11-46||

RMY 4-11-47

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः ।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ४-११-४७॥
ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 4-11-47||

RMY 4-11-48

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् ।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४-११-४८॥
etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 4-11-48||

RMY 4-11-49

यदि भिन्द्याद्भवान्सालानिमांस्त्वेकेषुणा ततः ।
जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे ॥ ४-११-४९॥
yadi bhindyādbhavānsālānimāṃstvekeṣuṇā tataḥ |
jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe || 4-11-49||

RMY 4-11-50

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ।
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ॥ ४-११-५०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā |
tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam || 4-11-50||

RMY 4-11-51

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥ ४-११-५१॥
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 4-11-51||

RMY 4-11-52

आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ।
लघुः संप्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव ।
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ॥ ४-११-५२॥
ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe |
laghuḥ saṃprati nirmāṃsastṛṇabhūtaśca rāghava |
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam || 4-11-52||

Sarga: 12/66 (38)

RMY 4-12-1

एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् ।
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ ४-१२-१॥
etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |
pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 4-12-1||

RMY 4-12-2

स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः ।
सालानुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ ४-१२-२॥
sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ |
sālānuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 4-12-2||

RMY 4-12-3

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः ।
भित्त्वा सालान्गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह ॥ ४-१२-३॥
sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ |
bhittvā sālāngiriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha || 4-12-3||

RMY 4-12-4

प्रविष्टस्तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः ।
निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥ ४-१२-४॥
praviṣṭastu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ |
niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4-12-4||

RMY 4-12-5

तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुंगवः ।
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥ ४-१२-५॥
tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṃgavaḥ |
rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 4-12-5||

RMY 4-12-6

स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः ।
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥ ४-१२-६॥
sa mūrdhnā nyapatadbhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |
sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 4-12-6||

RMY 4-12-7

इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः ।
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥ ४-१२-७॥
idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ |
rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 4-12-7||

RMY 4-12-8

सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ ।
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो ॥ ४-१२-८॥
sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |
samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punarvālinaṃ prabho || 4-12-8||

RMY 4-12-9

येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः ।
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ ४-१२-९॥
yena sapta mahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ |
bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 4-12-9||

RMY 4-12-10

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम ।
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ ४-१२-१०॥
adya me vigataḥ śokaḥ prītiradya parā mama |
suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 4-12-10||

RMY 4-12-11

तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् ।
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ ४-१२-११॥
tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 4-12-11||

RMY 4-12-12

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः ॥ ४-१२-१२॥
tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |
pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ || 4-12-12||

RMY 4-12-13

अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः ।
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ ४-१२-१३॥
asmādgacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ |
gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 4-12-13||

RMY 4-12-14

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥ ४-१२-१४॥
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |
vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 4-12-14||

RMY 4-12-15

सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात् ।
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४-१२-१५॥
sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino hvānakāraṇāt |
gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 4-12-15||

RMY 4-12-16

तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः ।
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव ॥ ४-१२-१६॥
taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |
niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 4-12-16||

RMY 4-12-17

ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत् ।
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥ ४-१२-१७॥
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt |
gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 4-12-17||

RMY 4-12-18

तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः ।
जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥ ४-१२-१८॥
talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ |
jaghnatuḥ samare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 4-12-18||

RMY 4-12-19

ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्य तु ।
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ ॥ ४-१२-१९॥
tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣya tu |
anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau || 4-12-19||

RMY 4-12-20

यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः ।
ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥ ४-१२-२०॥
yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |
tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 4-12-20||

RMY 4-12-21

एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना ।
अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ ४-१२-२१॥
etasminnantare bhagnaḥ sugrīvastena vālinā |
apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 4-12-21||

RMY 4-12-22

क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम् ॥ ४-१२-२२॥
klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |
vālinābhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam || 4-12-22||

RMY 4-12-23

तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः ।
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥ ४-१२-२३॥
taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāttataḥ |
mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahābalaḥ || 4-12-23||

RMY 4-12-24

राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता ।
तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ४-१२-२४॥
rāghavo'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |
tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ || 4-12-24||

RMY 4-12-25

तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम् ।
ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥ ४-१२-२५॥
taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam |
hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 4-12-25||

RMY 4-12-26

आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् ।
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥ ४-१२-२६॥
āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam |
vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 4-12-26||

RMY 4-12-27

तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः ।
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥ ४-१२-२७॥
tāmeva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |
vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 4-12-27||

RMY 4-12-28

तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥ ४-१२-२८॥
tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 4-12-28||

RMY 4-12-29

सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश्च व्यपनीयताम् ।
कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः ॥ ४-१२-२९॥
sugrīva śrūyatāṃ tātaḥ krodhaśca vyapanīyatām |
kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 4-12-29||

RMY 4-12-30

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च ।
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ ४-१२-३०॥
alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |
tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 4-12-30||

RMY 4-12-31

स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर ।
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ ४-१२-३१॥
svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara |
vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 4-12-31||

RMY 4-12-32

ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम ।
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥ ४-१२-३२॥
tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama |
notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 4-12-32||

RMY 4-12-33

एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे ।
निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥ ४-१२-३३॥
etanmuhūrte tu mayā paśya vālinamāhave |
nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 4-12-33||

RMY 4-12-34

अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर ।
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥ ४-१२-३४॥
abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara |
yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 4-12-34||

RMY 4-12-35

गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम् ।
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ४-१२-३५॥
gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām |
kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 4-12-35||

RMY 4-12-36

ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम् ।
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ ४-१२-३६॥
tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumāyutām |
lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 4-12-36||

RMY 4-12-37

स तथा शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया ।
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः ॥ ४-१२-३७॥
sa tathā śuśubhe śrīmā~llatayā kaṇṭhasaktayā |
mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ || 4-12-37||

RMY 4-12-38

विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः ।
जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ४-१२-३८॥
vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ |
jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ vālipālitām || 4-12-38||

Sarga: 13/66 (27)

RMY 4-13-1

ऋश्यमूकात्स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः ।
जगाम सहसुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ॥ ४-१३-१॥
ṛśyamūkātsa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
jagāma sahasugrīvo vālivikramapālitām || 4-13-1||

RMY 4-13-2

समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् ।
शरांश्चादित्य संकाशान्गृहीत्वा रणसाधकान् ॥ ४-१३-२॥
samudyamya mahaccāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam |
śarāṃścāditya saṃkāśāngṛhītvā raṇasādhakān || 4-13-2||

RMY 4-13-3

अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः ।
सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ ४-१३-३॥
agratastu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ |
sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 4-13-3||

RMY 4-13-4

पृष्ठतो हनुमान्वीरो नलो नीलश्च वानरः ।
तारश्चैव महातेजा हरियूथप यूथपाः ॥ ४-१३-४॥
pṛṣṭhato hanumānvīro nalo nīlaśca vānaraḥ |
tāraścaiva mahātejā hariyūthapa yūthapāḥ || 4-13-4||

RMY 4-13-5

ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः ।
प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरं गमाः ॥ ४-१३-५॥
te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃśca puṣpabhārāvalambinaḥ |
prasannāmbuvahāścaiva saritaḥ sāgaraṃ gamāḥ || 4-13-5||

RMY 4-13-6

कन्दराणि च शैलांश्च निर्झराणि गुहास्तथा ।
शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः ॥ ४-१३-६॥
kandarāṇi ca śailāṃśca nirjharāṇi guhāstathā |
śikharāṇi ca mukhyāni darīśca priyadarśanāḥ || 4-13-6||

RMY 4-13-7

वैदूर्यविमलैः पर्णैः पद्मैश्चाकाशकुड्मलैः ।
शोभितान्सजलान्मार्गे तटाकांश्च व्यलोकयन् ॥ ४-१३-७॥
vaidūryavimalaiḥ parṇaiḥ padmaiścākāśakuḍmalaiḥ |
śobhitānsajalānmārge taṭākāṃśca vyalokayan || 4-13-7||

RMY 4-13-8

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जूलैर्जलकुक्कुटैः ।
चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ॥ ४-१३-८॥
kāraṇḍaiḥ sārasairhaṃsairvañjūlairjalakukkuṭaiḥ |
cakravākaistathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān || 4-13-8||

RMY 4-13-9

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान्वनगोचरान् ।
चरतः सर्वतोऽपश्यन्स्थलीषु हरिणान्स्थितान् ॥ ४-१३-९॥
mṛduśaṣpāṅkurāhārānnirbhayānvanagocarān |
carataḥ sarvato'paśyansthalīṣu hariṇānsthitān || 4-13-9||

RMY 4-13-10

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान् ।
घोरानेकचरान्वन्यान्द्विरदान्कूलघातिनः ॥ ४-१३-१०॥
taṭākavairiṇaścāpi śukladantavibhūṣitān |
ghorānekacarānvanyāndviradānkūlaghātinaḥ || 4-13-10||

RMY 4-13-11

वने वनचरांश्चान्यान्खेचरांश्च विहंगमान् ।
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ॥ ४-१३-११॥
vane vanacarāṃścānyānkhecarāṃśca vihaṃgamān |
paśyantastvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ || 4-13-11||

RMY 4-13-12

तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः ।
द्रुमषण्डं वनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत् ॥ ४-१३-१२॥
teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ |
drumaṣaṇḍaṃ vanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvamabravīt || 4-13-12||

RMY 4-13-13

एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते ।
मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः ॥ ४-१३-१३॥
eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate |
meghasaṃghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ || 4-13-13||

RMY 4-13-14

किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम ।
कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया ॥ ४-१३-१४॥
kimetajjñātumicchāmi sakhe kautūhalaṃ mama |
kautūhalāpanayanaṃ kartumicchāmyahaṃ tvayā || 4-13-14||

RMY 4-13-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
गच्छन्नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद्वनम् ॥ ४-१३-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
gacchannevācacakṣe'tha sugrīvastanmahadvanam || 4-13-15||

RMY 4-13-16

एतद्राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम् ।
उद्यानवनसंपन्नं स्वादुमूलफलोदकम् ॥ ४-१३-१६॥
etadrāghava vistīrṇamāśramaṃ śramanāśanam |
udyānavanasaṃpannaṃ svādumūlaphalodakam || 4-13-16||

RMY 4-13-17

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः ।
सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ॥ ४-१३-१७॥
atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ |
saptaivāsannadhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ || 4-13-17||

RMY 4-13-18

सप्तरात्रकृताहारा वायुना वनवासिनः ।
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥ ४-१३-१८॥
saptarātrakṛtāhārā vāyunā vanavāsinaḥ |
divaṃ varṣaśatairyātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ || 4-13-18||

RMY 4-13-19

तेषामेवं प्रभावेन द्रुमप्राकारसंवृतम् ।
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ ४-१३-१९॥
teṣāmevaṃ prabhāvena drumaprākārasaṃvṛtam |
āśramaṃ sudurādharṣamapi sendraiḥ surāsuraiḥ || 4-13-19||

RMY 4-13-20

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत्तथान्ये वनचारिणः ।
विशन्ति मोहाद्येऽप्यत्र निवर्तन्ते न ते पुनः ॥ ४-१३-२०॥
pakṣiṇo varjayantyetattathānye vanacāriṇaḥ |
viśanti mohādye'pyatra nivartante na te punaḥ || 4-13-20||

RMY 4-13-21

विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः ।
तूर्यगीतस्वनाश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव ॥ ४-१३-२१॥
vibhūṣaṇaravāścātra śrūyante sakalākṣarāḥ |
tūryagītasvanāścāpi gandho divyaśca rāghava || 4-13-21||

RMY 4-13-22

त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते ।
वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान्कपोताङ्गारुणो घनः ॥ ४-१३-२२॥
tretāgnayo'pi dīpyante dhūmo hyeṣa pradṛśyate |
veṣṭayanniva vṛkṣāgrānkapotāṅgāruṇo ghanaḥ || 4-13-22||

RMY 4-13-23

कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तान्समुद्दिश्य राघवः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संयताञ्जलिः ॥ ४-१३-२३॥
kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃstānsamuddiśya rāghavaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃyatāñjaliḥ || 4-13-23||

RMY 4-13-24

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
न तेषामशुभं किंचिच्छरीरे राम दृश्यते ॥ ४-१३-२४॥
praṇamanti hi ye teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
na teṣāmaśubhaṃ kiṃciccharīre rāma dṛśyate || 4-13-24||

RMY 4-13-25

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः ।
समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत् ॥ ४-१३-२५॥
tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ |
samuddiśya mahātmānastānṛṣīnabhyavādayat || 4-13-25||

RMY 4-13-26

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः ।
सुग्रीवो वानराश्चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः ॥ ४-१३-२६॥
abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ |
sugrīvo vānarāścaiva jagmuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ || 4-13-26||

RMY 4-13-27

ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात्सप्तजनाश्रमात् ।
ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ४-१३-२७॥
te gatvā dūramadhvānaṃ tasmātsaptajanāśramāt |
dadṛśustāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām || 4-13-27||

Sarga: 14/66 (21)

RMY 4-14-1

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिपालिताम् ।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥ ४-१४-१॥
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālipālitām |
vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 4-14-1||

RMY 4-14-2

विचार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद्भृशम् ॥ ४-१४-२॥
vicārya sarvato dṛṣṭiṃ kānane kānanapriyaḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ krodhamāhārayadbhṛśam || 4-14-2||

RMY 4-14-3

ततः स निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत् ।
परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४-१४-३॥
tataḥ sa ninadaṃ ghoraṃ kṛtvā yuddhāya cāhvayat |
parivāraiḥ parivṛto nādairbhindannivāmbaram || 4-14-3||

RMY 4-14-4

अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस्तदा ।
दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-१४-४॥
atha bālārkasadṛśo dṛptasiṃhagatistadā |
dṛṣṭvā rāmaṃ kriyādakṣaṃ sugrīvo vākyamabravīt || 4-14-4||

RMY 4-14-5

हरिवागुरया व्याप्तं तप्तकाञ्चनतोरणाम् ।
प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ॥ ४-१४-५॥
harivāgurayā vyāptaṃ taptakāñcanatoraṇām |
prāptāḥ sma dhvajayantrāḍhyāṃ kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm || 4-14-5||

RMY 4-14-6

प्रतिज्ञा या त्वया वीर कृता वालिवधे पुरा ।
सफलां तां कुरु क्षिप्रं लतां काल इवागतः ॥ ४-१४-६॥
pratijñā yā tvayā vīra kṛtā vālivadhe purā |
saphalāṃ tāṃ kuru kṣipraṃ latāṃ kāla ivāgataḥ || 4-14-6||

RMY 4-14-7

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः ।
तमथोवाच सुग्रीवं वचनं शत्रुसूदनः ॥ ४-१४-७॥
evamuktastu dharmātmā sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
tamathovāca sugrīvaṃ vacanaṃ śatrusūdanaḥ || 4-14-7||

RMY 4-14-8

कृताभिज्ञान चिह्नस्त्वमनया गजसाह्वया ।
विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्र मालया ॥ ४-१४-८॥
kṛtābhijñāna cihnastvamanayā gajasāhvayā |
viparīta ivākāśe sūryo nakṣatra mālayā || 4-14-8||

RMY 4-14-9

अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर ।
एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे ॥ ४-१४-९॥
adya vālisamutthaṃ te bhayaṃ vairaṃ ca vānara |
ekenāhaṃ pramokṣyāmi bāṇamokṣeṇa saṃyuge || 4-14-9||

RMY 4-14-10

मम दर्शय सुग्रीववैरिणं भ्रातृरूपिणम् ।
वाली विनिहतो यावद्वने पांसुषु वेष्टते ॥ ४-१४-१०॥
mama darśaya sugrīvavairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
vālī vinihato yāvadvane pāṃsuṣu veṣṭate || 4-14-10||

RMY 4-14-11

यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन्स विनिवर्तते ।
ततो दोषेण मा गच्छेत्सद्यो गर्हेच्च मा भवान् ॥ ४-१४-११॥
yadi dṛṣṭipathaṃ prāpto jīvansa vinivartate |
tato doṣeṇa mā gacchetsadyo garhecca mā bhavān || 4-14-11||

RMY 4-14-12

प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः ।
ततो वेत्सि बलेनाद्य बालिनं निहतं मया ॥ ४-१४-१२॥
pratyakṣaṃ sapta te sālā mayā bāṇena dāritāḥ |
tato vetsi balenādya bālinaṃ nihataṃ mayā || 4-14-12||

RMY 4-14-13

अनृतं नोक्तपूर्वं मे वीर कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता ।
धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथंचन ॥ ४-१४-१३॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me vīra kṛcchre'pi tiṣṭhatā |
dharmalobhaparītena na ca vakṣye kathaṃcana || 4-14-13||

RMY 4-14-14

सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम् ।
प्रसूतं कलमं क्षेत्रे वर्षेणेव शतक्रतुः ॥ ४-१४-१४॥
saphalāṃ ca kariṣyāmi pratijñāṃ jahi saṃbhramam |
prasūtaṃ kalamaṃ kṣetre varṣeṇeva śatakratuḥ || 4-14-14||

RMY 4-14-15

तदाह्वाननिमित्तं त्वं वालिनो हेममालिनः ।
सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद्येन वानरः ॥ ४-१४-१५॥
tadāhvānanimittaṃ tvaṃ vālino hemamālinaḥ |
sugrīva kuru taṃ śabdaṃ niṣpatedyena vānaraḥ || 4-14-15||

RMY 4-14-16

जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात् ।
निष्पतिष्यत्यसंगेन वाली स प्रियसंयुगः ॥ ४-१४-१६॥
jitakāśī jayaślāghī tvayā cādharṣitaḥ purāt |
niṣpatiṣyatyasaṃgena vālī sa priyasaṃyugaḥ || 4-14-16||

RMY 4-14-17

रिपूणां धर्षणं शूरा मर्षयन्ति न संयुगे ।
जानन्तस्तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः ॥ ४-१४-१७॥
ripūṇāṃ dharṣaṇaṃ śūrā marṣayanti na saṃyuge |
jānantastu svakaṃ vīryaṃ strīsamakṣaṃ viśeṣataḥ || 4-14-17||

RMY 4-14-18

स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः ।
ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४-१४-१८॥
sa tu rāmavacaḥ śrutvā sugrīvo hemapiṅgalaḥ |
nanarda krūranādena vinirbhindannivāmbaram || 4-14-18||

RMY 4-14-19

तस्य शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः ।
राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः ॥ ४-१४-१९॥
tasya śabdena vitrastā gāvo yānti hataprabhāḥ |
rājadoṣaparāmṛṣṭāḥ kulastriya ivākulāḥ || 4-14-19||

RMY 4-14-20

द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः ।
पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः ॥ ४-१४-२०॥
dravanti ca mṛgāḥ śīghraṃ bhagnā iva raṇe hayāḥ |
patanti ca khagā bhūmau kṣīṇapuṇyā iva grahāḥ || 4-14-20||

RMY 4-14-21

ततः स जीमूतगणप्रणादो नादं व्यमुञ्चत्त्वरया प्रतीतः ।
सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः सरित्पतिर्वानिलचञ्चलोर्मिः ॥ ४-१४-२१॥
tataḥ sa jīmūtagaṇapraṇādo nādaṃ vyamuñcattvarayā pratītaḥ |
sūryātmajaḥ śauryavivṛddhatejāḥ saritpatirvānilacañcalormiḥ || 4-14-21||

Sarga: 15/66 (23)

RMY 4-15-1

अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः ॥ ४-१५-१॥
atha tasya ninādaṃ taṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
śuśrāvāntaḥpuragato vālī bhrāturamarṣaṇaḥ || 4-15-1||

RMY 4-15-2

श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् ।
मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापतितो महान् ॥ ४-१५-२॥
śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam |
madaścaikapade naṣṭaḥ krodhaścāpatito mahān || 4-15-2||

RMY 4-15-3

स तु रोषपरीताङ्गो वाली संध्यातपप्रभः ।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ ४-१५-३॥
sa tu roṣaparītāṅgo vālī saṃdhyātapaprabhaḥ |
uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 4-15-3||

RMY 4-15-4

वाली दंष्ट्रा करालस्तु क्रोधाद्दीप्ताग्निसंनिभः ।
भात्युत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः ॥ ४-१५-४॥
vālī daṃṣṭrā karālastu krodhāddīptāgnisaṃnibhaḥ |
bhātyutpatitapadmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ || 4-15-4||

RMY 4-15-5

शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः ।
वेगेन चरणन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ४-१५-५॥
śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ |
vegena caraṇanyāsairdārayanniva medinīm || 4-15-5||

RMY 4-15-6

तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद्दर्शितसौहृदा ।
उवाच त्रस्तसंभ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः ॥ ४-१५-६॥
taṃ tu tārā pariṣvajya snehāddarśitasauhṛdā |
uvāca trastasaṃbhrāntā hitodarkamidaṃ vacaḥ || 4-15-6||

RMY 4-15-7

साधु क्रोधमिमं वीर नदी वेगमिवागतम् ।
शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम् ॥ ४-१५-७॥
sādhu krodhamimaṃ vīra nadī vegamivāgatam |
śayanādutthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktāmiva srajam || 4-15-7||

RMY 4-15-8

सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते ।
श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यसे ॥ ४-१५-८॥
sahasā tava niṣkrāmo mama tāvanna rocate |
śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryase || 4-15-8||

RMY 4-15-9

पूर्वमापतितः क्रोधात्स त्वामाह्वयते युधि ।
निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः ॥ ४-१५-९॥
pūrvamāpatitaḥ krodhātsa tvāmāhvayate yudhi |
niṣpatya ca nirastaste hanyamāno diśo gataḥ || 4-15-9||

RMY 4-15-10

त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः ।
इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे ॥ ४-१५-१०॥
tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ |
ihaitya punarāhvānaṃ śaṅkāṃ janayatīva me || 4-15-10||

RMY 4-15-11

दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः ।
निनादस्य च संरम्भो नैतदल्पं हि कारणम् ॥ ४-१५-११॥
darpaśca vyavasāyaśca yādṛśastasya nardataḥ |
ninādasya ca saṃrambho naitadalpaṃ hi kāraṇam || 4-15-11||

RMY 4-15-12

नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम् ।
अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति ॥ ४-१५-१२॥
nāsahāyamahaṃ manye sugrīvaṃ tamihāgatam |
avaṣṭabdhasahāyaśca yamāśrityaiṣa garjati || 4-15-12||

RMY 4-15-13

प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः ।
अपरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सह नैष्यति ॥ ४-१५-१३॥
prakṛtyā nipuṇaścaiva buddhimāṃścaiva vānaraḥ |
aparīkṣitavīryeṇa sugrīvaḥ saha naiṣyati || 4-15-13||

RMY 4-15-14

पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः ।
अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्यामि त्वा हितं वचः ॥ ४-१५-१४॥
pūrvameva mayā vīra śrutaṃ kathayato vacaḥ |
aṅgadasya kumārasya vakṣyāmi tvā hitaṃ vacaḥ || 4-15-14||

RMY 4-15-15

तव भ्रातुर्हि विख्यातः सहायो रणकर्कशः ।
रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ ४-१५-१५॥
tava bhrāturhi vikhyātaḥ sahāyo raṇakarkaśaḥ |
rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnirivotthitaḥ || 4-15-15||

RMY 4-15-16

निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः ।
आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम् ॥ ४-१५-१६॥
nivāsavṛkṣaḥ sādhūnāmāpannānāṃ parā gatiḥ |
ārtānāṃ saṃśrayaścaiva yaśasaścaikabhājanam || 4-15-16||

RMY 4-15-17

ज्ञानविज्ञानसंपन्नो निदेशो निरतः पितुः ।
धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान् ॥ ४-१५-१७॥
jñānavijñānasaṃpanno nideśo nirataḥ pituḥ |
dhātūnāmiva śailendro guṇānāmākaro mahān || 4-15-17||

RMY 4-15-18

तत्क्षमं न विरोधस्ते सह तेन महात्मना ।
दुर्जयेनाप्रमेयेन रामेण रणकर्मसु ॥ ४-१५-१८॥
tatkṣamaṃ na virodhaste saha tena mahātmanā |
durjayenāprameyena rāmeṇa raṇakarmasu || 4-15-18||

RMY 4-15-19

शूर वक्ष्यामि ते किंचिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम् ।
श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम् ॥ ४-१५-१९॥
śūra vakṣyāmi te kiṃcinna cecchāmyabhyasūyitum |
śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yaddhitam || 4-15-19||

RMY 4-15-20

यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय ।
विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन्बलीयसा ॥ ४-१५-२०॥
yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhvabhiṣecaya |
vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājanbalīyasā || 4-15-20||

RMY 4-15-21

अहं हि ते क्षमं मन्ये तव रामेण सौहृदम् ।
सुग्रीवेण च संप्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः ॥ ४-१५-२१॥
ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tava rāmeṇa sauhṛdam |
sugrīveṇa ca saṃprītiṃ vairamutsṛjya dūrataḥ || 4-15-21||

RMY 4-15-22

लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः ।
तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते ॥ ४-१५-२२॥
lālanīyo hi te bhrātā yavīyāneṣa vānaraḥ |
tatra vā sannihastho vā sarvathā bandhureva te || 4-15-22||

RMY 4-15-23

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम् ।
याच्यमानः प्रयत्नेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे ॥ ४-१५-२३॥
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām |
yācyamānaḥ prayatnena sādhu vākyaṃ kuruṣva me || 4-15-23||

Sarga: 16/66 (27)

RMY 4-16-1

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ४-१६-१॥
tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 4-16-1||

RMY 4-16-2

गर्जतोऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ॥ ४-१६-२॥
garjato'sya ca saṃrambhaṃ bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 4-16-2||

RMY 4-16-3

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ४-१६-३॥
adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 4-16-3||

RMY 4-16-4

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ ४-१६-४॥
soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4-16-4||

RMY 4-16-5

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ४-१६-५॥
na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 4-16-5||

RMY 4-16-6

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ ४-१६-६॥
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 4-16-6||

RMY 4-16-7

प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि संभ्रमम् ।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ ४-१६-७॥
pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi saṃbhramam |
darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 4-16-7||

RMY 4-16-8

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च ।
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमलं भ्रातरं रणे ॥ ४-१६-८॥
śāpitāsi mama prāṇairnivartasva jayena ca |
ahaṃ jitvā nivartiṣye tamalaṃ bhrātaraṃ raṇe || 4-16-8||

RMY 4-16-9

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ४-१६-९॥
taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 4-16-9||

RMY 4-16-10

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रवद्विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ ४-१६-१०॥
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravadvijayaiṣiṇī |
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 4-16-10||

RMY 4-16-11

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् ।
नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ ४-१६-११॥
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svamālayam |
nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 4-16-11||

RMY 4-16-12

स निःश्वस्य महावेगो वाली परमरोषणः ।
सर्वतश्चारयन्दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ ४-१६-१२॥
sa niḥśvasya mahāvego vālī paramaroṣaṇaḥ |
sarvataścārayandṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 4-16-12||

RMY 4-16-13

स ददर्श ततः श्रीमान्सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ४-१६-१३॥
sa dadarśa tataḥ śrīmānsugrīvaṃ hemapiṅgalam |
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 4-16-13||

RMY 4-16-14

स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।
गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ॥ ४-१६-१४॥
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 4-16-14||

RMY 4-16-15

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ ४-१६-१५॥
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 4-16-15||

RMY 4-16-16

श्लिष्टमुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ ४-१६-१६॥
śliṣṭamuṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 4-16-16||

RMY 4-16-17

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणपण्डितम् ।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-१६-१७॥
taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 4-16-17||

RMY 4-16-18

एष मुष्टिर्मया बद्धो गाढः सुनिहिताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ ४-१६-१८॥
eṣa muṣṭirmayā baddho gāḍhaḥ sunihitāṅguliḥ |
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 4-16-18||

RMY 4-16-19

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।
तवैव च हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ ४-१६-१९॥
evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
tavaiva ca haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 4-16-19||

RMY 4-16-20

ताडितस्तेन संक्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः ।
अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ॥ ४-१६-२०॥
tāḍitastena saṃkruddhaḥ samabhikramya vegataḥ |
abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 4-16-20||

RMY 4-16-21

सुग्रीवेण तु निःसंगं सालमुत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ ४-१६-२१॥
sugrīveṇa tu niḥsaṃgaṃ sālamutpāṭya tejasā |
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 4-16-21||

RMY 4-16-22

स तु वाली प्रचरितः सालताडनविह्वलः ।
गुरुभारसमाक्रान्ता सागरे नौरिवाभवत् ॥ ४-१६-२२॥
sa tu vālī pracaritaḥ sālatāḍanavihvalaḥ |
gurubhārasamākrāntā sāgare naurivābhavat || 4-16-22||

RMY 4-16-23

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ ४-१६-२३॥
tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare || 4-16-23||

RMY 4-16-24

वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ।
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास लाघवम् ॥ ४-१६-२४॥
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |
vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 4-16-24||

RMY 4-16-25

ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम् ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ ४-१६-२५॥
tato dhanuṣi saṃdhāya śaramāśīviṣopamam |
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 4-16-25||

RMY 4-16-26

वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ ४-१६-२६॥
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 4-16-26||

RMY 4-16-27

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः ॥ ४-१६-२७॥
athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
vicetano vāsavasūnurāhave prabhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ || 4-16-27||

Sarga: 17/66 (45)

RMY 4-17-1

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ ४-१७-१॥
tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 4-17-1||

RMY 4-17-2

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ ४-१७-२॥
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 4-17-2||

RMY 4-17-3

तस्मिन्निपतिते भूमौ हर्यृषाणां गणेश्वरे ।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ ४-१७-३॥
tasminnipatite bhūmau haryṛṣāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 4-17-3||

RMY 4-17-4

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ ४-१७-४॥
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4-17-4||

RMY 4-17-5

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता ।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ॥ ४-१७-५॥
śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejaḥ śriyaṃ ca sā || 4-17-5||

RMY 4-17-6

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः ।
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ ४-१७-६॥
sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |
saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 4-17-6||

RMY 4-17-7

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः ।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ ४-१७-७॥
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 4-17-7||

RMY 4-17-8

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ॥ ४-१७-८॥
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 4-17-8||

RMY 4-17-9

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ॥ ४-१७-९॥
taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣamivānalam |
yayātimiva puṇyānte devalokātparicyutam || 4-17-9||

RMY 4-17-10

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ।
महेन्द्रमिव दुर्धर्षं महेन्द्रमिव दुःसहम् ॥ ४-१७-१०॥
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam |
mahendramiva durdharṣaṃ mahendramiva duḥsaham || 4-17-10||

RMY 4-17-11

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ।
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ ४-१७-११॥
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam |
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 4-17-11||

RMY 4-17-12

स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ ४-१७-१२॥
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 4-17-12||

RMY 4-17-13

पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः ।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ॥ ४-१७-१३॥
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhastvatkṛte nidhanaṃ gataḥ || 4-17-13||

RMY 4-17-14

कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥ ४-१७-१४॥
kulīnaḥ sattvasaṃpannastejasvī caritavrataḥ |
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ || 4-17-14||

RMY 4-17-15

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः ।
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ ४-१७-१५॥
sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 4-17-15||

RMY 4-17-16

तान्गुणान्संप्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।
तारया प्रतिषिद्धः सन्सुग्रीवेण समागतः ॥ ४-१७-१६॥
tānguṇānsaṃpradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddhaḥ sansugrīveṇa samāgataḥ || 4-17-16||

RMY 4-17-17

न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि ।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ ४-१७-१७॥
na māmanyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhumarhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 4-17-17||

RMY 4-17-18

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४-१७-१८॥
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 4-17-18||

RMY 4-17-19

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।
नाहं त्वामभिजानानि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ ४-१७-१९॥
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāni dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 4-17-19||

RMY 4-17-20

विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्यहम् ।
न च त्वां प्रतिजानेऽहं कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ ४-१७-२०॥
viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromyaham |
na ca tvāṃ pratijāne'haṃ kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 4-17-20||

RMY 4-17-21

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ ४-१७-२१॥
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 4-17-21||

RMY 4-17-22

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ ४-१७-२२॥
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājandṛśyate dharmasaṃhitam || 4-17-22||

RMY 4-17-23

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः ।
धर्मलिङ्ग प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ ४-१७-२३॥
kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅga praticchannaḥ krūraṃ karma samācaret || 4-17-23||

RMY 4-17-24

राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ।
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ॥ ४-१७-२४॥
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ |
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi || 4-17-24||

RMY 4-17-25

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ ।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ ४-१७-२५॥
sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyapakāriṣu || 4-17-25||

RMY 4-17-26

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ ४-१७-२६॥
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 4-17-26||

RMY 4-17-27

भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च ।
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ ४-१७-२७॥
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca |
tatra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 4-17-27||

RMY 4-17-28

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ।
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ ४-१७-२८॥
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi |
rājavṛttirasaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ || 4-17-28||

RMY 4-17-29

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ।
राजवृत्तैश्च संकीर्णः शरासनपरायणः ॥ ४-१७-२९॥
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ |
rājavṛttaiśca saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ || 4-17-29||

RMY 4-17-30

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ।
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ ४-१७-३०॥
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā |
indriyaiḥ kāmavṛttaḥ sankṛṣyase manujeśvara || 4-17-30||

RMY 4-17-31

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ।
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ ४-१७-३१॥
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam |
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam || 4-17-31||

RMY 4-17-32

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥ ४-१७-३२॥
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ |
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ || 4-17-32||

RMY 4-17-33

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ ४-१७-३३॥
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 4-17-33||

RMY 4-17-34

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ॥ ४-१७-३४॥
pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava |
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ || 4-17-34||

RMY 4-17-35

चर्म चास्थि च मे राजन्न स्पृशन्ति मनीषिणः ।
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ॥ ४-१७-३५॥
carma cāsthi ca me rājanna spṛśanti manīṣiṇaḥ |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ || 4-17-35||

RMY 4-17-36

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा ।
प्रमदा शीलसंपन्ना धूर्तेन पतिता यथा ॥ ४-१७-३६॥
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |
pramadā śīlasaṃpannā dhūrtena patitā yathā || 4-17-36||

RMY 4-17-37

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः ।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ ४-१७-३७॥
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 4-17-37||

RMY 4-17-38

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ ४-१७-३८॥
chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 4-17-38||

RMY 4-17-39

दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ ४-१७-३९॥
dṛśyamānastu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 4-17-39||

RMY 4-17-40

त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ ४-१७-४०॥
tvayādṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 4-17-40||

RMY 4-17-41

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे ॥ ४-१७-४१॥
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 4-17-41||

RMY 4-17-42

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।
जानयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ ४-१७-४२॥
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
jānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 4-17-42||

RMY 4-17-43

युक्तं यत्प्रप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥ ४-१७-४३॥
yuktaṃ yatprapnuyādrājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe || 4-17-43||

RMY 4-17-44

काममेवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ ४-१७-४४॥
kāmamevaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 4-17-44||

RMY 4-17-45

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ ४-१७-४५॥
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 4-17-45||

Sarga: 18/66 (57)

RMY 4-18-1

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ ४-१८-१॥
ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā || 4-18-1||

RMY 4-18-2

तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् ।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥ ४-१८-२॥
taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam |
uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam || 4-18-2||

RMY 4-18-3

धर्मार्थगुणसंपन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् ।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत् ॥ ४-१८-३॥
dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaramanuttamam |
adhikṣiptastadā rāmaḥ paścādvālinamabravīt || 4-18-3||

RMY 4-18-4

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् ।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥ ४-१८-४॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam |
avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase || 4-18-4||

RMY 4-18-5

अपृष्ट्वा बुद्धिसंपन्नान्वृद्धानाचार्यसंमतान् ।
सौम्य वानरचापल्यात्त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि ॥ ४-१८-५॥
apṛṣṭvā buddhisaṃpannānvṛddhānācāryasaṃmatān |
saumya vānaracāpalyāttvaṃ māṃ vaktumihecchasi || 4-18-5||

RMY 4-18-6

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना ।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहावपि ॥ ४-१८-६॥
ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā |
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāvapi || 4-18-6||

RMY 4-18-7

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवागृजुः ।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ४-१८-७॥
tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāgṛjuḥ |
dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ || 4-18-7||

RMY 4-18-8

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम् ।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥ ४-१८-८॥
nayaśca vinayaścobhau yasminsatyaṃ ca susthitam |
vikramaśca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit || 4-18-8||

RMY 4-18-9

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवः ।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः ॥ ४-१८-९॥
tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivaḥ |
carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānamicchavaḥ || 4-18-9||

RMY 4-18-10

तस्मिन्नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले ।
पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम् ॥ ४-१८-१०॥
tasminnṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale |
pālayatyakhilāṃ bhūmiṃ kaścareddharmanigraham || 4-18-10||

RMY 4-18-11

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥ ४-१८-११॥
te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ |
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi || 4-18-11||

RMY 4-18-12

त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः ।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥ ४-१८-१२॥
tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ |
kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani || 4-18-12||

RMY 4-18-13

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ ४-१८-१३॥
jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaśca vidyāṃ prayacchati |
trayaste pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ || 4-18-13||

RMY 4-18-14

यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः ।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्र कारणम् ॥ ४-१८-१४॥
yavīyānātmanaḥ putraḥ śiṣyaścāpi guṇoditaḥ |
putravatte trayaścintyā dharmaścedatra kāraṇam || 4-18-14||

RMY 4-18-15

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम ।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ ४-१८-१५॥
sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama |
hṛdisthaḥ sarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham || 4-18-15||

RMY 4-18-16

चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः ।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन्द्रक्ष्यसे नु किम् ॥ ४-१८-१६॥
capalaścapalaiḥ sārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ |
jātyandha iva jātyandhairmantrayandrakṣyase nu kim || 4-18-16||

RMY 4-18-17

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ ४-१८-१७॥
ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te |
na hi māṃ kevalaṃ roṣāttvaṃ vigarhitumarhasi || 4-18-17||

RMY 4-18-18

तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः ।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥ ४-१८-१८॥
tadetatkāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ |
bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam || 4-18-18||

RMY 4-18-19

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥ ४-१८-१९॥
asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
rumāyāṃ vartase kāmātsnuṣāyāṃ pāpakarmakṛt || 4-18-19||

RMY 4-18-20

तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर ।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥ ४-१८-२०॥
tadvyatītasya te dharmātkāmavṛttasya vānara |
bhrātṛbhāryābhimarśe'smindaṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ || 4-18-20||

RMY 4-18-21

न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥ ४-१८-२१॥
na hi dharmaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ |
daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa || 4-18-21||

RMY 4-18-22

औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ।
प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥ ४-१८-२२॥
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ |
pracareta naraḥ kāmāttasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ || 4-18-22||

RMY 4-18-23

भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ।
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ॥ ४-१८-२३॥
bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ |
tvaṃ ca dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyamupekṣitum || 4-18-23||

RMY 4-18-24

गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ।
भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ॥ ४-१८-२४॥
gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan |
bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ || 4-18-24||

RMY 4-18-25

वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर ।
त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुं पर्यवस्थिताः ॥ ४-१८-२५॥
vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara |
tvadvidhānbhinnamaryādānniyantuṃ paryavasthitāḥ || 4-18-25||

RMY 4-18-26

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा ।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे ॥ ४-१८-२६॥
sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā |
dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me || 4-18-26||

RMY 4-18-27

प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥ ४-१८-२७॥
pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau |
pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum || 4-18-27||

RMY 4-18-28

तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंहितैः ।
शासनं तव यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम् ॥ ४-१८-२८॥
tadebhiḥ kāraṇaiḥ sarvairmahadbhirdharmasaṃhitaiḥ |
śāsanaṃ tava yadyuktaṃ tadbhavānanumanyatām || 4-18-28||

RMY 4-18-29

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः ।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥ ४-१८-२९॥
sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ |
vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyatā || 4-18-29||

RMY 4-18-30

राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४-१८-३०॥
rājabhirdhṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ |
nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā || 4-18-30||

RMY 4-18-31

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम् ।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥ ४-१८-३१॥
āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoramīpsitam |
śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā || 4-18-31||

RMY 4-18-32

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः ।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥ ४-१८-३२॥
anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ |
prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tacchāmyate rajaḥ || 4-18-32||

RMY 4-18-33

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ४-१८-३३॥
tadalaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ |
vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ || 4-18-33||

RMY 4-18-34

वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ।
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान् ।
प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धानतिविष्ठितान् ॥ ४-१८-३४॥
vāgurābhiśca pāśaiśca kūṭaiśca vividhairnarāḥ |
praticchannāśca dṛśyāśca gṛhṇanti subahūnmṛgān |
pradhāvitānvā vitrastānvisrabdhānativiṣṭhitān || 4-18-34||

RMY 4-18-35

प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम् ।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥ ४-१८-३५॥
pramattānapramattānvā narā māṃsārthino bhṛśam |
vidhyanti vimukhāṃścāpi na ca doṣo'tra vidyate || 4-18-35||

RMY 4-18-36

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः ।
तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।
अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥ ४-१८-३६॥
yānti rājarṣayaścātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ |
tasmāttvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara |
ayudhyanpratiyudhyanvā yasmācchākhāmṛgo hyasi || 4-18-36||

RMY 4-18-37

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥ ४-१८-३७॥
durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca |
rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ || 4-18-37||

RMY 4-18-38

तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥ ४-१८-३८॥
tānna hiṃsyānna cākrośennākṣipennāpriyaṃ vadet |
devā mānuṣarūpeṇa carantyete mahītale || 4-18-38||

RMY 4-18-39

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ।
प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ४-१८-३९॥
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ roṣamāsthitaḥ |
pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam || 4-18-39||

RMY 4-18-40

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ॥ ४-१८-४०॥
evamuktastu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam |
pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalirvānareśvaraḥ || 4-18-40||

RMY 4-18-41

यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः ।
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ॥ ४-१८-४१॥
yattvamāttha naraśreṣṭha tadevaṃ nātra saṃśayaḥ |
prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt || 4-18-41||

RMY 4-18-42

यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम् ।
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥ ४-१८-४२॥
yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādādvākyamapriyam |
tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava || 4-18-42||

RMY 4-18-43

त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः ।
कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥ ४-१८-४३॥
tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ |
kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhiravyayā || 4-18-43||

RMY 4-18-44

मामप्यवगतं धर्माद्व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् ।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४-१८-४४॥
māmapyavagataṃ dharmādvyatikrāntapuraskṛtam |
dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya || 4-18-44||

RMY 4-18-45

बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः ।
उवाच रामं संप्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥ ४-१८-४५॥
bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ |
uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ || 4-18-45||

RMY 4-18-46

न त्वात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् ।
यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥ ४-१८-४६॥
na tvātmānamahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān |
yathā putraṃ guṇaśreṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam || 4-18-46||

RMY 4-18-47

स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति लालितः ।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥ ४-१८-४७॥
sa mamādarśanāddīno bālyātprabhṛti lālitaḥ |
taṭāka iva pītāmburupaśoṣaṃ gamiṣyati || 4-18-47||

RMY 4-18-48

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् ।
त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥ ४-१८-४८॥
sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matimuttamām |
tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ || 4-18-48||

RMY 4-18-49

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या ।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि ॥ ४-१८-४९॥
yā te narapate vṛttirbharate lakṣmaṇe ca yā |
sugrīve cāṅgade rājaṃstāṃ cintayitumarhasi || 4-18-49||

RMY 4-18-50

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् ।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि ॥ ४-१८-५०॥
maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm |
sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātumarhasi || 4-18-50||

RMY 4-18-51

त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम् ।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥ ४-१८-५१॥
tvayā hyanugṛhītena śakyaṃ rājyamupāsitum |
tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā || 4-18-51||

RMY 4-18-52

स तमाश्वासयद्रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ॥ ४-१८-५२॥
sa tamāśvāsayadrāmo vālinaṃ vyaktadarśanam || 4-18-52||

RMY 4-18-53

न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम ।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥ ४-१८-५३॥
na vayaṃ bhavatā cintyā nāpyātmā harisattama |
vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ || 4-18-53||

RMY 4-18-54

दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥ ४-१८-५४॥
daṇḍye yaḥ pātayeddaṇḍaṃ daṇḍyo yaścāpi daṇḍyate |
kāryakāraṇasiddhārthāvubhau tau nāvasīdataḥ || 4-18-54||

RMY 4-18-55

तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः ।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्ट्तेन वर्त्मना ॥ ४-१८-५५॥
tadbhavāndaṇḍasaṃyogādasmādvigatakalmaṣaḥ |
gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā || 4-18-55||

RMY 4-18-56

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥ ४-१८-५६॥
sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ |
niśamya rāmasya raṇāvamardino vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ || 4-18-56||

RMY 4-18-57

शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रदूषितस्त्वं यदजानता प्रभो ।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम प्रसादितस्त्वं क्षम मे महीश्वर ॥ ४-१८-५७॥
śarābhitaptena vicetasā mayā pradūṣitastvaṃ yadajānatā prabho |
idaṃ mahendropamabhīmavikrama prasāditastvaṃ kṣama me mahīśvara || 4-18-57||

Sarga: 19/66 (29)

RMY 4-19-1

स वानरमहाराजः शयानः शरविक्षतः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ४-१९-१॥
sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 4-19-1||

RMY 4-19-2

अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् ।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ ४-१९-२॥
aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 4-19-2||

RMY 4-19-3

तं भार्याबाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे ।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ ४-१९-३॥
taṃ bhāryābāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 4-19-3||

RMY 4-19-4

सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशं त्रस्ता विविधाद्गिरिगह्वरात् ॥ ४-१९-४॥
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ trastā vividhādgirigahvarāt || 4-19-4||

RMY 4-19-5

ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः ।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ ४-१९-५॥
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 4-19-5||

RMY 4-19-6

सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो द्रुतम् ।
यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान् ॥ ४-१९-६॥
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato drutam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 4-19-6||

RMY 4-19-7

तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुःखिता सती ।
राम वित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ ४-१९-७॥
tānuvāca samāsādya duḥkhitānduḥkhitā satī |
rāma vitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 4-19-7||

RMY 4-19-8

वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः ।
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद्द्रवत दुर्गताः ॥ ४-१९-८॥
vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ |
taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmāddravata durgatāḥ || 4-19-8||

RMY 4-19-9

राज्यहेतोः स चेद्भ्राता भ्राता रौद्रेण पातितः ।
रामेण प्रसृतैर्दूरान्मार्गणैर्दूर पातिभिः ॥ ४-१९-९॥
rājyahetoḥ sa cedbhrātā bhrātā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prasṛtairdūrānmārgaṇairdūra pātibhiḥ || 4-19-9||

RMY 4-19-10

कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः ।
प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ ४-१९-१०॥
kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamaviśliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 4-19-10||

RMY 4-19-11

जीव पुत्रे निवर्तस्य पुत्रं रक्षस्व चान्दगम् ।
अन्तको राम रूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ ४-१९-११॥
jīva putre nivartasya putraṃ rakṣasva cāndagam |
antako rāma rūpeṇa hatvā nayati vālinam || 4-19-11||

RMY 4-19-12

क्षिप्तान्वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा ।
वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः ॥ ४-१९-१२॥
kṣiptānvṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇairvajreṇeva nipātitaḥ || 4-19-12||

RMY 4-19-13

अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् ।
अस्मिन्प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ ४-१९-१३॥
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asminplavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 4-19-13||

RMY 4-19-14

रक्ष्यतां नगरं शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥ ४-१९-१४॥
rakṣyatāṃ nagaraṃ śūrairaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ || 4-19-14||

RMY 4-19-15

अथ वा रुचिरं स्थानमिह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः ॥ ४-१९-१५॥
atha vā ruciraṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramadyaiva vānarāḥ || 4-19-15||

RMY 4-19-16

अभार्याः सह भार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यः स्वेभ्यो नस्तुमुलं भयम् ॥ ४-१९-१६॥
abhāryāḥ saha bhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyaḥ svebhyo nastumulaṃ bhayam || 4-19-16||

RMY 4-19-17

अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना ।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ ४-१९-१७॥
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 4-19-17||

RMY 4-19-18

पुत्रेण मम किं कार्यं किं राज्येन किमात्मना ।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति ॥ ४-१९-१८॥
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ kiṃ rājyena kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 4-19-18||

RMY 4-19-19

पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः ।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ ४-१९-१९॥
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 4-19-19||

RMY 4-19-20

एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोककर्शिता ।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥ ४-१९-२०॥
evamuktvā pradudrāva rudatī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī || 4-19-20||

RMY 4-19-21

आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ४-१९-२१॥
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinām || 4-19-21||

RMY 4-19-22

क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् ।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम् ॥ ४-१९-२२॥
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam || 4-19-22||

RMY 4-19-23

शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम् ।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥ ४-१९-२३॥
śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 4-19-23||

RMY 4-19-24

शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथा हतम् ।
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥ ४-१९-२४॥
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathā hatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 4-19-24||

RMY 4-19-25

नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ।
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम् ॥ ४-१९-२५॥
nāgahetoḥ suparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam || 4-19-25||

RMY 4-19-26

रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा ।
तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥ ४-१९-२६॥
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tānatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 4-19-26||

RMY 4-19-27

समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रान्ता निपपात ह ।
सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति क्रोशती ॥ ४-१९-२७॥
samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāntā nipapāta ha |
supteva punarutthāya āryaputreti krośatī || 4-19-27||

RMY 4-19-28

रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संदितं मृत्युदामभिः ।
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ॥ ४-१९-२८॥
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃditaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva || 4-19-28||

RMY 4-19-29

विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ ४-१९-२९॥
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 4-19-29||

Sarga: 20/66 (25)

RMY 4-20-1

रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ ४-२०-१॥
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 4-20-1||

RMY 4-20-2

सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ ४-२०-२॥
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇābhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 4-20-2||

RMY 4-20-3

वानरेन्द्रं महेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा ।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा ॥ ४-२०-३॥
vānarendraṃ mahendrābhaṃ śokasaṃtaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 4-20-3||

RMY 4-20-4

रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर ।
किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ ४-२०-४॥
raṇe dāruṇavikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4-20-4||

RMY 4-20-5

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ ४-२०-५॥
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāḥ śerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 4-20-5||

RMY 4-20-6

अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप ।
गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ ४-२०-६॥
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 4-20-6||

RMY 4-20-7

व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मतः संप्रवर्तता ।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ ४-२०-७॥
vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ saṃpravartatā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 4-20-7||

RMY 4-20-8

यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु ।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ ४-२०-८॥
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 4-20-8||

RMY 4-20-9

निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ ४-२०-९॥
nirānandā nirāśāhaṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 4-20-9||

RMY 4-20-10

हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं भुवि ।
यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥ ४-२०-१०॥
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhuvi |
yanna śokābhisaṃtaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 4-20-10||

RMY 4-20-11

सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत्तत्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ ४-२०-११॥
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yattattasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 4-20-11||

RMY 4-20-12

निःश्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता ।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्रहितैषिणी ॥ ४-२०-१२॥
niḥśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣābruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendrahitaiṣiṇī || 4-20-12||

RMY 4-20-13

कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव ।
बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ ४-२०-१३॥
kālo niḥsaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 4-20-13||

RMY 4-20-14

वैधव्यं शोकसंतापं कृपणं कृपणा सती ।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ ४-२०-१४॥
vaidhavyaṃ śokasaṃtāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 4-20-14||

RMY 4-20-15

लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः ।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥ ४-२०-१५॥
lālitaścāṅgado vīraḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ |
vatsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 4-20-15||

RMY 4-20-16

कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं त्वस्य तव वत्स भविष्यति ॥ ४-२०-१६॥
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ tvasya tava vatsa bhaviṣyati || 4-20-16||

RMY 4-20-17

समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व च ।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ ४-२०-१७॥
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ saṃdeśaṃ saṃdiśasva ca |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 4-20-17||

RMY 4-20-18

रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ ४-२०-१८॥
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ tu gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 4-20-18||

RMY 4-20-19

सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ ४-२०-१९॥
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣva rājyamanudvignaḥ śasto bhrātā ripustava || 4-20-19||

RMY 4-20-20

किं मामेवं विलपतीं प्रेंणा त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ ४-२०-२०॥
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ preṃṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 4-20-20||

RMY 4-20-21

तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः ।
परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ताः परिचुक्रुशुः ॥ ४-२०-२१॥
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryaḥ sarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtāḥ paricukruśuḥ || 4-20-21||

RMY 4-20-22

किमङ्गदं साङ्गद वीर बाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासं ।
न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥ ४-२०-२२॥
kimaṅgadaṃ sāṅgada vīra bāho vihāya yāsyadya cirapravāsaṃ |
na yuktamevaṃ guṇasaṃnikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 4-20-22||

RMY 4-20-23

किमप्रियं ते प्रियचारुवेष कृतं मया नाथ सुतेन वा ते ।
सहायिनीमद्य विहाय वीर यमक्षयं गच्छसि दुर्विनीतम् ॥ ४-२०-२३॥
kimapriyaṃ te priyacāruveṣa kṛtaṃ mayā nātha sutena vā te |
sahāyinīmadya vihāya vīra yamakṣayaṃ gacchasi durvinītam || 4-20-23||

RMY 4-20-24

यद्यप्रियं किंचिदसंप्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो ।
क्षमस्व मे तद्धरिवंश नाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ ४-२०-२४॥
yadyapriyaṃ kiṃcidasaṃpradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśa nātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 4-20-24||

RMY 4-20-25

तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः ।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥ ४-२०-२५॥
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamanindyavarṇā upopaveṣṭuṃ bhuvi yatra vālī || 4-20-25||

Sarga: 21/66 (16)

RMY 4-21-1

ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् ।
शनैराश्वासयामास हनूमान्हरियूथपः ॥ ४-२१-१॥
tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārāmivāmbarāt |
śanairāśvāsayāmāsa hanūmānhariyūthapaḥ || 4-21-1||

RMY 4-21-2

गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् ।
अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥ ४-२१-२॥
guṇadoṣakṛtaṃ jantuḥ svakarmaphalahetukam |
avyagrastadavāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham || 4-21-2||

RMY 4-21-3

शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे ।
कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन्बुद्बुदोपमे ॥ ४-२१-३॥
śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnānukampase |
kaśca kasyānuśocyo'sti dehe'sminbudbudopame || 4-21-3||

RMY 4-21-4

अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया ।
आयत्या च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय ॥ ४-२१-४॥
aṅgadastu kumāro'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā |
āyatyā ca vidheyāni samarthānyasya cintaya || 4-21-4||

RMY 4-21-5

जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् ।
तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नैहलौकिकम् ॥ ४-२१-५॥
jānāsyaniyatāmevaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
tasmācchubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍite naihalaukikam || 4-21-5||

RMY 4-21-6

यस्मिन्हरिसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
वर्तयन्ति कृतांशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः ॥ ४-२१-६॥
yasminharisahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
vartayanti kṛtāṃśāni so'yaṃ diṣṭāntamāgataḥ || 4-21-6||

RMY 4-21-7

यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः ।
गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ४-२१-७॥
yadayaṃ nyāyadṛṣṭārthaḥ sāmadānakṣamāparaḥ |
gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitumarhasi || 4-21-7||

RMY 4-21-8

सर्वे च हरिशार्दूल पुत्रश्चायं तवाङ्गदः ।
हर्यृष्कपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते ॥ ४-२१-८॥
sarve ca hariśārdūla putraścāyaṃ tavāṅgadaḥ |
haryṛṣkapatirājyaṃ ca tvatsanāthamanindite || 4-21-8||

RMY 4-21-9

ताविमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि ।
त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम् ॥ ४-२१-९॥
tāvimau śokasaṃtaptau śanaiḥ preraya bhāmini |
tvayā parigṛhīto'yamaṅgadaḥ śāstu medinīm || 4-21-9||

RMY 4-21-10

संततिश्च यथादृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् ।
राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः ॥ ४-२१-१०॥
saṃtatiśca yathādṛṣṭā kṛtyaṃ yaccāpi sāmpratam |
rājñastatkriyatāṃ sarvameṣa kālasya niścayaḥ || 4-21-10||

RMY 4-21-11

संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि ॥ ४-२१-११॥
saṃskāryo harirājastu aṅgadaścābhiṣicyatām |
siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntimeṣyasi || 4-21-11||

RMY 4-21-12

सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता ।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ ४-२१-१२॥
sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā |
abravīduttaraṃ tārā hanūmantamavasthitam || 4-21-12||

RMY 4-21-13

अङ्गद प्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम् ।
हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥ ४-२१-१३॥
aṅgada pratirūpāṇāṃ putrāṇāmekataḥ śatam |
hatasyāpyasya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam || 4-21-13||

RMY 4-21-14

न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा ।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥ ४-२१-१४॥
na cāhaṃ harirājasya prabhavāmyaṅgadasya vā |
pitṛvyastasya sugrīvaḥ sarvakāryeṣvanantaraḥ || 4-21-14||

RMY 4-21-15

न ह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति ।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥ ४-२१-१५॥
na hyeṣā buddhirāstheyā hanūmannaṅgadaṃ prati |
pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama || 4-21-15||

RMY 4-21-16

न हि मम हरिराजसंश्रयात्क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा ।
अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥ ४-२१-१६॥
na hi mama harirājasaṃśrayātkṣamataramasti paratra ceha vā |
abhimukhahatavīrasevitaṃ śayanamidaṃ mama sevituṃ kṣamam || 4-21-16||

Sarga: 22/66 (26)

RMY 4-22-1

वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् ।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्श त्वात्मजाग्रतः ॥ ४-२२-१॥
vīkṣamāṇastu mandāsuḥ sarvato mandamucchvasan |
ādāveva tu sugrīvaṃ dadarśa tvātmajāgrataḥ || 4-22-1||

RMY 4-22-2

तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥ ४-२२-२॥
taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaram |
ābhāṣya vyaktayā vācā sasnehamidamabravīt || 4-22-2||

RMY 4-22-3

सुग्रीवदोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् ।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥ ४-२२-३॥
sugrīvadoṣeṇa na māṃ gantumarhasi kilbiṣāt |
kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt || 4-22-3||

RMY 4-22-4

युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः ।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा ॥ ४-२२-४॥
yugapadvihitaṃ tāta na manye sukhamāvayoḥ |
sauhārdaṃ bhrātṛyuktaṃ hi tadidaṃ jātamanyathā || 4-22-4||

RMY 4-22-5

प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् ।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥ ४-२२-५॥
pratipadya tvamadyaiva rājyameṣāṃ vanaukasām |
māmapyadyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam || 4-22-5||

RMY 4-22-6

जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलामिमाम् ।
प्रजहाम्येष वै तूर्णं महच्चागर्हितं यशः ॥ ४-२२-६॥
jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulāmimām |
prajahāmyeṣa vai tūrṇaṃ mahaccāgarhitaṃ yaśaḥ || 4-22-6||

RMY 4-22-7

अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः ।
यद्यप्यसुकरं राजन्कर्तुमेव तदर्हसि ॥ ४-२२-७॥
asyāṃ tvahamavasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yadvacaḥ |
yadyapyasukaraṃ rājankartumeva tadarhasi || 4-22-7||

RMY 4-22-8

सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् ।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥ ४-२२-८॥
sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālamenamabāliśam |
bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitamaṅgadam || 4-22-8||

RMY 4-22-9

मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसं ।
मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय ॥ ४-२२-९॥
mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putramivaurasaṃ |
mayā hīnamahīnārthaṃ sarvataḥ paripālaya || 4-22-9||

RMY 4-22-10

त्वमप्यस्य हि दाता च परित्राता च सर्वतः ।
भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥ ४-२२-१०॥
tvamapyasya hi dātā ca paritrātā ca sarvataḥ |
bhayeṣvabhayadaścaiva yathāhaṃ plavageśvara || 4-22-10||

RMY 4-22-11

एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः ।
रक्षसां तु वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥ ४-२२-११॥
eṣa tārātmajaḥ śrīmāṃstvayā tulyaparākramaḥ |
rakṣasāṃ tu vadhe teṣāmagrataste bhaviṣyati || 4-22-11||

RMY 4-22-12

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान्रणे ।
करिष्यत्येष तारेयस्तरस्वी तरुणोऽङ्गदः ॥ ४-२२-१२॥
anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavānraṇe |
kariṣyatyeṣa tāreyastarasvī taruṇo'ṅgadaḥ || 4-22-12||

RMY 4-22-13

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये ।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥ ४-२२-१३॥
suṣeṇaduhitā ceyamarthasūkṣmaviniścaye |
autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā || 4-22-13||

RMY 4-22-14

यदेषा साध्विति ब्रूयात्कार्यं तन्मुक्तसंशयम् ।
न हि तारामतं किंचिदन्यथा परिवर्तते ॥ ४-२२-१४॥
yadeṣā sādhviti brūyātkāryaṃ tanmuktasaṃśayam |
na hi tārāmataṃ kiṃcidanyathā parivartate || 4-22-14||

RMY 4-22-15

राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया ।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्याद्विमानितः ॥ ४-२२-१५॥
rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyamaviśaṅkayā |
syādadharmo hyakaraṇe tvāṃ ca hiṃsyādvimānitaḥ || 4-22-15||

RMY 4-22-16

इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीवकाञ्चनीम् ।
उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां संप्रजह्यान्मृते मयि ॥ ४-२२-१६॥
imāṃ ca mālāmādhatsva divyāṃ sugrīvakāñcanīm |
udārā śrīḥ sthitā hyasyāṃ saṃprajahyānmṛte mayi || 4-22-16||

RMY 4-22-17

इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् ।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥ ४-२२-१७॥
ityevamuktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt |
harṣaṃ tyaktvā punardīno grahagrasta ivoḍurāṭ || 4-22-17||

RMY 4-22-18

तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन्युक्तमतन्द्रितः ।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥ ४-२२-१८॥
tadvālivacanācchāntaḥ kurvanyuktamatandritaḥ |
jagrāha so'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm || 4-22-18||

RMY 4-22-19

तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा वाली दृष्ट्वात्मजं स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥ ४-२२-१९॥
tāṃ mālāṃ kāñcanīṃ dattvā vālī dṛṣṭvātmajaṃ sthitam |
saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehādaṅgadamabravīt || 4-22-19||

RMY 4-22-20

देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव ॥ ४-२२-२०॥
deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye |
sukhaduḥkhasahaḥ kāle sugrīvavaśago bhava || 4-22-20||

RMY 4-22-21

यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया ।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मंस्यते ॥ ४-२२-२१॥
yathā hi tvaṃ mahābāho lālitaḥ satataṃ mayā |
na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahu maṃsyate || 4-22-21||

RMY 4-22-22

मास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिंदम ।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥ ४-२२-२२॥
māsyāmitrairgataṃ gacchermā śatrubhirariṃdama |
bharturarthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava || 4-22-22||

RMY 4-22-23

न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते ।
उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग्भव ॥ ४-२२-२३॥
na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo'praṇayaśca te |
ubhayaṃ hi mahādoṣaṃ tasmādantaradṛgbhava || 4-22-23||

RMY 4-22-24

इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसंपीडितो भृशम् ।
विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥ ४-२२-२४॥
ityuktvātha vivṛttākṣaḥ śarasaṃpīḍito bhṛśam |
vivṛtairdaśanairbhīmairbabhūvotkrāntajīvitaḥ || 4-22-24||

RMY 4-22-25

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवंगमास्तत्र न शर्म लेभिरे ।
वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥ ४-२२-२५॥
hate tu vīre plavagādhipe tadā plavaṃgamāstatra na śarma lebhire |
vanecarāḥ siṃhayute mahāvane yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau || 4-22-25||

RMY 4-22-26

ततस्तु तारा व्यसनार्णव प्लुता मृतस्या भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा ।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता ॥ ४-२२-२६॥
tatastu tārā vyasanārṇava plutā mṛtasyā bharturvadanaṃ samīkṣya sā |
jagāma bhūmiṃ parirabhya vālinaṃ mahādrumaṃ chinnamivāśritā latā || 4-22-26||

Sarga: 23/66 (30)

RMY 4-23-1

ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् ।
पतिं लोकाच्च्युतं तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥ ४-२३-१॥
tataḥ samupajighrantī kapirājasya tanmukham |
patiṃ lokāccyutaṃ tārā mṛtaṃ vacanamabravīt || 4-23-1||

RMY 4-23-2

शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम ।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥ ४-२३-२॥
śeṣe tvaṃ viṣame duḥkhamakṛtvā vacanaṃ mama |
upalopacite vīra suduḥkhe vasudhātale || 4-23-2||

RMY 4-23-3

मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव ।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥ ४-२३-३॥
mattaḥ priyatarā nūnaṃ vānarendra mahī tava |
śeṣe hi tāṃ pariṣvajya māṃ ca na pratibhāṣase || 4-23-3||

RMY 4-23-4

सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिक प्रिय ।
ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ॥ ४-२३-४॥
sugrīva eva vikrānto vīra sāhasika priya |
ṛkṣavānaramukhyāstvāṃ balinaṃ paryupāsate || 4-23-4||

RMY 4-23-5

एषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः ।
मम चेमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ॥ ४-२३-५॥
eṣāṃ vilapitaṃ kṛcchramaṅgadasya ca śocataḥ |
mama cemāṃ giraṃ śrutvā kiṃ tvaṃ na pratibudhyase || 4-23-5||

RMY 4-23-6

इदं तच्छूरशयनं यत्र शेषे हतो युधि ।
शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ॥ ४-२३-६॥
idaṃ tacchūraśayanaṃ yatra śeṣe hato yudhi |
śāyitā nihatā yatra tvayaiva ripavaḥ purā || 4-23-6||

RMY 4-23-7

विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ।
मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद ॥ ४-२३-७॥
viśuddhasattvābhijana priyayuddha mama priya |
māmanāthāṃ vihāyaikāṃ gatastvamasi mānada || 4-23-7||

RMY 4-23-8

शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ।
शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ॥ ४-२३-८॥
śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā |
śūrabhāryāṃ hatāṃ paśya sadyo māṃ vidhavāṃ kṛtām || 4-23-8||

RMY 4-23-9

अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ।
अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ॥ ४-२३-९॥
avabhagnaśca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ |
agādhe ca nimagnāsmi vipule śokasāgare || 4-23-9||

RMY 4-23-10

अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् ।
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा गतम् ॥ ४-२३-१०॥
aśmasāramayaṃ nūnamidaṃ me hṛdayaṃ dṛḍham |
bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā yannādya śatadhā gatam || 4-23-10||

RMY 4-23-11

सुहृच्चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ।
आहवे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः ॥ ४-२३-११॥
suhṛccaiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ |
āhave ca parākrāntaḥ śūraḥ pañcatvamāgataḥ || 4-23-11||

RMY 4-23-12

पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी ।
धनधान्यैः सुपूर्णापि विधवेत्युच्यते बुधैः ॥ ४-२३-१२॥
patihīnā tu yā nārī kāmaṃ bhavatu putriṇī |
dhanadhānyaiḥ supūrṇāpi vidhavetyucyate budhaiḥ || 4-23-12||

RMY 4-23-13

स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले ।
कृमिरागपरिस्तोमे त्वमेवं शयने यथा ॥ ४-२३-१३॥
svagātraprabhave vīra śeṣe rudhiramaṇḍale |
kṛmirāgaparistome tvamevaṃ śayane yathā || 4-23-13||

RMY 4-23-14

रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः ।
परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ॥ ४-२३-१४॥
reṇuśoṇitasaṃvītaṃ gātraṃ tava samantataḥ |
parirabdhuṃ na śaknomi bhujābhyāṃ plavagarṣabha || 4-23-14||

RMY 4-23-15

कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे ।
यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् ॥ ४-२३-१५॥
kṛtakṛtyo'dya sugrīvo vaire'sminnatidāruṇe |
yasya rāmavimuktena hṛtamekeṣuṇā bhayam || 4-23-15||

RMY 4-23-16

शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव ।
वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ४-२३-१६॥
śareṇa hṛdi lagnena gātrasaṃsparśane tava |
vāryāmi tvāṃ nirīkṣantī tvayi pañcatvamāgate || 4-23-16||

RMY 4-23-17

उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा ।
गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा ॥ ४-२३-१७॥
udbabarha śaraṃ nīlastasya gātragataṃ tadā |
girigahvarasaṃlīnaṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā || 4-23-17||

RMY 4-23-18

तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः ।
अस्तमस्तकसंरुद्धो रश्मिर्दिनकरादिव ॥ ४-२३-१८॥
tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ |
astamastakasaṃruddho raśmirdinakarādiva || 4-23-18||

RMY 4-23-19

पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः ।
ताम्रगैरिकसंपृक्ता धारा इव धराधरात् ॥ ४-२३-१९॥
petuḥ kṣatajadhārāstu vraṇebhyastasya sarvaśaḥ |
tāmragairikasaṃpṛktā dhārā iva dharādharāt || 4-23-19||

RMY 4-23-20

अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना ।
अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ॥ ४-२३-२०॥
avakīrṇaṃ vimārjantī bhartāraṃ raṇareṇunā |
asrairnayanajaiḥ śūraṃ siṣecāstrasamāhatam || 4-23-20||

RMY 4-23-21

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ।
उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना ॥ ४-२३-२१॥
rudhirokṣitasarvāṅgaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim |
uvāca tārā piṅgākṣaṃ putramaṅgadamaṅganā || 4-23-21||

RMY 4-23-22

अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ।
संप्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा ॥ ४-२३-२२॥
avasthāṃ paścimāṃ paśya pituḥ putra sudāruṇām |
saṃprasaktasya vairasya gato'ntaḥ pāpakarmaṇā || 4-23-22||

RMY 4-23-23

बालसूर्योदयतनुं प्रयान्तं यमसादनम् ।
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ॥ ४-२३-२३॥
bālasūryodayatanuṃ prayāntaṃ yamasādanam |
abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ putra mānadam || 4-23-23||

RMY 4-23-24

एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ।
भुजाभ्यां पीनवृताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन् ॥ ४-२३-२४॥
evamuktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ |
bhujābhyāṃ pīnavṛtābhyāmaṅgado'hamiti bruvan || 4-23-24||

RMY 4-23-25

अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथापुरा ।
दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ॥ ४-२३-२५॥
abhivādayamānaṃ tvāmaṅgadaṃ tvaṃ yathāpurā |
dīrghāyurbhava putreti kimarthaṃ nābhibhāṣase || 4-23-25||

RMY 4-23-26

अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् ।
सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥ ४-२३-२६॥
ahaṃ putrasahāyā tvāmupāse gatacetanam |
siṃhena nihataṃ sadyo gauḥ savatseva govṛṣam || 4-23-26||

RMY 4-23-27

इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा ।
अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥ ४-२३-२७॥
iṣṭvā saṃgrāmayajñena nānāpraharaṇāmbhasā |
asminnavabhṛthe snātaḥ kathaṃ patnyā mayā vinā || 4-23-27||

RMY 4-23-28

या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे ।
शातकुम्भमयीं मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥ ४-२३-२८॥
yā dattā devarājena tava tuṣṭena saṃyuge |
śātakumbhamayīṃ mālāṃ tāṃ te paśyāmi neha kim || 4-23-28||

RMY 4-23-29

राजश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद ।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥ ४-२३-२९॥
rājaśrīrna jahāti tvāṃ gatāsumapi mānada |
sūryasyāvartamānasya śailarājamiva prabhā || 4-23-29||

RMY 4-23-30

न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव ।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीर्विजहाति मामिह ॥ ४-२३-३०॥
na me vacaḥ pathyamidaṃ tvayā kṛtaṃ na cāsmi śaktā hi nivāraṇe tava |
hatā saputrāsmi hatena saṃyuge saha tvayā śrīrvijahāti māmiha || 4-23-30||

Sarga: 24/66 (44)

RMY 4-24-1

गतासुं वालिनं दृष्ट्वा राघवस्तदनन्तरम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं शत्रुतापनः ॥ ४-२४-१॥
gatāsuṃ vālinaṃ dṛṣṭvā rāghavastadanantaram |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ śatrutāpanaḥ || 4-24-1||

RMY 4-24-2

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ ॥ ४-२४-२॥
na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ tatsamādhātumarhatha || 4-24-2||

RMY 4-24-3

लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् ।
न कालादुत्तरं किंचित्कर्म शक्यमुपासितुम् ॥ ४-२४-३॥
lokavṛttamanuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam |
na kālāduttaraṃ kiṃcitkarma śakyamupāsitum || 4-24-3||

RMY 4-24-4

नियतः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ ४-२४-४॥
niyataḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam |
niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣviha kāraṇam || 4-24-4||

RMY 4-24-5

न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे चापि नेश्वरः ।
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम् ॥ ४-२४-५॥
na kartā kasyacitkaścinniyoge cāpi neśvaraḥ |
svabhāve vartate lokastasya kālaḥ parāyaṇam || 4-24-5||

RMY 4-24-6

न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते ।
स्वभावं वा समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥ ४-२४-६॥
na kālaḥ kālamatyeti na kālaḥ parihīyate |
svabhāvaṃ vā samāsādya na kaścidativartate || 4-24-6||

RMY 4-24-7

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः ।
न मित्रज्ञातिसंबन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥ ४-२४-७॥
na kālasyāsti bandhutvaṃ na heturna parākramaḥ |
na mitrajñātisaṃbandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ || 4-24-7||

RMY 4-24-8

किं तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता ।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥ ४-२४-८॥
kiṃ tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā |
dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ || 4-24-8||

RMY 4-24-9

इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम् ।
धर्मार्थकामसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वर ॥ ४-२४-९॥
itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam |
dharmārthakāmasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvara || 4-24-9||

RMY 4-24-10

स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना ।
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥ ४-२४-१०॥
svadharmasya ca saṃyogājjitastena mahātmanā |
svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā || 4-24-10||

RMY 4-24-11

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः ।
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥ ४-२४-११॥
eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ |
tadalaṃ paritāpena prāptakālamupāsyatām || 4-24-11||

RMY 4-24-12

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसं ॥ ४-२४-१२॥
vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
avadatpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasaṃ || 4-24-12||

RMY 4-24-13

कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम् ।
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥ ४-२४-१३॥
kuru tvamasya sugrīva pretakāryamanantaram |
tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati || 4-24-13||

RMY 4-24-14

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥ ४-२४-१४॥
samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca |
candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt || 4-24-14||

RMY 4-24-15

समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसं ।
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम् ॥ ४-२४-१५॥
samāśvāsaya cainaṃ tvamaṅgadaṃ dīnacetasaṃ |
mā bhūrbāliśabuddhistvaṃ tvadadhīnamidaṃ puram || 4-24-15||

RMY 4-24-16

अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च ।
घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम् ॥ ४-२४-१६॥
aṅgadastvānayenmālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca |
ghṛtaṃ tailamatho gandhānyaccātra samanantaram || 4-24-16||

RMY 4-24-17

त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ संभ्रमात् ।
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः ॥ ४-२४-१७॥
tvaṃ tāra śibikāṃ śīghramādāyāgaccha saṃbhramāt |
tvarā guṇavatī yuktā hyasminkāle viśeṣataḥ || 4-24-17||

RMY 4-24-18

सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः ।
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥ ४-२४-१८॥
sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ |
samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam || 4-24-18||

RMY 4-24-19

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः ।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४-२४-१९॥
evamuktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ |
tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 4-24-19||

RMY 4-24-20

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्तमानसः ।
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥ ४-२४-२०॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrāntamānasaḥ |
praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ || 4-24-20||

RMY 4-24-21

आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापयत्पुनः ।
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥ ४-२४-२१॥
ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpayatpunaḥ |
vānarairuhyamānāṃ tāṃ śūrairudvahanocitaiḥ || 4-24-21||

RMY 4-24-22

ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा ।
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु ॥ ४-२४-२२॥
tato vālinamudyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā |
āropayata vikrośannaṅgadena sahaiva tu || 4-24-22||

RMY 4-24-23

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम् ।
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम् ॥ ४-२४-२३॥
āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam |
alaṃkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam || 4-24-23||

RMY 4-24-24

आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः ॥ ४-२४-२४॥
ājñāpayattadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
aurdhvadehikamāryasya kriyatāmanurūpataḥ || 4-24-24||

RMY 4-24-25

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च ।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम् ॥ ४-२४-२५॥
viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca |
agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram || 4-24-25||

RMY 4-24-26

राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम् ॥ ४-२४-२६॥
rājñāmṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |
tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvannaurdhvadehikam || 4-24-26||

RMY 4-24-27

अङ्गदमप्रिगृह्याशु तारप्रभृतयस्तथा ।
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः ॥ ४-२४-२७॥
aṅgadamaprigṛhyāśu tāraprabhṛtayastathā |
krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ || 4-24-27||

RMY 4-24-28

ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतयूथपाः ।
अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः ॥ ४-२४-२८॥
tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatayūthapāḥ |
anujagmurhi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ || 4-24-28||

RMY 4-24-29

तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे ।
वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः ॥ ४-२४-२९॥
tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare |
vanāni girayaḥ sarve vikrośantīva sarvataḥ || 4-24-29||

RMY 4-24-30

पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते ।
चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः ॥ ४-२४-३०॥
puline girinadyāstu vivikte jalasaṃvṛte |
citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ || 4-24-30||

RMY 4-24-31

अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वहनोचिताः ।
तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः ॥ ४-२४-३१॥
avaropya tataḥ skandhācchibikāṃ vahanocitāḥ |
tasthurekāntamāśritya sarve śokasamanvitāḥ || 4-24-31||

RMY 4-24-32

ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् ।
आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता ॥ ४-२४-३२॥
tatastārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam |
āropyāṅke śirastasya vilalāpa suduḥkhitā || 4-24-32||

RMY 4-24-33

जनं च पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् ।
प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि मानद ।
अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा ॥ ४-२४-३३॥
janaṃ ca paśyasīmaṃ tvaṃ kasmācchokābhipīḍitam |
prahṛṣṭamiva te vaktraṃ gatāsorapi mānada |
astārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā || 4-24-33||

RMY 4-24-34

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर ।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे ॥ ४-२४-३४॥
eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |
yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe || 4-24-34||

RMY 4-24-35

इमास्तास्तव राजेन्द्रवानर्यो वल्लभाः सदा ।
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे ॥ ४-२४-३५॥
imāstāstava rājendravānaryo vallabhāḥ sadā |
pādairvikṛṣṭamadhvānamāgatāḥ kiṃ na budhyase || 4-24-35||

RMY 4-24-36

तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः ।
इदानीं नेक्षसे कस्मात्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ४-२४-३६॥
taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāścandranibhānanāḥ |
idānīṃ nekṣase kasmātsugrīvaṃ plavageśvaram || 4-24-36||

RMY 4-24-37

एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव ।
पुरवासिजनश्चायं परिवार्यासतेऽनघ ॥ ४-२४-३७॥
ete hi sacivā rājaṃstāraprabhṛtayastava |
puravāsijanaścāyaṃ parivāryāsate'nagha || 4-24-37||

RMY 4-24-38

विसर्जयैनान्प्रवलान्यथोचितमरिंदम ।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदिरोत्कटाः ॥ ४-२४-३८॥
visarjayainānpravalānyathocitamariṃdama |
tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madirotkaṭāḥ || 4-24-38||

RMY 4-24-39

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम् ।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः ॥ ४-२४-३९॥
evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām |
utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ || 4-24-39||

RMY 4-24-40

सुग्रीवेण ततः सार्धमङ्गदः पितरं रुदन् ।
चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः ॥ ४-२४-४०॥
sugrīveṇa tataḥ sārdhamaṅgadaḥ pitaraṃ rudan |
citāmāropayāmāsa śokenābhihatendriyaḥ || 4-24-40||

RMY 4-24-41

ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह ।
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥ ४-२४-४१॥
tato'gniṃ vidhivaddattvā so'pasavyaṃ cakāra ha |
pitaraṃ dīrghamadhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ || 4-24-41||

RMY 4-24-42

संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवंगमाः ।
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शुभाम् ॥ ४-२४-४२॥
saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṃgamāḥ |
ājagmurudakaṃ kartuṃ nadīṃ śītajalāṃ śubhām || 4-24-42||

RMY 4-24-43

ततस्ते सहितास्तत्र अङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः ।
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम् ॥ ४-२४-४३॥
tataste sahitāstatra aṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ |
sugrīvatārāsahitāḥ siṣicurvāline jalam || 4-24-43||

RMY 4-24-44

सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः ।
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ ४-२४-४४॥
sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |
samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇyakārayat || 4-24-44||

Sarga: 25/66 (38)

RMY 4-25-1

ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवासनम् ।
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे ॥ ४-२५-१॥
tataḥ śokābhisaṃtaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsanam |
śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire || 4-25-1||

RMY 4-25-2

अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः ॥ ४-२५-२॥
abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam |
sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve pitāmahamivarṣayaḥ || 4-25-2||

RMY 4-25-3

ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ४-२५-३॥
tataḥ kāñcanaśailābhastaruṇārkanibhānanaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ hanumānmārutātmajaḥ || 4-25-3||

RMY 4-25-4

भवत्प्रसादात्सुग्रीवः पितृपैतामहं महत् ।
वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यमिदं प्रभो ॥ ४-२५-४॥
bhavatprasādātsugrīvaḥ pitṛpaitāmahaṃ mahat |
vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyamidaṃ prabho || 4-25-4||

RMY 4-25-5

भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम् ।
संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः ॥ ४-२५-५॥
bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham |
saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛjjanaḥ || 4-25-5||

RMY 4-25-6

स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि ।
अर्चयिष्यति रत्नैश्च माल्यैश्च त्वां विशेषतः ॥ ४-२५-६॥
snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi |
arcayiṣyati ratnaiśca mālyaiśca tvāṃ viśeṣataḥ || 4-25-6||

RMY 4-25-7

इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुमितोऽर्हसि ।
कुरुष्व स्वामि संबन्धं वानरान्संप्रहर्षयन् ॥ ४-२५-७॥
imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantumito'rhasi |
kuruṣva svāmi saṃbandhaṃ vānarānsaṃpraharṣayan || 4-25-7||

RMY 4-25-8

एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा ।
प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान्वाक्यकोविदः ॥ ४-२५-८॥
evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā |
pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimānvākyakovidaḥ || 4-25-8||

RMY 4-25-9

चतुर्दशसमाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम् ।
न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः ॥ ४-२५-९॥
caturdaśasamāḥ saumya grāmaṃ vā yadi vā puram |
na pravekṣyāmi hanumanpiturnirdeśapālakaḥ || 4-25-9||

RMY 4-25-10

सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः ।
प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम् ॥ ४-२५-१०॥
susamṛddhāṃ guhāṃ divyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ |
praviṣṭo vidhivadvīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām || 4-25-10||

RMY 4-25-11

एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवमब्रवीत् ।
इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय ॥ ४-२५-११॥
evamuktvā hanūmantaṃ rāmaḥ sugrīvamabravīt |
imamapyaṅgadaṃ vīra yauvarājye'bhiṣecaya || 4-25-11||

RMY 4-25-12

पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः ।
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः ॥ ४-२५-१२॥
pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇaḥ salilāgamaḥ |
pravṛttāḥ saumya catvāro māsā vārṣikasaṃjñitāḥ || 4-25-12||

RMY 4-25-13

नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम् ।
अस्मिन्वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः ॥ ४-२५-१३॥
nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |
asminvatsyāmyahaṃ saumya parvate sahalakṣmaṇaḥ || 4-25-13||

RMY 4-25-14

इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ।
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला ॥ ४-२५-१४॥
iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |
prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā || 4-25-14||

RMY 4-25-15

कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत ।
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम् ।
अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः संप्रहर्षय ॥ ४-२५-१५॥
kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |
eṣa naḥ samayaḥ saumya praviśa tvaṃ svamālayam |
abhiṣiñcasva rājye ca suhṛdaḥ saṃpraharṣaya || 4-25-15||

RMY 4-25-16

इति रामाभ्यनुज्ञातः सुग्रीवो वानरर्षभः ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ४-२५-१६॥
iti rāmābhyanujñātaḥ sugrīvo vānararṣabhaḥ |
praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām || 4-25-16||

RMY 4-25-17

तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम् ।
अभिवाद्य प्रहृष्टानि सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ४-२५-१७॥
taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram |
abhivādya prahṛṣṭāni sarvataḥ paryavārayan || 4-25-17||

RMY 4-25-18

ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम् ।
प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः ॥ ४-२५-१८॥
tataḥ prakṛtayaḥ sarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram |
praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ || 4-25-18||

RMY 4-25-19

सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः संभाष्योत्थाप्य वीर्यवान् ।
भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः ॥ ४-२५-१९॥
sugrīvaḥ prakṛtīḥ sarvāḥ saṃbhāṣyotthāpya vīryavān |
bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ || 4-25-19||

RMY 4-25-20

प्रविश्य त्वभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षमिवामराः ॥ ४-२५-२०॥
praviśya tvabhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
abhyaṣiñcanta suhṛdaḥ sahasrākṣamivāmarāḥ || 4-25-20||

RMY 4-25-21

तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम् ।
शुक्ले च बालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे ॥ ४-२५-२१॥
tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam |
śukle ca bālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare || 4-25-21||

RMY 4-25-22

तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च ।
सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च ॥ ४-२५-२२॥
tathā sarvāṇi ratnāni sarvabījauṣadhāni ca |
sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohānkusumāni ca || 4-25-22||

RMY 4-25-23

शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम् ।
सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च ॥ ४-२५-२३॥
śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam |
sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca || 4-25-23||

RMY 4-25-24

चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून् ।
अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी ॥ ४-२५-२४॥
candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhānbahūn |
akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅgumadhusarpiṣī || 4-25-24||

RMY 4-25-25

दधिचर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ ।
समालम्भनमादाय रोचनां समनःशिलाम् ।
आजग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश ॥ ४-२५-२५॥
dadhicarma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpyupānahau |
samālambhanamādāya rocanāṃ samanaḥśilām |
ājagmustatra muditā varāḥ kanyāstu ṣoḍaśa || 4-25-25||

RMY 4-25-26

ततस्ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि ।
रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान् ॥ ४-२५-२६॥
tataste vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi |
ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān || 4-25-26||

RMY 4-25-27

ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसं ।
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः ॥ ४-२५-२७॥
tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasaṃ |
mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ || 4-25-27||

RMY 4-25-28

ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते ।
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते ॥ ४-२५-२८॥
tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte |
prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite || 4-25-28||

RMY 4-25-29

प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने ।
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः ॥ ४-२५-२९॥
prāṅmukhaṃ vividhairmantraiḥ sthāpayitvā varāsane |
nadīnadebhyaḥ saṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ || 4-25-29||

RMY 4-25-30

आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः ।
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाः शुभाः ॥ ४-२५-३०॥
āhṛtya ca samudrebhyaḥ sarvebhyo vānararṣabhāḥ |
apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalāḥ śubhāḥ || 4-25-30||

RMY 4-25-31

शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च ॥ ४-२५-३१॥
śubhairvṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścāpi kāñcanaiḥ |
śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca || 4-25-31||

RMY 4-25-32

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमाञ्जाम्बवान्नलः ॥ ४-२५-३२॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva hanūmāñjāmbavānnalaḥ || 4-25-32||

RMY 4-25-33

अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ४-२५-३३॥
abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 4-25-33||

RMY 4-25-34

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुंगवाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥ ४-२५-३४॥
abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṃgavāḥ |
pracukruśurmahātmāno hṛṣṭāstatra sahasraśaḥ || 4-25-34||

RMY 4-25-35

रामस्य तु वचः कुर्वन्सुग्रीवो हरिपुंगवः ।
अङ्गदं संपरिष्वज्य यौवराज्येऽभिषेचयत् ॥ ४-२५-३५॥
rāmasya tu vacaḥ kurvansugrīvo haripuṃgavaḥ |
aṅgadaṃ saṃpariṣvajya yauvarājye'bhiṣecayat || 4-25-35||

RMY 4-25-36

अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः ।
साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानोऽभ्यपूजयन् ॥ ४-२५-३६॥
aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṃgamāḥ |
sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno'bhyapūjayan || 4-25-36||

RMY 4-25-37

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता ।
बभूव नगरी रम्या क्षिकिन्धा गिरिगह्वरे ॥ ४-२५-३७॥
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā |
babhūva nagarī ramyā kṣikindhā girigahvare || 4-25-37||

RMY 4-25-38

निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः ।
रुमां च भार्यां प्रतिलभ्य वीर्यवानवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा ॥ ४-२५-३८॥
nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |
rumāṃ ca bhāryāṃ pratilabhya vīryavānavāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā || 4-25-38||

Sarga: 26/66 (23)

RMY 4-26-1

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् ।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥ ४-२६-१॥
abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |
ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim || 4-26-1||

RMY 4-26-2

शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् ।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम् ॥ ४-२६-२॥
śārdūlamṛgasaṃghuṣṭaṃ siṃhairbhīmaravairvṛtam |
nānāgulmalatāgūḍhaṃ bahupādapasaṃkulam || 4-26-2||

RMY 4-26-3

ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् ।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाश्रयम् ॥ ४-२६-३॥
ṛkṣavānaragopucchairmārjāraiśca niṣevitam |
megharāśinibhaṃ śailaṃ nityaṃ śucijalāśrayam || 4-26-3||

RMY 4-26-4

तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् ।
प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह ॥ ४-२६-४॥
tasya śailasya śikhare mahatīmāyatāṃ guhām |
pratyagṛhṇata vāsārthaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha || 4-26-4||

RMY 4-26-5

अवसत्तत्र धर्मात्मा राघवः सहलक्ष्मणः ।
बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौ ॥ ४-२६-५॥
avasattatra dharmātmā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
bahudṛśyadarīkuñje tasminprasravaṇe girau || 4-26-5||

RMY 4-26-6

सुसुखेऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन्हि धरणीधरे ।
वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत् ।
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ४-२६-६॥
susukhe'pi bahudravye tasminhi dharaṇīdhare |
vasatastasya rāmasya ratiralpāpi nābhavat |
hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm || 4-26-6||

RMY 4-26-7

उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः ।
आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम् ॥ ४-२६-७॥
udayābhyuditaṃ dṛṣṭvā śaśāṅkaṃ ca viśeṣataḥ |
āviveśa na taṃ nidrā niśāsu śayanaṃ gatam || 4-26-7||

RMY 4-26-8

तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसं ।
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् ।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयन्वचः ॥ ४-२६-८॥
tatsamutthena śokena bāṣpopahatacetasaṃ |
taṃ śocamānaṃ kākutsthaṃ nityaṃ śokaparāyaṇam |
tulyaduḥkho'bravīdbhrātā lakṣmaṇo'nunayanvacaḥ || 4-26-8||

RMY 4-26-9

अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि ।
शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते ॥ ४-२६-९॥
alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitumarhasi |
śocato hyavasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te || 4-26-9||

RMY 4-26-10

भवान्क्रियापरो लोके भवान्देवपरायणः ।
आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव ॥ ४-२६-१०॥
bhavānkriyāparo loke bhavāndevaparāyaṇaḥ |
āstiko dharmaśīlaśca vyavasāyī ca rāghava || 4-26-10||

RMY 4-26-11

न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः ।
समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर्जिह्मकारिणम् ॥ ४-२६-११॥
na hyavyavasitaḥ śatruṃ rākṣasaṃ taṃ viśeṣataḥ |
samarthastvaṃ raṇe hantuṃ vikramairjihmakāriṇam || 4-26-11||

RMY 4-26-12

समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु ।
ततः सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसं ॥ ४-२६-१२॥
samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthiraṃ kuru |
tataḥ saparivāraṃ taṃ nirmūlaṃ kuru rākṣasaṃ || 4-26-12||

RMY 4-26-13

पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम् ।
परिवर्तयितुं शक्तः किमङ्ग पुन रावणम् ॥ ४-२६-१३॥
pṛthivīmapi kākutstha sasāgaravanācalām |
parivartayituṃ śaktaḥ kimaṅga puna rāvaṇam || 4-26-13||

RMY 4-26-14

अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये ।
दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४-२६-१४॥
ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye |
dīptairāhutibhiḥ kāle bhasmacchannamivānalam || 4-26-14||

RMY 4-26-15

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम् ।
राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-२६-१५॥
lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ pratipūjya hitaṃ śubham |
rāghavaḥ suhṛdaṃ snigdhamidaṃ vacanamabravīt || 4-26-15||

RMY 4-26-16

वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च ।
सत्यविक्रम युक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया ॥ ४-२६-१६॥
vācyaṃ yadanuraktena snigdhena ca hitena ca |
satyavikrama yuktena taduktaṃ lakṣmaṇa tvayā || 4-26-16||

RMY 4-26-17

एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः ।
विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम् ॥ ४-२६-१७॥
eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarvakāryāvasādakaḥ |
vikrameṣvapratihataṃ tejaḥ protsāhayāmyaham || 4-26-17||

RMY 4-26-18

शरत्कालं प्रतीक्षेऽहमियं प्रावृडुपस्थिता ।
ततः सराष्ट्रं सगणं राक्षसं तं निहन्म्यहम् ॥ ४-२६-१८॥
śaratkālaṃ pratīkṣe'hamiyaṃ prāvṛḍupasthitā |
tataḥ sarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rākṣasaṃ taṃ nihanmyaham || 4-26-18||

RMY 4-26-19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टो रामस्य लक्ष्मणः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥ ४-२६-१९॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā hṛṣṭo rāmasya lakṣmaṇaḥ |
punarevābravīdvākyaṃ saumitrirmitranandanaḥ || 4-26-19||

RMY 4-26-20

एतत्ते सदृशं वाक्यमुक्तं शत्रुनिबर्हण ।
इदानीमसि काकुत्स्थ प्रकृतिं स्वामुपागतः ॥ ४-२६-२०॥
etatte sadṛśaṃ vākyamuktaṃ śatrunibarhaṇa |
idānīmasi kākutstha prakṛtiṃ svāmupāgataḥ || 4-26-20||

RMY 4-26-21

विज्ञाय ह्यात्मनो वीर्यं तथ्यं भवितुमर्हसि ।
एतत्सदृशमुक्तं ते श्रुतस्याभिजनस्य च ॥ ४-२६-२१॥
vijñāya hyātmano vīryaṃ tathyaṃ bhavitumarhasi |
etatsadṛśamuktaṃ te śrutasyābhijanasya ca || 4-26-21||

RMY 4-26-22

तस्मात्पुरुषशार्दूल चिन्तयञ्शत्रुनिग्रहम् ।
वर्षारात्रमनुप्राप्तमतिक्रामय राघव ॥ ४-२६-२२॥
tasmātpuruṣaśārdūla cintayañśatrunigraham |
varṣārātramanuprāptamatikrāmaya rāghava || 4-26-22||

RMY 4-26-23

नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत्क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह ।
वसाचलेऽस्मिन्मृगराजसेविते संवर्धयञ्शत्रुवधे समुद्यतः ॥ ४-२६-२३॥
niyamya kopaṃ pratipālyatāṃ śaratkṣamasva māsāṃścaturo mayā saha |
vasācale'sminmṛgarājasevite saṃvardhayañśatruvadhe samudyataḥ || 4-26-23||

Sarga: 27/66 (46)

RMY 4-27-1

स तदा वालिनं हत्वाह्सुग्रीवमभिषिच्य च ।
वसन्माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ४-२७-१॥
sa tadā vālinaṃ hatvāhsugrīvamabhiṣicya ca |
vasanmālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇamabravīt || 4-27-1||

RMY 4-27-2

अयं स कालः संप्राप्तः समयोऽद्य जलागमः ।
संपश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥ ४-२७-२॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo'dya jalāgamaḥ |
saṃpaśya tvaṃ nabho meghaiḥ saṃvṛtaṃ girisaṃnibhaiḥ || 4-27-2||

RMY 4-27-3

नव मास धृतं गर्भं भास्कारस्य गभस्तिभिः ।
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥ ४-२७-३॥
nava māsa dhṛtaṃ garbhaṃ bhāskārasya gabhastibhiḥ |
pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam || 4-27-3||

RMY 4-27-4

शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः ।
कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरम् ॥ ४-२७-४॥
śakyamambaramāruhya meghasopānapaṅktibhiḥ |
kuṭajārjunamālābhiralaṃkartuṃ divākaram || 4-27-4||

RMY 4-27-5

संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिकपाण्डुरैः ।
स्निग्धैरभ्रपटच्छदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥ ४-२७-५॥
saṃdhyārāgotthitaistāmrairanteṣvadhikapāṇḍuraiḥ |
snigdhairabhrapaṭacchadairbaddhavraṇamivāmbaram || 4-27-5||

RMY 4-27-6

मन्दमारुतनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम् ।
आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥ ४-२७-६॥
mandamārutaniḥśvāsaṃ saṃdhyācandanarañjitam |
āpāṇḍujaladaṃ bhāti kāmāturamivāmbaram || 4-27-6||

RMY 4-27-7

एषा धर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता ।
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥ ४-२७-७॥
eṣā dharmaparikliṣṭā navavāripariplutā |
sīteva śokasaṃtaptā mahī bāṣpaṃ vimuñcati || 4-27-7||

RMY 4-27-8

मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः ।
शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः ॥ ४-२७-८॥
meghodaravinirmuktāḥ kahlārasukhaśītalāḥ |
śakyamañjalibhiḥ pātuṃ vātāḥ ketakigandhinaḥ || 4-27-8||

RMY 4-27-9

एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरधिवासितः ।
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥ ४-२७-९॥
eṣa phullārjunaḥ śailaḥ ketakairadhivāsitaḥ |
sugrīva iva śāntārirdhārābhirabhiṣicyate || 4-27-9||

RMY 4-27-10

मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः ।
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ ४-२७-१०॥
meghakṛṣṇājinadharā dhārāyajñopavītinaḥ |
mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ || 4-27-10||

RMY 4-27-11

कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् ।
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ ४-२७-११॥
kaśābhiriva haimībhirvidyudbhiriva tāḍitam |
antaḥstanitanirghoṣaṃ savedanamivāmbaram || 4-27-11||

RMY 4-27-12

नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मे ।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥ ४-२७-१२॥
nīlameghāśritā vidyutsphurantī pratibhāti me |
sphurantī rāvaṇasyāṅke vaidehīva tapasvinī || 4-27-12||

RMY 4-27-13

इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः ।
अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥ ४-२७-१३॥
imāstā manmathavatāṃ hitāḥ pratihatā diśaḥ |
anuliptā iva ghanairnaṣṭagrahaniśākarāḥ || 4-27-13||

RMY 4-27-14

क्वचिद्बाष्पाभिसंरुद्धान्वर्षागमसमुत्सुकान् ।
कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्टितान्गिरिसानुषु ।
मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान्स्थितान् ॥ ४-२७-१४॥
kvacidbāṣpābhisaṃruddhānvarṣāgamasamutsukān |
kuṭajānpaśya saumitre puṣṭitāngirisānuṣu |
mama śokābhibhūtasya kāmasaṃdīpanānsthitān || 4-27-14||

RMY 4-27-15

रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायुर्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः ।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ ४-२७-१५॥
rajaḥ praśāntaṃ sahimo'dya vāyurnidāghadoṣaprasarāḥ praśāntāḥ |
sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṃ pravāsino yānti narāḥ svadeśān || 4-27-15||

RMY 4-27-16

संप्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकः ।
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न संपतन्ति ॥ ४-२७-१६॥
saṃprasthitā mānasavāsalubdhāḥ priyānvitāḥ saṃprati cakravākaḥ |
abhīkṣṇavarṣodakavikṣateṣu yānāni mārgeṣu na saṃpatanti || 4-27-16||

RMY 4-27-17

क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति ।
क्वचित्क्वचित्पर्वतसंनिरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ ४-२७-१७॥
kvacitprakāśaṃ kvacidaprakāśaṃ nabhaḥ prakīrṇāmbudharaṃ vibhāti |
kvacitkvacitparvatasaṃniruddhaṃ rūpaṃ yathā śāntamahārṇavasya || 4-27-17||

RMY 4-27-18

व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पैर्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम् ।
मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥ ४-२७-१८॥
vyāmiśritaṃ sarjakadambapuṣpairnavaṃ jalaṃ parvatadhātutāmram |
mayūrakekābhiranuprayātaṃ śailāpagāḥ śīghrataraṃ vahanti || 4-27-18||

RMY 4-27-19

रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम् ।
अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥ ४-२७-१९॥
rasākulaṃ ṣaṭpadasaṃnikāśaṃ prabhujyate jambuphalaṃ prakāmam |
anekavarṇaṃ pavanāvadhūtaṃ bhūmau patatyāmraphalaṃ vipakvam || 4-27-19||

RMY 4-27-20

विद्युत्पताकाः सबलाक मालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः ।
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा मत्तगजेन्द्रा इव संयुगस्थः ॥ ४-२७-२०॥
vidyutpatākāḥ sabalāka mālāḥ śailendrakūṭākṛtisaṃnikāśāḥ |
garjanti meghāḥ samudīrṇanādā mattagajendrā iva saṃyugasthaḥ || 4-27-20||

RMY 4-27-21

मेघाभिकामी परिसंपतन्ती संमोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः ।
वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रचिताम्बरस्य ॥ ४-२७-२१॥
meghābhikāmī parisaṃpatantī saṃmoditā bhāti balākapaṅktiḥ |
vātāvadhūtā varapauṇḍarīkī lambeva mālā racitāmbarasya || 4-27-21||

RMY 4-27-22

निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति ।
हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ ४-२७-२२॥
nidrā śanaiḥ keśavamabhyupaiti drutaṃ nadī sāgaramabhyupaiti |
hṛṣṭā balākā ghanamabhyupaiti kāntā sakāmā priyamabhyupaiti || 4-27-22||

RMY 4-27-23

जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः ।
जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥ ४-२७-२३॥
jātā vanāntāḥ śikhisupranṛttā jātāḥ kadambāḥ sakadambaśākhāḥ |
jātā vṛṣā goṣu samānakāmā jātā mahī sasyavanābhirāmā || 4-27-23||

RMY 4-27-24

वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविनीहाः शिखिनः प्लवंगाः ॥ ४-२७-२४॥
vahanti varṣanti nadanti bhānti dhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti |
nadyo ghanā mattagajā vanāntāḥ priyāvinīhāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ || 4-27-24||

RMY 4-27-25

प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्धमाघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु ।
प्रपात शब्दाकुलिता गजेन्द्राः सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥ ४-२७-२५॥
praharṣitāḥ ketakapuṣpagandhamāghrāya hṛṣṭā vananirjhareṣu |
prapāta śabdākulitā gajendrāḥ sārdhaṃ mayūraiḥ samadā nadanti || 4-27-25||

RMY 4-27-26

धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः ।
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥ ४-२७-२६॥
dhārānipātairabhihanyamānāḥ kadambaśākhāsu vilambamānāḥ |
kṣaṇārjitaṃ puṣparasāvagāḍhaṃ śanairmadaṃ ṣaṭcaraṇāstyajanti || 4-27-26||

RMY 4-27-27

अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः फलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः ।
जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा निलीयमाना इव षट्पदौघैः ॥ ४-२७-२७॥
aṅgāracūrṇotkarasaṃnikāśaiḥ phalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ |
jambūdrumāṇāṃ pravibhānti śākhā nilīyamānā iva ṣaṭpadaughaiḥ || 4-27-27||

RMY 4-27-28

तडित्पताकाभिरलंकृतानामुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम् ।
विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोद्यतानामिव वारणानाम् ॥ ४-२७-२८॥
taḍitpatākābhiralaṃkṛtānāmudīrṇagambhīramahāravāṇām |
vibhānti rūpāṇi balāhakānāṃ raṇodyatānāmiva vāraṇānām || 4-27-28||

RMY 4-27-29

मार्गानुगः शैलवनानुसारी संप्रस्थितो मेघरवं निशम्य ।
युद्धाभिकामः प्रतिनागशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥ ४-२७-२९॥
mārgānugaḥ śailavanānusārī saṃprasthito megharavaṃ niśamya |
yuddhābhikāmaḥ pratināgaśaṅkī matto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ || 4-27-29||

RMY 4-27-30

मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम् ।
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥ ४-२७-३०॥
muktāsakāśaṃ salilaṃ patadvai sunirmalaṃ patrapuṭeṣu lagnam |
hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṃgāḥ surendradattaṃ tṛṣitāḥ pibanti || 4-27-30||

RMY 4-27-31

नीलेषु नीला नववारिपूर्णा मेघेषु मेघाः प्रविभान्ति सक्ताः ।
दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः ॥ ४-२७-३१॥
nīleṣu nīlā navavāripūrṇā megheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ |
davāgnidagdheṣu davāgnidagdhāḥ śaileṣu śailā iva baddhamūlāḥ || 4-27-31||

RMY 4-27-32

मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्राः ।
रम्या नगेन्द्रा निभृता नगेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥ ४-२७-३२॥
mattā gajendrā muditā gavendrā vaneṣu viśrāntatarā mṛgendrāḥ |
ramyā nagendrā nibhṛtā nagendrāḥ prakrīḍito vāridharaiḥ surendraḥ || 4-27-32||

RMY 4-27-33

वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते ।
वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥ ४-२७-३३॥
vṛttā yātrā narendrāṇāṃ senā pratinivartate |
vairāṇi caiva mārgāśca salilena samīkṛtāḥ || 4-27-33||

RMY 4-27-34

मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम् ।
अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥ ४-२७-३४॥
māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānāṃ vivakṣatām |
ayamadhyāyasamayaḥ sāmagānāmupasthitaḥ || 4-27-34||

RMY 4-27-35

निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः ।
आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोषकाधिपः ॥ ४-२७-३५॥
nivṛttakarmāyatano nūnaṃ saṃcitasaṃcayaḥ |
āṣāḍhīmabhyupagato bharataḥ koṣakādhipaḥ || 4-27-35||

RMY 4-27-36

नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः ।
मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥ ४-२७-३६॥
nūnamāpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ |
māṃ samīkṣya samāyāntamayodhyāyā iva svanaḥ || 4-27-36||

RMY 4-27-37

इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते ।
विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥ ४-२७-३७॥
imāḥ sphītaguṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukhamaśnute |
vijitāriḥ sadāraśca rājye mahati ca sthitaḥ || 4-27-37||

RMY 4-27-38

अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः ।
नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥ ४-२७-३८॥
ahaṃ tu hṛtadāraśca rājyācca mahataścyutaḥ |
nadīkūlamiva klinnamavasīdāmi lakṣmaṇa || 4-27-38||

RMY 4-27-39

शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः ।
रावणश्च महाञ्शत्रुरपारं प्रतिभाति मे ॥ ४-२७-३९॥
śokaśca mama vistīrṇo varṣāśca bhṛśadurgamāḥ |
rāvaṇaśca mahāñśatrurapāraṃ pratibhāti me || 4-27-39||

RMY 4-27-40

अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान् ।
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम् ॥ ४-२७-४०॥
ayātrāṃ caiva dṛṣṭvemāṃ mārgāṃśca bhṛśadurgamān |
praṇate caiva sugrīve na mayā kiṃcidīritam || 4-27-40||

RMY 4-27-41

अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैः समागतम् ।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम् ॥ ४-२७-४१॥
api cātiparikliṣṭaṃ cirāddāraiḥ samāgatam |
ātmakāryagarīyastvādvaktuṃ necchāmi vānaram || 4-27-41||

RMY 4-27-42

स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।
उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४-२७-४२॥
svayameva hi viśramya jñātvā kālamupāgatam |
upakāraṃ ca sugrīvo vetsyate nātra saṃśayaḥ || 4-27-42||

RMY 4-27-43

तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण ।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥ ४-२७-४३॥
tasmātkālapratīkṣo'haṃ sthito'smi śubhalakṣaṇa |
sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādamanupālayan || 4-27-43||

RMY 4-27-44

उपकारेण वीरो हि प्रतिकारेण युज्यते ।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४-२७-४४॥
upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate |
akṛtajño'pratikṛto hanti sattvavatāṃ manaḥ || 4-27-44||

RMY 4-27-45

अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम् ।
उवाच रामं स्वभिराम दर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४-२७-४५॥
athaivamuktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjalistatpratipūjya bhāṣitam |
uvāca rāmaṃ svabhirāma darśanaṃ pradarśayandarśanamātmanaḥ śubham || 4-27-45||

RMY 4-27-46

यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः ।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवाञ्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४-२७-४६॥
yathoktametattava sarvamīpsitaṃ narendra kartā nacirāddharīśvaraḥ |
śaratpratīkṣaḥ kṣamatāmimaṃ bhavāñjalaprapātaṃ ripunigrahe dhṛtaḥ || 4-27-46||

Sarga: 28/66 (32)

RMY 4-28-1

समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसारवसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम् ॥ ४-२८-१॥
samīkṣya vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam |
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ ramyajyotsnānulepanam || 4-28-1||

RMY 4-28-2

समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम् ।
अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसं ॥ ४-२८-२॥
samṛddhārthaṃ ca sugrīvaṃ mandadharmārthasaṃgraham |
atyarthamasatāṃ mārgamekāntagatamānasaṃ || 4-28-2||

RMY 4-28-3

निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा ।
प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान् ॥ ४-२८-३॥
nivṛttakāryaṃ siddhārthaṃ pramadābhirataṃ sadā |
prāptavantamabhipretānsarvāneva manorathān || 4-28-3||

RMY 4-28-4

स्वां च पात्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् ।
विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वलम् ॥ ४-२८-४॥
svāṃ ca pātnīmabhipretāṃ tārāṃ cāpi samīpsitām |
viharantamahorātraṃ kṛtārthaṃ vigatajvalam || 4-28-4||

RMY 4-28-5

क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः ।
मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम् ॥ ४-२८-५॥
krīḍantamiva deveśaṃ nandane'psarasāṃ gaṇaiḥ |
mantriṣu nyastakāryaṃ ca mantriṇāmanavekṣakam || 4-28-5||

RMY 4-28-6

उत्सन्नराज्यसंदेशं कामवृत्तमवस्थितम् ।
निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित् ॥ ४-२८-६॥
utsannarājyasaṃdeśaṃ kāmavṛttamavasthitam |
niścitārtho'rthatattvajñaḥ kāladharmaviśeṣavit || 4-28-6||

RMY 4-28-7

प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः ।
वाक्यविद्वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः ॥ ४-२८-७॥
prasādya vākyairmadhurairhetumadbhirmanoramaiḥ |
vākyavidvākyatattvajñaṃ harīśaṃ mārutātmajaḥ || 4-28-7||

RMY 4-28-8

हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत् ।
प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम् ।
हरीश्वरमुपागम्य हनुमान्वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-२८-८॥
hitaṃ tathyaṃ ca pathyaṃ ca sāmadharmārthanītimat |
praṇayaprītisaṃyuktaṃ viśvāsakṛtaniścayam |
harīśvaramupāgamya hanumānvākyamabravīt || 4-28-8||

RMY 4-28-9

राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्थिता ।
मित्राणां संग्रहः शेषस्तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ ४-२८-९॥
rājyaṃ prāptaṃ yaśaścaiva kaulī śrīrabhivarthitā |
mitrāṇāṃ saṃgrahaḥ śeṣastadbhavānkartumarhati || 4-28-9||

RMY 4-28-10

यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते ।
तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चाभिवर्धते ॥ ४-२८-१०॥
yo hi mitreṣu kālajñaḥ satataṃ sādhu vartate |
tasya rājyaṃ ca kīrtiśca pratāpaścābhivardhate || 4-28-10||

RMY 4-28-11

यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप ।
समवेतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते ॥ ४-२८-११॥
yasya kośaśca daṇḍaśca mitrāṇyātmā ca bhūmipa |
samavetāni sarvāṇi sa rājyaṃ mahadaśnute || 4-28-11||

RMY 4-28-12

तद्भवान्वृत्तसंपन्नः स्थितः पथि निरत्यये ।
मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत्कर्तुमर्हति ॥ ४-२८-१२॥
tadbhavānvṛttasaṃpannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye |
mitrārthamabhinītārthaṃ yathāvatkartumarhati || 4-28-12||

RMY 4-28-13

यस्तु कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते ।
स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते ॥ ४-२८-१३॥
yastu kālavyatīteṣu mitrakāryeṣu vartate |
sa kṛtvā mahato'pyarthānna mitrārthena yujyate || 4-28-13||

RMY 4-28-14

क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम् ।
तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिंदम ॥ ४-२८-१४॥
kriyatāṃ rāghavasyaitadvaidehyāḥ parimārgaṇam |
tadidaṃ vīra kāryaṃ te kālātītamariṃdama || 4-28-14||

RMY 4-28-15

न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित् ।
त्वरमाणोऽपि सन्प्राज्ञस्तव राजन्वशानुगः ॥ ४-२८-१५॥
na ca kālamatītaṃ te nivedayati kālavit |
tvaramāṇo'pi sanprājñastava rājanvaśānugaḥ || 4-28-15||

RMY 4-28-16

कुलस्य केतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः ।
अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः ॥ ४-२८-१६॥
kulasya ketuḥ sphītasya dīrghabandhuśca rāghavaḥ |
aprameyaprabhāvaśca svayaṃ cāpratimo guṇaiḥ || 4-28-16||

RMY 4-28-17

तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव ।
हरीश्वर हरिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४-२८-१७॥
tasya tvaṃ kuru vai kāryaṃ pūrvaṃ tena kṛtaṃ tava |
harīśvara hariśreṣṭhānājñāpayitumarhasi || 4-28-17||

RMY 4-28-18

न हि तावद्भवेत्कालो व्यतीतश्चोदनादृते ।
चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत्कालव्यतिक्रमः ॥ ४-२८-१८॥
na hi tāvadbhavetkālo vyatītaścodanādṛte |
coditasya hi kāryasya bhavetkālavyatikramaḥ || 4-28-18||

RMY 4-28-19

अकर्तुरपि कार्यस्य भवान्कर्ता हरीश्वर ।
किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च धनेन च ॥ ४-२८-१९॥
akarturapi kāryasya bhavānkartā harīśvara |
kiṃ punaḥ pratikartuste rājyena ca dhanena ca || 4-28-19||

RMY 4-28-20

शक्तिमानसि विक्रान्तो वानरर्ष्क गणेश्वर ।
कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं नु सज्जसे ॥ ४-२८-२०॥
śaktimānasi vikrānto vānararṣka gaṇeśvara |
kartuṃ dāśaratheḥ prītimājñāyāṃ kiṃ nu sajjase || 4-28-20||

RMY 4-28-21

कामं खलु शरैर्शक्तः सुरासुरमहोरगान् ।
वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञां तु काङ्क्षते ॥ ४-२८-२१॥
kāmaṃ khalu śarairśaktaḥ surāsuramahoragān |
vaśe dāśarathiḥ kartuṃ tvatpratijñāṃ tu kāṅkṣate || 4-28-21||

RMY 4-28-22

प्राणत्यागाविशङ्केन कृतं तेन तव प्रियम् ।
तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे ॥ ४-२८-२२॥
prāṇatyāgāviśaṅkena kṛtaṃ tena tava priyam |
tasya mārgāma vaidehīṃ pṛthivyāmapi cāmbare || 4-28-22||

RMY 4-28-23

न देवा न च गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमुत राक्षसाः ॥ ४-२८-२३॥
na devā na ca gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
na ca yakṣā bhayaṃ tasya kuryuḥ kimuta rākṣasāḥ || 4-28-23||

RMY 4-28-24

तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रियकृतस्तथा ।
रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम् ॥ ४-२८-२४॥
tadevaṃ śaktiyuktasya pūrvaṃ priyakṛtastathā |
rāmasyārhasi piṅgeśa kartuṃ sarvātmanā priyam || 4-28-24||

RMY 4-28-25

नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे ।
कस्यचित्सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया ॥ ४-२८-२५॥
nādhastādavanau nāpsu gatirnopari cāmbare |
kasyacitsajjate'smākaṃ kapīśvara tavājñayā || 4-28-25||

RMY 4-28-26

तदाज्ञापय कः किं ते कृते वसतु कुत्रचित् ।
हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ ॥ ४-२८-२६॥
tadājñāpaya kaḥ kiṃ te kṛte vasatu kutracit |
harayo hyapradhṛṣyāste santi koṭyagrato'nagha || 4-28-26||

RMY 4-28-27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधुनिवेदितम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ४-२८-२७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kāle sādhuniveditam |
sugrīvaḥ sattvasaṃpannaścakāra matimuttamām || 4-28-27||

RMY 4-28-28

स संदिदेशाभिमतं नीलं नित्यकृतोद्यमम् ।
दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसंग्रहे ॥ ४-२८-२८॥
sa saṃdideśābhimataṃ nīlaṃ nityakṛtodyamam |
dikṣu sarvāsu sarveṣāṃ sainyānāmupasaṃgrahe || 4-28-28||

RMY 4-28-29

यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः ।
समागच्छन्त्यसंगेन सेनाग्राणि तथा कुरु ॥ ४-२८-२९॥
yathā senā samagrā me yūthapālāśca sarvaśaḥ |
samāgacchantyasaṃgena senāgrāṇi tathā kuru || 4-28-29||

RMY 4-28-30

ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः ।
समानयन्तु ते सैन्यं त्वरिताः शासनान्मम ।
स्वयं चानन्तरं सैन्यं भवानेवानुपश्यतु ॥ ४-२८-३०॥
ye tvantapālāḥ plavagāḥ śīghragā vyavasāyinaḥ |
samānayantu te sainyaṃ tvaritāḥ śāsanānmama |
svayaṃ cānantaraṃ sainyaṃ bhavānevānupaśyatu || 4-28-30||

RMY 4-28-31

त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयान्नेह वानरः ।
तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥ ४-२८-३१॥
tripañcarātrādūrdhvaṃ yaḥ prāpnuyānneha vānaraḥ |
tasya prāṇāntiko daṇḍo nātra kāryā vicāraṇā || 4-28-31||

RMY 4-28-32

हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो भवान्ममाज्ञामधिकृत्य निश्चिताम् ।
इति व्यवस्थां हरिपुंगवेश्वरो विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान् ॥ ४-२८-३२॥
harīṃśca vṛddhānupayātu sāṅgado bhavānmamājñāmadhikṛtya niścitām |
iti vyavasthāṃ haripuṃgaveśvaro vidhāya veśma praviveśa vīryavān || 4-28-32||

Sarga: 29/66 (52)

RMY 4-29-1

गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ ४-२९-१॥
guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 4-29-1||

RMY 4-29-2

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ ४-२९-२॥
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 4-29-2||

RMY 4-29-3

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ४-२९-३॥
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 4-29-3||

RMY 4-29-4

स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४-२९-४॥
sa tu saṃjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manaḥsthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4-29-4||

RMY 4-29-5

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ४-२९-५॥
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām || 4-29-5||

RMY 4-29-6

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ४-२९-६॥
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam |
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā || 4-29-6||

RMY 4-29-7

सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी ।
याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ४-२९-७॥
sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī |
yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham || 4-29-7||

RMY 4-29-8

पुष्पितांश्चासनान्दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं स रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ४-२९-८॥
puṣpitāṃścāsanāndṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sa ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 4-29-8||

RMY 4-29-9

या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ॥ ४-२९-९॥
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham || 4-29-9||

RMY 4-29-10

निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ ४-२९-१०॥
niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 4-29-10||

RMY 4-29-11

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ४-२९-११॥
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 4-29-11||

RMY 4-29-12

अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
न दूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥ ४-२९-१२॥
api tāṃ madviyogācca saukumāryācca bhāminīm |
na dūraṃ pīḍayetkāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ || 4-29-12||

RMY 4-29-13

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ ४-२९-१३॥
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt || 4-29-13||

RMY 4-29-14

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ ४-२९-१४॥
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvā~llakṣmaṇo'grajam || 4-29-14||

RMY 4-29-15

तं चिन्तया दुःसहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ ४-२९-१५॥
taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ visaṃjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 4-29-15||

RMY 4-29-16

किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं सदा संहृइयते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ ४-२९-१६॥
kimārya kāmasya vaśaṃgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 4-29-16||

RMY 4-29-17

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्व स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ ४-२९-१७॥
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattva svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum || 4-29-17||

RMY 4-29-18

न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीरवरार्ह कश्चित् ॥ ४-२९-१८॥
na jānakī mānavavaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīravarārha kaścit || 4-29-18||

RMY 4-29-19

सलक्ष्मणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ ४-२९-१९॥
salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca || 4-29-19||

RMY 4-29-20

निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः ।
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥ ४-२९-२०॥
niḥsaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumārakāryasya phalaṃ na cintyam || 4-29-20||

RMY 4-29-21

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ४-२९-२१॥
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 4-29-21||

RMY 4-29-22

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ ४-२९-२२॥
tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 4-29-22||

RMY 4-29-23

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ ४-२९-२३॥
snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 4-29-23||

RMY 4-29-24

नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ ४-२९-२४॥
nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ || 4-29-24||

RMY 4-29-25

जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ ४-२९-२५॥
jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ || 4-29-25||

RMY 4-29-26

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ ४-२९-२६॥
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha || 4-29-26||

RMY 4-29-27

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ ४-२९-२७॥
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivābhānti girayaścandraraśmibhiḥ || 4-29-27||

RMY 4-29-28

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ ४-२९-२८॥
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 4-29-28||

RMY 4-29-29

प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ ४-२९-२९॥
prasannasalilāḥ saumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 4-29-29||

RMY 4-29-30

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ४-२९-३०॥
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayaḥ saumya pārthivānāmupasthitaḥ || 4-29-30||

RMY 4-29-31

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ ४-२९-३१॥
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja |
na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 4-29-31||

RMY 4-29-32

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ ४-२९-३२॥
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhitaptasya saumya sītāmapaśyataḥ || 4-29-32||

RMY 4-29-33

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ४-२९-३३॥
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 4-29-33||

RMY 4-29-34

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ४-२९-३४॥
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 4-29-34||

RMY 4-29-35

इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतप ॥ ४-२९-३५॥
ityetaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapa || 4-29-35||

RMY 4-29-36

स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ ४-२९-३६॥
sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 4-29-36||

RMY 4-29-37

त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम् ।
मूर्खं ग्राम्य सुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ४-२९-३७॥
tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam |
mūrkhaṃ grāmya sukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 4-29-37||

RMY 4-29-38

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ४-२९-३८॥
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 4-29-38||

RMY 4-29-39

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४-२९-३९॥
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 4-29-39||

RMY 4-29-40

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ४-२९-४०॥
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādaḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 4-29-40||

RMY 4-29-41

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छन्ति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ ४-२९-४१॥
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchanti cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 4-29-41||

RMY 4-29-42

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छति ॥ ४-२९-४२॥
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punaḥ saṃśrotumicchati || 4-29-42||

RMY 4-29-43

काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ४-२९-४३॥
kāmamevaṃgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 4-29-43||

RMY 4-29-44

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४-२९-४४॥
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 4-29-44||

RMY 4-29-45

वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ ४-२९-४५॥
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 4-29-45||

RMY 4-29-46

सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४-२९-४६॥
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 4-29-46||

RMY 4-29-47

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ४-२९-४७॥
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścainamidaṃ vacaḥ || 4-29-47||

RMY 4-29-48

न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीवमा वालिपथमन्वगाः ॥ ४-२९-४८॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīvamā vālipathamanvagāḥ || 4-29-48||

RMY 4-29-49

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ४-२९-४९॥
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 4-29-49||

RMY 4-29-50

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत्तद्ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥ ४-२९-५०॥
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbrūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ || 4-29-50||

RMY 4-29-51

कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैः शरैः ॥ ४-२९-५१॥
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiḥ śaraiḥ || 4-29-51||

RMY 4-29-52

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरमानववंशनाथः ॥ ४-२९-५२॥
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ || 4-29-52||

Sarga: 30/66 (43)

RMY 4-30-1

स कामिनं दीनमदीनसत्त्वः शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् ।
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥ ४-३०-१॥
sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaḥ śokābhipannaṃ samudīrṇakopam |
narendrasūnurnaradevaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca || 4-30-1||

RMY 4-30-2

न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते न मंस्यते कार्यफलानुषङ्गान् ।
न भक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं तथा हि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ॥ ४-३०-२॥
na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte na maṃsyate kāryaphalānuṣaṅgān |
na bhakṣyate vānararājyalakṣmīṃ tathā hi nābhikramate'sya buddhiḥ || 4-30-2||

RMY 4-30-3

मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्तस्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः ।
हतोऽग्रजं पश्यतु वालिनं स न राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥ ४-३०-३॥
matikṣayādgrāmyasukheṣu saktastava prasādāpratikārabuddhiḥ |
hato'grajaṃ paśyatu vālinaṃ sa na rājyamevaṃ viguṇasya deyam || 4-30-3||

RMY 4-30-4

न धारये कोपमुदीर्णवेगं निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य ।
हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु ॥ ४-३०-४॥
na dhāraye kopamudīrṇavegaṃ nihanmi sugrīvamasatyamadya |
haripravīraiḥ saha vāliputro narendrapatnyā vicayaṃ karotu || 4-30-4||

RMY 4-30-5

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपम् ।
उवच रामः परवीरहन्ता स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥ ४-३०-५॥
tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam |
uvaca rāmaḥ paravīrahantā svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam || 4-30-5||

RMY 4-30-6

न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत् ।
पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४-३०-६॥
na hi vai tvadvidho loke pāpamevaṃ samācaret |
pāpamāryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 4-30-6||

RMY 4-30-7

नेदमद्य त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण ।
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम् ॥ ४-३०-७॥
nedamadya tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa |
tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam || 4-30-7||

RMY 4-30-8

सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥ ४-३०-८॥
sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan |
vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye || 4-30-8||

RMY 4-30-9

सोऽ ग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः ।
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४-३०-९॥
so' grajenānuśiṣṭārtho yathāvatpuruṣarṣabhaḥ |
praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 4-30-9||

RMY 4-30-10

ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ॥ ४-३०-१०॥
tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ |
lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ || 4-30-10||

RMY 4-30-11

शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः ।
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव ॥ ४-३०-११॥
śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ |
pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva || 4-30-11||

RMY 4-30-12

यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस्तदा ॥ ४-३०-१२॥
yathoktakārī vacanamuttaraṃ caiva sottaram |
bṛhaspatisamo buddhyā mattvā rāmānujastadā || 4-30-12||

RMY 4-30-13

कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः ।
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ॥ ४-३०-१३॥
kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ |
prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastadā || 4-30-13||

RMY 4-30-14

सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून् ।
पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः ॥ ४-३०-१४॥
sālatālāśvakarṇāṃśca tarasā pātayanbahūn |
paryasyangirikūṭāni drumānanyāṃśca vegataḥ || 4-30-14||

RMY 4-30-15

शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः ।
दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम् ॥ ४-३०-१५॥
śilāśca śakalīkurvanpadbhyāṃ gaja ivāśugaḥ |
dūramekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśāddrutam || 4-30-15||

RMY 4-30-16

तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम् ।
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे ॥ ४-३०-१६॥
tāmapaśyadbalākīrṇāṃ harirājamahāpurīm |
durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe || 4-30-16||

RMY 4-30-17

रोषात्प्रस्फुरमाणौष्ठः सुग्रीवं प्रति कल्ष्मणः ।
ददर्श वानरान्भीमान्किष्किन्धाया बहिश्चरान् ॥ ४-३०-१७॥
roṣātprasphuramāṇauṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati kalṣmaṇaḥ |
dadarśa vānarānbhīmānkiṣkindhāyā bahiścarān || 4-30-17||

RMY 4-30-18

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥ ४-३०-१८॥
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān |
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare || 4-30-18||

RMY 4-30-19

तान्गृहीतप्रहरणान्हरीन्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥ ४-३०-१९॥
tāngṛhītapraharaṇānharīndṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ |
babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ || 4-30-19||

RMY 4-30-20

तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः ।
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥ ४-३०-२०॥
taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ |
kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ || 4-30-20||

RMY 4-30-21

ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः ।
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥ ४-३०-२१॥
tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ |
krodhamāgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan || 4-30-21||

RMY 4-30-22

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः ।
न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा ॥ ४-३०-२२॥
tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ |
na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā || 4-30-22||

RMY 4-30-23

ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।
गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा ॥ ४-३०-२३॥
tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ |
girikuñjarameghābhā nagaryā niryayustadā || 4-30-23||

RMY 4-30-24

नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे विकृतदर्शनाः ।
सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः ॥ ४-३०-२४॥
nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāḥ sarve vikṛtadarśanāḥ |
sarve śārdūladarpāśca sarve ca vikṛtānanāḥ || 4-30-24||

RMY 4-30-25

दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ४-३०-२५॥
daśanāgabalāḥ kecitkeciddaśaguṇottarāḥ |
kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 4-30-25||

RMY 4-30-26

कृत्स्नां हि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः ।
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदम् ॥ ४-३०-२६॥
kṛtsnāṃ hi kapibhirvyāptāṃ drumahastairmahābalaiḥ |
apaśyallakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadam || 4-30-26||

RMY 4-30-27

ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात् ।
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ॥ ४-३०-२७॥
tataste harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt |
niṣkramyodagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā || 4-30-27||

RMY 4-30-28

सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान् ।
बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ॥ ४-३०-२८॥
sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtamātmavān |
buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punareva jagāma saḥ || 4-30-28||

RMY 4-30-29

स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः ।
बभूव नरशार्दूलसधूम इव पावकः ॥ ४-३०-२९॥
sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ |
babhūva naraśārdūlasadhūma iva pāvakaḥ || 4-30-29||

RMY 4-30-30

बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान् ।
स्वतेजोविषसंघातः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ४-३०-३०॥
bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān |
svatejoviṣasaṃghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ || 4-30-30||

RMY 4-30-31

तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम् ।
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम् ॥ ४-३०-३१॥
taṃ dīptamiva kālāgniṃ nāgendramiva kopitam |
samāsādyāṅgadastrāsādviṣādamagamadbhṛśam || 4-30-31||

RMY 4-30-32

सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः ।
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ॥ ४-३०-३२॥
so'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ |
sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanamityuta || 4-30-32||

RMY 4-30-33

एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदमः ।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥ ४-३०-३३॥
eṣa rāmānujaḥ prāptastvatsakāśamariṃdamaḥ |
bhrāturvyasanasaṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ || 4-30-33||

RMY 4-30-34

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥ ४-३०-३४॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo'ṅgado'bravīt |
pituḥ samīpamāgamya saumitrirayamāgataḥ || 4-30-34||

RMY 4-30-35

ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम् ।
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥ ४-३०-३५॥
te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam |
siṃhanādaṃ samaṃ cakrurlakṣmaṇasya samīpataḥ || 4-30-35||

RMY 4-30-36

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः ॥ ४-३०-३६॥
tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ |
madavihvalatāmrākṣo vyākulasragvibhūṣaṇaḥ || 4-30-36||

RMY 4-30-37

अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ ।
मन्त्रिणो वानरेन्द्रस्य संमतोदारदर्शिनौ ॥ ४-३०-३७॥
athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau |
mantriṇo vānarendrasya saṃmatodāradarśinau || 4-30-37||

RMY 4-30-38

प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः ।
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥ ४-३०-३८॥
plakṣaścaiva prabhāvaśca mantriṇāvarthadharmayoḥ |
vaktumuccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ || 4-30-38||

RMY 4-30-39

प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सामनिश्चितैः ।
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥ ४-३०-३९॥
prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaiḥ sāmaniścitaiḥ |
āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim || 4-30-39||

RMY 4-30-40

सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वयस्य भावं संप्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥ ४-३०-४०॥
satyasaṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
vayasya bhāvaṃ saṃprāptau rājyārhau rājyadāyinau || 4-30-40||

RMY 4-30-41

तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान्मुञ्चन्ति वानराः ॥ ४-३०-४१॥
tayoreko dhanuṣpāṇirdvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |
yasya bhītāḥ pravepante nādānmuñcanti vānarāḥ || 4-30-41||

RMY 4-30-42

स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः ।
व्यवसाय रथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥ ४-३०-४२॥
sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ |
vyavasāya rathaḥ prāptastasya rāmasya śāsanāt || 4-30-42||

RMY 4-30-43

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः सह बन्धुभिः ।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ४-३०-४३॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ saha bandhubhiḥ |
rājaṃstiṣṭha svasamaye bhava satyapratiśravaḥ || 4-30-43||

Sarga: 31/66 (22)

RMY 4-31-1

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ ४-३१-१॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 4-31-1||

RMY 4-31-2

सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥ ४-३१-२॥
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitaḥ || 4-31-2||

RMY 4-31-3

न मे दुर्व्याहृतं किंचिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ ४-३१-३॥
na me durvyāhṛtaṃ kiṃcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 4-31-3||

RMY 4-31-4

असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसंभूताञ्श्रावितो राघवानुजः ॥ ४-३१-४॥
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasaṃbhūtāñśrāvito rāghavānujaḥ || 4-31-4||

RMY 4-31-5

अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।
भवद्भिर्निश्चयस्तस्य विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ ४-३१-५॥
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhavadbhirniścayastasya vijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 4-31-5||

RMY 4-31-6

न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं त्वस्थान कुपितं जनयत्येव संभ्रमम् ॥ ४-३१-६॥
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthāna kupitaṃ janayatyeva saṃbhramam || 4-31-6||

RMY 4-31-7

सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।
अनित्यत्वात्तु चित्तानां प्रीतिरल्पेऽपि भिद्यते ॥ ४-३१-७॥
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāttu cittānāṃ prītiralpe'pi bhidyate || 4-31-7||

RMY 4-31-8

अतोनिमित्तं त्रस्तोऽहं रामेण तु महात्मना ।
यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ ४-३१-८॥
atonimittaṃ trasto'haṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmamopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 4-31-8||

RMY 4-31-9

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुंगवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ ४-३१-९॥
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṃgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 4-31-9||

RMY 4-31-10

सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत्त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारकृतं शुभम् ॥ ४-३१-१०॥
sarvathā naitadāścaryaṃ yattvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakārakṛtaṃ śubham || 4-31-10||

RMY 4-31-11

राघवेण तु शूरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ४-३१-११॥
rāghaveṇa tu śūreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 4-31-11||

RMY 4-31-12

सर्वथा प्रणयात्क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं स प्रहितवाँल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ४-३१-१२॥
sarvathā praṇayātkruddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ sa prahitavā~llakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 4-31-12||

RMY 4-31-13

त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कलविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ ४-३१-१३॥
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kalavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 4-31-13||

RMY 4-31-14

निर्मल ग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टबलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च ॥ ४-३१-१४॥
nirmala grahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭabalāhakā |
prasannāśca diśaḥ sarvāḥ saritaśca sarāṃsi ca || 4-31-14||

RMY 4-31-15

प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ ४-३१-१५॥
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṃgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 4-31-15||

RMY 4-31-16

आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ ४-३१-१६॥
ārtasya hṛtadārasya paruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 4-31-16||

RMY 4-31-17

कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ ४-३१-१७॥
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 4-31-17||

RMY 4-31-18

नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो अवश्यं पार्थिवो हितम् ।
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ ४-३१-१८॥
niyuktairmantribhirvācyo avaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 4-31-18||

RMY 4-31-19

अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ ४-३१-१९॥
abhikruddhaḥ samartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 4-31-19||

RMY 4-31-20

न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्य पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ ४-३१-२०॥
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādya punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 4-31-20||

RMY 4-31-21

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे ॥ ४-३१-२१॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭha svasamaye bharturbhāryeva tadvaśe || 4-31-21||

RMY 4-31-22

न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्रयुक्तं मनसाप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ ४-३१-२२॥
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndrayuktaṃ manasāpyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sarāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 4-31-22||

Sarga: 32/66 (27)

RMY 4-32-1

अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ ४-३२-१॥
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 4-32-1||

RMY 4-32-2

द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ४-३२-२॥
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 4-32-2||

RMY 4-32-3

निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ ४-३२-३॥
niḥśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 4-32-3||

RMY 4-32-4

स तं रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ ४-३२-४॥
sa taṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4-32-4||

RMY 4-32-5

हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्योपशोभिताम् ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ ४-३२-५॥
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 4-32-5||

RMY 4-32-6

देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।
दिव्य माल्याम्बरधारैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ ४-३२-६॥
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divya mālyāmbaradhāraiḥ śobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 4-32-6||

RMY 4-32-7

चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम् ।
मैरेयाणां मधूनां च संमोदितमहापथाम् ॥ ४-३२-७॥
candanāgarupadmānāṃ gandhaiḥ surabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca saṃmoditamahāpathām || 4-32-7||

RMY 4-32-8

विन्ध्यमेरुगिरिप्रस्थैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ ४-३२-८॥
vindhyamerugiriprasthaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 4-32-8||

RMY 4-32-9

अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च ।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ ४-३२-९॥
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 4-32-9||

RMY 4-32-10

विद्युन्मालेश्च संपातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः ।
वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ ४-३२-१०॥
vidyunmāleśca saṃpāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāhoḥ subāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 4-32-10||

RMY 4-32-11

कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ ४-३२-११॥
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 4-32-11||

RMY 4-32-12

एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ ४-३२-१२॥
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 4-32-12||

RMY 4-32-13

पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च ॥ ४-३२-१३॥
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnaiḥ śobhitāni ca || 4-32-13||

RMY 4-32-14

पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ ४-३२-१४॥
pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 4-32-14||

RMY 4-32-15

शुल्कैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्टितैरुपशोभितम् ॥ ४-३२-१५॥
śulkaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣṭitairupaśobhitam || 4-32-15||

RMY 4-32-16

महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः ।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ ४-३२-१६॥
mahendradattaiḥ śrīmadbhirnīlajīmūtasaṃnibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ || 4-32-16||

RMY 4-32-17

हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः ।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ ४-३२-१७॥
haribhiḥ saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 4-32-17||

RMY 4-32-18

सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।
अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ ४-३२-१८॥
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇaḥ saumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 4-32-18||

RMY 4-32-19

स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः ।
प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ ४-३२-१९॥
sa sapta kakṣyā dharmātmā yānāsanasamāvṛtāḥ |
praviśya sumahadguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 4-32-19||

RMY 4-32-20

हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ ४-३२-२०॥
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 4-32-20||

RMY 4-32-21

प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ ४-३२-२१॥
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 4-32-21||

RMY 4-32-22

बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।
स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः ॥ ४-३२-२२॥
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyaḥ sugrīvabhavane dadarśa sa mahābalaḥ || 4-32-22||

RMY 4-32-23

दृष्ट्वाभिजनसंपन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।
वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ४-३२-२३॥
dṛṣṭvābhijanasaṃpannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
varamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 4-32-23||

RMY 4-32-24

नातृप्तान्नाति च व्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ ४-३२-२४॥
nātṛptānnāti ca vyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 4-32-24||

RMY 4-32-25

ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम् ॥ ४-३२-२५॥
tataḥ sugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasaṃnibham || 4-32-25||

RMY 4-32-26

दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ।
दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ॥ ४-३२-२६॥
divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam |
divyābharaṇamālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam || 4-32-26||

RMY 4-32-27

रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् ॥ ४-३२-२७॥
rumāṃ tu vīraḥ parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetraḥ suviśālanetram || 4-32-27||

Sarga: 33/66 (19)

RMY 4-33-1

तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् ।
सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ४-३३-१॥
tamapratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham |
sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ || 4-33-1||

RMY 4-33-2

क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा ।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् ॥ ४-३३-२॥
kruddhaṃ niḥśvasamānaṃ taṃ pradīptamiva tejasā |
bhrāturvyasanasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam || 4-33-2||

RMY 4-33-3

उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम् ।
महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः ॥ ४-३३-३॥
utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇamāsanam |
mahānmahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ || 4-33-3||

RMY 4-33-4

उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः ।
सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव ॥ ४-३३-४॥
utpatantamanūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ |
sugrīvaṃ gagane pūrṇaṃ candraṃ tārāgaṇā iva || 4-33-4||

RMY 4-33-5

संरक्तनयनः श्रीमान्विचचाल कृताञ्जलिः ।
बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव ॥ ४-३३-५॥
saṃraktanayanaḥ śrīmānvicacāla kṛtāñjaliḥ |
babhūvāvasthitastatra kalpavṛkṣo mahāniva || 4-33-5||

RMY 4-33-6

रुमा द्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा ॥ ४-३३-६॥
rumā dvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddhaḥ satāraṃ śaśinaṃ yathā || 4-33-6||

RMY 4-33-7

सत्त्वाभिजनसंपन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते ॥ ४-३३-७॥
sattvābhijanasaṃpannaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
kṛtajñaḥ satyavādī ca rājā loke mahīyate || 4-33-7||

RMY 4-33-8

यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम् ।
मिथ्याप्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः ॥ ४-३३-८॥
yastu rājā sthito'dharme mitrāṇāmupakāriṇām |
mithyāpratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsatarastataḥ || 4-33-8||

RMY 4-33-9

शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते ।
आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते ॥ ४-३३-९॥
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ tu gavānṛte |
ātmānaṃ svajanaṃ hanti puruṣaḥ puruṣānṛte || 4-33-9||

RMY 4-33-10

पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः ।
कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर ॥ ४-३३-१०॥
pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tatpratikaroti yaḥ |
kṛtaghnaḥ sarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara || 4-33-10||

RMY 4-33-11

गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः ।
दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तं निबोध प्लवंगम ॥ ४-३३-११॥
gīto'yaṃ brahmaṇā ślokaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena taṃ nibodha plavaṃgama || 4-33-11||

RMY 4-33-12

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ४-३३-१२॥
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 4-33-12||

RMY 4-33-13

अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर ।
पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत् ॥ ४-३३-१३॥
anāryastvaṃ kṛtaghnaśca mithyāvādī ca vānara |
pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tatpratikaroṣi yat || 4-33-13||

RMY 4-33-14

ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर ।
सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता ॥ ४-३३-१४॥
nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara |
sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtamicchatā || 4-33-14||

RMY 4-33-15

स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्या प्रतिश्रवः ।
न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम् ॥ ४-३३-१५॥
sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyā pratiśravaḥ |
na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam || 4-33-15||

RMY 4-33-16

महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना ।
हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना ॥ ४-३३-१६॥
mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇavedinā |
harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā || 4-33-16||

RMY 4-33-17

कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम् ॥ ४-३३-१७॥
kṛtaṃ cennābhijānīṣe rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
sadyastvaṃ niśitairbāṇairhato drakṣyasi vālinam || 4-33-17||

RMY 4-33-18

न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ ४-३३-१८॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 4-33-18||

RMY 4-33-19

न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच्च्युताञ्शरान्पश्यसि वज्रसंनिभान् ।
ततः सुखं नाम निषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे ॥ ४-३३-१९॥
na nūnamikṣvākuvarasya kārmukāccyutāñśarānpaśyasi vajrasaṃnibhān |
tataḥ sukhaṃ nāma niṣevase sukhī na rāmakāryaṃ manasāpyavekṣase || 4-33-19||

Sarga: 34/66 (23)

RMY 4-34-1

तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा ।
अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना ॥ ४-३४-१॥
tathā bruvāṇaṃ saumitriṃ pradīptamiva tejasā |
abravīllakṣmaṇaṃ tārā tārādhipanibhānanā || 4-34-1||

RMY 4-34-2

नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति ।
हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः ॥ ४-३४-२॥
naivaṃ lakṣmaṇa vaktavyo nāyaṃ paruṣamarhati |
harīṇāmīśvaraḥ śrotuṃ tava vaktrādviśeṣataḥ || 4-34-2||

RMY 4-34-3

नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः ।
नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः ॥ ४-३४-३॥
naivākṛtajñaḥ sugrīvo na śaṭho nāpi dāruṇaḥ |
naivānṛtakatho vīra na jihmaśca kapīśvaraḥ || 4-34-3||

RMY 4-34-4

उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः ।
रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे ॥ ४-३४-४॥
upakāraṃ kṛtaṃ vīro nāpyayaṃ vismṛtaḥ kapiḥ |
rāmeṇa vīra sugrīvo yadanyairduṣkaraṃ raṇe || 4-34-4||

RMY 4-34-5

रामप्रसादात्कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परंतप ॥ ४-३४-५॥
rāmaprasādātkīrtiṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
prāptavāniha sugrīvo rumāṃ māṃ ca paraṃtapa || 4-34-5||

RMY 4-34-6

सुदुःखं शायितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम् ।
प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः ॥ ४-३४-६॥
suduḥkhaṃ śāyitaḥ pūrvaṃ prāpyedaṃ sukhamuttamam |
prāptakālaṃ na jānīte viśvāmitro yathā muniḥ || 4-34-6||

RMY 4-34-7

घृताच्यां किल संसक्तो दशवर्षाणि लक्ष्मण ।
अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ ४-३४-७॥
ghṛtācyāṃ kila saṃsakto daśavarṣāṇi lakṣmaṇa |
aho'manyata dharmātmā viśvāmitro mahāmuniḥ || 4-34-7||

RMY 4-34-8

स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः ।
विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः ॥ ४-३४-८॥
sa hi prāptaṃ na jānīte kālaṃ kālavidāṃ varaḥ |
viśvāmitro mahātejāḥ kiṃ punaryaḥ pṛthagjanaḥ || 4-34-8||

RMY 4-34-9

देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण ।
अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति ॥ ४-३४-९॥
dehadharmaṃ gatasyāsya pariśrāntasya lakṣmaṇa |
avitṛptasya kāmeṣu rāmaḥ kṣantumihārhati || 4-34-9||

RMY 4-34-10

न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण ।
निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा ॥ ४-३४-१०॥
na ca roṣavaśaṃ tāta gantumarhasi lakṣmaṇa |
niścayārthamavijñāya sahasā prākṛto yathā || 4-34-10||

RMY 4-34-11

सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ ।
अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम् ॥ ४-३४-११॥
sattvayuktā hi puruṣāstvadvidhāḥ puruṣarṣabha |
avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām || 4-34-11||

RMY 4-34-12

प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थे समाहिता ।
महान्रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यतामयम् ॥ ४-३४-१२॥
prasādaye tvāṃ dharmajña sugrīvārthe samāhitā |
mahānroṣasamutpannaḥ saṃrambhastyajyatāmayam || 4-34-12||

RMY 4-34-13

रुमां मां कपिराज्यं च धनधान्यवसूनि च ।
रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम ॥ ४-३४-१३॥
rumāṃ māṃ kapirājyaṃ ca dhanadhānyavasūni ca |
rāmapriyārthaṃ sugrīvastyajediti matirmama || 4-34-13||

RMY 4-34-14

समानेष्व्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम् ।
शशाङ्कमिव रोहिष्या निहत्वा रावणं रणे ॥ ४-३४-१४॥
samāneṣvyati sugrīvaḥ sītayā saha rāghavam |
śaśāṅkamiva rohiṣyā nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 4-34-14||

RMY 4-34-15

शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम् ।
अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च ॥ ४-३४-१५॥
śatakoṭisahasrāṇi laṅkāyāṃ kila rakṣasām |
ayutāni ca ṣaṭtriṃśatsahasrāṇi śatāni ca || 4-34-15||

RMY 4-34-16

अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः ।
न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता ॥ ४-३४-१६॥
ahatvā tāṃśca durdharṣānrākṣasānkāmarūpiṇaḥ |
na śakyo rāvaṇo hantuṃ yena sā maithilī hṛtā || 4-34-16||

RMY 4-34-17

ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण ।
रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः ॥ ४-३४-१७॥
te na śakyā raṇe hantumasahāyena lakṣmaṇa |
rāvaṇaḥ krūrakarmā ca sugrīveṇa viśeṣataḥ || 4-34-17||

RMY 4-34-18

एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः ।
आगमस्तु न मे व्यक्तः श्रवात्तस्य ब्रवीम्यहम् ॥ ४-३४-१८॥
evamākhyātavānvālī sa hyabhijño harīśvaraḥ |
āgamastu na me vyaktaḥ śravāttasya bravīmyaham || 4-34-18||

RMY 4-34-19

त्वत्सहायनिमित्तं वै प्रेषिता हरिपुंगवाः ।
आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरियूथपान् ॥ ४-३४-१९॥
tvatsahāyanimittaṃ vai preṣitā haripuṃgavāḥ |
ānetuṃ vānarānyuddhe subahūnhariyūthapān || 4-34-19||

RMY 4-34-20

तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तान्सुमहाबलान् ।
राघवस्यार्थसिद्ध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः ॥ ४-३४-२०॥
tāṃśca pratīkṣamāṇo'yaṃ vikrāntānsumahābalān |
rāghavasyārthasiddhyarthaṃ na niryāti harīśvaraḥ || 4-34-20||

RMY 4-34-21

कृता तु संस्था सौमित्रे सुग्रीवेण यथापुरा ।
अद्य तैर्वानरैर्सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः ॥ ४-३४-२१॥
kṛtā tu saṃsthā saumitre sugrīveṇa yathāpurā |
adya tairvānarairsarvairāgantavyaṃ mahābalaiḥ || 4-34-21||

RMY 4-34-22

ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च ।
अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिंदम ।
कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम् ॥ ४-३४-२२॥
ṛkṣakoṭisahasrāṇi golāṅgūlaśatāni ca |
adya tvāmupayāsyanti jahi kopamariṃdama |
koṭyo'nekāstu kākutstha kapīnāṃ dīptatejasām || 4-34-22||

RMY 4-34-23

तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात्क्षतजनिभे नयने निरीक्षमाणाः ।
हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्किताः स्म सर्वाः ॥ ४-३४-२३॥
tava hi mukhamidaṃ nirīkṣya kopātkṣatajanibhe nayane nirīkṣamāṇāḥ |
harivaravanitā na yānti śāntiṃ prathamabhayasya hi śaṅkitāḥ sma sarvāḥ || 4-34-23||

Sarga: 35/66 (20)

RMY 4-35-1

इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः ॥ ४-३५-१॥
ityuktastārayā vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
mṛdusvabhāvaḥ saumitriḥ pratijagrāha tadvacaḥ || 4-35-1||

RMY 4-35-2

तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः ।
लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत् ॥ ४-३५-२॥
tasminpratigṛhīte tu vākye harigaṇeśvaraḥ |
lakṣmaṇātsumahattrāsaṃ vastraṃ klinnamivātyajat || 4-35-2||

RMY 4-35-3

ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत् ।
चिच्छेद विमदश्चासीत्सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ४-३५-३॥
tataḥ kaṇṭhagataṃ mālyaṃ citraṃ bahuguṇaṃ mahat |
ciccheda vimadaścāsītsugrīvo vānareśvaraḥ || 4-35-3||

RMY 4-35-4

स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवः संप्रहर्षयन् ॥ ४-३५-४॥
sa lakṣmaṇaṃ bhīmabalaṃ sarvavānarasattamaḥ |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaḥ saṃpraharṣayan || 4-35-4||

RMY 4-35-5

प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
रामप्रसादात्सौमित्रे पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ ४-३५-५॥
pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
rāmaprasādātsaumitre punaḥ prāptamidaṃ mayā || 4-35-5||

RMY 4-35-6

कः शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा ।
तादृशं विक्रमं वीर प्रतिकर्तुमरिंदम ॥ ४-३५-६॥
kaḥ śaktastasya devasya khyātasya svena karmaṇā |
tādṛśaṃ vikramaṃ vīra pratikartumariṃdama || 4-35-6||

RMY 4-35-7

सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम् ।
सहायमात्रेण मया राघवः स्वेन तेजसा ॥ ४-३५-७॥
sītāṃ prāpsyati dharmātmā vadhiṣyati ca rāvaṇam |
sahāyamātreṇa mayā rāghavaḥ svena tejasā || 4-35-7||

RMY 4-35-8

सहायकृत्यं हि तस्य येन सप्त महाद्रुमाः ।
शैलश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः ॥ ४-३५-८॥
sahāyakṛtyaṃ hi tasya yena sapta mahādrumāḥ |
śailaśca vasudhā caiva bāṇenaikena dāritāḥ || 4-35-8||

RMY 4-35-9

धनुर्विस्फारमाणस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण ।
सशैला कम्पिता भूमिः सहायैस्तस्य किं नु वै ॥ ४-३५-९॥
dhanurvisphāramāṇasya yasya śabdena lakṣmaṇa |
saśailā kampitā bhūmiḥ sahāyaistasya kiṃ nu vai || 4-35-9||

RMY 4-35-10

अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्येऽहं नरर्षभ ।
गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरःसरम् ॥ ४-३५-१०॥
anuyātrāṃ narendrasya kariṣye'haṃ nararṣabha |
gacchato rāvaṇaṃ hantuṃ vairiṇaṃ sapuraḥsaram || 4-35-10||

RMY 4-35-11

यदि किंचिदतिक्रान्तं विश्वासात्प्रणयेन वा ।
प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ४-३५-११॥
yadi kiṃcidatikrāntaṃ viśvāsātpraṇayena vā |
preṣyasya kṣamitavyaṃ me na kaścinnāparādhyati || 4-35-11||

RMY 4-35-12

इति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
अभवल्लक्ष्मणः प्रीतः प्रेंणा चेदमुवाच ह ॥ ४-३५-१२॥
iti tasya bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
abhavallakṣmaṇaḥ prītaḥ preṃṇā cedamuvāca ha || 4-35-12||

RMY 4-35-13

सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर ।
त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः ॥ ४-३५-१३॥
sarvathā hi mama bhrātā sanātho vānareśvara |
tvayā nāthena sugrīva praśritena viśeṣataḥ || 4-35-13||

RMY 4-35-14

यस्ते प्रभावः सुग्रीव यच्च ते शौचमुत्तमम् ।
अर्हस्तं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम् ॥ ४-३५-१४॥
yaste prabhāvaḥ sugrīva yacca te śaucamuttamam |
arhastaṃ kapirājyasya śriyaṃ bhoktumanuttamām || 4-35-14||

RMY 4-35-15

सहायेन च सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान् ।
वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः ॥ ४-३५-१५॥
sahāyena ca sugrīva tvayā rāmaḥ pratāpavān |
vadhiṣyati raṇe śatrūnacirānnātra saṃśayaḥ || 4-35-15||

RMY 4-35-16

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम् ॥ ४-३५-१६॥
dharmajñasya kṛtajñasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
upapannaṃ ca yuktaṃ ca sugrīva tava bhāṣitam || 4-35-16||

RMY 4-35-17

दोषज्ञः सति सामर्थ्ये कोऽन्यो भाषितुमर्हति ।
वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम ॥ ४-३५-१७॥
doṣajñaḥ sati sāmarthye ko'nyo bhāṣitumarhati |
varjayitvā mama jyeṣṭhaṃ tvāṃ ca vānarasattama || 4-35-17||

RMY 4-35-18

सदृशश्चासि रामस्य विक्रमेण बलेन च ।
सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुंगव ॥ ४-३५-१८॥
sadṛśaścāsi rāmasya vikrameṇa balena ca |
sahāyo daivatairdattaścirāya haripuṃgava || 4-35-18||

RMY 4-35-19

किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्राम त्वं मया सह ।
सान्त्वयस्व वयस्यं च भार्याहरणदुःखितम् ॥ ४-३५-१९॥
kiṃ tu śīghramito vīra niṣkrāma tvaṃ mayā saha |
sāntvayasva vayasyaṃ ca bhāryāharaṇaduḥkhitam || 4-35-19||

RMY 4-35-20

यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम् ।
मया त्वं परुषाण्युक्तस्तच्च त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ४-३५-२०॥
yacca śokābhibhūtasya śrutvā rāmasya bhāṣitam |
mayā tvaṃ paruṣāṇyuktastacca tvaṃ kṣantumarhasi || 4-35-20||

Sarga: 36/66 (37)

RMY 4-36-1

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
हनुमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-३६-१॥
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
hanumantaṃ sthitaṃ pārśve sacivaṃ vākyamabravīt || 4-36-1||

RMY 4-36-2

महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च ।
मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥ ४-३६-२॥
mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca |
mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ || 4-36-2||

RMY 4-36-3

तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वशः ।
पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि ॥ ४-३६-३॥
taruṇādityavarṇeṣu bhrājamāneṣu sarvaśaḥ |
parvateṣu samudrānte paścimasyāṃ tu ye diśi || 4-36-3||

RMY 4-36-4

आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे ।
पद्मतालवनं भीमं संश्रिता हरिपुंगवाः ॥ ४-३६-४॥
ādityabhavane caiva girau saṃdhyābhrasaṃnibhe |
padmatālavanaṃ bhīmaṃ saṃśritā haripuṃgavāḥ || 4-36-4||

RMY 4-36-5

अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः ।
अञ्जने परते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः ॥ ४-३६-५॥
añjanāmbudasaṃkāśāḥ kuñjarapratimaujasaḥ |
añjane parate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ || 4-36-5||

RMY 4-36-6

मनःशिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः ।
मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः ॥ ४-३६-६॥
manaḥśilā guhāvāsā vānarāḥ kanakaprabhāḥ |
merupārśvagatāścaiva ye ca dhūmragiriṃ śritāḥ || 4-36-6||

RMY 4-36-7

तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे ।
पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः ॥ ४-३६-७॥
taruṇādityavarṇāśca parvate ye mahāruṇe |
pibanto madhumaireyaṃ bhīmavegāḥ plavaṃgamāḥ || 4-36-7||

RMY 4-36-8

वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च ।
तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥ ४-३६-८॥
vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca |
tāpasānāṃ ca ramyeṣu vanānteṣu samantataḥ || 4-36-8||

RMY 4-36-9

तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
सामदानादिभिः कल्पैराशु प्रेषय वानरान् ॥ ४-३६-९॥
tāṃstāṃstvamānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān |
sāmadānādibhiḥ kalpairāśu preṣaya vānarān || 4-36-9||

RMY 4-36-10

प्रेषिताः प्रथमं ये च मया दूता महाजवाः ।
त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं हरीन्संप्रेषयापरान् ॥ ४-३६-१०॥
preṣitāḥ prathamaṃ ye ca mayā dūtā mahājavāḥ |
tvaraṇārthaṃ tu bhūyastvaṃ harīnsaṃpreṣayāparān || 4-36-10||

RMY 4-36-11

ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः ।
इहानयस्व तान्सर्वाञ्शीघ्रं तु मम शासनात् ॥ ४-३६-११॥
ye prasaktāśca kāmeṣu dīrghasūtrāśca vānarāḥ |
ihānayasva tānsarvāñśīghraṃ tu mama śāsanāt || 4-36-11||

RMY 4-36-12

अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥ ४-३६-१२॥
ahobhirdaśabhirye ca nāgacchanti mamājñayā |
hantavyāste durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ || 4-36-12||

RMY 4-36-13

शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् ।
प्रयान्तु कपिसिंहानां दिशो मम मते स्थिताः ॥ ४-३६-१३॥
śatānyatha sahasrāṇi koṭyaśca mama śāsanāt |
prayāntu kapisiṃhānāṃ diśo mama mate sthitāḥ || 4-36-13||

RMY 4-36-14

मेघपर्वतसंकाशाश्छादयन्त इवाम्बरम् ।
घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः ॥ ४-३६-१४॥
meghaparvatasaṃkāśāśchādayanta ivāmbaram |
ghorarūpāḥ kapiśreṣṭhā yāntu macchāsanāditaḥ || 4-36-14||

RMY 4-36-15

ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आनयन्तु हरीन्सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम ॥ ४-३६-१५॥
te gatijñā gatiṃ gatvā pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
ānayantu harīnsarvāṃstvaritāḥ śāsanānmama || 4-36-15||

RMY 4-36-16

तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः ।
दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान् ॥ ४-३६-१६॥
tasya vānararājasya śrutvā vāyusuto vacaḥ |
dikṣu sarvāsu vikrāntānpreṣayāmāsa vānarān || 4-36-16||

RMY 4-36-17

ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः ।
प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तत्क्षणेन वै ॥ ४-३६-१७॥
te padaṃ viṣṇuvikrāntaṃ patatrijyotiradhvagāḥ |
prayātāḥ prahitā rājñā harayastatkṣaṇena vai || 4-36-17||

RMY 4-36-18

ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरित्सु च ।
वानरा वानरान्सर्वान्रामहेतोरचोदयन् ॥ ४-३६-१८॥
te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca saritsu ca |
vānarā vānarānsarvānrāmahetoracodayan || 4-36-18||

RMY 4-36-19

मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः ।
सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयदर्शिनः ॥ ४-३६-१९॥
mṛtyukālopamasyājñāṃ rājarājasya vānarāḥ |
sugrīvasyāyayuḥ śrutvā sugrīvabhayadarśinaḥ || 4-36-19||

RMY 4-36-20

ततस्तेऽञ्जनसंकाशा गिरेस्तस्मान्महाजवाः ।
तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर्यत्र राघवः ॥ ४-३६-२०॥
tataste'ñjanasaṃkāśā girestasmānmahājavāḥ |
tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānāṃ niryayuryatra rāghavaḥ || 4-36-20||

RMY 4-36-21

अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन्गिरिवरे रताः ।
तप्तहेमसमाभासास्तस्मात्कोट्यो दशच्युताः ॥ ४-३६-२१॥
astaṃ gacchati yatrārkastasmingirivare ratāḥ |
taptahemasamābhāsāstasmātkoṭyo daśacyutāḥ || 4-36-21||

RMY 4-36-22

कैलास शिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम् ।
ततः कोटिसहस्राणि वानराणामुपागमन् ॥ ४-३६-२२॥
kailāsa śikharebhyaśca siṃhakesaravarcasām |
tataḥ koṭisahasrāṇi vānarāṇāmupāgaman || 4-36-22||

RMY 4-36-23

फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः ।
तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥ ४-३६-२३॥
phalamūlena jīvanto himavantamupāśritāḥ |
teṣāṃ koṭisahasrāṇāṃ sahasraṃ samavartata || 4-36-23||

RMY 4-36-24

अङ्गारक समानानां भीमानां भीमकर्मणाम् ।
विन्ध्याद्वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन्द्रुतम् ॥ ४-३६-२४॥
aṅgāraka samānānāṃ bhīmānāṃ bhīmakarmaṇām |
vindhyādvānarakoṭīnāṃ sahasrāṇyapatandrutam || 4-36-24||

RMY 4-36-25

क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः ।
नारिकेलाशनाश्चैव तेषां संख्या न विद्यते ॥ ४-३६-२५॥
kṣīrodavelānilayāstamālavanavāsinaḥ |
nārikelāśanāścaiva teṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 4-36-25||

RMY 4-36-26

वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाजवाः ।
आगच्छद्वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम् ॥ ४-३६-२६॥
vanebhyo gahvarebhyaśca saridbhyaśca mahājavāḥ |
āgacchadvānarī senā pibantīva divākaram || 4-36-26||

RMY 4-36-27

ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् ।
ते वीरा हिमवच्छैलं ददृशुस्तं महाद्रुमम् ॥ ४-३६-२७॥
ye tu tvarayituṃ yātā vānarāḥ sarvavānarān |
te vīrā himavacchailaṃ dadṛśustaṃ mahādrumam || 4-36-27||

RMY 4-36-28

तस्मिन्गिरिवरे रम्ये यज्ञो महेश्वरः पुरा ।
सर्वदेवमनस्तोषो बभौ दिव्यो मनोहरः ॥ ४-३६-२८॥
tasmingirivare ramye yajño maheśvaraḥ purā |
sarvadevamanastoṣo babhau divyo manoharaḥ || 4-36-28||

RMY 4-36-29

अन्नविष्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च ।
अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः ॥ ४-३६-२९॥
annaviṣyandajātāni mūlāni ca phalāni ca |
amṛtasvādukalpāni dadṛśustatra vānarāḥ || 4-36-29||

RMY 4-36-30

तदन्न संभवं दिव्यं फलं मूलं मनोहरम् ।
यः कश्चित्सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥ ४-३६-३०॥
tadanna saṃbhavaṃ divyaṃ phalaṃ mūlaṃ manoharam |
yaḥ kaścitsakṛdaśnāti māsaṃ bhavati tarpitaḥ || 4-36-30||

RMY 4-36-31

तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः ।
औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरियूथपाः ॥ ४-३६-३१॥
tāni mūlāni divyāni phalāni ca phalāśanāḥ |
auṣadhāni ca divyāni jagṛhurhariyūthapāḥ || 4-36-31||

RMY 4-36-32

तस्माच्च यज्ञायतनात्पुष्पाणि सुरभीणि च ।
आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् ॥ ४-३६-३२॥
tasmācca yajñāyatanātpuṣpāṇi surabhīṇi ca |
āninyurvānarā gatvā sugrīvapriyakāraṇāt || 4-36-32||

RMY 4-36-33

ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः ॥ ४-३६-३३॥
te tu sarve harivarāḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān |
saṃcodayitvā tvaritaṃ yūthānāṃ jagmuragrataḥ || 4-36-33||

RMY 4-36-34

ते तु तेन मुहूर्तेन यूथपाः शीघ्रकारिणः ।
किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ४-३६-३४॥
te tu tena muhūrtena yūthapāḥ śīghrakāriṇaḥ |
kiṣkindhāṃ tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ || 4-36-34||

RMY 4-36-35

ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलं मूलं च वानराः ।
तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन् ॥ ४-३६-३५॥
te gṛhītvauṣadhīḥ sarvāḥ phalaṃ mūlaṃ ca vānarāḥ |
taṃ pratigrāhayāmāsurvacanaṃ cedamabruvan || 4-36-35||

RMY 4-36-36

सर्वे परिगताः शैलाः समुद्राश्च वनानि च ।
पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते ॥ ४-३६-३६॥
sarve parigatāḥ śailāḥ samudrāśca vanāni ca |
pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanādupayānti te || 4-36-36||

RMY 4-36-37

एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम् ॥ ४-३६-३७॥
evaṃ śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
pratijagrāha ca prītasteṣāṃ sarvamupāyanam || 4-36-37||

Sarga: 37/66 (34)

RMY 4-37-1

प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपानयमुपाहृतम् ।
वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ ४-३७-१॥
pratigṛhya ca tatsarvamupānayamupāhṛtam |
vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 4-37-1||

RMY 4-37-2

विसर्जयित्वा स हरीञ्शूरांस्तान्कृतकर्मणः ।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ ४-३७-२॥
visarjayitvā sa harīñśūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 4-37-2||

RMY 4-37-3

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् ।
किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥ ४-३७-३॥
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan |
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate || 4-37-3||

RMY 4-37-4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ४-३७-४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam |
sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha || 4-37-4||

RMY 4-37-5

एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया ।
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ ४-३७-५॥
evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā |
tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam || 4-37-5||

RMY 4-37-6

विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः ।
एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवः समुदाहरत् ॥ ४-३७-६॥
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ |
etetyuccairharivarānsugrīvaḥ samudāharat || 4-37-6||

RMY 4-37-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः ।
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ॥ ४-३७-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghramāyayuḥ |
baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ || 4-37-7||

RMY 4-37-8

तानुवाच ततः प्राप्तान्राजार्कसदृशप्रभः ।
उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ॥ ४-३७-८॥
tānuvāca tataḥ prāptānrājārkasadṛśaprabhaḥ |
upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ || 4-37-8||

RMY 4-37-9

श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः ।
समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ॥ ४-३७-९॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ |
samupasthāpayāmāsuḥ śibikāṃ priyadarśanām || 4-37-9||

RMY 4-37-10

तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ।
लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ४-३७-१०॥
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ |
lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt || 4-37-10||

RMY 4-37-11

इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् ।
बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ॥ ४-३७-११॥
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham |
bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ || 4-37-11||

RMY 4-37-12

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुक्लैश्च बालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ॥ ४-३७-१२॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
śuklaiśca bālavyajanairdhūyamānaiḥ samantataḥ || 4-37-12||

RMY 4-37-13

शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः ।
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ॥ ४-३७-१३॥
śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ |
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām || 4-37-13||

RMY 4-37-14

स वानरशतैस्तीष्क्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ।
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ ४-३७-१४॥
sa vānaraśataistīṣkṇairbahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ |
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ || 4-37-14||

RMY 4-37-15

स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ।
अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ॥ ४-३७-१५॥
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam |
avātaranmahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ || 4-37-15||

RMY 4-37-16

आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ।
कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चभवंस्तथा ॥ ४-३७-१६॥
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat |
kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścabhavaṃstathā || 4-37-16||

RMY 4-37-17

तटाकमिव तद्दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ।
वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ॥ ४-३७-१७॥
taṭākamiva taddṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam |
vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt || 4-37-17||

RMY 4-37-18

पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ।
प्रेंणा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ॥ ४-३७-१८॥
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram |
preṃṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje || 4-37-18||

RMY 4-37-19

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ।
तं निषण्णं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः ॥ ४-३७-१९॥
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt |
taṃ niṣaṇṇaṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ || 4-37-19||

RMY 4-37-20

धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते ।
विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ॥ ४-३७-२०॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yastu niṣevate |
vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama || 4-37-20||

RMY 4-37-21

हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते ।
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ ४-३७-२१॥
hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate |
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate || 4-37-21||

RMY 4-37-22

अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः ।
त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ॥ ४-३७-२२॥
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ |
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate || 4-37-22||

RMY 4-37-23

उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुविनाशन ।
संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥ ४-३७-२३॥
udyogasamayastveṣa prāptaḥ śatruvināśana |
saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ || 4-37-23||

RMY 4-37-24

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३७-२४॥
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 4-37-24||

RMY 4-37-25

प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ ४-३७-२५॥
pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥ prāptamidaṃ mayā || 4-37-25||

RMY 4-37-26

तव देवप्रसदाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ ४-३७-२६॥
tava devaprasadācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 4-37-26||

RMY 4-37-27

एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ ४-३७-२७॥
ete vānaramukhyāśca śataśaḥ śatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 4-37-27||

RMY 4-37-28

ऋक्षाश्चावहिताः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।
कान्तार वनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ ४-३७-२८॥
ṛkṣāścāvahitāḥ śūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāra vanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 4-37-28||

RMY 4-37-29

देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ ४-३७-२९॥
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyairvartante pathi rāghava || 4-37-29||

RMY 4-37-30

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च प्लवंगमाः ।
अयुतैश्चावृता वीरा शङ्कुभिश्च परंतप ॥ ४-३७-३०॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiśca plavaṃgamāḥ |
ayutaiścāvṛtā vīrā śaṅkubhiśca paraṃtapa || 4-37-30||

RMY 4-37-31

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्तैश्च वानराः ।
समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥ ४-३७-३१॥
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntaiśca vānarāḥ |
samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 4-37-31||

RMY 4-37-32

आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः ।
मेरुमन्दरसंकाशा विन्ध्यमेरुकृतालयाः ॥ ४-३७-३२॥
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |
merumandarasaṃkāśā vindhyamerukṛtālayāḥ || 4-37-32||

RMY 4-37-33

ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् ।
निहत्य रावणं संख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ४-३७-३३॥
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hyānayiṣyanti maithilīm || 4-37-33||

RMY 4-37-34

ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमान्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ ४-३७-३४॥
tatastamudyogamavekṣya buddhimānharipravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 4-37-34||

Sarga: 38/66 (37)

RMY 4-38-1

इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ ४-३८-१॥
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 4-38-1||

RMY 4-38-2

यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेद्भुवि ।
आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥ ४-३८-२॥
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavedbhuvi |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 4-38-2||

RMY 4-38-3

चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् ।
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परंतप ॥ ४-३८-३॥
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryātparaṃtapa || 4-38-3||

RMY 4-38-4

एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम् ।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ ४-३८-४॥
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4-38-4||

RMY 4-38-5

त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन् ।
त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ४-३८-५॥
tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalānarīn |
tvameva me suhṛnmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 4-38-5||

RMY 4-38-6

जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः ।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ ४-३८-६॥
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 4-38-6||

RMY 4-38-7

नचिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैः शरैः ।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवारिहा ॥ ४-३८-७॥
nacirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivārihā || 4-38-7||

RMY 4-38-8

एतस्मिन्नन्तरे चैव रजः समभिवर्तत ।
उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥ ४-३८-८॥
etasminnantare caiva rajaḥ samabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 4-38-8||

RMY 4-38-9

दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छिताः ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ ४-३८-९॥
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchitāḥ |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 4-38-9||

RMY 4-38-10

ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्ण दंष्ट्रैर्महाबलैः ।
कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः ॥ ४-३८-१०॥
tato nagendrasaṃkāśaistīkṣṇa daṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā saṃchāditā bhūmirasaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ || 4-38-10||

RMY 4-38-11

निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः ।
कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥ ४-३८-११॥
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 4-38-11||

RMY 4-38-12

नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः ।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥ ४-३८-१२॥
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 4-38-12||

RMY 4-38-13

तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः ।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥ ४-३८-१३॥
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 4-38-13||

RMY 4-38-14

कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा ।
वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-१४॥
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraḥ śatabalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 4-38-14||

RMY 4-38-15

ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता ।
अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-१५॥
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 4-38-15||

RMY 4-38-16

पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः ।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥ ४-३८-१६॥
padmakesarasaṃkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ || 4-38-16||

RMY 4-38-17

अनीकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः ।
पिता हनुमतः श्रीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-१७॥
anīkairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataḥ śrīmānkesarī pratyadṛśyata || 4-38-17||

RMY 4-38-18

गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः ।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ ४-३८-१८॥
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 4-38-18||

RMY 4-38-19

ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ ४-३८-१९॥
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 4-38-19||

RMY 4-38-20

महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ ४-३८-२०॥
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 4-38-20||

RMY 4-38-21

नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाथ यूथपः ।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ ४-३८-२१॥
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmātha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 4-38-21||

RMY 4-38-22

दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा ।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥ ४-३८-२२॥
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 4-38-22||

RMY 4-38-23

मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महावलौ ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ ४-३८-२३॥
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahāvalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 4-38-23||

RMY 4-38-24

ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च ।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ ४-३८-२४॥
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 4-38-24||

RMY 4-38-25

ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च ।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ ४-३८-२५॥
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaḥ śaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 4-38-25||

RMY 4-38-26

ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः ।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-२६॥
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 4-38-26||

RMY 4-38-27

इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत ।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः ॥ ४-३८-२७॥
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaiśca saṃvṛtaḥ || 4-38-27||

RMY 4-38-28

ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः ।
अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ ४-३८-२८॥
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasaṃnibhaḥ |
ayutena vṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 4-38-28||

RMY 4-38-29

ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः ।
प्रत्यदृश्यत कोटिभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ ४-३८-२९॥
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭibhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 4-38-29||

RMY 4-38-30

कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः ।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-३०॥
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 4-38-30||

RMY 4-38-31

नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः ।
कोटीशतेन संप्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥ ४-३८-३१॥
nalaścāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca || 4-38-31||

RMY 4-38-32

शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रम्भ एव च ।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ ४-३८-३२॥
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro rambha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 4-38-32||

RMY 4-38-33

आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ ४-३८-३३॥
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 4-38-33||

RMY 4-38-34

कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बलशालिनः ।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ ४-३८-३४॥
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā balaśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 4-38-34||

RMY 4-38-35

अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम् ।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ४-३८-३५॥
apare vānaraśreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayastadā || 4-38-35||

RMY 4-38-36

सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान्वानरर्षभान् ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ४-३८-३६॥
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstānvānararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 4-38-36||

RMY 4-38-37

यथा सुखं पर्वतनिर्झरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः ।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ ४-३८-३७॥
yathā sukhaṃ parvatanirjhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 4-38-37||

Sarga: 39/66 (63)

RMY 4-39-1

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥ ४-३९-१॥
atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam || 4-39-1||

RMY 4-39-2

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः ।
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥ ४-३९-२॥
āgatā viniviṣṭāśca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ || 4-39-2||

RMY 4-39-3

त इमे बहुसाहस्रैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥ ४-३९-३॥
ta ime bahusāhasrairharibhirbhīmavikramaiḥ |
āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ || 4-39-3||

RMY 4-39-4

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः ।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥ ४-३९-४॥
khyātakarmāpadānāśca balavanto jitaklamāḥ |
parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ || 4-39-4||

RMY 4-39-5

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः ।
कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः ॥ ४-३९-५॥
pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ |
koṭyagraśa ime prāptā vānarāstava kiṃkarāḥ || 4-39-5||

RMY 4-39-6

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः ।
अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम ॥ ४-३९-६॥
nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite ratāḥ |
abhipretamanuṣṭhātuṃ tava śakṣyantyariṃdama || 4-39-6||

RMY 4-39-7

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् ।
तत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४-३९-७॥
yanmanyase naravyāghra prāptakālaṃ taducyatām |
tatsainyaṃ tvadvaśe yuktamājñāpayitumarhasi || 4-39-7||

RMY 4-39-8

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः ।
तथापि तु यथा तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४-३९-८॥
kāmameṣāmidaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ |
tathāpi tu yathā tattvamājñāpayitumarhasi || 4-39-8||

RMY 4-39-9

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३९-९॥
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya idaṃ vacanamabravīt || 4-39-9||

RMY 4-39-10

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन्वसति रावणः ॥ ४-३९-१०॥
jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā |
sa ca deśo mahāprājña yasminvasati rāvaṇaḥ || 4-39-10||

RMY 4-39-11

अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन्काले सह त्वया ॥ ४-३९-११॥
adhigamya ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasminkāle saha tvayā || 4-39-11||

RMY 4-39-12

नाहमस्मिन्प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः ।
त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर ॥ ४-३९-१२॥
nāhamasminprabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ |
tvamasya hetuḥ kāryasya prabhuśca plavageśvara || 4-39-12||

RMY 4-39-13

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् ।
त्वं हि जानासि यत्कार्यं मम वीर न संशयः ॥ ४-३९-१३॥
tvamevājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam |
tvaṃ hi jānāsi yatkāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ || 4-39-13||

RMY 4-39-14

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् ।
भवानस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थोऽर्थवित्तमः ॥ ४-३९-१४॥
suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit |
bhavānasmaddhite yuktaḥ sukṛtārtho'rthavittamaḥ || 4-39-14||

RMY 4-39-15

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् ।
अब्रवीद्राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम् ॥ ४-३९-१५॥
evamuktastu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam |
abravīdrāma sāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
śailābhaṃ meghanirghoṣamūrjitaṃ plavageśvaram || 4-39-15||

RMY 4-39-16

सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम ।
देशकालनयैर्युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये ॥ ४-३९-१६॥
somasūryātmajaiḥ sārdhaṃ vānarairvānarottama |
deśakālanayairyuktaḥ kāryākāryaviniścaye || 4-39-16||

RMY 4-39-17

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ॥ ४-३९-१७॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām |
adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām || 4-39-17||

RMY 4-39-18

तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥ ४-३९-१८॥
tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca || 4-39-18||

RMY 4-39-19

नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा ।
कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ॥ ४-३९-१९॥
nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā |
kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim || 4-39-19||

RMY 4-39-20

सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् ।
महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम् ॥ ४-३९-२०॥
sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam |
mahīṃ kālamahīṃ caiva śailakānanaśobhitām || 4-39-20||

RMY 4-39-21

ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्काशिकोसलान् ।
मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रान्वङ्गांस्तथैव च ॥ ४-३९-२१॥
brahmamālānvidehāṃśca mālavānkāśikosalān |
māgadhāṃśca mahāgrāmānpuṇḍrānvaṅgāṃstathaiva ca || 4-39-21||

RMY 4-39-22

पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् ।
सर्वमेतद्विचेतव्यं मृगयद्भिर्ततस्ततः ॥ ४-३९-२२॥
pattanaṃ kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām |
sarvametadvicetavyaṃ mṛgayadbhirtatastataḥ || 4-39-22||

RMY 4-39-23

रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरतः स्नुषाम् ।
समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च ॥ ४-३९-२३॥
rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarataḥ snuṣām |
samudramavagāḍhāṃśca parvatānpattanāni ca || 4-39-23||

RMY 4-39-24

मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम् ।
कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः ॥ ४-३९-२४॥
mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ kecidāyatām |
karṇaprāvaraṇāścaiva tathā cāpyoṣṭhakarṇakāḥ || 4-39-24||

RMY 4-39-25

घोरा लोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः ।
अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः ॥ ४-३९-२५॥
ghorā lohamukhāścaiva javanāścaikapādakāḥ |
akṣayā balavantaśca puruṣāḥ puruṣādakāḥ || 4-39-25||

RMY 4-39-26

किराताः कर्णचूडाश्च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः ।
आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः ॥ ४-३९-२६॥
kirātāḥ karṇacūḍāśca hemāṅgāḥ priyadarśanāḥ |
āmamīnāśanāstatra kirātā dvīpavāsinaḥ || 4-39-26||

RMY 4-39-27

अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः ।
एतेषामालयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ॥ ४-३९-२७॥
antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti śrutāḥ |
eteṣāmālayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ || 4-39-27||

RMY 4-39-28

गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ।
रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम् ॥ ४-३९-२८॥
giribhirye ca gamyante plavanena plavena ca |
ratnavantaṃ yavadvīpaṃ saptarājyopaśobhitam || 4-39-28||

RMY 4-39-29

सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम् ।
यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ॥ ४-३९-२९॥
suvarṇarūpyakaṃ caiva suvarṇākaramaṇḍitam |
yavadvīpamatikramya śiśiro nāma parvataḥ || 4-39-29||

RMY 4-39-30

दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः ।
एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च ॥ ४-३९-३०॥
divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ |
eteṣāṃ giridurgeṣu pratāpeṣu vaneṣu ca || 4-39-30||

RMY 4-39-31

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ।
ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ ॥ ४-३९-३१॥
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ |
tataḥ samudradvīpāṃśca subhīmāndraṣṭumarhatha || 4-39-31||

RMY 4-39-32

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ॥ ४-३९-३२॥
tatrāsurā mahākāyāśchāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ |
brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ || 4-39-32||

RMY 4-39-33

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् ।
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ॥ ४-३९-३३॥
taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam |
abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim || 4-39-33||

RMY 4-39-34

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् ।
गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ॥ ४-३९-३४॥
tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram |
gatā drakṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm || 4-39-34||

RMY 4-39-35

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् ।
तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ४-३९-३५॥
gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam |
tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 4-39-35||

RMY 4-39-36

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ।
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ॥ ४-३९-३६॥
tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ |
śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ || 4-39-36||

RMY 4-39-37

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥ ४-३९-३७॥
te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati |
abhitaptāśca sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ || 4-39-37||

RMY 4-39-38

ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम् ।
गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुखा हारमिवोर्मिभिः ॥ ४-३९-३८॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīraudaṃ nāma sāgaram |
gatā drakṣyatha durdharṣā mukhā hāramivormibhiḥ || 4-39-38||

RMY 4-39-39

तस्य मध्ये महाश्वेत ऋषभो नाम पर्वतः ।
दिव्यगन्धैः कुसुमितै रजतैश्च नगैर्वृतः ॥ ४-३९-३९॥
tasya madhye mahāśveta ṛṣabho nāma parvataḥ |
divyagandhaiḥ kusumitai rajataiśca nagairvṛtaḥ || 4-39-39||

RMY 4-39-40

सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः ।
नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ॥ ४-३९-४०॥
saraśca rājataiḥ padmairjvalitairhemakesaraiḥ |
nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam || 4-39-40||

RMY 4-39-41

विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः ।
हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ॥ ४-३९-४१॥
vibudhāścāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāḥ sāpsarogaṇāḥ |
hṛṣṭāḥ samabhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ || 4-39-41||

RMY 4-39-42

क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः ।
जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम् ॥ ४-३९-४२॥
kṣīrodaṃ samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ |
jalodaṃ sāgaraśreṣṭhaṃ sarvabhūtabhayāvaham || 4-39-42||

RMY 4-39-43

तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् ।
अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् ॥ ४-३९-४३॥
tatra tatkopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat |
asyāhustanmahāvegamodanaṃ sacarācaram || 4-39-43||

RMY 4-39-44

तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् ।
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद्वडवामुखम् ॥ ४-३९-४४॥
tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām |
śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvā tadvaḍavāmukham || 4-39-44||

RMY 4-39-45

स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश ।
जातरूपशिलो नाम महान्कनकपर्वतः ॥ ४-३९-४५॥
svādūdasyottare deśe yojanāni trayodaśa |
jātarūpaśilo nāma mahānkanakaparvataḥ || 4-39-45||

RMY 4-39-46

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम् ।
सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससं ॥ ४-३९-४६॥
āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam |
sahasraśirasaṃ devamanantaṃ nīlavāsasaṃ || 4-39-46||

RMY 4-39-47

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः ।
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥ ४-३९-४७॥
triśirāḥ kāñcanaḥ ketustālastasya mahātmanaḥ |
sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ || 4-39-47||

RMY 4-39-48

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत्त्रिदशेश्वरैः ।
ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥ ४-३९-४८॥
pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tattridaśeśvaraiḥ |
tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmānudayaparvataḥ || 4-39-48||

RMY 4-39-49

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता ।
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥ ४-३९-४९॥
tasya koṭirdivaṃ spṛṣṭvā śatayojanamāyatā |
jātarūpamayī divyā virājati savedikā || 4-39-49||

RMY 4-39-50

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः ॥ ४-३९-५०॥
sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ |
jātarūpamayairdivyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ || 4-39-50||

RMY 4-39-51

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥ ४-३९-५१॥
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam |
śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam || 4-39-51||

RMY 4-39-52

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे ।
द्वितीयं शिखरं मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥ ४-३९-५२॥
tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇustrivikrame |
dvitīyaṃ śikharaṃ meroścakāra puruṣottamaḥ || 4-39-52||

RMY 4-39-53

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः ।
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥ ४-३९-५३॥
uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ |
dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tanmahocchrayam || 4-39-53||

RMY 4-39-54

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः ॥ ४-३९-५४॥
tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ |
prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇāstapasvinaḥ || 4-39-54||

RMY 4-39-55

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।
यस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्रानभृतामपि ॥ ४-३९-५५॥
ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate |
yasmiṃstejaśca cakṣuśca sarvaprānabhṛtāmapi || 4-39-55||

RMY 4-39-56

शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-३९-५६॥
śailasya tasya kuñjeṣu kandareṣu vaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-39-56||

RMY 4-39-57

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥ ४-३९-५७॥
kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ |
āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate || 4-39-57||

RMY 4-39-58

ततः परमगम्या स्याद्दिक्पूर्वा त्रिदशावृता ।
रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता ॥ ४-३९-५८॥
tataḥ paramagamyā syāddikpūrvā tridaśāvṛtā |
rahitā candrasūryābhyāmadṛśyā timirāvṛtā || 4-39-58||

RMY 4-39-59

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
ये च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी ॥ ४-३९-५९॥
śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca |
ye ca noktā mayā deśā viceyā teṣu jānakī || 4-39-59||

RMY 4-39-60

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४-३९-६०॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 4-39-60||

RMY 4-39-61

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम् ॥ ४-३९-६१॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
māse pūrṇe nivartadhvamudayaṃ prāpya parvatam || 4-39-61||

RMY 4-39-62

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम ।
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम् ॥ ४-३९-६२॥
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasanvadhyo bhavenmama |
siddhārthāḥ saṃnivartadhvamadhigamya ca maithilīm || 4-39-62||

RMY 4-39-63

महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः ।
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ ॥ ४-३९-६३॥
mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍa maṇḍitāṃ diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ |
avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ tato nivṛttāḥ sukhito bhaviṣyatha || 4-39-63||

Sarga: 40/66 (47)

RMY 4-40-1

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् ।
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ॥ ४-४०-१॥
tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam |
dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān || 4-40-1||

RMY 4-40-2

नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् ।
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥ ४-४०-२॥
nīlamagnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram |
pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahākapim || 4-40-2||

RMY 4-40-3

सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च ।
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ॥ ४-४०-३॥
suhotraṃ ca śarīraṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇamṛṣabhaṃ tathā || 4-40-3||

RMY 4-40-4

मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् ।
उल्कामुखमसङ्गं च हुताशन सुतावुभौ ॥ ४-४०-४॥
maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam |
ulkāmukhamasaṅgaṃ ca hutāśana sutāvubhau || 4-40-4||

RMY 4-40-5

अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीरः कपिगणेश्वरः ।
वेगविक्रमसंपन्नान्संदिदेश विशेषवित् ॥ ४-४०-५॥
aṅgadapramukhānvīrānvīraḥ kapigaṇeśvaraḥ |
vegavikramasaṃpannānsaṃdideśa viśeṣavit || 4-40-5||

RMY 4-40-6

तेषामग्रेसरं चैव महद्बलमसंगगम् ।
विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम् ॥ ४-४०-६॥
teṣāmagresaraṃ caiva mahadbalamasaṃgagam |
vidhāya harivīrāṇāmādiśaddakṣiṇāṃ diśam || 4-40-6||

RMY 4-40-7

ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः ।
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत् ॥ ४-४०-७॥
ye kecana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ |
kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tānudāharat || 4-40-7||

RMY 4-40-8

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम् ।
नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् ॥ ४-४०-८॥
sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāvṛtam |
narmadāṃ ca nadīṃ durgāṃ mahoraganiṣevitām || 4-40-8||

RMY 4-40-9

ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम् ।
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ॥ ४-४०-९॥
tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇāveṇīṃ mahānadīm |
varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām || 4-40-9||

RMY 4-40-10

मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि ।
अवन्तीमभ्रवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत ॥ ४-४०-१०॥
mekhalānutkalāṃścaiva daśārṇanagarāṇyapi |
avantīmabhravantīṃ ca sarvamevānupaśyata || 4-40-10||

RMY 4-40-11

विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि ।
तथा बङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ॥ ४-४०-११॥
vidarbhānṛṣikāṃścaiva ramyānmāhiṣakānapi |
tathā baṅgānkaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ || 4-40-11||

RMY 4-40-12

अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम् ।
नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ॥ ४-४०-१२॥
anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguham |
nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata || 4-40-12||

RMY 4-40-13

तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यान्सकेरलान् ।
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥ ४-४०-१३॥
tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colānpāṇḍyānsakeralān |
ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ || 4-40-13||

RMY 4-40-14

विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः ।
सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ॥ ४-४०-१४॥
vicitraśikharaḥ śrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ |
sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ || 4-40-14||

RMY 4-40-15

ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् ।
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः ॥ ४-४०-१५॥
tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām |
tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtāmapsarogaṇaiḥ || 4-40-15||

RMY 4-40-16

तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं ।
द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ४-४०-१६॥
tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasaṃ |
drakṣyathādityasaṃkāśamagastyamṛṣisattamam || 4-40-16||

RMY 4-40-17

ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ।
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥ ४-४०-१७॥
tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā |
tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm || 4-40-17||

RMY 4-40-18

सा चन्दनवनैर्दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी ।
कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रमवगाहते ॥ ४-४०-१८॥
sā candanavanairdivyaiḥ pracchannā dvīpa śālinī |
kānteva yuvatiḥ kāntaṃ samudramavagāhate || 4-40-18||

RMY 4-40-19

ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम् ।
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ४-४०-१९॥
tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ || 4-40-19||

RMY 4-40-20

ततः समुद्रमासाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम् ।
अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ॥ ४-४०-२०॥
tataḥ samudramāsādya saṃpradhāryārthaniścayam |
agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ || 4-40-20||

RMY 4-40-21

चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ।
जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ॥ ४-४०-२१॥
citranānānagaḥ śrīmānmahendraḥ parvatottamaḥ |
jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam || 4-40-21||

RMY 4-40-22

नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम् ।
देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥ ४-४०-२२॥
nānāvidhairnagaiḥ phullairlatābhiścopaśobhitam |
devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca sevitam || 4-40-22||

RMY 4-40-23

सिद्धचारणसंघैश्च प्रकीर्णं सुमनोहरम् ।
तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥ ४-४०-२३॥
siddhacāraṇasaṃghaiśca prakīrṇaṃ sumanoharam |
tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu || 4-40-23||

RMY 4-40-24

द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः ।
अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः ।
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥ ४-४०-२४॥
dvīpastasyāpare pāre śatayojanamāyataḥ |
agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ |
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ || 4-40-24||

RMY 4-40-25

स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ॥ ४-४०-२५॥
sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
rākṣasādhipatervāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ || 4-40-25||

RMY 4-40-26

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी ।
अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी ॥ ४-४०-२६॥
dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī |
aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṣipya bhojinī || 4-40-26||

RMY 4-40-27

तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने ।
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ॥ ४-४०-२७॥
tamatikramya lakṣmīvānsamudre śatayojane |
giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ || 4-40-27||

RMY 4-40-28

चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः ।
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव ॥ ४-४०-२८॥
candrasūryāṃśusaṃkāśaḥ sāgarāmbusamāvṛtaḥ |
bhrājate vipulaiḥ śṛṅgairambaraṃ vilikhanniva || 4-40-28||

RMY 4-40-29

तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः ।
श्वेतं राजतमेकं च सेवते यं निशाकरः ॥ ४-४०-२९॥
tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ |
śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate yaṃ niśākaraḥ || 4-40-29||

RMY 4-40-30

न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ।
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ॥ ४-४०-३०॥
na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ |
praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ || 4-40-30||

RMY 4-40-31

तमतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान्नाम पर्वतः ।
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ॥ ४-४०-३१॥
tamatikramya durdharṣāḥ sūryavānnāma parvataḥ |
adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa || 4-40-31||

RMY 4-40-32

ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ॥ ४-४०-३२॥
tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ sarvakālamanoharaiḥ || 4-40-32||

RMY 4-40-33

तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च ।
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ॥ ४-४०-३३॥
tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca |
madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ || 4-40-33||

RMY 4-40-34

तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः ।
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४०-३४॥
tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ |
agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 4-40-34||

RMY 4-40-35

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ॥ ४-४०-३५॥
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam |
śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam || 4-40-35||

RMY 4-40-36

तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी ।
विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता ।
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ॥ ४-४०-३६॥
tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī |
viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |
rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ || 4-40-36||

RMY 4-40-37

सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः ।
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥ ४-४०-३७॥
sarparājo mahāghoro yasyāṃ vasati vāsukiḥ |
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī || 4-40-37||

RMY 4-40-38

तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः ।
सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः ॥ ४-४०-३८॥
taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitaḥ |
sarvaratnamayaḥ śrīmānṛṣabho nāma parvataḥ || 4-40-38||

RMY 4-40-39

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ।
दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ॥ ४-४०-३९॥
gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam |
divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham || 4-40-39||

RMY 4-40-40

न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदाचन ।
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम् ॥ ४-४०-४०॥
na tu taccandanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ ca kadācana |
rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tadvanam || 4-40-40||

RMY 4-40-41

तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः ।
शैलूषो ग्रामणीर्भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च ॥ ४-४०-४१॥
tatra gandharvapatayaḥ pañcasūryasamaprabhāḥ |
śailūṣo grāmaṇīrbhikṣuḥ śubhro babhrustathaiva ca || 4-40-41||

RMY 4-40-42

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः ।
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः ।
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता ॥ ४-४०-४२॥
ante pṛthivyā durdharṣāstatra svargajitaḥ sthitāḥ |
tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ |
rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasāvṛtā || 4-40-42||

RMY 4-40-43

एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः ।
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ॥ ४-४०-४३॥
etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṃgavāḥ |
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ || 4-40-43||

RMY 4-40-44

सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते ।
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितमर्हथ ॥ ४-४०-४४॥
sarvametatsamālokya yaccānyadapi dṛśyate |
gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitamarhatha || 4-40-44||

RMY 4-40-45

यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति ।
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ॥ ४-४०-४५॥
yastu māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati |
mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati || 4-40-45||

RMY 4-40-46

ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः ।
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति ॥ ४-४०-४६॥
tataḥ priyataro nāsti mama prāṇādviśeṣataḥ |
kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati || 4-40-46||

RMY 4-40-47

अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः ।
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम् ॥ ४-४०-४७॥
amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam || 4-40-47||

Sarga: 41/66 (52)

RMY 4-41-1

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम् ।
बुद्धिविक्रमसंपन्नान्वायुवेगसमाञ्जवे ॥ ४-४१-१॥
tataḥ prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
buddhivikramasaṃpannānvāyuvegasamāñjave || 4-41-1||

RMY 4-41-2

अथाहूय महातेजाः सुषेणं नाम यूथपम् ।
तारायाः पितरं राजा श्वशुरभीमविक्रमम् ॥ ४-४१-२॥
athāhūya mahātejāḥ suṣeṇaṃ nāma yūthapam |
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśurabhīmavikramam || 4-41-2||

RMY 4-41-3

अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ।
साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्येऽस्मिन्समुपस्थिते ॥ ४-४१-३॥
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca |
sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye'sminsamupasthite || 4-41-3||

RMY 4-41-4

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥ ४-४१-४॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām |
abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho || 4-41-4||

RMY 4-41-5

सुराष्ट्रान्सह बाह्लीकाञ्शूराभीरांस्तथैव च ।
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च ॥ ४-४१-५॥
surāṣṭrānsaha bāhlīkāñśūrābhīrāṃstathaiva ca |
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca || 4-41-5||

RMY 4-41-6

पुंनागगहनं कुक्षिं बहुलोद्दालकाकुलम् ।
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ॥ ४-४१-६॥
puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bahuloddālakākulam |
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ || 4-41-6||

RMY 4-41-7

प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः ।
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ॥ ४-४१-७॥
pratyaksrotogamāścaiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ |
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye || 4-41-7||

RMY 4-41-8

गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ।
तिमि नक्रायुत जलमक्षोभ्यमथ वानरः ॥ ४-४१-८॥
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha |
timi nakrāyuta jalamakṣobhyamatha vānaraḥ || 4-41-8||

RMY 4-41-9

ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ।
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ॥ ४-४१-९॥
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca |
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca || 4-41-9||

RMY 4-41-10

तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ।
मरीचिपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ ४-४१-१०॥
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
marīcipattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 4-41-10||

RMY 4-41-11

अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ ४-४१-११॥
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 4-41-11||

RMY 4-41-12

सिन्धुसागरयोश्चैव संगमे तत्र पर्वतः ।
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ ४-४१-१२॥
sindhusāgarayoścaiva saṃgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 4-41-12||

RMY 4-41-13

तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ ४-४१-१३॥
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 4-41-13||

RMY 4-41-14

तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिःस्वनाः ।
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ॥ ४-४१-१४॥
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananiḥsvanāḥ |
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ || 4-41-14||

RMY 4-41-15

तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ।
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ॥ ४-४१-१५॥
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam |
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ || 4-41-15||

RMY 4-41-16

कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनम् ।
दुर्दर्शां परियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ४-४१-१६॥
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanam |
durdarśāṃ pariyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ || 4-41-16||

RMY 4-41-17

कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तरस्विनाम् ।
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ॥ ४-४१-१७॥
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tarasvinām |
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām || 4-41-17||

RMY 4-41-18

नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किंचित्प्लवंगमैः ॥ ४-४१-१८॥
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiṃcitplavaṃgamaiḥ || 4-41-18||

RMY 4-41-19

दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ ४-४१-१९॥
durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 4-41-19||

RMY 4-41-20

तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयं किंचित्कपित्वमनुवर्तताम् ॥ ४-४१-२०॥
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiṃcitkapitvamanuvartatām || 4-41-20||

RMY 4-41-21

चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४१-२१॥
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 4-41-21||

RMY 4-41-22

तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ ४-४१-२२॥
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 4-41-22||

RMY 4-41-23

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४१-२३॥
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-41-23||

RMY 4-41-24

योजनानि चतुःषष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गः सुश्रीमानगाधे वरुणालये ॥ ४-४१-२४॥
yojanāni catuḥṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgaḥ suśrīmānagādhe varuṇālaye || 4-41-24||

RMY 4-41-25

तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन्वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च ॥ ४-४१-२५॥
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca || 4-41-25||

RMY 4-41-26

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४१-२६॥
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-41-26||

RMY 4-41-27

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः ।
पर्वतः सर्वसौवर्णो धारा प्रस्रवणायुतः ॥ ४-४१-२७॥
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvataḥ sarvasauvarṇo dhārā prasravaṇāyutaḥ || 4-41-27||

RMY 4-41-28

तं गजाश्च वराहाश्च सिंहा व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ ४-४१-२८॥
taṃ gajāśca varāhāśca siṃhā vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 4-41-28||

RMY 4-41-29

तस्मिन्हरिहयः श्रीमान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ ४-४१-२९॥
tasminharihayaḥ śrīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 4-41-29||

RMY 4-41-30

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ ४-४१-३०॥
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 4-41-30||

RMY 4-41-31

तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ ४-४१-३१॥
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ || 4-41-31||

RMY 4-41-32

तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तमपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ ४-४१-३२॥
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttamaparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 4-41-32||

RMY 4-41-33

तेनैवमुक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवारात्रौ च काञ्चनाः ॥ ४-४१-३३॥
tenaivamuktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divārātrau ca kāñcanāḥ || 4-41-33||

RMY 4-41-34

त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ ४-४१-३४॥
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 4-41-34||

RMY 4-41-35

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च दिवौकसः ।
आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ ४-४१-३५॥
ādityā vasavo rudrā marutaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merumuttamaparvatam || 4-41-35||

RMY 4-41-36

आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यः सर्वभूतानामस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४-४१-३६॥
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāmastaṃ gacchati parvatam || 4-41-36||

RMY 4-41-37

योजनानां सहस्राणि दशतानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ ४-४१-३७॥
yojanānāṃ sahasrāṇi daśatāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 4-41-37||

RMY 4-41-38

शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् ।
प्रासादगुणसंबाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४१-३८॥
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham |
prāsādaguṇasaṃbādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 4-41-38||

RMY 4-41-39

शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ ४-४१-३९॥
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 4-41-39||

RMY 4-41-40

अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमयः श्रीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ ४-४१-४०॥
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayaḥ śrīmānbhrājate citravedikaḥ || 4-41-40||

RMY 4-41-41

तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४१-४१॥
teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-41-41||

RMY 4-41-42

यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ ४-४१-४२॥
yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 4-41-42||

RMY 4-41-43

प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसंनिभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ ४-४१-४३॥
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 4-41-43||

RMY 4-41-44

एतावज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४-४१-४४॥
etāvajjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 4-41-44||

RMY 4-41-45

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४-४१-४५॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 4-41-45||

RMY 4-41-46

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्तं पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ ४-४१-४६॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
astaṃ parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 4-41-46||

RMY 4-41-47

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ ४-४१-४७॥
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasanvadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati || 4-41-47||

RMY 4-41-48

श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्ट कारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥ ४-४१-४८॥
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭa kāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ || 4-41-48||

RMY 4-41-49

भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ ४-४१-४९॥
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 4-41-49||

RMY 4-41-50

दृष्टायां तु नरेन्द्रस्या पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ ४-४१-५०॥
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasyā patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 4-41-50||

RMY 4-41-51

अतोऽन्यदपि यत्किंचित्कार्यस्यास्य हितं भवेत् ।
संप्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ ४-४१-५१॥
ato'nyadapi yatkiṃcitkāryasyāsya hitaṃ bhavet |
saṃpradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 4-41-51||

RMY 4-41-52

ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ ४-४१-५२॥
tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥ sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantrya sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 4-41-52||

Sarga: 42/66 (62)

RMY 4-42-1

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरर्षभः ॥ ४-४२-१॥
tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatabaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 4-42-1||

RMY 4-42-2

उवाच राजा मन्त्रज्ञः सर्ववानरसंमतम् ।
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥ ४-४२-२॥
uvāca rājā mantrajñaḥ sarvavānarasaṃmatam |
vākyamātmahitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 4-42-2||

RMY 4-42-3

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वत सुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ॥ ४-४२-३॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvata sutaiḥ sārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 4-42-3||

RMY 4-42-4

दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ ४-४२-४॥
diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4-42-4||

RMY 4-42-5

अस्मिन्कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ ४-४२-५॥
asminkārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 4-42-5||

RMY 4-42-6

कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ ४-४२-६॥
kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 4-42-6||

RMY 4-42-7

एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ ४-४२-७॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 4-42-7||

RMY 4-42-8

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु चागतप्रीती रामः परपुरंजयः ॥ ४-४२-८॥
ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu cāgataprītī rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 4-42-8||

RMY 4-42-9

इमानि वनदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च ।
भवन्तः परिमार्गंस्तु बुद्धिविक्रमसंपदा ॥ ४-४२-९॥
imāni vanadurgāṇi nadyaḥ śailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgaṃstu buddhivikramasaṃpadā || 4-42-9||

RMY 4-42-10

तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।
प्रस्थालान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ ४-४२-१०॥
tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthālānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 4-42-10||

RMY 4-42-11

काम्बोजान्यवनांश्चैव शकानारट्टकानपि ।
बाह्लीकानृषिकांश्चैव पौरवानथ टङ्कणान् ॥ ४-४२-११॥
kāmbojānyavanāṃścaiva śakānāraṭṭakānapi |
bāhlīkānṛṣikāṃścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 4-42-11||

RMY 4-42-12

चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः ।
अन्विष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ ॥ ४-४२-१२॥
cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |
anviṣya daradāṃścaiva himavantaṃ vicinvatha || 4-42-12||

RMY 4-42-13

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्य मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४२-१३॥
lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehya mārgitavyastatastataḥ || 4-42-13||

RMY 4-42-14

ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ ॥ ४-४२-१४॥
tataḥ somāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ taṃ gamiṣyatha || 4-42-14||

RMY 4-42-15

महत्सु तस्य शृङ्गेषु निर्दरेषु गुहासु च ।
विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ४-४२-१५॥
mahatsu tasya śṛṅgeṣu nirdareṣu guhāsu ca |
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 4-42-15||

RMY 4-42-16

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमवर्गं महागिरिम् ।
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ ॥ ४-४२-१६॥
tamatikramya śailendraṃ hemavargaṃ mahāgirim |
tataḥ sudarśanaṃ nāma parvataṃ gantumarhatha || 4-42-16||

RMY 4-42-17

तस्य काननषण्डेषु निर्दरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४२-१७॥
tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirdareṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-42-17||

RMY 4-42-18

तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम् ।
अपर्वतनदी वृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ ४-४२-१८॥
tamatikramya cākāśaṃ sarvataḥ śatayojanam |
aparvatanadī vṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 4-42-18||

RMY 4-42-19

तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ ॥ ४-४२-१९॥
taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 4-42-19||

RMY 4-42-20

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कुबेरभवनं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४२-२०॥
tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 4-42-20||

RMY 4-42-21

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता ॥ ४-४२-२१॥
viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā apsarogaṇasevitā || 4-42-21||

RMY 4-42-22

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैः सह यक्षराट् ॥ ४-४२-२२॥
tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmānguhyakaiḥ saha yakṣarāṭ || 4-42-22||

RMY 4-42-23

तस्य चन्द्रनिकशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४२-२३॥
tasya candranikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-42-23||

RMY 4-42-24

क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम् ॥ ४-४२-२४॥
krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 4-42-24||

RMY 4-42-25

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरप्यर्चिताः सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥ ४-४२-२५॥
vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairapyarcitāḥ samyagdevarūpā maharṣayaḥ || 4-42-25||

RMY 4-42-26

क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च ।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः ॥ ४-४२-२६॥
krauñcasya tu guhāścānyāḥ sānūni śikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyāstatastataḥ || 4-42-26||

RMY 4-42-27

क्रौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः ।
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ॥ ४-४२-२७॥
krauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam || 4-42-27||

RMY 4-42-28

न गतिस्तत्र भूतानां देवदानवरक्षसाम् ।
स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः ॥ ४-४२-२८॥
na gatistatra bhūtānāṃ devadānavarakṣasām |
sa ca sarvairvicetavyaḥ sasānuprasthabhūdharaḥ || 4-42-28||

RMY 4-42-29

क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ।
मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ॥ ४-४२-२९॥
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ |
mayasya bhavanaṃ tatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 4-42-29||

RMY 4-42-30

मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः ।
स्त्रीणामश्वमुखीनां च निकेतास्तत्र तत्र तु ॥ ४-४२-३०॥
mainākastu vicetavyaḥ sasānuprasthakandaraḥ |
strīṇāmaśvamukhīnāṃ ca niketāstatra tatra tu || 4-42-30||

RMY 4-42-31

तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ।
सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः ॥ ४-४२-३१॥
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |
siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 4-42-31||

RMY 4-42-32

वन्द्यास्ते तु तपःसिद्धास्तापसा वीतकल्मषाः ।
प्रष्टव्याश्चापि सीतायाः प्रवृत्तं विनयान्वितैः ॥ ४-४२-३२॥
vandyāste tu tapaḥsiddhāstāpasā vītakalmaṣāḥ |
praṣṭavyāścāpi sītāyāḥ pravṛttaṃ vinayānvitaiḥ || 4-42-32||

RMY 4-42-33

हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः ।
तरुणादित्यसंकाशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ॥ ४-४२-३३॥
hemapuṣkarasaṃchannaṃ tatra vaikhānasaṃ saraḥ |
taruṇādityasaṃkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 4-42-33||

RMY 4-42-34

औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः ।
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ॥ ४-४२-३४॥
aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ |
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 4-42-34||

RMY 4-42-35

तत्सारः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादिमत् ॥ ४-४२-३५॥
tatsāraḥ samatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanādimat || 4-42-35||

RMY 4-42-36

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिस्तपः सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ ४-४२-३६॥
gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |
viśrāmyadbhistapaḥ siddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 4-42-36||

RMY 4-42-37

तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोस्तीरयोर्यस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ ४-४२-३७॥
taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayoryasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 4-42-37||

RMY 4-42-38

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रियाः ॥ ४-४२-३८॥
te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśriyāḥ || 4-42-38||

RMY 4-42-39

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ ४-४२-३९॥
tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaidūryapatrāḍhyā nadyastatra sahasraśaḥ || 4-42-39||

RMY 4-42-40

रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसदृशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ ४-४२-४०॥
raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasadṛśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 4-42-40||

RMY 4-42-41

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभ केसरैः ।
नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतोवृतः ॥ ४-४२-४१॥
mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabha kesaraiḥ |
nīlotpalavanaiścitraiḥ sa deśaḥ sarvatovṛtaḥ || 4-42-41||

RMY 4-42-42

निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥ ४-४२-४२॥
nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ || 4-42-42||

RMY 4-42-43

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ॥ ४-४२-४३॥
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ |
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ || 4-42-43||

RMY 4-42-44

नित्यपुष्पफलाश्चात्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान्स्रवन्ति च ॥ ४-४२-४४॥
nityapuṣpaphalāścātra nagāḥ patrarathākulāḥ |
divyagandharasasparśāḥ sarvakāmānsravanti ca || 4-42-44||

RMY 4-42-45

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ॥ ४-४२-४५॥
nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ |
muktāvaidūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca || 4-42-45||

RMY 4-42-46

स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ।
सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ ४-४२-४६॥
strīṇāṃ yānyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca |
sarvartusukhasevyāni phalantyanye nagottamāḥ || 4-42-46||

RMY 4-42-47

महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः ।
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तारणवन्ति च ॥ ४-४२-४७॥
mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ |
śayanāni prasūyante citrāstāraṇavanti ca || 4-42-47||

RMY 4-42-48

मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ।
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ॥ ४-४२-४८॥
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ |
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca || 4-42-48||

RMY 4-42-49

स्त्रियश्च गुणसंपन्ना रूपयौवनलक्षिताः ।
गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।
रमन्ते सहितास्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः ॥ ४-४२-४९॥
striyaśca guṇasaṃpannā rūpayauvanalakṣitāḥ |
gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante sahitāstatra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 4-42-49||

RMY 4-42-50

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः ।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः ॥ ४-४२-५०॥
sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti saha yoṣitaḥ || 4-42-50||

RMY 4-42-51

गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः ।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः ॥ ४-४२-५१॥
gītavāditranirghoṣaḥ sotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 4-42-51||

RMY 4-42-52

तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ ४-४२-५२॥
tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 4-42-52||

RMY 4-42-53

समतिक्रम्य तं देशमुत्तरस्तोयसां निधिः ।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ ४-४२-५३॥
samatikramya taṃ deśamuttarastoyasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 4-42-53||

RMY 4-42-54

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गतम् ॥ ४-४२-५४॥
indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatam || 4-42-54||

RMY 4-42-55

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपसेव विवस्वता ॥ ४-४२-५५॥
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyābhivijñeyastapaseva vivasvatā || 4-42-55||

RMY 4-42-56

भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ ४-४२-५६॥
bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 4-42-56||

RMY 4-42-57

न कथंचन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।
अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः ॥ ४-४२-५७॥
na kathaṃcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 4-42-57||

RMY 4-42-58

सा हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ ४-४२-५८॥
sā hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 4-42-58||

RMY 4-42-59

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४-४२-५९॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 4-42-59||

RMY 4-42-60

सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ ४-४२-६०॥
sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 4-42-60||

RMY 4-42-61

ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम् ।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥ ४-४२-६१॥
tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajā darśanajena karmaṇā || 4-42-61||

RMY 4-42-62

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः ।
चरिष्यथोर्वीं प्रतिशान्तशत्रवः सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः ॥ ४-४२-६२॥
tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavā mayārcitāḥ sarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ pratiśāntaśatravaḥ sahapriyā bhūtadharāḥ plavaṃgamāḥ || 4-42-62||

Sarga: 43/66 (16)

RMY 4-43-1

विशेषेण तु सुग्रीवो हनुमत्यर्थमुक्तवान् ।
स हि तस्मिन्हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थोऽर्थसाधने ॥ ४-४३-१॥
viśeṣeṇa tu sugrīvo hanumatyarthamuktavān |
sa hi tasminhariśreṣṭhe niścitārtho'rthasādhane || 4-43-1||

RMY 4-43-2

न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये ।
नाप्सु वा गतिसंगं ते पश्यामि हरिपुंगव ॥ ४-४३-२॥
na bhūmau nāntarikṣe vā nāmbare nāmarālaye |
nāpsu vā gatisaṃgaṃ te paśyāmi haripuṃgava || 4-43-2||

RMY 4-43-3

सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः ।
विदिताः सर्वलोकास्ते ससागरधराधराः ॥ ४-४३-३॥
sāsurāḥ sahagandharvāḥ sanāganaradevatāḥ |
viditāḥ sarvalokāste sasāgaradharādharāḥ || 4-43-3||

RMY 4-43-4

गतिर्वेगश्च तेजश्च लाघवं च महाकपे ।
पितुस्ते सदृशं वीर मारुतस्य महौजसः ॥ ४-४३-४॥
gatirvegaśca tejaśca lāghavaṃ ca mahākape |
pituste sadṛśaṃ vīra mārutasya mahaujasaḥ || 4-43-4||

RMY 4-43-5

तेजसा वापि ते भूतं समं भुवि न विद्यते ।
तद्यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवोपपादय ॥ ४-४३-५॥
tejasā vāpi te bhūtaṃ samaṃ bhuvi na vidyate |
tadyathā labhyate sītā tattvamevopapādaya || 4-43-5||

RMY 4-43-6

त्वय्येव हनुमन्नस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः ।
देशकालानुवृत्तश्च नयश्च नयपण्डित ॥ ४-४३-६॥
tvayyeva hanumannasti balaṃ buddhiḥ parākramaḥ |
deśakālānuvṛttaśca nayaśca nayapaṇḍita || 4-43-6||

RMY 4-43-7

ततः कार्यसमासंगमवगम्य हनूमति ।
विदित्वा हनुमन्तं च चिन्तयामास राघवः ॥ ४-४३-७॥
tataḥ kāryasamāsaṃgamavagamya hanūmati |
viditvā hanumantaṃ ca cintayāmāsa rāghavaḥ || 4-43-7||

RMY 4-43-8

सर्वथा निश्चितार्थोऽयं हनूमति हरीश्वरः ।
निश्चितार्थतरश्चापि हनूमान्कार्यसाधने ॥ ४-४३-८॥
sarvathā niścitārtho'yaṃ hanūmati harīśvaraḥ |
niścitārthataraścāpi hanūmānkāryasādhane || 4-43-8||

RMY 4-43-9

तदेवं प्रस्थितस्यास्य परिज्ञातस्य कर्मभिः ।
भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्यफलोदयः ॥ ४-४३-९॥
tadevaṃ prasthitasyāsya parijñātasya karmabhiḥ |
bhartrā parigṛhītasya dhruvaḥ kāryaphalodayaḥ || 4-43-9||

RMY 4-43-10

तं समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरं हरिम् ।
कृतार्थ इव संवृत्तः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः ॥ ४-४३-१०॥
taṃ samīkṣya mahātejā vyavasāyottaraṃ harim |
kṛtārtha iva saṃvṛttaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ || 4-43-10||

RMY 4-43-11

ददौ तस्य ततः प्रीतः स्वनामाङ्कोपशोभितम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः ॥ ४-४३-११॥
dadau tasya tataḥ prītaḥ svanāmāṅkopaśobhitam |
aṅgulīyamabhijñānaṃ rājaputryāḥ paraṃtapaḥ || 4-43-11||

RMY 4-43-12

अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा ।
मत्सकाशादनुप्राप्तमनुद्विग्नानुपश्यति ॥ ४-४३-१२॥
anena tvāṃ hariśreṣṭha cihnena janakātmajā |
matsakāśādanuprāptamanudvignānupaśyati || 4-43-12||

RMY 4-43-13

व्यवसायश्च ते वीर सत्त्वयुक्तश्च विक्रमः ।
सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिं कथयतीव मे ॥ ४-४३-१३॥
vyavasāyaśca te vīra sattvayuktaśca vikramaḥ |
sugrīvasya ca saṃdeśaḥ siddhiṃ kathayatīva me || 4-43-13||

RMY 4-43-14

स तद्गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगोत्तमः ॥ ४-४३-१४॥
sa tadgṛhya hariśreṣṭhaḥ sthāpya mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
vanditvā caraṇau caiva prasthitaḥ plavagottamaḥ || 4-43-14||

RMY 4-43-15

स तत्प्रकर्षन्हरिणां बलं महद्बभूव वीरः पवनात्मजः कपि ।
गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः शशीव नक्षत्रगणोपशोभितः ॥ ४-४३-१५॥
sa tatprakarṣanhariṇāṃ balaṃ mahadbabhūva vīraḥ pavanātmajaḥ kapi |
gatāmbude vyomni viśuddhamaṇḍalaḥ śaśīva nakṣatragaṇopaśobhitaḥ || 4-43-15||

RMY 4-43-16

अतिबलबलमाश्रितस्तवाहं हरिवरविक्रमविक्रमैरनल्पैः ।
पवनसुत यथाभिगम्यते सा जनकसुता हनुमंस्तथा कुरुष्व ॥ ४-४३-१६॥
atibalabalamāśritastavāhaṃ harivaravikramavikramairanalpaiḥ |
pavanasuta yathābhigamyate sā janakasutā hanumaṃstathā kuruṣva || 4-43-16||

Sarga: 44/66 (15)

RMY 4-44-1

तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुंगवाः ।
शलभा इव संछाद्य मेदिनीं संप्रतस्थिरे ॥ ४-४४-१॥
tadugraśāsanaṃ bharturvijñāya haripuṃgavāḥ |
śalabhā iva saṃchādya medinīṃ saṃpratasthire || 4-44-1||

RMY 4-44-2

रामः प्रस्रवणे तस्मिन्न्यवसत्सहलक्ष्मणः ।
प्रतीक्षमाणस्तं मासं यः सीताधिगमे कृतः ॥ ४-४४-२॥
rāmaḥ prasravaṇe tasminnyavasatsahalakṣmaṇaḥ |
pratīkṣamāṇastaṃ māsaṃ yaḥ sītādhigame kṛtaḥ || 4-44-2||

RMY 4-44-3

उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम् ।
प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस्तदा ॥ ४-४४-३॥
uttarāṃ tu diśaṃ ramyāṃ girirājasamāvṛtām |
pratasthe sahasā vīro hariḥ śatabalistadā || 4-44-3||

RMY 4-44-4

पूर्वां दिशं प्रति ययौ विनतो हरियूथपः ॥ ४-४४-४॥
pūrvāṃ diśaṃ prati yayau vinato hariyūthapaḥ || 4-44-4||

RMY 4-44-5

ताराङ्गदादि सहितः प्लवगः पवनात्मजः ।
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां हरियूथपः ॥ ४-४४-५॥
tārāṅgadādi sahitaḥ plavagaḥ pavanātmajaḥ |
agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ hariyūthapaḥ || 4-44-5||

RMY 4-44-6

पश्चिमां तु दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः ।
प्रतस्थे हरिशार्दूलो भृशं वरुणपालिताम् ॥ ४-४४-६॥
paścimāṃ tu diśaṃ ghorāṃ suṣeṇaḥ plavageśvaraḥ |
pratasthe hariśārdūlo bhṛśaṃ varuṇapālitām || 4-44-6||

RMY 4-44-7

ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथा तथम् ।
कपिसेना पतीन्मुख्यान्मुमोद सुखितः सुखम् ॥ ४-४४-७॥
tataḥ sarvā diśo rājā codayitvā yathā tatham |
kapisenā patīnmukhyānmumoda sukhitaḥ sukham || 4-44-7||

RMY 4-44-8

एवं संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः ।
स्वां स्वां दिशमभिप्रेत्य त्वरिताः संप्रतस्थिरे ॥ ४-४४-८॥
evaṃ saṃcoditāḥ sarve rājñā vānarayūthapāḥ |
svāṃ svāṃ diśamabhipretya tvaritāḥ saṃpratasthire || 4-44-8||

RMY 4-44-9

नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
क्ष्वेलन्तो धावमानाश्च ययुः प्लवगसत्तमाः ।
आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश्च रावणम् ॥ ४-४४-९॥
nadantaśconnadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
kṣvelanto dhāvamānāśca yayuḥ plavagasattamāḥ |
ānayiṣyāmahe sītāṃ haniṣyāmaśca rāvaṇam || 4-44-9||

RMY 4-44-10

अहमेको हनिष्यामि प्राप्तं रावणमाहवे ।
ततश्चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥ ४-४४-१०॥
ahameko haniṣyāmi prāptaṃ rāvaṇamāhave |
tataśconmathya sahasā hariṣye janakātmajām || 4-44-10||

RMY 4-44-11

वेपमानं श्रमेणाद्य भवद्भिः स्थीयतामिति ।
एक एवाहरिष्यामि पातालादपि जानकीम् ॥ ४-४४-११॥
vepamānaṃ śrameṇādya bhavadbhiḥ sthīyatāmiti |
eka evāhariṣyāmi pātālādapi jānakīm || 4-44-11||

RMY 4-44-12

विधमिष्याम्यहं वृक्षान्दारयिष्याम्यहं गिरीन् ।
धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥ ४-४४-१२॥
vidhamiṣyāmyahaṃ vṛkṣāndārayiṣyāmyahaṃ girīn |
dharaṇīṃ dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān || 4-44-12||

RMY 4-44-13

अहं योजनसंख्यायाः प्लविता नात्र संशयः ।
शतं योजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम् ॥ ४-४४-१३॥
ahaṃ yojanasaṃkhyāyāḥ plavitā nātra saṃśayaḥ |
śataṃ yojanasaṃkhyāyāḥ śataṃ samadhikaṃ hyaham || 4-44-13||

RMY 4-44-14

भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च ।
पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः ॥ ४-४४-१४॥
bhūtale sāgare vāpi śaileṣu ca vaneṣu ca |
pātālasyāpi vā madhye na mamācchidyate gatiḥ || 4-44-14||

RMY 4-44-15

इत्येकैकं तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः ।
ऊचुश्च वचनं तस्मिन्हरिराजस्य संनिधौ ॥ ४-४४-१५॥
ityekaikaṃ tadā tatra vānarā baladarpitāḥ |
ūcuśca vacanaṃ tasminharirājasya saṃnidhau || 4-44-15||

Sarga: 45/66 (17)

RMY 4-45-1

गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत् ।
कथं भवान्विनाजीते सर्वं वै मण्डलं भुवः ॥ ४-४५-१॥
gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvamabravīt |
kathaṃ bhavānvinājīte sarvaṃ vai maṇḍalaṃ bhuvaḥ || 4-45-1||

RMY 4-45-2

सुग्रीवस्तु ततो राममुवाच प्रणतात्मवान् ।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये विस्तरेण नरर्षभ ॥ ४-४५-२॥
sugrīvastu tato rāmamuvāca praṇatātmavān |
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye vistareṇa nararṣabha || 4-45-2||

RMY 4-45-3

यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम् ।
परिकालयते वाली मलयं प्रति पर्वतम् ॥ ४-४५-३॥
yadā tu dundubhiṃ nāma dānavaṃ mahiṣākṛtim |
parikālayate vālī malayaṃ prati parvatam || 4-45-3||

RMY 4-45-4

तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहां प्रति ।
विवेश वाली तत्रापि मलयं तज्जिघांसया ॥ ४-४५-४॥
tadā viveśa mahiṣo malayasya guhāṃ prati |
viveśa vālī tatrāpi malayaṃ tajjighāṃsayā || 4-45-4||

RMY 4-45-5

ततोऽहं तत्र निक्षिप्तो गुहाद्वारिविनीतवत् ।
न च निष्क्रमते वाली तदा संवत्सरे गते ॥ ४-४५-५॥
tato'haṃ tatra nikṣipto guhādvārivinītavat |
na ca niṣkramate vālī tadā saṃvatsare gate || 4-45-5||

RMY 4-45-6

ततः क्षतजवेगेन आपुपूरे तदा बिलम् ।
तदहं विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातृशोकविषार्दितः ॥ ४-४५-६॥
tataḥ kṣatajavegena āpupūre tadā bilam |
tadahaṃ vismito dṛṣṭvā bhrātṛśokaviṣārditaḥ || 4-45-6||

RMY 4-45-7

अथाहं कृतबुद्धिस्तु सुव्यक्तं निहतो गुरुः ।
शिलापर्वतसंकाशा बिलद्वारि मया कृता ।
अशक्नुवन्निष्क्रमितुं महिषो विनशेदिति ॥ ४-४५-७॥
athāhaṃ kṛtabuddhistu suvyaktaṃ nihato guruḥ |
śilāparvatasaṃkāśā biladvāri mayā kṛtā |
aśaknuvanniṣkramituṃ mahiṣo vinaśediti || 4-45-7||

RMY 4-45-8

ततोऽहमागां किष्किन्धां निराशस्तस्य जीविते ।
राज्यं च सुमहत्प्राप्तं तारा च रुमया सह ।
मित्रैश्च सहितस्तत्र वसामि विगतज्वरः ॥ ४-४५-८॥
tato'hamāgāṃ kiṣkindhāṃ nirāśastasya jīvite |
rājyaṃ ca sumahatprāptaṃ tārā ca rumayā saha |
mitraiśca sahitastatra vasāmi vigatajvaraḥ || 4-45-8||

RMY 4-45-9

आजगाम ततो वाली हत्वा तं दानवर्षभम् ।
ततोऽहमददां राज्यं गौरवाद्भययन्त्रितः ॥ ४-४५-९॥
ājagāma tato vālī hatvā taṃ dānavarṣabham |
tato'hamadadāṃ rājyaṃ gauravādbhayayantritaḥ || 4-45-9||

RMY 4-45-10

स मां जिघांसुर्दुष्टात्मा वाली प्रव्यथितेन्द्रियः ।
परिलाकयते क्रोधाद्धावन्तं सचिवैः सह ॥ ४-४५-१०॥
sa māṃ jighāṃsurduṣṭātmā vālī pravyathitendriyaḥ |
parilākayate krodhāddhāvantaṃ sacivaiḥ saha || 4-45-10||

RMY 4-45-11

ततोऽहं वालिना तेन सानुबन्धः प्रधावितः ।
नदीश्च विविधाः पश्यन्वनानि नगराणि च ॥ ४-४५-११॥
tato'haṃ vālinā tena sānubandhaḥ pradhāvitaḥ |
nadīśca vividhāḥ paśyanvanāni nagarāṇi ca || 4-45-11||

RMY 4-45-12

आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया ।
अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत्तदा ॥ ४-४५-१२॥
ādarśatalasaṃkāśā tato vai pṛthivī mayā |
alātacakrapratimā dṛṣṭā goṣpadavattadā || 4-45-12||

RMY 4-45-13

ततः पूर्वमहं गत्वा दक्षिणामहमाश्रितः ।
दिशं च पश्चिमां भूयो गतोऽस्मि भयशङ्कितः ।
उत्तरां तु दिशं यान्तं हनुमान्मामथाब्रवीत् ॥ ४-४५-१३॥
tataḥ pūrvamahaṃ gatvā dakṣiṇāmahamāśritaḥ |
diśaṃ ca paścimāṃ bhūyo gato'smi bhayaśaṅkitaḥ |
uttarāṃ tu diśaṃ yāntaṃ hanumānmāmathābravīt || 4-45-13||

RMY 4-45-14

इदानीं मे स्मृतं राजन्यथा वाली हरीश्वरः ।
मतङ्गेन तदा शप्तो ह्यस्मिन्नाश्रममण्डले ॥ ४-४५-१४॥
idānīṃ me smṛtaṃ rājanyathā vālī harīśvaraḥ |
mataṅgena tadā śapto hyasminnāśramamaṇḍale || 4-45-14||

RMY 4-45-15

प्रविशेद्यदि वा वाली मूर्धास्य शतधा भवेत् ।
तत्र वासः सुखोऽस्माकं निरुद्विग्नो भविष्यति ॥ ४-४५-१५॥
praviśedyadi vā vālī mūrdhāsya śatadhā bhavet |
tatra vāsaḥ sukho'smākaṃ nirudvigno bhaviṣyati || 4-45-15||

RMY 4-45-16

ततः पर्वतमासाद्य ऋश्यमूकं नृपात्मज ।
न विवेश तदा वाली मतङ्गस्य भयात्तदा ॥ ४-४५-१६॥
tataḥ parvatamāsādya ṛśyamūkaṃ nṛpātmaja |
na viveśa tadā vālī mataṅgasya bhayāttadā || 4-45-16||

RMY 4-45-17

एवं मया तदा राजन्प्रत्यक्षमुपलक्षितम् ।
पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं गुहामस्म्यागतस्ततः ॥ ४-४५-१७॥
evaṃ mayā tadā rājanpratyakṣamupalakṣitam |
pṛthivīmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ guhāmasmyāgatastataḥ || 4-45-17||

Sarga: 46/66 (14)

RMY 4-46-1

दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपियूथपाः ।
व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा ॥ ४-४६-१॥
darśanārthaṃ tu vaidehyāḥ sarvataḥ kapiyūthapāḥ |
vyādiṣṭāḥ kapirājena yathoktaṃ jagmurañjasā || 4-46-1||

RMY 4-46-2

सरांसि सरितः कक्षानाकाशं नगराणि च ।
नदीदुर्गांस्तथा शैलान्विचिन्वन्ति समन्ततः ॥ ४-४६-२॥
sarāṃsi saritaḥ kakṣānākāśaṃ nagarāṇi ca |
nadīdurgāṃstathā śailānvicinvanti samantataḥ || 4-46-2||

RMY 4-46-3

सुग्रीवेण समाख्यातान्सर्वे वानरयूथपाः ।
प्रदेशान्प्रविचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥ ४-४६-३॥
sugrīveṇa samākhyātānsarve vānarayūthapāḥ |
pradeśānpravicinvanti saśailavanakānanān || 4-46-3||

RMY 4-46-4

विचिन्त्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः ।
समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेशु वानराः ॥ ४-४६-४॥
vicintya divasaṃ sarve sītādhigamane dhṛtāḥ |
samāyānti sma medinyāṃ niśākāleśu vānarāḥ || 4-46-4||

RMY 4-46-5

सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलान्द्रुमान् ।
आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्वहःसु ते ॥ ४-४६-५॥
sarvartukāṃśca deśeṣu vānarāḥ saphalāndrumān |
āsādya rajanīṃ śayyāṃ cakruḥ sarveṣvahaḥsu te || 4-46-5||

RMY 4-46-6

तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः ।
कपिराजेन संगम्य निराशाः कपियूथपाः ॥ ४-४६-६॥
tadahaḥ prathamaṃ kṛtvā māse prasravaṇaṃ gatāḥ |
kapirājena saṃgamya nirāśāḥ kapiyūthapāḥ || 4-46-6||

RMY 4-46-7

विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह ।
अदृष्ट्वा विनतः सीतामाजगाम महाबलः ॥ ४-४६-७॥
vicitya tu diśaṃ pūrvāṃ yathoktāṃ sacivaiḥ saha |
adṛṣṭvā vinataḥ sītāmājagāma mahābalaḥ || 4-46-7||

RMY 4-46-8

उत्तरां तु दिशं सर्वां विचित्य स महाकपिः ।
आगतः सह सैन्येन वीरः शतबलिस्तदा ॥ ४-४६-८॥
uttarāṃ tu diśaṃ sarvāṃ vicitya sa mahākapiḥ |
āgataḥ saha sainyena vīraḥ śatabalistadā || 4-46-8||

RMY 4-46-9

सुषेणः पश्चिमामाशां विचित्य सह वानरैः ।
समेत्य मासे संपूर्णे सुग्रीवमुपचक्रमे ॥ ४-४६-९॥
suṣeṇaḥ paścimāmāśāṃ vicitya saha vānaraiḥ |
sametya māse saṃpūrṇe sugrīvamupacakrame || 4-46-9||

RMY 4-46-10

तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च ।
आसीनं सह रामेण सुग्रीवमिदमब्रुवन् ॥ ४-४६-१०॥
taṃ prasravaṇapṛṣṭhasthaṃ samāsādyābhivādya ca |
āsīnaṃ saha rāmeṇa sugrīvamidamabruvan || 4-46-10||

RMY 4-46-11

विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि नगराणि च ।
निम्नगाः सागरान्ताश्च सर्वे जनपदास्तथा ॥ ४-४६-११॥
vicitāḥ parvatāḥ sarve vanāni nagarāṇi ca |
nimnagāḥ sāgarāntāśca sarve janapadāstathā || 4-46-11||

RMY 4-46-12

गुहाश्च विचिताः सर्वा यास्त्वया परिकीर्तिताः ।
विचिताश्च महागुल्मा लताविततसंतताः ॥ ४-४६-१२॥
guhāśca vicitāḥ sarvā yāstvayā parikīrtitāḥ |
vicitāśca mahāgulmā latāvitatasaṃtatāḥ || 4-46-12||

RMY 4-46-13

गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च ।
सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च ।
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ॥ ४-४६-१३॥
gahaneṣu ca deśeṣu durgeṣu viṣameṣu ca |
sattvānyatipramāṇāni vicitāni hatāni ca |
ye caiva gahanā deśā vicitāste punaḥ punaḥ || 4-46-13||

RMY 4-46-14

उदारसत्त्वाभिजनो महात्मा स मैथिलीं द्रक्ष्यति वानरेन्द्रः ।
दिशं तु यामेव गता तु सीता तामास्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥ ४-४६-१४॥
udārasattvābhijano mahātmā sa maithilīṃ drakṣyati vānarendraḥ |
diśaṃ tu yāmeva gatā tu sītā tāmāsthito vāyusuto hanūmān || 4-46-14||

Sarga: 47/66 (22)

RMY 4-47-1

सहताराङ्गदाभ्यां तु गत्वा स हनुमान्कपिः ।
सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं तं देशमुपचक्रमे ॥ ४-४७-१॥
sahatārāṅgadābhyāṃ tu gatvā sa hanumānkapiḥ |
sugrīveṇa yathoddiṣṭaṃ taṃ deśamupacakrame || 4-47-1||

RMY 4-47-2

स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः ।
विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४-४७-२॥
sa tu dūramupāgamya sarvaistaiḥ kapisattamaiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 4-47-2||

RMY 4-47-3

पर्वताग्रान्नदीदुर्गान्सरांसि विपुलान्द्रुमान् ।
वृक्षषण्डांश्च विविधान्पर्वतान्घनपादपान् ॥ ४-४७-३॥
parvatāgrānnadīdurgānsarāṃsi vipulāndrumān |
vṛkṣaṣaṇḍāṃśca vividhānparvatānghanapādapān || 4-47-3||

RMY 4-47-4

अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम् ।
न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ४-४७-४॥
anveṣamāṇāste sarve vānarāḥ sarvato diśam |
na sītāṃ dadṛśurvīrā maithilīṃ janakātmajām || 4-47-4||

RMY 4-47-5

ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधानि च ।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह ।
स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ॥ ४-४७-५॥
te bhakṣayanto mūlāni phalāni vividhāni ca |
anveṣamāṇā durdharṣā nyavasaṃstatra tatra ha |
sa tu deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān || 4-47-5||

RMY 4-47-6

त्यक्त्वा तु तं तदा देशं सर्वे वै हरियूथपाः ।
देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः ॥ ४-४७-६॥
tyaktvā tu taṃ tadā deśaṃ sarve vai hariyūthapāḥ |
deśamanyaṃ durādharṣaṃ viviśuścākutobhayāḥ || 4-47-6||

RMY 4-47-7

यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः ।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम् ॥ ४-४७-७॥
yatra vandhyaphalā vṛkṣā vipuṣpāḥ parṇavarjitāḥ |
nistoyāḥ sarito yatra mūlaṃ yatra sudurlabham || 4-47-7||

RMY 4-47-8

न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः ।
शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः ॥ ४-४७-८॥
na santi mahiṣā yatra na mṛgā na ca hastinaḥ |
śārdūlāḥ pakṣiṇo vāpi ye cānye vanagocarāḥ || 4-47-8||

RMY 4-47-9

स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ।
प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्चापि वर्जिताः ॥ ४-४७-९॥
snigdhapatrāḥ sthale yatra padminyaḥ phullapaṅkajāḥ |
prekṣaṇīyāḥ sugandhāśca bhramaraiścāpi varjitāḥ || 4-47-9||

RMY 4-47-10

कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः ।
महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः ॥ ४-४७-१०॥
kaṇḍurnāma mahābhāgaḥ satyavādī tapodhanaḥ |
maharṣiḥ paramāmarṣī niyamairduṣpradharṣaṇaḥ || 4-47-10||

RMY 4-47-11

तस्य तस्मिन्वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः ।
प्रनष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तत्र महामुनिः ॥ ४-४७-११॥
tasya tasminvane putro bālako daśavārṣikaḥ |
pranaṣṭo jīvitāntāya kruddhastatra mahāmuniḥ || 4-47-11||

RMY 4-47-12

तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम् ।
अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम् ॥ ४-४७-१२॥
tena dharmātmanā śaptaṃ kṛtsnaṃ tatra mahadvanam |
aśaraṇyaṃ durādharṣaṃ mṛgapakṣivivarjitam || 4-47-12||

RMY 4-47-13

तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च ।
प्रभवानि नदीनांच विचिन्वन्ति समाहिताः ॥ ४-४७-१३॥
tasya te kānanāntāṃstu girīṇāṃ kandarāṇi ca |
prabhavāni nadīnāṃca vicinvanti samāhitāḥ || 4-47-13||

RMY 4-47-14

तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम् ।
हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः ॥ ४-४७-१४॥
tatra cāpi mahātmāno nāpaśyañjanakātmajām |
hartāraṃ rāvaṇaṃ vāpi sugrīvapriyakāriṇaḥ || 4-47-14||

RMY 4-47-15

ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम् ।
ददृशुः क्रूरकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम् ॥ ४-४७-१५॥
te praviśya tu taṃ bhīmaṃ latāgulmasamāvṛtam |
dadṛśuḥ krūrakarmāṇamasuraṃ suranirbhayam || 4-47-15||

RMY 4-47-16

तं दृष्ट्वा वनरा घोरं स्थितं शैलमिवापरम् ।
गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम् ॥ ४-४७-१६॥
taṃ dṛṣṭvā vanarā ghoraṃ sthitaṃ śailamivāparam |
gāḍhaṃ parihitāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ parvatopamam || 4-47-16||

RMY 4-47-17

सोऽपि तान्वानरान्सर्वान्नष्टाः स्थेत्यब्रवीद्बली ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संहितम् ॥ ४-४७-१७॥
so'pi tānvānarānsarvānnaṣṭāḥ sthetyabravīdbalī |
abhyadhāvata saṃkruddho muṣṭimudyamya saṃhitam || 4-47-17||

RMY 4-47-18

तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा ।
रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह ॥ ४-४७-१८॥
tamāpatantaṃ sahasā vāliputro'ṅgadastadā |
rāvaṇo'yamiti jñātvā talenābhijaghāna ha || 4-47-18||

RMY 4-47-19

स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन् ।
असुरो न्यपतद्भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः ॥ ४-४७-१९॥
sa vāliputrābhihato vaktrācchoṇitamudvaman |
asuro nyapatadbhūmau paryasta iva parvataḥ || 4-47-19||

RMY 4-47-20

ते तु तस्मिन्निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः ।
व्यचिन्वन्प्रायशस्तत्र सर्वं तद्गिरिगह्वरम् ॥ ४-४७-२०॥
te tu tasminnirucchvāse vānarā jitakāśinaḥ |
vyacinvanprāyaśastatra sarvaṃ tadgirigahvaram || 4-47-20||

RMY 4-47-21

विचितं तु ततः कृत्वा सर्वे ते काननं पुनः ।
अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम् ॥ ४-४७-२१॥
vicitaṃ tu tataḥ kṛtvā sarve te kānanaṃ punaḥ |
anyadevāparaṃ ghoraṃ viviśurgirigahvaram || 4-47-21||

RMY 4-47-22

ते विचिन्त्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः ।
एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः ॥ ४-४७-२२॥
te vicintya punaḥ khinnā viniṣpatya samāgatāḥ |
ekānte vṛkṣamūle tu niṣedurdīnamānasāḥ || 4-47-22||

Sarga: 48/66 (22)

RMY 4-48-1

अथाङ्गदस्तदा सर्वान्वानरानिदमब्रवीत् ।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः ॥ ४-४८-१॥
athāṅgadastadā sarvānvānarānidamabravīt |
pariśrānto mahāprājñaḥ samāśvāsya śanairvacaḥ || 4-48-1||

RMY 4-48-2

वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च ।
दर्यो गिरिगुहाश्चैव विचिता नः समन्ततः ॥ ४-४८-२॥
vanāni girayo nadyo durgāṇi gahanāni ca |
daryo giriguhāścaiva vicitā naḥ samantataḥ || 4-48-2||

RMY 4-48-3

तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते ।
तद्वा रक्षो हृता येन सीता सुरसुतोपमा ॥ ४-४८-३॥
tatra tatra sahāsmābhirjānakī na ca dṛśyate |
tadvā rakṣo hṛtā yena sītā surasutopamā || 4-48-3||

RMY 4-48-4

कालश्च नो महान्यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः ।
तस्माद्भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥ ४-४८-४॥
kālaśca no mahānyātaḥ sugrīvaścograśāsanaḥ |
tasmādbhavantaḥ sahitā vicinvantu samantataḥ || 4-48-4||

RMY 4-48-5

विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम् ।
विचिनुध्वं यथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥ ४-४८-५॥
vihāya tandrīṃ śokaṃ ca nidrāṃ caiva samutthitām |
vicinudhvaṃ yathā sītāṃ paśyāmo janakātmajām || 4-48-5||

RMY 4-48-6

अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम् ।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ४-४८-६॥
anirvedaṃ ca dākṣyaṃ ca manasaścāparājayam |
kāryasiddhikarāṇyāhustasmādetadbravīmyaham || 4-48-6||

RMY 4-48-7

अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः ।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेतद्विचीयताम् ॥ ४-४८-७॥
adyāpīdaṃ vanaṃ durgaṃ vicinvantu vanaukasaḥ |
khedaṃ tyaktvā punaḥ sarvaṃ vanametadvicīyatām || 4-48-7||

RMY 4-48-8

अवश्यं क्रियमाणस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
अलं निर्वेदमागम्य न हि नो मलिनं क्षमम् ॥ ४-४८-८॥
avaśyaṃ kriyamāṇasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |
alaṃ nirvedamāgamya na hi no malinaṃ kṣamam || 4-48-8||

RMY 4-48-9

सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः ।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः ॥ ४-४८-९॥
sugrīvaḥ krodhano rājā tīkṣṇadaṇḍaśca vānarāḥ |
bhetavyaṃ tasya satataṃ rāmasya ca mahātmanaḥ || 4-48-9||

RMY 4-48-10

हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते ।
उच्यतां वा क्षमं यन्नः सर्वेषामेव वानराः ॥ ४-४८-१०॥
hitārthametaduktaṃ vaḥ kriyatāṃ yadi rocate |
ucyatāṃ vā kṣamaṃ yannaḥ sarveṣāmeva vānarāḥ || 4-48-10||

RMY 4-48-11

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः ।
उवाचाव्यक्तया वाचा पिपासा श्रमखिन्नया ॥ ४-४८-११॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā vacanaṃ gandhamādanaḥ |
uvācāvyaktayā vācā pipāsā śramakhinnayā || 4-48-11||

RMY 4-48-12

सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह ।
हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम् ॥ ४-४८-१२॥
sadṛśaṃ khalu vo vākyamaṅgado yaduvāca ha |
hitaṃ caivānukūlaṃ ca kriyatāmasya bhāṣitam || 4-48-12||

RMY 4-48-13

पुनर्मार्गामहे शैलान्कन्दरांश्च दरीस्तथा ।
काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च ॥ ४-४८-१३॥
punarmārgāmahe śailānkandarāṃśca darīstathā |
kānanāni ca śūnyāni giriprasravaṇāni ca || 4-48-13||

RMY 4-48-14

यथोद्दिष्ठानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना ।
विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सर्वशः ॥ ४-४८-१४॥
yathoddiṣṭhāni sarvāṇi sugrīveṇa mahātmanā |
vicinvantu vanaṃ sarve giridurgāṇi sarvaśaḥ || 4-48-14||

RMY 4-48-15

ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः ।
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम् ॥ ४-४८-१५॥
tataḥ samutthāya punarvānarāste mahābalāḥ |
vindhyakānanasaṃkīrṇāṃ vicerurdakṣiṇāṃ diśam || 4-48-15||

RMY 4-48-16

ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम् ।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः ॥ ४-४८-१६॥
te śāradābhrapratimaṃ śrīmadrajataparvatam |
śṛṅgavantaṃ darīvantamadhiruhya ca vānarāḥ || 4-48-16||

RMY 4-48-17

तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च ।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ४-४८-१७॥
tatra lodhravanaṃ ramyaṃ saptaparṇavanāni ca |
vicinvanto harivarāḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 4-48-17||

RMY 4-48-18

तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः ।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ ४-४८-१८॥
tasyāgramadhirūḍhāste śrāntā vipulavikramāḥ |
na paśyanti sma vaidehīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām || 4-48-18||

RMY 4-48-19

ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम् ।
अवारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥ ४-४८-१९॥
te tu dṛṣṭigataṃ kṛtvā taṃ śailaṃ bahukandaram |
avārohanta harayo vīkṣamāṇāḥ samantataḥ || 4-48-19||

RMY 4-48-20

अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः ।
स्थित्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ४-४८-२०॥
avaruhya tato bhūmiṃ śrāntā vigatacetasaḥ |
sthitvā muhūrtaṃ tatrātha vṛkṣamūlamupāśritāḥ || 4-48-20||

RMY 4-48-21

ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः ।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥ ४-४८-२१॥
te muhūrtaṃ samāśvastāḥ kiṃcidbhagnapariśramāḥ |
punarevodyatāḥ kṛtsnāṃ mārgituṃ dakṣiṇāṃ diśam || 4-48-21||

RMY 4-48-22

हनुमत्प्रमुखास्ते तु प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः ।
विन्ध्यमेवादितस्तावद्विचेरुस्ते समन्ततः ॥ ४-४८-२२॥
hanumatpramukhāste tu prasthitāḥ plavagarṣabhāḥ |
vindhyamevāditastāvadviceruste samantataḥ || 4-48-22||

Sarga: 49/66 (32)

RMY 4-49-1

सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान्कपिः ।
विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४-४९-१॥
saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṃgamya hanumānkapiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 4-49-1||

RMY 4-49-2

सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तथा ।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ ४-४९-२॥
siṃhaśārdūlajuṣṭāśca guhāśca paritastathā |
viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca || 4-49-2||

RMY 4-49-3

तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४-४९-३॥
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata || 4-49-3||

RMY 4-49-4

स हि देशो दुरन्वेषो गुहा गहनवान्महान् ।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ ४-४९-४॥
sa hi deśo duranveṣo guhā gahanavānmahān |
tatra vāyusutaḥ sarvaṃ vicinoti sma parvatam || 4-49-4||

RMY 4-49-5

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ४-४९-५॥
paraspareṇa rahitā anyonyasyāvidūrataḥ |
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 4-49-5||

RMY 4-49-6

मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमाञ्जाम्बवानपि ।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ ४-४९-६॥
maindaśca dvividaścaiva hanumāñjāmbavānapi |
aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ || 4-49-6||

RMY 4-49-7

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
क्षुत्पिपासा परीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः ।
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ॥ ४-४९-७॥
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
kṣutpipāsā parītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ |
avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam || 4-49-7||

RMY 4-49-8

ततः क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् ।
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ॥ ४-४९-८॥
tataḥ krauñcāśca haṃsāśca sārasāścāpi niṣkraman |
jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ || 4-49-8||

RMY 4-49-9

ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ।
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ॥ ४-४९-९॥
tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam |
vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ || 4-49-9||

RMY 4-49-10

संजातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः ।
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ॥ ४-४९-१०॥
saṃjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ |
abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ || 4-49-10||

RMY 4-49-11

ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः ।
अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तार वनकोविदः ॥ ४-४९-११॥
tataḥ parvatakūṭābho hanumānmārutātmajaḥ |
abravīdvānarānsarvānkāntāra vanakovidaḥ || 4-49-11||

RMY 4-49-12

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्यामि मैथिलीम् ॥ ४-४९-१२॥
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāmi maithilīm || 4-49-12||

RMY 4-49-13

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ।
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ॥ ४-४९-१३॥
asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ |
jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ || 4-49-13||

RMY 4-49-14

नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ।
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ ४-४९-१४॥
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ |
tathā ceme biladvāre snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ || 4-49-14||

RMY 4-49-15

इत्युक्तास्तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ।
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ॥ ४-४९-१५॥
ityuktāstadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam |
acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam || 4-49-15||

RMY 4-49-16

ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसंकुले ।
अन्योन्यं संपरिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ॥ ४-४९-१६॥
tatastasminbile durge nānāpādapasaṃkule |
anyonyaṃ saṃpariṣvajya jagmuryojanamantaram || 4-49-16||

RMY 4-49-17

ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः संभ्रान्ताः सलिलार्थिनः ।
परिपेतुर्बिले तस्मिन्कंचित्कालमतन्द्रिताः ॥ ४-४९-१७॥
te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāḥ saṃbhrāntāḥ salilārthinaḥ |
paripeturbile tasminkaṃcitkālamatandritāḥ || 4-49-17||

RMY 4-49-18

ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः ।
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते तदा ॥ ४-४९-१८॥
te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ |
ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite tadā || 4-49-18||

RMY 4-49-19

ततस्तं देशमागम्य सौम्यं वितिमिरं वनम् ।
ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ॥ ४-४९-१९॥
tatastaṃ deśamāgamya saumyaṃ vitimiraṃ vanam |
dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān || 4-49-19||

RMY 4-49-20

सालांस्तालांश्च पुंनागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान् ।
चम्पकान्नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ॥ ४-४९-२०॥
sālāṃstālāṃśca puṃnāgānkakubhānvañjulāndhavān |
campakānnāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān || 4-49-20||

RMY 4-49-21

तरुणादित्यसंकाशान्वैदूर्यमयवेदिकान् ।
नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ॥ ४-४९-२१॥
taruṇādityasaṃkāśānvaidūryamayavedikān |
nīlavaidūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ || 4-49-21||

RMY 4-49-22

महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृतं बालार्क संनिभैः ।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ॥ ४-४९-२२॥
mahadbhiḥ kāñcanairvṛkṣairvṛtaṃ bālārka saṃnibhaiḥ |
jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ || 4-49-22||

RMY 4-49-23

नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः ।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ ४-४९-२३॥
nalinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāyutāḥ |
kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca || 4-49-23||

RMY 4-49-24

तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ ४-४९-२४॥
tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |
haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca || 4-49-24||

RMY 4-49-25

ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः ।
पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवालमणिसंनिभान् ॥ ४-४९-२५॥
dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ |
puṣpitānphalino vṛkṣānpravālamaṇisaṃnibhān || 4-49-25||

RMY 4-49-26

काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ ४-४९-२६॥
kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca || 4-49-26||

RMY 4-49-27

महार्हाणि च यानानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संचयान् ॥ ४-४९-२७॥
mahārhāṇi ca yānāni dadṛśuste samantataḥ |
haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃcayān || 4-49-27||

RMY 4-49-28

अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान् ।
शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ ४-४९-२८॥
agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃcayān |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 4-49-28||

RMY 4-49-29

महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान् ।
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान् ॥ ४-४९-२९॥
mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |
divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca saṃcayān |
kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca saṃcayān || 4-49-29||

RMY 4-49-30

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः ।
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः ॥ ४-४९-३०॥
tatra tatra vicinvanto bile tatra mahāprabhāḥ |
dadṛśurvānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāṃcidadūrataḥ || 4-49-30||

RMY 4-49-31

तां दृष्ट्वा भृशसंत्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ।
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ॥ ४-४९-३१॥
tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasaṃtrastāścīrakṛṣṇājināmbarām |
tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā || 4-49-31||

RMY 4-49-32

ततो हनूमान्गिरिसंनिकाशः कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ ४-४९-३२॥
tato hanūmāngirisaṃnikāśaḥ kṛtāñjalistāmabhivādya vṛddhām |
papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya || 4-49-32||

Sarga: 50/66 (19)

RMY 4-50-1

इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम् ।
अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ॥ ४-५०-१॥
ityuktvā hanumāṃstatra punaḥ kṛṣṇājināmbarām |
abravīttāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm || 4-50-1||

RMY 4-50-2

इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ।
क्षुत्पिपासा परिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः ॥ ४-५०-२॥
idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
kṣutpipāsā pariśrāntāḥ parikhinnāśca sarvaśaḥ || 4-50-2||

RMY 4-50-3

महद्धिरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः ।
इमांस्त्वेवं विधान्भावान्विविधानद्भुतोपमान् ।
दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः संभ्रान्ता नष्टचेतसः ॥ ४-५०-३॥
mahaddhiraṇyā vivaraṃ praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ |
imāṃstvevaṃ vidhānbhāvānvividhānadbhutopamān |
dṛṣṭvā vayaṃ pravyathitāḥ saṃbhrāntā naṣṭacetasaḥ || 4-50-3||

RMY 4-50-4

कस्येमे काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसंनिभाः ।
शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ ४-५०-४॥
kasyeme kāñcanā vṛkṣāstaruṇādityasaṃnibhāḥ |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 4-50-4||

RMY 4-50-5

काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च ।
तपनीय गवाक्षाणि मणिजालावृतानि च ॥ ४-५०-५॥
kāñcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca |
tapanīya gavākṣāṇi maṇijālāvṛtāni ca || 4-50-5||

RMY 4-50-6

पुष्पिताः फालवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धिनः ।
इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ॥ ४-५०-६॥
puṣpitāḥ phālavantaśca puṇyāḥ surabhigandhinaḥ |
ime jāmbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā || 4-50-6||

RMY 4-50-7

काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ।
कथं मत्स्याश्च सौवर्णा चरन्ति सह कच्छपैः ॥ ४-५०-७॥
kāñcanāni ca padmāni jātāni vimale jale |
kathaṃ matsyāśca sauvarṇā caranti saha kacchapaiḥ || 4-50-7||

RMY 4-50-8

आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम् ।
अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ४-५०-८॥
ātmānamanubhāvaṃ ca kasya caitattapobalam |
ajānatāṃ naḥ sarveṣāṃ sarvamākhyātumarhasi || 4-50-8||

RMY 4-50-9

एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी ।
प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता ॥ ४-५०-९॥
evamuktā hanumatā tāpasī dharmacāriṇī |
pratyuvāca hanūmantaṃ sarvabhūtahite ratā || 4-50-9||

RMY 4-50-10

मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः ।
तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ॥ ४-५०-१०॥
mayo nāma mahātejā māyāvī dānavarṣabhaḥ |
tenedaṃ nirmitaṃ sarvaṃ māyayā kāñcanaṃ vanam || 4-50-10||

RMY 4-50-11

पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह ।
येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम् ॥ ४-५०-११॥
purā dānavamukhyānāṃ viśvakarmā babhūva ha |
yenedaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nirmitaṃ bhavanottamam || 4-50-11||

RMY 4-50-12

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशसनं धनम् ॥ ४-५०-१२॥
sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |
pitāmahādvaraṃ lebhe sarvamauśasanaṃ dhanam || 4-50-12||

RMY 4-50-13

विधाय सर्वं बलवान्सर्वकामेश्वरस्तदा ।
उवास सुखितः कालं कंचिदस्मिन्महावने ॥ ४-५०-१३॥
vidhāya sarvaṃ balavānsarvakāmeśvarastadā |
uvāsa sukhitaḥ kālaṃ kaṃcidasminmahāvane || 4-50-13||

RMY 4-50-14

तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुंगवम् ।
विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः ॥ ४-५०-१४॥
tamapsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṃgavam |
vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghāneśaḥ puraṃdaraḥ || 4-50-14||

RMY 4-50-15

इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम् ।
शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम् ॥ ४-५०-१५॥
idaṃ ca brahmaṇā dattaṃ hemāyai vanamuttamam |
śāśvataḥ kāmabhogaśca gṛhaṃ cedaṃ hiraṇmayam || 4-50-15||

RMY 4-50-16

दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयं प्रभा ।
इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम ॥ ४-५०-१६॥
duhitā merusāvarṇerahaṃ tasyāḥ svayaṃ prabhā |
idaṃ rakṣāmi bhavanaṃ hemāyā vānarottama || 4-50-16||

RMY 4-50-17

मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा ।
तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनोत्तमम् ॥ ४-५०-१७॥
mama priyasakhī hemā nṛttagītaviśāradā |
tayā dattavarā cāsmi rakṣāmi bhavanottamam || 4-50-17||

RMY 4-50-18

किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ ।
कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम् ॥ ४-५०-१८॥
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetoḥ kāntārāṇi prapadyatha |
kathaṃ cedaṃ vanaṃ durgaṃ yuṣmābhirupalakṣitam || 4-50-18||

RMY 4-50-19

इमान्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ।
भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हथ ॥ ४-५०-१९॥
imānyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca |
bhuktvā pītvā ca pānīyaṃ sarvaṃ me vaktumarhatha || 4-50-19||

Sarga: 51/66 (19)

RMY 4-51-1

अथ तानब्रवीत्सर्वान्विश्रान्तान्हरियूथपान् ।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥ ४-५१-१॥
atha tānabravītsarvānviśrāntānhariyūthapān |
idaṃ vacanamekāgrā tāpasī dharmacāriṇī || 4-51-1||

RMY 4-51-2

वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् ।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥ ४-५१-२॥
vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt |
yadi caitanmayā śrāvyaṃ śrotumicchāmi kathyatām || 4-51-2||

RMY 4-51-3

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४-५१-३॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ |
ārjavena yathātattvamākhyātumupacakrame || 4-51-3||

RMY 4-51-4

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४-५१-४॥
rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ |
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam || 4-51-4||

RMY 4-51-5

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् ॥ ४-५१-५॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
tasya bhāryā janasthānādrāvaṇena hṛtā balāt || 4-51-5||

RMY 4-51-6

वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ४-५१-६॥
vīrastasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam || 4-51-6||

RMY 4-51-7

अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम् ।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् ॥ ४-५१-७॥
agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ yamarakṣitām |
sahaibhirvānarairmukhyairaṅgadapramukhairvayam || 4-51-7||

RMY 4-51-8

रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् ।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः ॥ ४-५१-८॥
rāvaṇaṃ sahitāḥ sarve rākṣasaṃ kāmarūpiṇam |
sītayā saha vaidehyā mārgadhvamiti coditāḥ || 4-51-8||

RMY 4-51-9

विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम् ।
बुभुक्षिताः परिश्रान्ता वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ४-५१-९॥
vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam |
bubhukṣitāḥ pariśrāntā vṛkṣamūlamupāśritāḥ || 4-51-9||

RMY 4-51-10

विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः ।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥ ४-५१-१०॥
vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ |
nādhigacchāmahe pāraṃ magnāścintāmahārṇave || 4-51-10||

RMY 4-51-11

चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद्बिलम् ।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥ ४-५१-११॥
cārayantastataścakṣurdṛṣṭavanto mahadbilam |
latāpādapasaṃchannaṃ timireṇa samāvṛtam || 4-51-11||

RMY 4-51-12

अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः ।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ।
साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवंगमाः ॥ ४-५१-१२॥
asmāddhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ |
kurarāḥ sārasāścaiva niṣpatanti patatriṇaḥ |
sādhvatra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṃgamāḥ || 4-51-12||

RMY 4-51-13

तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम् ।
गच्छामः प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः ॥ ४-५१-१३॥
teṣāmapi hi sarveṣāmanumānamupāgatam |
gacchāmaḥ praviśāmeti bhartṛkāryatvarānvitāḥ || 4-51-13||

RMY 4-51-14

ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् ।
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ॥ ४-५१-१४॥
tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastau parasparam |
idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam || 4-51-14||

RMY 4-51-15

एतन्नः कायमेतेन कृत्येन वयमागताः ।
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ॥ ४-५१-१५॥
etannaḥ kāyametena kṛtyena vayamāgatāḥ |
tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ || 4-51-15||

RMY 4-51-16

आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च ।
अस्माभिरुपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ॥ ४-५१-१६॥
ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca |
asmābhirupabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ || 4-51-16||

RMY 4-51-17

यत्त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ।
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ॥ ४-५१-१७॥
yattvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā |
brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ || 4-51-17||

RMY 4-51-18

एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा ।
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपम् ॥ ४-५१-१८॥
evamuktā tu sarvajñā vānaraistaiḥ svayaṃprabhā |
pratyuvāca tataḥ sarvānidaṃ vānarayūthapam || 4-51-18||

RMY 4-51-19

सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् ।
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित् ॥ ४-५१-१९॥
sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām |
carantyā mama dharmeṇa na kāryamiha kenacit || 4-51-19||

Sarga: 52/66 (33)

RMY 4-52-1

एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥ ४-५२-१॥
evamuktaḥ śubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 4-52-1||

RMY 4-52-2

शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणि ।
यः कृतः समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ ४-५२-२॥
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇi |
yaḥ kṛtaḥ samayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā |
sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām || 4-52-2||

RMY 4-52-3

सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥ ४-५२-३॥
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 4-52-3||

RMY 4-52-4

तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः ।
त्रातुमर्हसि नः सर्वान्सुग्रीवभयशङ्कितान् ॥ ४-५२-४॥
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |
trātumarhasi naḥ sarvānsugrīvabhayaśaṅkitān || 4-52-4||

RMY 4-52-5

महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ।
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥ ४-५२-५॥
mahacca kāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 4-52-5||

RMY 4-52-6

एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ।
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ ४-५२-६॥
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 4-52-6||

RMY 4-52-7

तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च ।
सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥ ४-५२-७॥
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 4-52-7||

RMY 4-52-8

निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुंगवाः ।
न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥ ४-५२-८॥
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṃgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 4-52-8||

RMY 4-52-9

ततः संमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ।
सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षिणः ॥ ४-५२-९॥
tataḥ saṃmīlitāḥ sarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣiṇaḥ || 4-52-9||

RMY 4-52-10

वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ।
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥ ४-५२-१०॥
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 4-52-10||

RMY 4-52-11

ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी ।
निःसृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥ ४-५२-११॥
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
niḥsṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 4-52-11||

RMY 4-52-12

एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान्नानाद्रुमलतायुतः ।
एष प्रसवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ॥ ४-५२-१२॥
eṣa vindhyo giriḥ śrīmānnānādrumalatāyutaḥ |
eṣa prasavaṇaḥ śailaḥ sāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 4-52-12||

RMY 4-52-13

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयंप्रभा ॥ ४-५२-१३॥
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayaṃprabhā || 4-52-13||

RMY 4-52-14

ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिराकुलम् ॥ ४-५२-१४॥
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirākulam || 4-52-14||

RMY 4-52-15

मयस्य माया विहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ ४-५२-१५॥
mayasya māyā vihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 4-52-15||

RMY 4-52-16

विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे संप्रपुष्पितपादपे ।
उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥ ४-५२-१६॥
vindhyasya tu gireḥ pāde saṃprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 4-52-16||

RMY 4-52-17

ततः पुष्पातिभाराग्राँल्लताशतसमावृतान् ।
द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्ट्वा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥ ४-५२-१७॥
tataḥ puṣpātibhārāgrā~llatāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭvā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 4-52-17||

RMY 4-52-18

ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम् ।
नष्टसंदेशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥ ४-५२-१८॥
te vasantamanuprāptaṃ prativedya parasparam |
naṣṭasaṃdeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 4-52-18||

RMY 4-52-19

स तु सिंहर्षभ स्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।
युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-५२-१९॥
sa tu siṃharṣabha skandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājña aṅgado vākyamabravīt || 4-52-19||

RMY 4-52-20

शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यते ॥ ४-५२-२०॥
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyate || 4-52-20||

RMY 4-52-21

तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ ४-५२-२१॥
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 4-52-21||

RMY 4-52-22

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
न क्षमिष्यति नः सर्वानपराधकृतो गतान् ॥ ४-५२-२२॥
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati naḥ sarvānaparādhakṛto gatān || 4-52-22||

RMY 4-52-23

अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।
तस्मात्क्षममिहाद्यैव प्रायोपविशनं हि नः ॥ ४-५२-२३॥
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmātkṣamamihādyaiva prāyopaviśanaṃ hi naḥ || 4-52-23||

RMY 4-52-24

त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ।
यावन्न घातयेद्राजा सर्वान्प्रतिगतानितः ।
वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ॥ ४-५२-२४॥
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
yāvanna ghātayedrājā sarvānpratigatānitaḥ |
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ || 4-52-24||

RMY 4-52-25

न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः ।
नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ४-५२-२५॥
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ |
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 4-52-25||

RMY 4-52-26

स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ।
घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥ ४-५२-२६॥
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam |
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ || 4-52-26||

RMY 4-52-27

किं मे सुहृद्भिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ।
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ॥ ४-५२-२७॥
kiṃ me suhṛdbhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare |
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi || 4-52-27||

RMY 4-52-28

एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ।
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ॥ ४-५२-२८॥
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam |
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan || 4-52-28||

RMY 4-52-29

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः ।
अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वास्मांश्च समागतान् ॥ ४-५२-२९॥
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ |
adṛṣṭāyāṃ ca vaidehyāṃ dṛṣṭvāsmāṃśca samāgatān || 4-52-29||

RMY 4-52-30

राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् ।
न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ॥ ४-५२-३०॥
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam |
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ || 4-52-30||

RMY 4-52-31

प्लवंगमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ ४-५२-३१॥
plavaṃgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 4-52-31||

RMY 4-52-32

इदं हि माया विहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरान्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥ ४-५२-३२॥
idaṃ hi māyā vihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyam |
ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarānna rāghavādvānararājato'pi vā || 4-52-32||

RMY 4-52-33

श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचोऽनुकूलमूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।
यथा न हन्येम तथाविधानमसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥ ४-५२-३३॥
śrutvāṅgadasyāpi vaco'nukūlamūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hanyema tathāvidhānamasaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 4-52-33||

Sarga: 53/66 (21)

RMY 4-53-1

तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि ।
अथ मेने हृतं राज्यं हनुमानङ्गदेन तत् ॥ ४-५३-१॥
tathā bruvati tāre tu tārādhipativarcasi |
atha mene hṛtaṃ rājyaṃ hanumānaṅgadena tat || 4-53-1||

RMY 4-53-2

बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् ।
चतुर्दशगुणं मेने हनुमान्वालिनः सुतम् ॥ ४-५३-२॥
buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ caturbalasamanvitam |
caturdaśaguṇaṃ mene hanumānvālinaḥ sutam || 4-53-2||

RMY 4-53-3

आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः ।
शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया ॥ ४-५३-३॥
āpūryamāṇaṃ śaśvacca tejobalaparākramaiḥ |
śaśinaṃ śuklapakṣādau vardhamānamiva śriyā || 4-53-3||

RMY 4-53-4

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः ।
शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरंदरम् ॥ ४-५३-४॥
bṛhaspatisamaṃ buddhyā vikrame sadṛśaṃ pituḥ |
śuśrūṣamāṇaṃ tārasya śukrasyeva puraṃdaram || 4-53-4||

RMY 4-53-5

भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
अभिसंधातुमारेभे हनुमानङ्गदं ततः ॥ ४-५३-५॥
bharturarthe pariśrāntaṃ sarvaśāstraviśāradam |
abhisaṃdhātumārebhe hanumānaṅgadaṃ tataḥ || 4-53-5||

RMY 4-53-6

स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन् ।
भेदयामास तान्सर्वान्वानरान्वाक्यसंपदा ॥ ४-५३-६॥
sa caturṇāmupāyānāṃ tṛtīyamupavarṇayan |
bhedayāmāsa tānsarvānvānarānvākyasaṃpadā || 4-53-6||

RMY 4-53-7

तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम् ।
भीषणैर्बहुभिर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः ॥ ४-५३-७॥
teṣu sarveṣu bhinneṣu tato'bhīṣayadaṅgadam |
bhīṣaṇairbahubhirvākyaiḥ kopopāyasamanvitaiḥ || 4-53-7||

RMY 4-53-8

त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै धुरम् ।
दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता ॥ ४-५३-८॥
tvaṃ samarthataraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhuram |
dṛḍhaṃ dhārayituṃ śaktaḥ kapirājyaṃ yathā pitā || 4-53-8||

RMY 4-53-9

नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुंगव ।
नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारान्विना त्वया ॥ ४-५३-९॥
nityamasthiracittā hi kapayo haripuṃgava |
nājñāpyaṃ viṣahiṣyanti putradārānvinā tvayā || 4-53-9||

RMY 4-53-10

त्वां नैते ह्यनुयुञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते ।
यथायं जाम्बवान्नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः ॥ ४-५३-१०॥
tvāṃ naite hyanuyuñjeyuḥ pratyakṣaṃ pravadāmi te |
yathāyaṃ jāmbavānnīlaḥ suhotraśca mahākapiḥ || 4-53-10||

RMY 4-53-11

न ह्यहं त इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः ।
दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम् ॥ ४-५३-११॥
na hyahaṃ ta ime sarve sāmadānādibhirguṇaiḥ |
daṇḍena na tvayā śakyāḥ sugrīvādapakarṣitum || 4-53-11||

RMY 4-53-12

विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसः ।
आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः ॥ ४-५३-१२॥
vigṛhyāsanamapyāhurdurbalena balīyasaḥ |
ātmarakṣākarastasmānna vigṛhṇīta durbalaḥ || 4-53-12||

RMY 4-53-13

यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद्बिलमिति श्रुतम् ।
एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत्कार्यं विदारणे ॥ ४-५३-१३॥
yāṃ cemāṃ manyase dhātrīmetadbilamiti śrutam |
etallakṣmaṇabāṇānāmīṣatkāryaṃ vidāraṇe || 4-53-13||

RMY 4-53-14

स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा ।
लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात्पत्रपुटं यथा ।
लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः ॥ ४-५३-१४॥
svalpaṃ hi kṛtamindreṇa kṣipatā hyaśaniṃ purā |
lakṣmaṇo niśitairbāṇairbhindyātpatrapuṭaṃ yathā |
lakṣmaṇasya ca nārācā bahavaḥ santi tadvidhāḥ || 4-53-14||

RMY 4-53-15

अवस्थाने यदैव त्वमासिष्यसि परंतप ।
तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः ॥ ४-५३-१५॥
avasthāne yadaiva tvamāsiṣyasi paraṃtapa |
tadaiva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ || 4-53-15||

RMY 4-53-16

स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः ।
खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥ ४-५३-१६॥
smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ |
kheditā duḥkhaśayyābhistvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ || 4-53-16||

RMY 4-53-17

स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः ।
तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद्भविष्यसि ॥ ४-५३-१७॥
sa tvaṃ hīnaḥ suhṛdbhiśca hitakāmaiśca bandhubhiḥ |
tṛṇādapi bhṛśodvignaḥ spandamānādbhaviṣyasi || 4-53-17||

RMY 4-53-18

न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः ।
अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥ ४-५३-१८॥
na ca jātu na hiṃsyustvāṃ ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apavṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 4-53-18||

RMY 4-53-19

अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम् ।
आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति ॥ ४-५३-१९॥
asmābhistu gataṃ sārdhaṃ vinītavadupasthitam |
ānupūrvyāttu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati || 4-53-19||

RMY 4-53-20

धर्मकामः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः ।
शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च ना त्वां जातु जिघांसति ॥ ४-५३-२०॥
dharmakāmaḥ pitṛvyaste prītikāmo dṛḍhavrataḥ |
śuciḥ satyapratijñaśca nā tvāṃ jātu jighāṃsati || 4-53-20||

RMY 4-53-21

प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम् ।
तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत्तस्मादङ्गद गम्यताम् ॥ ४-५३-२१॥
priyakāmaśca te mātustadarthaṃ cāsya jīvitam |
tasyāpatyaṃ ca nāstyanyattasmādaṅgada gamyatām || 4-53-21||

Sarga: 54/66 (21)

RMY 4-54-1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-५४-१॥
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 4-54-1||

RMY 4-54-2

स्थैर्यं सर्वात्मना शौचमानृशंस्यमथार्जवम् ।
विक्रमैश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ ४-५४-२॥
sthairyaṃ sarvātmanā śaucamānṛśaṃsyamathārjavam |
vikramaiścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 4-54-2||

RMY 4-54-3

भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवितो महिषीं प्रियाम् ।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ ४-५४-३॥
bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvito mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 4-54-3||

RMY 4-54-4

कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना ।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४-५४-४॥
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā durātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4-54-4||

RMY 4-54-5

सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः ।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥ ४-५४-५॥
satyātpāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret || 4-54-5||

RMY 4-54-6

लक्ष्मणस्य भयाद्येन नाधर्मभयभीरुणा ।
आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन्कथं भवेत् ॥ ४-५४-६॥
lakṣmaṇasya bhayādyena nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasminkathaṃ bhavet || 4-54-6||

RMY 4-54-7

तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि ।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः ॥ ४-५४-७॥
tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno jijīviṣuḥ || 4-54-7||

RMY 4-54-8

राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य सगुणो निर्गुणोऽपि वा ।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥ ४-५४-८॥
rājye putraṃ pratiṣṭhāpya saguṇo nirguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 4-54-8||

RMY 4-54-9

भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम् ।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः ॥ ४-५४-९॥
bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 4-54-9||

RMY 4-54-10

उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत् ।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ ४-५४-१०॥
upāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhanenopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 4-54-10||

RMY 4-54-11

बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् ।
अनुजानीत मां सर्वे गृहान्गच्छन्तु वानराः ॥ ४-५४-११॥
bandhanāccāvasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānīta māṃ sarve gṛhāngacchantu vānarāḥ || 4-54-11||

RMY 4-54-12

अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम् ।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे ॥ ४-५४-१२॥
ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 4-54-12||

RMY 4-54-13

अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च ।
वाच्यस्ततो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ४-५४-१३॥
abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca |
vācyastato yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ || 4-54-13||

RMY 4-54-14

आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे ।
मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ ॥ ४-५४-१४॥
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me |
mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha || 4-54-14||

RMY 4-54-15

प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ।
विनष्टं मामिह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ॥ ४-५४-१५॥
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī |
vinaṣṭaṃ māmiha śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam || 4-54-15||

RMY 4-54-16

एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धानप्यभिवाद्य च ।
संविवेशाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः ॥ ४-५४-१६॥
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhānapyabhivādya ca |
saṃviveśāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ || 4-54-16||

RMY 4-54-17

तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः ।
नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारिदुःखिताः ॥ ४-५४-१७॥
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ |
nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāriduḥkhitāḥ || 4-54-17||

RMY 4-54-18

सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् ।
परिवार्याङ्गदो सर्वे व्यवस्यन्प्रायमासितुम् ॥ ४-५४-१८॥
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam |
parivāryāṅgado sarve vyavasyanprāyamāsitum || 4-54-18||

RMY 4-54-19

मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः ।
उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ ४-५४-१९॥
mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ |
upaspṛśyodakaṃ sarve prāṅmukhāḥ samupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 4-54-19||

RMY 4-54-20

स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रमितैः प्लवंगमैः ॥ ४-५४-२०॥
sa saṃviśadbhirbahubhirmahīdharo mahādrikūṭapramitaiḥ plavaṃgamaiḥ || 4-54-20||

RMY 4-54-21

बभूव संनादितनिर्झरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः ॥ ४-५४-२१॥
babhūva saṃnāditanirjharāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 4-54-21||

Sarga: 55/66 (21)

RMY 4-55-1

उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले ।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ॥ ४-५५-१॥
upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 4-55-1||

RMY 4-55-2

साम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः ।
भ्राता जटायुषः श्रीमान्प्रख्यातबलपौरुषः ॥ ४-५५-२॥
sāmpātirnāma nāmnā tu cirajīvī vihaṃgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānprakhyātabalapauruṣaḥ || 4-55-2||

RMY 4-55-3

कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः ।
उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥ ४-५५-३॥
kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭānharīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 4-55-3||

RMY 4-55-4

विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते ।
यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः ॥ ४-५५-४॥
vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathāyaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4-55-4||

RMY 4-55-5

परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् ।
उवाचैवं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥ ४-५५-५॥
paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācaivaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṃgamān || 4-55-5||

RMY 4-55-6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्षलुब्धस्य पक्षिणः ।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ४-५५-६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 4-55-6||

RMY 4-55-7

पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः ।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥ ४-५५-७॥
paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 4-55-7||

RMY 4-55-8

रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् ।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसागता ॥ ४-५५-८॥
rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam |
harīṇāmiyamajñātā vipattiḥ sahasāgatā || 4-55-8||

RMY 4-55-9

वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा ।
गृध्रराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः ॥ ४-५५-९॥
vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrarājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 4-55-9||

RMY 4-55-10

तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम् ॥ ४-५५-१०॥
tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 4-55-10||

RMY 4-55-11

राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः ।
कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ॥ ४-५५-११॥
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ saṃtyaktajīvitāḥ |
kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm || 4-55-11||

RMY 4-55-12

स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे ।
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम् ॥ ४-५५-१२॥
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe |
muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim || 4-55-12||

RMY 4-55-13

जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च ।
हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः ॥ ४-५५-१३॥
jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca |
haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayaṃ harayo gatāḥ || 4-55-13||

RMY 4-55-14

रामलक्ष्मणयोर्वासामरण्ये सह सीतया ।
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः ॥ ४-५५-१४॥
rāmalakṣmaṇayorvāsāmaraṇye saha sītayā |
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ || 4-55-14||

RMY 4-55-15

रामकोपादशेषाणां राक्षसानां तथा वधः ।
कैकेय्या वरदानेन इदं हि विकृतं कृतम् ॥ ४-५५-१५॥
rāmakopādaśeṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathā vadhaḥ |
kaikeyyā varadānena idaṃ hi vikṛtaṃ kṛtam || 4-55-15||

RMY 4-55-16

तत्तु श्रुत्वा तदा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम् ।
अब्रवीद्वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः ॥ ४-५५-१६॥
tattu śrutvā tadā vākyamaṅgadasya mukhodgatam |
abravīdvacanaṃ gṛdhrastīkṣṇatuṇḍo mahāsvanaḥ || 4-55-16||

RMY 4-55-17

कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे ।
जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः ॥ ४-५५-१७॥
ko'yaṃ girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me |
jaṭāyuṣo vadhaṃ bhrātuḥ kampayanniva me manaḥ || 4-55-17||

RMY 4-55-18

कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः ।
नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम् ॥ ४-५५-१८॥
kathamāsījjanasthāne yuddhaṃ rākṣasagṛdhrayoḥ |
nāmadheyamidaṃ bhrātuścirasyādya mayā śrutam || 4-55-18||

RMY 4-55-19

यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः ।
तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः ॥ ४-५५-१९॥
yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ |
tadiccheyamahaṃ śrotuṃ vināśaṃ vānararṣabhāḥ || 4-55-19||

RMY 4-55-20

भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः ।
तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् ।
यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः ॥ ४-५५-२०॥
bhrāturjaṭāyuṣastasya janasthānanivāsinaḥ |
tasyaiva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham |
yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho gurujanapriyaḥ || 4-55-20||

RMY 4-55-21

सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम् ।
इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिंदमाः ॥ ४-५५-२१॥
sūryāṃśudagdhapakṣatvānna śaknomi visarpitum |
iccheyaṃ parvatādasmādavatartumariṃdamāḥ || 4-55-21||

Sarga: 56/66 (19)

RMY 4-56-1

शोकाद्भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः ।
श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः ॥ ४-५६-१॥
śokādbhraṣṭasvaramapi śrutvā te hariyūthapāḥ |
śraddadhurnaiva tadvākyaṃ karmaṇā tasya śaṅkitāḥ || 4-56-1||

RMY 4-56-2

ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवंगमाः ।
चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान्नो भक्षयिष्यति ॥ ४-५६-२॥
te prāyamupaviṣṭāstu dṛṣṭvā gṛdhraṃ plavaṃgamāḥ |
cakrurbuddhiṃ tadā raudrāṃ sarvānno bhakṣayiṣyati || 4-56-2||

RMY 4-56-3

सर्वथा प्रायमासीनान्यदि नो भक्षयिष्यति ।
कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो गताः ॥ ४-५६-३॥
sarvathā prāyamāsīnānyadi no bhakṣayiṣyati |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṣipraṃ siddhimito gatāḥ || 4-56-3||

RMY 4-56-4

एतां बुद्धिं ततश्चक्रुः सर्वे ते वानरर्षभाः ।
अवतार्य गिरेः शृङ्गाद्गृध्रमाहाङ्गदस्तदा ॥ ४-५६-४॥
etāṃ buddhiṃ tataścakruḥ sarve te vānararṣabhāḥ |
avatārya gireḥ śṛṅgādgṛdhramāhāṅgadastadā || 4-56-4||

RMY 4-56-5

बभूवुर्क्षरजो नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान् ।
ममार्यः पार्थिवः पक्षिन्धार्मिकौ तस्य चात्मजौ ॥ ४-५६-५॥
babhūvurkṣarajo nāma vānarendraḥ pratāpavān |
mamāryaḥ pārthivaḥ pakṣindhārmikau tasya cātmajau || 4-56-5||

RMY 4-56-6

सुग्रीवश्चैव वली च पुत्रावोघबलावुभौ ।
लोके विश्रुतकर्माभूद्राजा वाली पिता मम ॥ ४-५६-६॥
sugrīvaścaiva valī ca putrāvoghabalāvubhau |
loke viśrutakarmābhūdrājā vālī pitā mama || 4-56-6||

RMY 4-56-7

राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४-५६-७॥
rājā kṛtsnasya jagata ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ |
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam || 4-56-7||

RMY 4-56-8

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
पितुर्निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ।
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् ॥ ४-५६-८॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
piturnideśanirato dharmyaṃ panthānamāśritaḥ |
tasya bhāryā janasthānādrāvaṇena hṛtā balāt || 4-56-8||

RMY 4-56-9

रामस्य च पितुर्मित्रं जटायुर्नाम गृध्रराट् ।
ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा ॥ ४-५६-९॥
rāmasya ca piturmitraṃ jaṭāyurnāma gṛdhrarāṭ |
dadarśa sītāṃ vaidehīṃ hriyamāṇāṃ vihāyasā || 4-56-9||

RMY 4-56-10

रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् ।
परिश्रान्तश्च वृद्धश्च रावणेन हतो रणे ॥ ४-५६-१०॥
rāvaṇaṃ virathaṃ kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm |
pariśrāntaśca vṛddhaśca rāvaṇena hato raṇe || 4-56-10||

RMY 4-56-11

एवं गृध्रो हतस्तेन रावणेन बहीयसा ।
संस्कृतश्चापि रामेण गतश्च गतिमुत्तमाम् ॥ ४-५६-११॥
evaṃ gṛdhro hatastena rāvaṇena bahīyasā |
saṃskṛtaścāpi rāmeṇa gataśca gatimuttamām || 4-56-11||

RMY 4-56-12

ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना ।
चकार राघवः सख्यं सोऽवधीत्पितरं मम ॥ ४-५६-१२॥
tato mama pitṛvyeṇa sugrīveṇa mahātmanā |
cakāra rāghavaḥ sakhyaṃ so'vadhītpitaraṃ mama || 4-56-12||

RMY 4-56-13

माम पित्रा विरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह ।
निहत्य वालिनं रामस्ततस्तमभिषेचयत् ॥ ४-५६-१३॥
māma pitrā viruddho hi sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
nihatya vālinaṃ rāmastatastamabhiṣecayat || 4-56-13||

RMY 4-56-14

स राज्ये स्थापितस्तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ४-५६-१४॥
sa rājye sthāpitastena sugrīvo vānareśvaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam || 4-56-14||

RMY 4-56-15

एवं रामप्रयुक्तास्तु मार्गमाणास्ततस्ततः ।
वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभामिव ॥ ४-५६-१५॥
evaṃ rāmaprayuktāstu mārgamāṇāstatastataḥ |
vaidehīṃ nādhigacchāmo rātrau sūryaprabhāmiva || 4-56-15||

RMY 4-56-16

ते वयं दण्दकारण्यं विचित्य सुसमाहिताः ।
अज्ञानात्तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम् ॥ ४-५६-१६॥
te vayaṃ daṇdakāraṇyaṃ vicitya susamāhitāḥ |
ajñānāttu praviṣṭāḥ sma dharaṇyā vivṛtaṃ bilam || 4-56-16||

RMY 4-56-17

मयस्य माया विहितं तद्बिलं च विचिन्वताम् ।
व्यतीतस्तत्र नो मासो यो राज्ञा सामयः कृतः ॥ ४-५६-१७॥
mayasya māyā vihitaṃ tadbilaṃ ca vicinvatām |
vyatītastatra no māso yo rājñā sāmayaḥ kṛtaḥ || 4-56-17||

RMY 4-56-18

ते वयं कपिराजस्य सर्वे वचनकारिणः ।
कृतां संस्थामतिक्रान्ता भयात्प्रायमुपास्महे ॥ ४-५६-१८॥
te vayaṃ kapirājasya sarve vacanakāriṇaḥ |
kṛtāṃ saṃsthāmatikrāntā bhayātprāyamupāsmahe || 4-56-18||

RMY 4-56-19

क्रुद्धे तस्मिंस्तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे ।
गतानामपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम् ॥ ४-५६-१९॥
kruddhe tasmiṃstu kākutsthe sugrīve ca salakṣmaṇe |
gatānāmapi sarveṣāṃ tatra no nāsti jīvitam || 4-56-19||

Sarga: 57/66 (34)

RMY 4-57-1

इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः ।
सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ ४-५७-१॥
ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ |
sabāṣpo vānarāngṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ || 4-57-1||

RMY 4-57-2

यवीयान्मम स भ्राता जटायुर्नाम वानराः ।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ ४-५७-२॥
yavīyānmama sa bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ |
yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā || 4-57-2||

RMY 4-57-3

वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये ।
न हि मे शक्तिरद्यास्ति भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥ ४-५७-३॥
vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye |
na hi me śaktiradyāsti bhrāturvairavimokṣaṇe || 4-57-3||

RMY 4-57-4

पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ ४-५७-४॥
purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau |
ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam || 4-57-4||

RMY 4-57-5

आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम् ।
मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुरवसीदति ॥ ४-५७-५॥
āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam |
madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyuravasīdati || 4-57-5||

RMY 4-57-6

तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् ।
पक्षाभ्यं छादयामास स्नेहात्परमविह्वलम् ॥ ४-५७-६॥
tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam |
pakṣābhyaṃ chādayāmāsa snehātparamavihvalam || 4-57-6||

RMY 4-57-7

निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरोत्तमाः ।
अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥ ४-५७-७॥
nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye'haṃ vānarottamāḥ |
ahamasminvasanbhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye || 4-57-7||

RMY 4-57-8

जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा संपातिना तदा ।
युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥ ४-५७-८॥
jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā saṃpātinā tadā |
yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadastadā || 4-57-8||

RMY 4-57-9

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया ।
आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥ ४-५७-९॥
jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā |
ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 4-57-9||

RMY 4-57-10

अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम् ।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ ४-५७-१०॥
adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ || 4-57-10||

RMY 4-57-11

ततोऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः ।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान्संप्रहर्षयन् ॥ ४-५७-११॥
tato'bravīnmahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ |
ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarānsaṃpraharṣayan || 4-57-11||

RMY 4-57-12

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः ।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥ ४-५७-१२॥
nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ |
vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam || 4-57-12||

RMY 4-57-13

जानामि वारुणाल्लोकान्विष्णोस्त्रैविक्रमानपि ।
देवासुरविमर्दांश्च अमृतस्य च मन्थनम् ॥ ४-५७-१३॥
jānāmi vāruṇāllokānviṣṇostraivikramānapi |
devāsuravimardāṃśca amṛtasya ca manthanam || 4-57-13||

RMY 4-57-14

रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया ।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥ ४-५७-१४॥
rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā |
jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama || 4-57-14||

RMY 4-57-15

तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ४-५७-१५॥
taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā || 4-57-15||

RMY 4-57-16

क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी ।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥ ४-५७-१६॥
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī |
bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī || 4-57-16||

RMY 4-57-17

सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् ।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥ ४-५७-१७॥
sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam |
asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude || 4-57-17||

RMY 4-57-18

तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् ।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥ ४-५७-१८॥
tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt |
śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 4-57-18||

RMY 4-57-19

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राकसः ॥ ४-५७-१९॥
putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca |
adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākasaḥ || 4-57-19||

RMY 4-57-20

इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शतयोजने ।
तस्मिँल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ४-५७-२०॥
ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śatayojane |
tasmi~llaṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā || 4-57-20||

RMY 4-57-21

तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी ।
रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ४-५७-२१॥
tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī |
rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 4-57-21||

RMY 4-57-22

जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ।
लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ॥ ४-५७-२२॥
janakasyātmajāṃ rājñastasyāṃ drakṣyatha maithilīm |
laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ || 4-57-22||

RMY 4-57-23

संप्राप्य सागरस्यान्तं संपूर्णं शतयोजनम् ।
आसाद्य दक्षिणं कूलं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ॥ ४-५७-२३॥
saṃprāpya sāgarasyāntaṃ saṃpūrṇaṃ śatayojanam |
āsādya dakṣiṇaṃ kūlaṃ tato drakṣyatha rāvaṇam || 4-57-23||

RMY 4-57-24

तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः ।
ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ॥ ४-५७-२४॥
tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha || 4-57-24||

RMY 4-57-25

आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः ।
द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः ॥ ४-५७-२५॥
ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ |
dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ || 4-57-25||

RMY 4-57-26

भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह ।
श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ॥ ४-५७-२६॥
bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraiḥ saha |
śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam || 4-57-26||

RMY 4-57-27

बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् ।
षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा ।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥ ४-५७-२७॥
balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām |
ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā |
vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ || 4-57-27||

RMY 4-57-28

गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशनाः ।
इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ॥ ४-५७-२८॥
garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśanāḥ |
ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā || 4-57-28||

RMY 4-57-29

अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा ।
तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः ।
आयोजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः ॥ ४-५७-२९॥
asmākamapi sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā |
tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ |
āyojanaśatātsāgrādvayaṃ paśyāma nityaśaḥ || 4-57-29||

RMY 4-57-30

अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसार्गेण च दूरतः ।
विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥ ४-५७-३०॥
asmākaṃ vihitā vṛttirnisārgeṇa ca dūrataḥ |
vihitā pādamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām || 4-57-30||

RMY 4-57-31

उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः ।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥ ४-५७-३१॥
upāyo dṛśyatāṃ kaścillaṅghane lavaṇāmbhasaḥ |
abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha || 4-57-31||

RMY 4-57-32

समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् ।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥ ४-५७-३२॥
samudraṃ netumicchāmi bhavadbhirvaruṇālayam |
pradāsyāmyudakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ || 4-57-32||

RMY 4-57-33

ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः ।
निर्दग्धपक्षं संपातिं वानराः सुमहौजसः ॥ ४-५७-३३॥
tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīre nadanadīpateḥ |
nirdagdhapakṣaṃ saṃpātiṃ vānarāḥ sumahaujasaḥ || 4-57-33||

RMY 4-57-34

पुनः प्रत्यानयित्वा वै तं देशं पतगेश्वरम् ।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥ ४-५७-३४॥
punaḥ pratyānayitvā vai taṃ deśaṃ patageśvaram |
babhūvurvānarā hṛṣṭāḥ pravṛttimupalabhya te || 4-57-34||

Sarga: 58/66 (29)

RMY 4-58-1

ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम् ।
निशम्य वदतो हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः ॥ ४-५८-१॥
tatastadamṛtāsvādaṃ gṛdhrarājena bhāṣitam |
niśamya vadato hṛṣṭāste vacaḥ plavagarṣabhāḥ || 4-58-1||

RMY 4-58-2

जाम्बवान्वै हरिश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः ।
भूतलात्सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत् ॥ ४-५८-२॥
jāmbavānvai hariśreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṃgamaiḥ |
bhūtalātsahasotthāya gṛdhrarājānamabravīt || 4-58-2||

RMY 4-58-3

क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् ।
तदाख्यातु भवान्सर्वं गतिर्भव वनौकसाम् ॥ ४-५८-३॥
kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm |
tadākhyātu bhavānsarvaṃ gatirbhava vanaukasām || 4-58-3||

RMY 4-58-4

को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम् ।
स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम् ॥ ४-५८-४॥
ko dāśarathibāṇānāṃ vajraveganipātinām |
svayaṃ lakṣmaṇamuktānāṃ na cintayati vikramam || 4-58-4||

RMY 4-58-5

स हरीन्प्रीतिसंयुक्तान्सीता श्रुतिसमाहितान् ।
पुनराश्वासयन्प्रीत इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-५८-५॥
sa harīnprītisaṃyuktānsītā śrutisamāhitān |
punarāśvāsayanprīta idaṃ vacanamabravīt || 4-58-5||

RMY 4-58-6

श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम् ।
येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना ॥ ४-५८-६॥
śrūyatāmiha vaidehyā yathā me haraṇaṃ śrutam |
yena cāpi mamākhyātaṃ yatra cāyatalocanā || 4-58-6||

RMY 4-58-7

अहमस्मिन्गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते ।
चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः ॥ ४-५८-७॥
ahamasmingirau durge bahuyojanamāyate |
cirānnipatito vṛddhaḥ kṣīṇaprāṇaparākramaḥ || 4-58-7||

RMY 4-58-8

तं मामेवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः ।
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः ॥ ४-५८-८॥
taṃ māmevaṃgataṃ putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ |
āhāreṇa yathākālaṃ bibharti patatāṃ varaḥ || 4-58-8||

RMY 4-58-9

तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजंगमाः ।
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम् ॥ ४-५८-९॥
tīkṣṇakāmāstu gandharvāstīkṣṇakopā bhujaṃgamāḥ |
mṛgāṇāṃ tu bhayaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇakṣudhā vayam || 4-58-9||

RMY 4-58-10

स कदाचित्क्षुधार्तस्य मम चाहारकाङ्क्षिणः ।
गतसूर्योऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः ॥ ४-५८-१०॥
sa kadācitkṣudhārtasya mama cāhārakāṅkṣiṇaḥ |
gatasūryo'hani prāpto mama putro hyanāmiṣaḥ || 4-58-10||

RMY 4-58-11

स मया वृद्धभावाच्च कोपाच्च परिभर्त्सितः ।
क्षुत्पिपासा परीतेन कुमारः पततां वरः ॥ ४-५८-११॥
sa mayā vṛddhabhāvācca kopācca paribhartsitaḥ |
kṣutpipāsā parītena kumāraḥ patatāṃ varaḥ || 4-58-11||

RMY 4-58-12

स ममाहारसंरोधात्पीडितः प्रीतिवर्धनः ।
अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-५८-१२॥
sa mamāhārasaṃrodhātpīḍitaḥ prītivardhanaḥ |
anumānya yathātattvamidaṃ vacanamabravīt || 4-58-12||

RMY 4-58-13

अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः ।
महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य च समास्थितः ॥ ४-५८-१३॥
ahaṃ tāta yathākālamāmiṣārthī khamāplutaḥ |
mahendrasya girerdvāramāvṛtya ca samāsthitaḥ || 4-58-13||

RMY 4-58-14

तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम् ।
पन्थानमेकोऽध्यवसं संनिरोद्धुमवाङ्मुखः ॥ ४-५८-१४॥
tatra sattvasahasrāṇāṃ sāgarāntaracāriṇām |
panthānameko'dhyavasaṃ saṃniroddhumavāṅmukhaḥ || 4-58-14||

RMY 4-58-15

तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम् ।
स्त्रियमादाय गच्छन्वै भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥ ४-५८-१५॥
tatra kaścinmayā dṛṣṭaḥ sūryodayasamaprabhām |
striyamādāya gacchanvai bhinnāñjanacayopamaḥ || 4-58-15||

RMY 4-58-16

सोऽहमभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः ।
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमभियाचितः ॥ ४-५८-१६॥
so'hamabhyavahārārthī tau dṛṣṭvā kṛtaniścayaḥ |
tena sāmnā vinītena panthānamabhiyācitaḥ || 4-58-16||

RMY 4-58-17

न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्वचित् ।
नीचेष्वपि जनः कश्चित्किमङ्ग बत मद्विधः ॥ ४-५८-१७॥
na hi sāmopapannānāṃ prahartā vidyate kvacit |
nīceṣvapi janaḥ kaścitkimaṅga bata madvidhaḥ || 4-58-17||

RMY 4-58-18

स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्निव वेगतः ।
अथाहं खे चरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः ॥ ४-५८-१८॥
sa yātastejasā vyoma saṃkṣipanniva vegataḥ |
athāhaṃ khe carairbhūtairabhigamya sabhājitaḥ || 4-58-18||

RMY 4-58-19

दिष्ट्या जीवसि तातेति अब्रुवन्मां महर्षयः ।
कथंचित्सकलत्रोऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम् ॥ ४-५८-१९॥
diṣṭyā jīvasi tāteti abruvanmāṃ maharṣayaḥ |
kathaṃcitsakalatro'sau gataste svastyasaṃśayam || 4-58-19||

RMY 4-58-20

एवमुक्तस्ततोऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः ।
स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः ॥ ४-५८-२०॥
evamuktastato'haṃ taiḥ siddhaiḥ paramaśobhanaiḥ |
sa ca me rāvaṇo rājā rakṣasāṃ prativeditaḥ || 4-58-20||

RMY 4-58-21

हरन्दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम् ।
भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम् ॥ ४-५८-२१॥
harandāśaratherbhāryāṃ rāmasya janakātmajām |
bhraṣṭābharaṇakauśeyāṃ śokavegaparājitām || 4-58-21||

RMY 4-58-22

रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम् ।
एष कालात्ययस्तावदिति वाक्यविदां वरः ॥ ४-५८-२२॥
rāmalakṣmaṇayornāma krośantīṃ muktamūrdhajām |
eṣa kālātyayastāvaditi vākyavidāṃ varaḥ || 4-58-22||

RMY 4-58-23

एतमर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् ।
तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर्नासीत्काचित्पराक्रमे ॥ ४-५८-२३॥
etamarthaṃ samagraṃ me supārśvaḥ pratyavedayat |
tacchrutvāpi hi me buddhirnāsītkācitparākrame || 4-58-23||

RMY 4-58-24

अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किंचिदुपक्रमेत् ।
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना ॥ ४-५८-२४॥
apakṣo hi kathaṃ pakṣī karma kiṃcidupakramet |
yattu śakyaṃ mayā kartuṃ vāgbuddhiguṇavartinā || 4-58-24||

RMY 4-58-25

श्रूयतां तत्प्रवक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम् ।
वाङ्मतिभ्यां हि सार्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः ।
यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः ॥ ४-५८-२५॥
śrūyatāṃ tatpravakṣyāmi bhavatāṃ pauruṣāśrayam |
vāṅmatibhyāṃ hi sārveṣāṃ kariṣyāmi priyaṃ hi vaḥ |
yaddhi dāśaratheḥ kāryaṃ mama tannātra saṃśayaḥ || 4-58-25||

RMY 4-58-26

ते भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः ।
सहिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः ॥ ४-५८-२६॥
te bhavanto matiśreṣṭhā balavanto manasvinaḥ |
sahitāḥ kapirājena devairapi durāsadāḥ || 4-58-26||

RMY 4-58-27

रामलक्ष्मणबाणाश्च निशिताः कङ्कपत्रिणः ।
त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे ॥ ४-५८-२७॥
rāmalakṣmaṇabāṇāśca niśitāḥ kaṅkapatriṇaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptāstrāṇanigrahe || 4-58-27||

RMY 4-58-28

कामं खलु दशग्रीवस्तेजोबलसमन्वितः ।
भवतां तु समर्थानां न किंचिदपि दुष्करम् ॥ ४-५८-२८॥
kāmaṃ khalu daśagrīvastejobalasamanvitaḥ |
bhavatāṃ tu samarthānāṃ na kiṃcidapi duṣkaram || 4-58-28||

RMY 4-58-29

तदलं कालसंगेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः ।
न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ४-५८-२९॥
tadalaṃ kālasaṃgena kriyatāṃ buddhiniścayaḥ |
na hi karmasu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 4-58-29||

Sarga: 59/66 (21)

RMY 4-59-1

ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः ।
उपविष्टा गिरौ दुर्गे परिवार्य समन्ततः ॥ ४-५९-१॥
tataḥ kṛtodakaṃ snātaṃ taṃ gṛdhraṃ hariyūthapāḥ |
upaviṣṭā girau durge parivārya samantataḥ || 4-59-1||

RMY 4-59-2

तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम् ।
जनितप्रत्ययो हर्षात्संपातिः पुनरब्रवीत् ॥ ४-५९-२॥
tamaṅgadamupāsīnaṃ taiḥ sarvairharibhirvṛtam |
janitapratyayo harṣātsaṃpātiḥ punarabravīt || 4-59-2||

RMY 4-59-3

कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम ।
तत्त्वं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ॥ ४-५९-३॥
kṛtvā niḥśabdamekāgrāḥ śṛṇvantu harayo mama |
tattvaṃ saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm || 4-59-3||

RMY 4-59-4

अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरा वने ।
सूर्यातपपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥ ४-५९-४॥
asya vindhyasya śikhare patito'smi purā vane |
sūryātapaparītāṅgo nirdagdhaḥ sūryaraśmibhiḥ || 4-59-4||

RMY 4-59-5

लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद्विवशो विह्वलन्निव ।
वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किंचन ॥ ४-५९-५॥
labdhasaṃjñastu ṣaḍrātrādvivaśo vihvalanniva |
vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā nābhijānāmi kiṃcana || 4-59-5||

RMY 4-59-6

ततस्तु सागराञ्शैलान्नदीः सर्वाः सरांसि च ।
वनान्यटविदेशांश्च समीक्ष्य मतिरागमत् ॥ ४-५९-६॥
tatastu sāgarāñśailānnadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca |
vanānyaṭavideśāṃśca samīkṣya matirāgamat || 4-59-6||

RMY 4-59-7

हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरान्तरकूटवान् ।
दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः ॥ ४-५९-७॥
hṛṣṭapakṣigaṇākīrṇaḥ kandarāntarakūṭavān |
dakṣiṇasyodadhestīre vindhyo'yamiti niścitaḥ || 4-59-7||

RMY 4-59-8

आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम् ।
ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाभवत् ॥ ४-५९-८॥
āsīccātrāśramaṃ puṇyaṃ surairapi supūjitam |
ṛṣirniśākaro nāma yasminnugratapābhavat || 4-59-8||

RMY 4-59-9

अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा विना ।
वसतो मम धर्मज्ञाः स्वर्गते तु निशाकरे ॥ ४-५९-९॥
aṣṭau varṣasahasrāṇi tenāsminnṛṣiṇā vinā |
vasato mama dharmajñāḥ svargate tu niśākare || 4-59-9||

RMY 4-59-10

अवतीर्य च विन्ध्याग्रात्कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः ।
तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः ॥ ४-५९-१०॥
avatīrya ca vindhyāgrātkṛcchreṇa viṣamācchanaiḥ |
tīkṣṇadarbhāṃ vasumatīṃ duḥkhena punarāgataḥ || 4-59-10||

RMY 4-59-11

तमृषिं द्रष्टु कामोऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् ।
जटायुषा मया चैव बहुशोऽभिगतो हि सः ॥ ४-५९-११॥
tamṛṣiṃ draṣṭu kāmo'smi duḥkhenābhyāgato bhṛśam |
jaṭāyuṣā mayā caiva bahuśo'bhigato hi saḥ || 4-59-11||

RMY 4-59-12

तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः ।
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदफलो वा न दृश्यते ॥ ४-५९-१२॥
tasyāśramapadābhyāśe vavurvātāḥ sugandhinaḥ |
vṛkṣo nāpuṣpitaḥ kaścidaphalo vā na dṛśyate || 4-59-12||

RMY 4-59-13

उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम् ॥ ४-५९-१३॥
upetya cāśramaṃ puṇyaṃ vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
draṣṭukāmaḥ pratīkṣe ca bhagavantaṃ niśākaram || 4-59-13||

RMY 4-59-14

अथापश्यमदूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसं ।
कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम् ॥ ४-५९-१४॥
athāpaśyamadūrasthamṛṣiṃ jvalitatejasaṃ |
kṛtābhiṣekaṃ durdharṣamupāvṛttamudaṅmukham || 4-59-14||

RMY 4-59-15

तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नागाः सरीसृपाः ।
परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा ॥ ४-५९-१५॥
tamṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nāgāḥ sarīsṛpāḥ |
parivāryopagacchanti dātāraṃ prāṇino yathā || 4-59-15||

RMY 4-59-16

ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः ।
प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम् ॥ ४-५९-१६॥
tataḥ prāptamṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ |
praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam || 4-59-16||

RMY 4-59-17

ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः ।
मुहूर्तमात्रान्निष्क्रम्य ततः कार्यमपृच्छत ॥ ४-५९-१७॥
ṛṣistu dṛṣṭvā māṃ tuṣṭaḥ praviṣṭaścāśramaṃ punaḥ |
muhūrtamātrānniṣkramya tataḥ kāryamapṛcchata || 4-59-17||

RMY 4-59-18

सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोंणां ते नावगम्यते ।
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ त्वक्चैव व्रणिता तव ॥ ४-५९-१८॥
saumya vaikalyatāṃ dṛṣṭvā roṃṇāṃ te nāvagamyate |
agnidagdhāvimau pakṣau tvakcaiva vraṇitā tava || 4-59-18||

RMY 4-59-19

द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे ।
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥ ४-५९-१९॥
dvau gṛdhrau dṛṣṭapūrvau me mātariśvasamau jave |
gṛdhrāṇāṃ caiva rājānau bhrātarau kāmarūpiṇau || 4-59-19||

RMY 4-59-20

ज्येष्ठस्त्वं तु च संपातिर्जटायुरनुजस्तव ।
मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम ॥ ४-५९-२०॥
jyeṣṭhastvaṃ tu ca saṃpātirjaṭāyuranujastava |
mānuṣaṃ rūpamāsthāya gṛhṇītāṃ caraṇau mama || 4-59-20||

RMY 4-59-21

किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् ।
दण्डो वायं धृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ४-५९-२१॥
kiṃ te vyādhisamutthānaṃ pakṣayoḥ patanaṃ katham |
daṇḍo vāyaṃ dhṛtaḥ kena sarvamākhyāhi pṛcchataḥ || 4-59-21||

Sarga: 60/66 (16)

RMY 4-60-1

ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं साहसात्कृतम् ।
आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥ ४-६०-१॥
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sāhasātkṛtam |
ācacakṣe muneḥ sarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 4-60-1||

RMY 4-60-2

भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया चाकुलेन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥ ४-६०-२॥
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā cākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 4-60-2||

RMY 4-60-3

अहं चैव जटायुश्च संघर्षाद्दर्पमोहितौ ।
आकाशं पतितौ वीरौ जिघासन्तौ पराक्रमम् ॥ ४-६०-३॥
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṃgharṣāddarpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jighāsantau parākramam || 4-60-3||

RMY 4-60-4

कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् ।
रविः स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम् ॥ ४-६०-४॥
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
raviḥ syādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4-60-4||

RMY 4-60-5

अथावां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले ।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक् ॥ ४-६०-५॥
athāvāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 4-60-5||

RMY 4-60-6

क्वचिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुव ।
गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥ ४-६०-६॥
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruva |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 4-60-6||

RMY 4-60-7

तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमास्थितौ ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसंस्थितम् ॥ ४-६०-७॥
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāsthitau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasaṃsthitam || 4-60-7||

RMY 4-60-8

उपलैरिव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः ।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा ॥ ४-६०-८॥
upalairiva saṃchannā dṛśyate bhūḥ śiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasuṃdharā || 4-60-8||

RMY 4-60-9

हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः ।
भूतले संप्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥ ४-६०-९॥
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale saṃprakāśante nāgā iva jalāśaye || 4-60-9||

RMY 4-60-10

तीव्रस्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदावयोः ।
समाविशत मोहश्च मोहान्मूर्छा च दारुणा ॥ ४-६०-१०॥
tīvrasvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadāvayoḥ |
samāviśata mohaśca mohānmūrchā ca dāruṇā || 4-60-10||

RMY 4-60-11

न दिग्विज्ञायते याम्या नागेन्या न च वारुणी ।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥ ४-६०-११॥
na digvijñāyate yāmyā nāgenyā na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 4-60-11||

RMY 4-60-12

यत्नेन महता भूयो रविः समवलोकितः ।
तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ ४-६०-१२॥
yatnena mahatā bhūyo raviḥ samavalokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 4-60-12||

RMY 4-60-13

जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः ।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम् ॥ ४-६०-१३॥
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 4-60-13||

RMY 4-60-14

पक्षिभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यत ।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम् ॥ ४-६०-१४॥
pakṣibhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyata |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 4-60-14||

RMY 4-60-15

आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् ।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥ ४-६०-१५॥
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 4-60-15||

RMY 4-60-16

राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गिरेः ॥ ४-६०-१६॥
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgireḥ || 4-60-16||

Sarga: 61/66 (15)

RMY 4-61-1

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठमरुदं दुःखितो भृशम् ।
अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४-६१-१॥
evamuktvā muniśreṣṭhamarudaṃ duḥkhito bhṛśam |
atha dhyātvā muhūrtaṃ tu bhagavānidamabravīt || 4-61-1||

RMY 4-61-2

पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः ।
चक्षुषी चैव प्राणाश्च विक्रमश्च बलं च ते ॥ ४-६१-२॥
pakṣau ca te prapakṣau ca punaranyau bhaviṣyataḥ |
cakṣuṣī caiva prāṇāśca vikramaśca balaṃ ca te || 4-61-2||

RMY 4-61-3

पुराणे सुमहत्कार्यं भविष्यं हि मया श्रुतम् ।
दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम ॥ ४-६१-३॥
purāṇe sumahatkāryaṃ bhaviṣyaṃ hi mayā śrutam |
dṛṣṭaṃ me tapasā caiva śrutvā ca viditaṃ mama || 4-61-3||

RMY 4-61-4

राजा दशरथो नाम कश्चिदिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तस्य पुत्रो महातेजा रामो नाम भविष्यति ॥ ४-६१-४॥
rājā daśaratho nāma kaścidikṣvākunandanaḥ |
tasya putro mahātejā rāmo nāma bhaviṣyati || 4-61-4||

RMY 4-61-5

अरण्यं च सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन गमिष्यति ।
तस्मिन्नर्थे नियुक्तः सन्पित्रा सत्यपराक्रमः ॥ ४-६१-५॥
araṇyaṃ ca saha bhrātrā lakṣmaṇena gamiṣyati |
tasminnarthe niyuktaḥ sanpitrā satyaparākramaḥ || 4-61-5||

RMY 4-61-6

नैरृतो रावणो नाम तस्या भार्यां हरिष्यति ।
राक्षसेन्द्रो जनस्थानादवध्यः सुरदानवैः ॥ ४-६१-६॥
nairṛto rāvaṇo nāma tasyā bhāryāṃ hariṣyati |
rākṣasendro janasthānādavadhyaḥ suradānavaiḥ || 4-61-6||

RMY 4-61-7

सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यैर्भोज्यैश्च मैथिली ।
न भोक्ष्यति महाभागा दुःखमग्ना यशस्विनी ॥ ४-६१-७॥
sā ca kāmaiḥ pralobhyantī bhakṣyairbhojyaiśca maithilī |
na bhokṣyati mahābhāgā duḥkhamagnā yaśasvinī || 4-61-7||

RMY 4-61-8

परमान्नं तु वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वासवः ।
यदन्नममृतप्रख्यं सुराणामपि दुर्लभम् ॥ ४-६१-८॥
paramānnaṃ tu vaidehyā jñātvā dāsyati vāsavaḥ |
yadannamamṛtaprakhyaṃ surāṇāmapi durlabham || 4-61-8||

RMY 4-61-9

तदन्नं मैथिली प्राप्य विज्ञायेन्द्रादिदं त्विति ।
अग्रमुद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति ॥ ४-६१-९॥
tadannaṃ maithilī prāpya vijñāyendrādidaṃ tviti |
agramuddhṛtya rāmāya bhūtale nirvapiṣyati || 4-61-9||

RMY 4-61-10

यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणेन सह प्रभुः ।
देवत्वं गतयोर्वापि तयोरन्नमिदं त्विति ॥ ४-६१-१०॥
yadi jīvati me bhartā lakṣmaṇena saha prabhuḥ |
devatvaṃ gatayorvāpi tayorannamidaṃ tviti || 4-61-10||

RMY 4-61-11

एष्यन्त्यन्वेषकास्तस्या रामदूताः प्लवंगमाः ।
आख्येया राममहिषी त्वया तेभ्यो विहंगम ॥ ४-६१-११॥
eṣyantyanveṣakāstasyā rāmadūtāḥ plavaṃgamāḥ |
ākhyeyā rāmamahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama || 4-61-11||

RMY 4-61-12

सर्वथा तु न गन्तव्यमीदृशः क्व गमिष्यसि ।
देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ ४-६१-१२॥
sarvathā tu na gantavyamīdṛśaḥ kva gamiṣyasi |
deśakālau pratīkṣasva pakṣau tvaṃ pratipatsyase || 4-61-12||

RMY 4-61-13

उत्सहेयमहं कर्तुमद्यैव त्वां सपक्षकम् ।
इहस्थस्त्वं तु लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि ॥ ४-६१-१३॥
utsaheyamahaṃ kartumadyaiva tvāṃ sapakṣakam |
ihasthastvaṃ tu lokānāṃ hitaṃ kāryaṃ kariṣyasi || 4-61-13||

RMY 4-61-14

त्वयापि खलु तत्कार्यं तयोश्च नृपपुत्रयोः ।
ब्राह्मणानां सुराणां च मुनीनां वासवस्य च ॥ ४-६१-१४॥
tvayāpi khalu tatkāryaṃ tayośca nṛpaputrayoḥ |
brāhmaṇānāṃ surāṇāṃ ca munīnāṃ vāsavasya ca || 4-61-14||

RMY 4-61-15

इच्छाम्यहमपि द्रष्टुं भ्रातरु रामलक्ष्मणौ ।
नेच्छे चिरं धारयितुं प्राणांस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ४-६१-१५॥
icchāmyahamapi draṣṭuṃ bhrātaru rāmalakṣmaṇau |
necche ciraṃ dhārayituṃ prāṇāṃstyakṣye kalevaram || 4-61-15||

Sarga: 62/66 (15)

RMY 4-62-1

एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः ।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वमाश्रमम् ॥ ४-६२-१॥
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭaḥ sa svamāśramam || 4-62-1||

RMY 4-62-2

कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ ४-६२-२॥
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiḥ śanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 4-62-2||

RMY 4-62-3

अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ ४-६२-३॥
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 4-62-3||

RMY 4-62-4

महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे ।
मां निर्दहति संतापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ४-६२-४॥
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati saṃtāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4-62-4||

RMY 4-62-5

उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनि वाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणसंरक्षणाय तु ।
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ॥ ४-६२-५॥
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ muni vākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇasaṃrakṣaṇāya tu |
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ || 4-62-5||

RMY 4-62-6

बुध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ।
पुत्रः संतर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ॥ ४-६२-६॥
budhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
putraḥ saṃtarjito vāgbhirna trātā maithilī katham || 4-62-6||

RMY 4-62-7

तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीता विनाकृतौ ।
न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ॥ ४-६२-७॥
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītā vinākṛtau |
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam || 4-62-7||

RMY 4-62-8

तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य संपातेर्वानरैः सह ।
उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ॥ ४-६२-८॥
tasya tvevaṃ bruvāṇasya saṃpātervānaraiḥ saha |
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām || 4-62-8||

RMY 4-62-9

स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ॥ ४-६२-९॥
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt || 4-62-9||

RMY 4-62-10

निशाकरस्य महर्षेः प्रभावादमितात्मनः ।
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुत्थितौ ॥ ४-६२-१०॥
niśākarasya maharṣeḥ prabhāvādamitātmanaḥ |
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarutthitau || 4-62-10||

RMY 4-62-11

यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः ।
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ॥ ४-६२-११॥
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ |
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca || 4-62-11||

RMY 4-62-12

सर्वथा क्रियतां यत्नः सीतामधिगमिष्यथ ।
पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्यय कारकः ॥ ४-६२-१२॥
sarvathā kriyatāṃ yatnaḥ sītāmadhigamiṣyatha |
pakṣalābho mamāyaṃ vaḥ siddhipratyaya kārakaḥ || 4-62-12||

RMY 4-62-13

इत्युक्त्वा तान्हरीन्सर्वान्संपातिः पततां वरः ।
उत्पपात गिरेः शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ॥ ४-६२-१३॥
ityuktvā tānharīnsarvānsaṃpātiḥ patatāṃ varaḥ |
utpapāta gireḥ śṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim || 4-62-13||

RMY 4-62-14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिसंहृष्टमानसाः ।
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥ ४-६२-१४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā prītisaṃhṛṣṭamānasāḥ |
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ || 4-62-14||

RMY 4-62-15

अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्ध पौरुषाः ।
अभिजिदभिमुखां दिशं ययुर्जनकसुता परिमार्गणोन्मुखाः ॥ ४-६२-१५॥
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdha pauruṣāḥ |
abhijidabhimukhāṃ diśaṃ yayurjanakasutā parimārgaṇonmukhāḥ || 4-62-15||

Sarga: 63/66 (24)

RMY 4-63-1

आख्याता गृध्रराजेन समुत्पत्य प्लवंगमाः ।
संगताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुः सिंहविक्रमाः ॥ ४-६३-१॥
ākhyātā gṛdhrarājena samutpatya plavaṃgamāḥ |
saṃgatāḥ prītisaṃyuktā vineduḥ siṃhavikramāḥ || 4-63-1||

RMY 4-63-2

संपातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् ।
हृष्टाः सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ४-६३-२॥
saṃpātervacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam |
hṛṣṭāḥ sāgaramājagmuḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 4-63-2||

RMY 4-63-3

अभिक्रम्य तु तं देशं ददृशुर्भीमविक्रमाः ।
कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बमिव स्थितम् ॥ ४-६३-३॥
abhikramya tu taṃ deśaṃ dadṛśurbhīmavikramāḥ |
kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbamiva sthitam || 4-63-3||

RMY 4-63-4

दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम् ।
संनिवेशं ततश्चक्रुः सहिता वानरोत्तमाः ॥ ४-६३-४॥
dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam |
saṃniveśaṃ tataścakruḥ sahitā vānarottamāḥ || 4-63-4||

RMY 4-63-5

सत्त्वैर्महद्भिर्विकृतैः क्रीडद्भिर्विविधैर्जले ।
व्यात्तास्यैः सुमहाकायैरूर्मिभिश्च समाकुलम् ॥ ४-६३-५॥
sattvairmahadbhirvikṛtaiḥ krīḍadbhirvividhairjale |
vyāttāsyaiḥ sumahākāyairūrmibhiśca samākulam || 4-63-5||

RMY 4-63-6

प्रसुप्तमिव चान्यत्र क्रीडन्तमिव चान्यतः ।
क्वचित्पर्वतमात्रैश्च जलराशिभिरावृतम् ॥ ४-६३-६॥
prasuptamiva cānyatra krīḍantamiva cānyataḥ |
kvacitparvatamātraiśca jalarāśibhirāvṛtam || 4-63-6||

RMY 4-63-7

संकुलं दानवेन्द्रैश्च पातालतलवासिभिः ।
रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः ॥ ४-६३-७॥
saṃkulaṃ dānavendraiśca pātālatalavāsibhiḥ |
romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ || 4-63-7||

RMY 4-63-8

आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः ।
विषेदुः सहसा सर्वे कथं कार्यमिति ब्रुवन् ॥ ४-६३-८॥
ākāśamiva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣya vānarāḥ |
viṣeduḥ sahasā sarve kathaṃ kāryamiti bruvan || 4-63-8||

RMY 4-63-9

विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात् ।
आश्वासयामास हरीन्भयार्तान्हरिसत्तमः ॥ ४-६३-९॥
viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt |
āśvāsayāmāsa harīnbhayārtānharisattamaḥ || 4-63-9||

RMY 4-63-10

न निषादेन नः कार्यं विषादो दोषवत्तरः ।
विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ ४-६३-१०॥
na niṣādena naḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattaraḥ |
viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ || 4-63-10||

RMY 4-63-11

विषादोऽयं प्रसहते विक्रमे पर्युपस्थिते ।
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिध्यति ॥ ४-६३-११॥
viṣādo'yaṃ prasahate vikrame paryupasthite |
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na sidhyati || 4-63-11||

RMY 4-63-12

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामङ्गदो वानरैः सह ।
हरिवृद्धैः समागम्य पुनर्मन्त्रममन्त्रयत् ॥ ४-६३-१२॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmaṅgado vānaraiḥ saha |
harivṛddhaiḥ samāgamya punarmantramamantrayat || 4-63-12||

RMY 4-63-13

सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ ।
वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता ॥ ४-६३-१३॥
sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau |
vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā || 4-63-13||

RMY 4-63-14

कोऽन्यस्तां वानरीं सेनां शक्तः स्तम्भयितुं भवेत् ।
अन्यत्र वालितनयादन्यत्र च हनूमतः ॥ ४-६३-१४॥
ko'nyastāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥ stambhayituṃ bhavet |
anyatra vālitanayādanyatra ca hanūmataḥ || 4-63-14||

RMY 4-63-15

ततस्तान्हरिवृद्धांश्च तच्च सैन्यमरिंदमः ।
अनुमान्याङ्गदः श्रीमान्वाक्यमर्थवदब्रवीत् ॥ ४-६३-१५॥
tatastānharivṛddhāṃśca tacca sainyamariṃdamaḥ |
anumānyāṅgadaḥ śrīmānvākyamarthavadabravīt || 4-63-15||

RMY 4-63-16

क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम् ।
कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसंधमरिंदमम् ॥ ४-६३-१६॥
ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram |
kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasaṃdhamariṃdamam || 4-63-16||

RMY 4-63-17

को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवंगमाः ।
इमांश्च यूथपान्सर्वान्मोचयेत्को महाभयात् ॥ ४-६३-१७॥
ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṃgamāḥ |
imāṃśca yūthapānsarvānmocayetko mahābhayāt || 4-63-17||

RMY 4-63-18

कस्य प्रसादाद्दारांश्च पुत्रांश्चैव गृहाणि च ।
इतो निवृत्ताः पश्येम सिद्धार्थाः सुखिनो वयम् ॥ ४-६३-१८॥
kasya prasādāddārāṃśca putrāṃścaiva gṛhāṇi ca |
ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāḥ sukhino vayam || 4-63-18||

RMY 4-63-19

कस्य प्रसादाद्रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अभिगच्छेम संहृष्टाः सुग्रीवं च महाबलम् ॥ ४-६३-१९॥
kasya prasādādrāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abhigacchema saṃhṛṣṭāḥ sugrīvaṃ ca mahābalam || 4-63-19||

RMY 4-63-20

यदि कश्चित्समर्थो वः सागरप्लवने हरिः ।
स ददात्विह नः शीघ्रं पुण्यामभयदक्षिणाम् ॥ ४-६३-२०॥
yadi kaścitsamartho vaḥ sāgaraplavane hariḥ |
sa dadātviha naḥ śīghraṃ puṇyāmabhayadakṣiṇām || 4-63-20||

RMY 4-63-21

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित्किंचिदब्रवीत् ।
स्तिमितेवाभवत्सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी ॥ ४-६३-२१॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā na kaścitkiṃcidabravīt |
stimitevābhavatsarvā sā tatra harivāhinī || 4-63-21||

RMY 4-63-22

पुनरेवाङ्गदः प्राह तान्हरीन्हरिसत्तमः ।
सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः ॥ ४-६३-२२॥
punarevāṅgadaḥ prāha tānharīnharisattamaḥ |
sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ || 4-63-22||

RMY 4-63-23

व्यपदेश्य कुले जाताः पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः ।
न हि वो गमने संगः कदाचिदपि कस्यचित् ॥ ४-६३-२३॥
vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāścāpyabhīkṣṇaśaḥ |
na hi vo gamane saṃgaḥ kadācidapi kasyacit || 4-63-23||

RMY 4-63-24

ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिर्गमने प्लवगर्षभाः ॥ ४-६३-२४॥
bruvadhvaṃ yasya yā śaktirgamane plavagarṣabhāḥ || 4-63-24||

Sarga: 64/66 (35)

RMY 4-64-1

ततोऽङ्गदवचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
स्वं स्वं गतौ समुत्साहमाहुस्तत्र यथाक्रमम् ॥ ४-६४-१॥
tato'ṅgadavacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ |
svaṃ svaṃ gatau samutsāhamāhustatra yathākramam || 4-64-1||

RMY 4-64-2

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा ॥ ४-६४-२॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavāṃstathā || 4-64-2||

RMY 4-64-3

आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् ।
गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥ ४-६४-३॥
ābabhāṣe gajastatra plaveyaṃ daśayojanam |
gavākṣo yojanānyāha gamiṣyāmīti viṃśatim || 4-64-3||

RMY 4-64-4

गवयो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवंगमाः ॥ ४-६४-४॥
gavayo vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṃgamāḥ || 4-64-4||

RMY 4-64-5

शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां न संशयः ॥ ४-६४-५॥
śarabho vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
catvāriṃśadgamiṣyāmi yojanānāṃ na saṃśayaḥ || 4-64-5||

RMY 4-64-6

वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः ।
योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः ॥ ४-६४-६॥
vānarāṃstu mahātejā abravīdgandhamādanaḥ |
yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśattu na saṃśayaḥ || 4-64-6||

RMY 4-64-7

मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे ॥ ४-६४-७॥
maindastu vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭimahaṃ plavitumutsahe || 4-64-7||

RMY 4-64-8

ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत ।
गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम् ॥ ४-६४-८॥
tatastatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata |
gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatiṃ yojanānyaham || 4-64-8||

RMY 4-64-9

सुषेणस्तु हरिश्रेष्ठः प्रोक्तवान्कपिसत्तमान् ।
अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगर्षभाः ॥ ४-६४-९॥
suṣeṇastu hariśreṣṭhaḥ proktavānkapisattamān |
aśītiṃ yojanānāṃ tu plaveyaṃ plavagarṣabhāḥ || 4-64-9||

RMY 4-64-10

तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च ।
ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान्प्रत्यभाषत ॥ ४-६४-१०॥
teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃstānanumānya ca |
tato vṛddhatamasteṣāṃ jāmbavānpratyabhāṣata || 4-64-10||

RMY 4-64-11

पूर्वमस्माकमप्यासीत्कश्चिद्गतिपराक्रमः ।
ते वयं वयसः पारमनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम् ॥ ४-६४-११॥
pūrvamasmākamapyāsītkaścidgatiparākramaḥ |
te vayaṃ vayasaḥ pāramanuprāptāḥ sma sāmpratam || 4-64-11||

RMY 4-64-12

किं तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम् ।
यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ ॥ ४-६४-१२॥
kiṃ tu naivaṃ gate śakyamidaṃ kāryamupekṣitum |
yadarthaṃ kapirājaśca rāmaśca kṛtaniścayau || 4-64-12||

RMY 4-64-13

साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस्तां निबोधत ।
नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥ ४-६४-१३॥
sāmprataṃ kālabhedena yā gatistāṃ nibodhata |
navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ || 4-64-13||

RMY 4-64-14

तांश्च सर्वान्हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवान्पुनरब्रवीत् ।
न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः ॥ ४-६४-१४॥
tāṃśca sarvānhariśreṣṭhāñjāmbavānpunarabravīt |
na khalvetāvadevāsīdgamane me parākramaḥ || 4-64-14||

RMY 4-64-15

मया महाबलैश्चैव यज्ञे विष्णुः सनातनः ।
प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमः ॥ ४-६४-१५॥
mayā mahābalaiścaiva yajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ |
pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇastrivikramaḥ || 4-64-15||

RMY 4-64-16

स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः ।
यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परैः ॥ ४-६४-१६॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ |
yauvane ca tadāsīnme balamapratimaṃ paraiḥ || 4-64-16||

RMY 4-64-17

संप्रत्येतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्यहम् ।
नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥ ४-६४-१७॥
saṃpratyetāvatīṃ śaktiṃ gamane tarkayāmyaham |
naitāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati || 4-64-17||

RMY 4-64-18

अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा ।
अनुमान्य महाप्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥ ४-६४-१८॥
athottaramudārārthamabravīdaṅgadastadā |
anumānya mahāprājño jāmbavantaṃ mahākapim || 4-64-18||

RMY 4-64-19

अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत् ।
निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम् ॥ ४-६४-१९॥
ahametadgamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat |
nivartane tu me śaktiḥ syānna veti na niścitam || 4-64-19||

RMY 4-64-20

तमुवाच हरिश्रेष्ठो जाम्बवान्वाक्यकोविदः ।
ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम ॥ ४-६४-२०॥
tamuvāca hariśreṣṭho jāmbavānvākyakovidaḥ |
jñāyate gamane śaktistava haryṛkṣasattama || 4-64-20||

RMY 4-64-21

कामं शतसहस्रं वा न ह्येष विधिरुच्यते ।
योजनानां भवाञ्शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥ ४-६४-२१॥
kāmaṃ śatasahasraṃ vā na hyeṣa vidhirucyate |
yojanānāṃ bhavāñśakto gantuṃ pratinivartitum || 4-64-21||

RMY 4-64-22

न हि प्रेषयिता तत स्वामी प्रेष्यः कथंचन ।
भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥ ४-६४-२२॥
na hi preṣayitā tata svāmī preṣyaḥ kathaṃcana |
bhavatāyaṃ janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama || 4-64-22||

RMY 4-64-23

भवान्कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप ॥ ४-६४-२३॥
bhavānkalatramasmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
svāmī kalatraṃ sainyasya gatireṣā paraṃtapa || 4-64-23||

RMY 4-64-24

तस्मात्कलत्रवत्तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् ।
अपि चैतस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिंदम ॥ ४-६४-२४॥
tasmātkalatravattāta pratipālyaḥ sadā bhavān |
api caitasya kāryasya bhavānmūlamariṃdama || 4-64-24||

RMY 4-64-25

मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः ।
मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः पुष्पफलादयः ॥ ४-६४-२५॥
mūlamarthasya saṃrakṣyameṣa kāryavidāṃ nayaḥ |
mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ puṣpaphalādayaḥ || 4-64-25||

RMY 4-64-26

तद्भवानस्या कार्यस्य साधने सत्यविक्रमः ।
बुद्धिविक्रमसंपन्नो हेतुरत्र परंतपः ॥ ४-६४-२६॥
tadbhavānasyā kāryasya sādhane satyavikramaḥ |
buddhivikramasaṃpanno heturatra paraṃtapaḥ || 4-64-26||

RMY 4-64-27

गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम ।
भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने ॥ ४-६४-२७॥
guruśca guruputraśca tvaṃ hi naḥ kapisattama |
bhavantamāśritya vayaṃ samarthā hyarthasādhane || 4-64-27||

RMY 4-64-28

उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः ।
प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः ॥ ४-६४-२८॥
uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ |
pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnurathāṅgadaḥ || 4-64-28||

RMY 4-64-29

यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुंगवः ।
पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥ ४-६४-२९॥
yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṃgavaḥ |
punaḥ khalvidamasmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam || 4-64-29||

RMY 4-64-30

न ह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः ।
तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम् ॥ ४-६४-३०॥
na hyakṛtvā haripateḥ saṃdeśaṃ tasya dhīmataḥ |
tatrāpi gatvā prāṇānāṃ paśyāmi parirakṣaṇam || 4-64-30||

RMY 4-64-31

स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः ।
अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत् ॥ ४-६४-३१॥
sa hi prasāde cātyarthaṃ kope ca harirīśvaraḥ |
atītya tasya saṃdeśaṃ vināśo gamane bhavet || 4-64-31||

RMY 4-64-32

तद्यथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः ।
तद्भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति ॥ ४-६४-३२॥
tadyathā hyasya kāryasya na bhavatyanyathā gatiḥ |
tadbhavāneva dṛṣṭārthaḥ saṃcintayitumarhati || 4-64-32||

RMY 4-64-33

सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः ।
जाम्बवानुत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम् ॥ ४-६४-३३॥
so'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ |
jāmbavānuttaraṃ vākyaṃ provācedaṃ tato'ṅgadam || 4-64-33||

RMY 4-64-34

अस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित्परिहीयते ।
एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥ ४-६४-३४॥
asya te vīra kāryasya na kiṃcitparihīyate |
eṣa saṃcodayāmyenaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati || 4-64-34||

RMY 4-64-35

ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठमेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम् ।
संचोदयामास हरिप्रवीरो हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव ॥ ४-६४-३५॥
tataḥ pratītaṃ plavatāṃ variṣṭhamekāntamāśritya sukhopaviṣṭam |
saṃcodayāmāsa haripravīro haripravīraṃ hanumantameva || 4-64-35||

Sarga: 65/66 (36)

RMY 4-65-1

अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् ।
जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥ ४-६५-१॥
anekaśatasāhasrīṃ viṣaṇṇāṃ harivāhinīm |
jāmbavānsamudīkṣyaivaṃ hanumantamathābravīt || 4-65-1||

RMY 4-65-2

वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर ।
तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनुमन्किं न जल्पसि ॥ ४-६५-२॥
vīra vānaralokasya sarvaśāstravidāṃ vara |
tūṣṇīmekāntamāśritya hanumankiṃ na jalpasi || 4-65-2||

RMY 4-65-3

हनुमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ॥ ४-६५-३॥
hanumanharirājasya sugrīvasya samo hyasi |
rāmalakṣmaṇayoścāpi tejasā ca balena ca || 4-65-3||

RMY 4-65-4

अरिष्टनेमिनः पुत्रौ वैनतेयो महाबलः ।
गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥ ४-६५-४॥
ariṣṭaneminaḥ putrau vainateyo mahābalaḥ |
garutmāniva vikhyāta uttamaḥ sarvapakṣiṇām || 4-65-4||

RMY 4-65-5

बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः ।
भुजगानुद्धरन्पक्षी महावेगो महायशाः ॥ ४-६५-५॥
bahuśo hi mayā dṛṣṭaḥ sāgare sa mahābalaḥ |
bhujagānuddharanpakṣī mahāvego mahāyaśāḥ || 4-65-5||

RMY 4-65-6

पक्षयोर्यद्बलं तस्य तावद्भुजबलं तव ।
विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते ॥ ४-६५-६॥
pakṣayoryadbalaṃ tasya tāvadbhujabalaṃ tava |
vikramaścāpi vegaśca na te tenāpahīyate || 4-65-6||

RMY 4-65-7

बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिसत्तम ।
विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न बुध्यसे ॥ ४-६५-७॥
balaṃ buddhiśca tejaśca sattvaṃ ca harisattama |
viśiṣṭaṃ sarvabhūteṣu kimātmānaṃ na budhyase || 4-65-7||

RMY 4-65-8

अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला ।
अज्ञनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ ४-६५-८॥
apsarāpsarasāṃ śreṣṭhā vikhyātā puñjikasthalā |
ajñaneti parikhyātā patnī kesariṇo hareḥ || 4-65-8||

RMY 4-65-9

अभिशापादभूत्तात वानरी कामरूपिणी ।
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः ॥ ४-६५-९॥
abhiśāpādabhūttāta vānarī kāmarūpiṇī |
duhitā vānarendrasya kuñjarasya mahātmanaḥ || 4-65-9||

RMY 4-65-10

कपित्वे चारुसर्वाङ्गी कदाचित्कामरूपिणी ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा यौवनोत्तमशालिनी ॥ ४-६५-१०॥
kapitve cārusarvāṅgī kadācitkāmarūpiṇī |
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā yauvanottamaśālinī || 4-65-10||

RMY 4-65-11

अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे ।
विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी ॥ ४-६५-११॥
acaratparvatasyāgre prāvṛḍambudasaṃnibhe |
vicitramālyābharaṇā mahārhakṣaumavāsinī || 4-65-11||

RMY 4-65-12

तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् ।
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपहरच्छनैः ॥ ४-६५-१२॥
tasyā vastraṃ viśālākṣyāḥ pītaṃ raktadaśaṃ śubham |
sthitāyāḥ parvatasyāgre māruto'paharacchanaiḥ || 4-65-12||

RMY 4-65-13

स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥ ४-६५-१३॥
sa dadarśa tatastasyā vṛttāvūrū susaṃhatau |
stanau ca pīnau sahitau sujātaṃ cāru cānanam || 4-65-13||

RMY 4-65-14

तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम् ।
दृष्ट्वैव शुभसर्वाग्नीं पवनः काममोहितः ॥ ४-६५-१४॥
tāṃ viśālāyataśroṇīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm |
dṛṣṭvaiva śubhasarvāgnīṃ pavanaḥ kāmamohitaḥ || 4-65-14||

RMY 4-65-15

स तां भुजाभ्यां पीनाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः ।
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम् ॥ ४-६५-१५॥
sa tāṃ bhujābhyāṃ pīnābhyāṃ paryaṣvajata mārutaḥ |
manmathāviṣṭasarvāṅgo gatātmā tāmaninditām || 4-65-15||

RMY 4-65-16

सा तु तत्रैव संभ्रान्ता सुवृत्ता वाक्यमब्रवीत् ।
एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति ॥ ४-६५-१६॥
sā tu tatraiva saṃbhrāntā suvṛttā vākyamabravīt |
ekapatnīvratamidaṃ ko nāśayitumicchati || 4-65-16||

RMY 4-65-17

अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत ।
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते सुभगे भयम् ॥ ४-६५-१७॥
añjanāyā vacaḥ śrutvā mārutaḥ pratyabhāṣata |
na tvāṃ hiṃsāmi suśroṇi mā bhūtte subhage bhayam || 4-65-17||

RMY 4-65-18

मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनि ।
वीर्यवान्बुद्धिसंपन्नः पुत्रस्तव भविष्यति ॥ ४-६५-१८॥
manasāsmi gato yattvāṃ pariṣvajya yaśasvini |
vīryavānbuddhisaṃpannaḥ putrastava bhaviṣyati || 4-65-18||

RMY 4-65-19

अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने ।
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्यपतो दिवम् ॥ ४-६५-१९॥
abhyutthitaṃ tataḥ sūryaṃ bālo dṛṣṭvā mahāvane |
phalaṃ ceti jighṛkṣustvamutplutyābhyapato divam || 4-65-19||

RMY 4-65-20

शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे ।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं ततो गतः ॥ ४-६५-२०॥
śatāni trīṇi gatvātha yojanānāṃ mahākape |
tejasā tasya nirdhūto na viṣādaṃ tato gataḥ || 4-65-20||

RMY 4-65-21

तावदापततस्तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे ।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं क्रोधाविष्टेन धीमता ॥ ४-६५-२१॥
tāvadāpatatastūrṇamantarikṣaṃ mahākape |
kṣiptamindreṇa te vajraṃ krodhāviṣṭena dhīmatā || 4-65-21||

RMY 4-65-22

ततः शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत ।
ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्त्यते ॥ ४-६५-२२॥
tataḥ śailāgraśikhare vāmo hanurabhajyata |
tato hi nāmadheyaṃ te hanumāniti kīrtyate || 4-65-22||

RMY 4-65-23

ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम् ।
त्रैलोक्ये भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥ ४-६५-२३॥
tatastvāṃ nihataṃ dṛṣṭvā vāyurgandhavahaḥ svayam |
trailokye bhṛśasaṃkruddho na vavau vai prabhañjanaḥ || 4-65-23||

RMY 4-65-24

संभ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति ।
प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥ ४-६५-२४॥
saṃbhrāntāśca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati |
prasādayanti saṃkruddhaṃ mārutaṃ bhuvaneśvarāḥ || 4-65-24||

RMY 4-65-25

प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ ।
अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम ॥ ४-६५-२५॥
prasādite ca pavane brahmā tubhyaṃ varaṃ dadau |
aśastravadhyatāṃ tāta samare satyavikrama || 4-65-25||

RMY 4-65-26

वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च ।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥ ४-६५-२६॥
vajrasya ca nipātena virujaṃ tvāṃ samīkṣya ca |
sahasranetraḥ prītātmā dadau te varamuttamam || 4-65-26||

RMY 4-65-27

स्वच्छन्दतश्च मरणं ते भूयादिति वै प्रभो ।
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥ ४-६५-२७॥
svacchandataśca maraṇaṃ te bhūyāditi vai prabho |
sa tvaṃ kesariṇaḥ putraḥ kṣetrajo bhīmavikramaḥ || 4-65-27||

RMY 4-65-28

मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः ।
त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ ४-६५-२८॥
mārutasyaurasaḥ putrastejasā cāpi tatsamaḥ |
tvaṃ hi vāyusuto vatsa plavane cāpi tatsamaḥ || 4-65-28||

RMY 4-65-29

वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम् ।
दाक्ष्यविक्रमसंपन्नः पक्षिराज इवापरः ॥ ४-६५-२९॥
vayamadya gataprāṇā bhavānasmāsu sāmpratam |
dākṣyavikramasaṃpannaḥ pakṣirāja ivāparaḥ || 4-65-29||

RMY 4-65-30

त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना ।
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥ ४-६५-३०॥
trivikrame mayā tāta saśailavanakānanā |
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī parikrāntā pradakṣiṇam || 4-65-30||

RMY 4-65-31

तदा चौषधयोऽस्माभिः संचिता देवशासनात् ।
निष्पन्नममृतं याभिस्तदासीन्नो महद्बलम् ॥ ४-६५-३१॥
tadā cauṣadhayo'smābhiḥ saṃcitā devaśāsanāt |
niṣpannamamṛtaṃ yābhistadāsīnno mahadbalam || 4-65-31||

RMY 4-65-32

स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः ।
साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः ॥ ४-६५-३२॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ parihīnaparākramaḥ |
sāmprataṃ kālamasmākaṃ bhavānsarvaguṇānvitaḥ || 4-65-32||

RMY 4-65-33

तद्विजृम्भस्व विक्रान्तः प्लवतामुत्तमो ह्यसि ।
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामेयं सर्वा वानरवाहिनी ॥ ४-६५-३३॥
tadvijṛmbhasva vikrāntaḥ plavatāmuttamo hyasi |
tvadvīryaṃ draṣṭukāmeyaṃ sarvā vānaravāhinī || 4-65-33||

RMY 4-65-34

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम् ।
परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव ॥ ४-६५-३४॥
uttiṣṭha hariśārdūla laṅghayasva mahārṇavam |
parā hi sarvabhūtānāṃ hanumanyā gatistava || 4-65-34||

RMY 4-65-35

विषाण्णा हरयः सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे ।
विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव ॥ ४-६५-३५॥
viṣāṇṇā harayaḥ sarve hanumankimupekṣase |
vikramasva mahāvego viṣṇustrīnvikramāniva || 4-65-35||

RMY 4-65-36

ततस्तु वै जाम्बवताभिचोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः ।
प्रहर्षयंस्तां हरिवीर वाहिनीं चकार रूपं महदात्मनस्तदा ॥ ४-६५-३६॥
tatastu vai jāmbavatābhicoditaḥ pratītavegaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
praharṣayaṃstāṃ harivīra vāhinīṃ cakāra rūpaṃ mahadātmanastadā || 4-65-36||

Sarga: 66/66 (44)

RMY 4-66-1

संस्तूयमानो हनुमान्व्यवर्धत महाबलः ।
समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाच्च बलमेयिवान् ॥ ४-६६-१॥
saṃstūyamāno hanumānvyavardhata mahābalaḥ |
samāvidhya ca lāṅgūlaṃ harṣācca balameyivān || 4-66-1||

RMY 4-66-2

तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैर्वानरपुंगवैः ।
तेजसापूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम् ॥ ४-६६-२॥
tasya saṃstūyamānasya sarvairvānarapuṃgavaiḥ |
tejasāpūryamāṇasya rūpamāsīdanuttamam || 4-66-2||

RMY 4-66-3

यथा विजृम्भते सिंहो विवृद्धो गिरिगह्वरे ।
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा संप्रति जृम्भते ॥ ४-६६-३॥
yathā vijṛmbhate siṃho vivṛddho girigahvare |
mārutasyaurasaḥ putrastathā saṃprati jṛmbhate || 4-66-3||

RMY 4-66-4

अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः ।
अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः ॥ ४-६६-४॥
aśobhata mukhaṃ tasya jṛmbhamāṇasya dhīmataḥ |
ambarīṣopamaṃ dīptaṃ vidhūma iva pāvakaḥ || 4-66-4||

RMY 4-66-5

हरीणामुत्थितो मध्यात्संप्रहृष्टतनूरुहः ।
अभिवाद्य हरीन्वृद्धान्हनुमानिदमब्रवीत् ॥ ४-६६-५॥
harīṇāmutthito madhyātsaṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
abhivādya harīnvṛddhānhanumānidamabravīt || 4-66-5||

RMY 4-66-6

अरुजन्पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः ।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः ॥ ४-६६-६॥
arujanparvatāgrāṇi hutāśanasakho'nilaḥ |
balavānaprameyaśca vāyurākāśagocaraḥ || 4-66-6||

RMY 4-66-7

तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः ।
मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवने नास्ति मे समः ॥ ४-६६-७॥
tasyāhaṃ śīghravegasya śīghragasya mahātmanaḥ |
mārutasyaurasaḥ putraḥ plavane nāsti me samaḥ || 4-66-7||

RMY 4-66-8

उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
मेरुं गिरिमसंगेन परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ४-६६-८॥
utsaheyaṃ hi vistīrṇamālikhantamivāmbaram |
meruṃ girimasaṃgena parigantuṃ sahasraśaḥ || 4-66-8||

RMY 4-66-9

बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे ।
समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम् ॥ ४-६६-९॥
bāhuvegapraṇunnena sāgareṇāhamutsahe |
samāplāvayituṃ lokaṃ saparvatanadīhradam || 4-66-9||

RMY 4-66-10

ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः ।
संमूर्छितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः ॥ ४-६६-१०॥
mamorujaṅghāvegena bhaviṣyati samutthitaḥ |
saṃmūrchitamahāgrāhaḥ samudro varuṇālayaḥ || 4-66-10||

RMY 4-66-11

पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम् ।
वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ४-६६-११॥
pannagāśanamākāśe patantaṃ pakṣisevitam |
vainateyamahaṃ śaktaḥ parigantuṃ sahasraśaḥ || 4-66-11||

RMY 4-66-12

उदयात्प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ।
अनस्तमितमादित्यमभिगन्तुं समुत्सहे ॥ ४-६६-१२॥
udayātprasthitaṃ vāpi jvalantaṃ raśmimālinam |
anastamitamādityamabhigantuṃ samutsahe || 4-66-12||

RMY 4-66-13

ततो भूमिमसंस्पृश्य पुनरागन्तुमुत्सहे ।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥ ४-६६-१३॥
tato bhūmimasaṃspṛśya punarāgantumutsahe |
pravegenaiva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ || 4-66-13||

RMY 4-66-14

उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान् ।
सागरं क्षोभयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ ४-६६-१४॥
utsaheyamatikrāntuṃ sarvānākāśagocarān |
sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 4-66-14||

RMY 4-66-15

पर्वतान्कम्पयिष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः ।
हरिष्ये चोरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥ ४-६६-१५॥
parvatānkampayiṣyāmi plavamānaḥ plavaṃgamāḥ |
hariṣye coruvegena plavamāno mahārṇavam || 4-66-15||

RMY 4-66-16

लतानां वीरुधां पुष्पं पादपानां च सर्वशः ।
अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा ।
भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे ॥ ४-६६-१६॥
latānāṃ vīrudhāṃ puṣpaṃ pādapānāṃ ca sarvaśaḥ |
anuyāsyati māmadya plavamānaṃ vihāyasā |
bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā ivāmbare || 4-66-16||

RMY 4-66-17

चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च ।
द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ॥ ४-६६-१७॥
carantaṃ ghoramākāśamutpatiṣyantameva ca |
drakṣyanti nipatantaṃ ca sarvabhūtāni vānarāḥ || 4-66-17||

RMY 4-66-18

महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवंगमाः ।
दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम् ॥ ४-६६-१८॥
mahāmerupratīkāśaṃ māṃ drakṣyadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
divamāvṛtya gacchantaṃ grasamānamivāmbaram || 4-66-18||

RMY 4-66-19

विधमिष्यामि जीमूतान्कम्पयिष्यामि पर्वतान् ।
सागरं क्षोभयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥ ४-६६-१९॥
vidhamiṣyāmi jīmūtānkampayiṣyāmi parvatān |
sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ || 4-66-19||

RMY 4-66-20

वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा ।
ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम् ।
न हि भूतं प्रपश्यामि यो मां प्लुतमनुव्रजेत् ॥ ४-६६-२०॥
vainateyasya vā śaktirmama vā mārutasya vā |
ṛte suparṇarājānaṃ mārutaṃ vā mahābalam |
na hi bhūtaṃ prapaśyāmi yo māṃ plutamanuvrajet || 4-66-20||

RMY 4-66-21

निमेषान्तरमात्रेण निरालम्भनमम्बरम् ।
सहसा निपतिष्यामि घनाद्विद्युदिवोत्थिता ॥ ४-६६-२१॥
nimeṣāntaramātreṇa nirālambhanamambaram |
sahasā nipatiṣyāmi ghanādvidyudivotthitā || 4-66-21||

RMY 4-66-22

भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम् ।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन्विक्रमानिव ॥ ४-६६-२२॥
bhaviṣyati hi me rūpaṃ plavamānasya sāgaram |
viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīnvikramāniva || 4-66-22||

RMY 4-66-23

बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा ।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवंगमाः ॥ ४-६६-२३॥
buddhyā cāhaṃ prapaśyāmi manaśceṣṭā ca me tathā |
ahaṃ drakṣyāmi vaidehīṃ pramodadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 4-66-23||

RMY 4-66-24

मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे ।
अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः ॥ ४-६६-२४॥
mārutasya samo vege garuḍasya samo jave |
ayutaṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmīti me matiḥ || 4-66-24||

RMY 4-66-25

वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः ।
विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये ।
लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः ॥ ४-६६-२५॥
vāsavasya savajrasya brahmaṇo vā svayambhuvaḥ |
vikramya sahasā hastādamṛtaṃ tadihānaye |
laṅkāṃ vāpi samutkṣipya gaccheyamiti me matiḥ || 4-66-25||

RMY 4-66-26

तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितौजसं ।
उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान्हरिसत्तमः ॥ ४-६६-२६॥
tamevaṃ vānaraśreṣṭhaṃ garjantamamitaujasaṃ |
uvāca parisaṃhṛṣṭo jāmbavānharisattamaḥ || 4-66-26||

RMY 4-66-27

वीर केसरिणः पुत्र वेगवन्मारुतात्मज ।
ज्ञातीनां विपुलं शोकस्त्वया तात प्रणाशितः ॥ ४-६६-२७॥
vīra kesariṇaḥ putra vegavanmārutātmaja |
jñātīnāṃ vipulaṃ śokastvayā tāta praṇāśitaḥ || 4-66-27||

RMY 4-66-28

तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः ।
मङ्गलं कार्यसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः ॥ ४-६६-२८॥
tava kalyāṇarucayaḥ kapimukhyāḥ samāgatāḥ |
maṅgalaṃ kāryasiddhyarthaṃ kariṣyanti samāhitāḥ || 4-66-28||

RMY 4-66-29

ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च ।
गुरूणां च प्रसादेन प्लवस्व त्वं महार्णवम् ॥ ४-६६-२९॥
ṛṣīṇāṃ ca prasādena kapivṛddhamatena ca |
gurūṇāṃ ca prasādena plavasva tvaṃ mahārṇavam || 4-66-29||

RMY 4-66-30

स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव ।
त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवितानि वनौकसाम् ॥ ४-६६-३०॥
sthāsyāmaścaikapādena yāvadāgamanaṃ tava |
tvadgatāni ca sarveṣāṃ jīvitāni vanaukasām || 4-66-30||

RMY 4-66-31

ततस्तु हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः ।
नेयं मम मही वेगं प्लवने धारयिष्यति ॥ ४-६६-३१॥
tatastu hariśārdūlastānuvāca vanaukasaḥ |
neyaṃ mama mahī vegaṃ plavane dhārayiṣyati || 4-66-31||

RMY 4-66-32

एतानि हि नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः ।
शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ॥ ४-६६-३२॥
etāni hi nagasyāsya śilāsaṃkaṭaśālinaḥ |
śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca || 4-66-32||

RMY 4-66-33

एतानि मम निष्पेषं पादयोः पततां वराः ।
प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम् ॥ ४-६६-३३॥
etāni mama niṣpeṣaṃ pādayoḥ patatāṃ varāḥ |
plavato dhārayiṣyanti yojanānāmitaḥ śatam || 4-66-33||

RMY 4-66-34

ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः ।
आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः ॥ ४-६६-३४॥
tatastu mārutaprakhyaḥ sa harirmārutātmajaḥ |
āruroha nagaśreṣṭhaṃ mahendramarimardanaḥ || 4-66-34||

RMY 4-66-35

वृतं नानाविधैर्वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम् ।
लताकुसुमसंबाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम् ॥ ४-६६-३५॥
vṛtaṃ nānāvidhairvṛkṣairmṛgasevitaśādvalam |
latākusumasaṃbādhaṃ nityapuṣpaphaladrumam || 4-66-35||

RMY 4-66-36

सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम् ।
मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम् ॥ ४-६६-३६॥
siṃhaśārdūlacaritaṃ mattamātaṅgasevitam |
mattadvijagaṇodghuṣṭaṃ salilotpīḍasaṃkulam || 4-66-36||

RMY 4-66-37

महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः ।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ४-६६-३७॥
mahadbhirucchritaṃ śṛṅgairmahendraṃ sa mahābalaḥ |
vicacāra hariśreṣṭho mahendrasamavikramaḥ || 4-66-37||

RMY 4-66-38

पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना ।
ररास सिंहाभिहतो महान्मत्त इव द्विपः ॥ ४-६६-३८॥
pādābhyāṃ pīḍitastena mahāśailo mahātmanā |
rarāsa siṃhābhihato mahānmatta iva dvipaḥ || 4-66-38||

RMY 4-66-39

मुमोच सलिलोत्पीडान्विप्रकीर्णशिलोच्चयः ।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः ॥ ४-६६-३९॥
mumoca salilotpīḍānviprakīrṇaśiloccayaḥ |
vitrastamṛgamātaṅgaḥ prakampitamahādrumaḥ || 4-66-39||

RMY 4-66-40

नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः ।
उत्पतद्भिर्विहंगैश्च विद्याधरगणैरपि ॥ ४-६६-४०॥
nānāgandharvamithunaiḥ pānasaṃsargakarkaśaiḥ |
utpatadbhirvihaṃgaiśca vidyādharagaṇairapi || 4-66-40||

RMY 4-66-41

त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः ।
शैलशृङ्गशिलोद्घातस्तदाभूत्स महागिरिः ॥ ४-६६-४१॥
tyajyamānamahāsānuḥ saṃnilīnamahoragaḥ |
śailaśṛṅgaśilodghātastadābhūtsa mahāgiriḥ || 4-66-41||

RMY 4-66-42

निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः ।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥ ४-६६-४२॥
niḥśvasadbhistadā taistu bhujagairardhaniḥsṛtaiḥ |
sapatāka ivābhāti sa tadā dharaṇīdharaḥ || 4-66-42||

RMY 4-66-43

ऋषिभिस्त्रास संभ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः ।
सीदन्महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः ॥ ४-६६-४३॥
ṛṣibhistrāsa saṃbhrāntaistyajyamānaḥ śiloccayaḥ |
sīdanmahati kāntāre sārthahīna ivādhvagaḥ || 4-66-43||

RMY 4-66-44

स वेगवान्वेगसमाहितात्मा हरिप्रवीरः परवीरहन्ता ।
मनः समाधाय महानुभावो जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥ ४-६६-४४॥
sa vegavānvegasamāhitātmā haripravīraḥ paravīrahantā |
manaḥ samādhāya mahānubhāvo jagāma laṅkāṃ manasā manasvī || 4-66-44||

5 - Ramayana - Sundara Kanda

Sundara Kanda narrates Hanuman’s journey to Lanka in search of Sita. The Kanda explores devotion, courage, intelligence, perseverance, and hope amid despair, making it one of the most beloved sections of the Ramayana tradition.

Editorial Note

Sundara Kanda is the journey of Hanuman and the restoration of hope in the Ramayana.

After the sorrow and uncertainty of earlier Kandas, this section brings movement, courage, and renewed purpose.

The narrative focuses almost entirely on Hanuman, whose actions combine:

  • devotion
  • intelligence
  • strength
  • humility
  • and unwavering dedication.

Unlike the large-scale wars of later sections, Sundara Kanda is centered on:

  • mission
  • discovery
  • communication
  • and inner strength.

For many readers and traditions, it represents the emotional heart of the Ramayana.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~68 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Hanuman’s leap across the ocean
    • Encounters during the journey
    • Entry into Lanka
    • Exploration of Ravana’s city
    • Discovery of Sita in Ashoka grove
    • Conversation between Hanuman and Sita
    • Delivery of Rama’s message and ring
    • Destruction within Lanka
    • Capture and release of Hanuman
    • Burning of Lanka
    • Return to Rama with news of Sita

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Hanuman - devoted messenger and central hero of the Kanda
  • Sita - figure of endurance, dignity, and unwavering faith
  • Rama - source of purpose and inspiration for Hanuman’s mission
  • Ravana - ruler of Lanka whose power contrasts with moral failure
  • Vibhishana - Ravana’s righteous brother associated with wisdom and restraint
  • Trijata - compassionate rakshasi offering hope to Sita

Thematic Flow

  1. Leap toward the Unknown Hanuman undertakes the dangerous mission across the ocean

  2. Exploration and Observation Lanka is studied carefully before action

  3. Discovery of Sita Hope returns after long uncertainty

  4. Message and Recognition Rama’s ring confirms trust and connection

  5. Demonstration of Strength Hanuman reveals immense power within Lanka

  6. Return with Hope The mission succeeds and prepares the way for the final campaign

Philosophical Significance

Sundara Kanda explores devotion expressed through courageous action and disciplined intelligence.

Major themes include:

  • Bhakti and Service - true devotion involves action, loyalty, and humility
  • Hope amid Suffering - faith survives even in isolation and despair
  • Strength guided by Wisdom - power becomes meaningful when directed ethically
  • Perseverance - determination overcomes impossible obstacles
  • Communication and Trust - relationships are sustained through truthful connection

This Kanda presents Hanuman as the ideal servant-hero whose strength emerges from devotion rather than ego.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Sundara Kanda tells the story of Hanuman’s mission to Lanka.

After learning where Sita may be, Hanuman leaps across the ocean to search for her.

During the journey, he faces many obstacles and challenges.

When he reaches Lanka, he secretly explores the city and finally discovers Sita in the Ashoka grove.

Sita is surrounded by rakshasis and remains deeply sorrowful, but she refuses Ravana’s attempts to force her into submission.

Hanuman approaches Sita carefully and gives her Rama’s ring as proof that he truly comes from Rama.

This restores hope and trust.

After meeting Sita, Hanuman destroys parts of Lanka and fights many rakshasa warriors.

Eventually, his tail is set on fire.

Using this fire, Hanuman burns large parts of the city before escaping safely.

He then returns to Rama and informs him that Sita is alive.

Sundara Kanda teaches that:

  • devotion creates extraordinary strength
  • hope can survive even during suffering
  • and courage guided by wisdom can overcome great obstacles.

Important Events in Sundara Kanda

1. Hanuman’s Leap across the Ocean

Hanuman crosses the ocean in one of the most famous journeys in Indian epic literature.

This act symbolizes courage and faith.

2. Entry into Lanka

Hanuman secretly enters Ravana’s capital and carefully studies the city.

3. Discovery of Sita

Hanuman finds Sita in the Ashoka grove after a long search.

This becomes the emotional center of the Kanda.

4. Rama’s Ring

Hanuman gives Rama’s ring to Sita as proof of identity and reassurance.

The ring symbolizes trust, connection, and hope.

5. Hanuman’s Strength in Lanka

Hanuman fights rakshasa warriors and demonstrates immense physical and spiritual power.

6. Burning of Lanka

After his tail is set on fire, Hanuman burns large parts of Lanka before escaping.

This signals the coming destruction of Ravana’s kingdom.

7. Return to Rama

Hanuman returns successfully and informs Rama that Sita is alive.

The rescue mission now becomes fully possible.

Historical and Literary Importance

Sundara Kanda became one of the most beloved sections of the Ramayana across India and beyond.

It combines:

  • devotion
  • heroic adventure
  • emotional endurance
  • diplomacy
  • and symbolic victory.

Hanuman’s character especially became central in devotional traditions because he represents:

  • loyalty without selfishness
  • strength without arrogance
  • and service without expectation of reward.

In many traditions, Sundara Kanda is also associated with courage, protection, perseverance, and hope during difficult times.

It prepares the narrative for the final confrontation between Rama and Ravana in the next Kanda.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/66 (190)

RMY 5-1-1

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ ५-१-१॥
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 5-1-1||

RMY 5-1-2

अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ ५-१-२॥
atha vaidūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 5-1-2||

RMY 5-1-3

द्विजान्वित्रासयन्धीमानुरसा पादपान्हरन् ।
मृगांश्च सुबहून्निघ्नन्प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ५-१-३॥
dvijānvitrāsayandhīmānurasā pādapānharan |
mṛgāṃśca subahūnnighnanpravṛddha iva kesarī || 5-1-3||

RMY 5-1-4

नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलंकृतम् ॥ ५-१-४॥
nīlalohitamāñjiṣṭhapadmavarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam || 5-1-4||

RMY 5-1-5

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ ५-१-५॥
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakiṃnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 5-1-5||

RMY 5-1-6

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन्कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ ५-१-६॥
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhankapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 5-1-6||

RMY 5-1-7

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ५-१-७॥
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 5-1-7||

RMY 5-1-8

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन्पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ५-१-८॥
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvanpavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 5-1-8||

RMY 5-1-9

प्लवंगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ ५-१-९॥
plavaṃgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 5-1-9||

RMY 5-1-10

निष्प्रमाण शरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ ५-१-१०॥
niṣpramāṇa śarīraḥ sa~llilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 5-1-10||

RMY 5-1-11

स चचालाचलाश्चारु मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ ५-१-११॥
sa cacālācalāścāru muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 5-1-11||

RMY 5-1-12

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ ५-१-१२॥
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 5-1-12||

RMY 5-1-13

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ ५-१-१३॥
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ saṃprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 5-1-13||

RMY 5-1-14

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतिर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ।
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ॥ ५-१-१४॥
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītirnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ |
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ || 5-1-14||

RMY 5-1-15

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः ।
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ५-१-१५॥
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvaśaḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 5-1-15||

RMY 5-1-16

स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ ५-१-१६॥
sa mahāsattvasaṃnādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 5-1-16||

RMY 5-1-17

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ ५-१-१७॥
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 5-1-17||

RMY 5-1-18

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता विभिदुश्च सहस्रधा ॥ ५-१-१८॥
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajvaluḥ pāvakoddīptā vibhiduśca sahasradhā || 5-1-18||

RMY 5-1-19

यानि चौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ ५-१-१९॥
yāni cauṣadhajālāni tasmiñjātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 5-1-19||

RMY 5-1-20

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह ॥ ५-१-२०॥
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti matvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha || 5-1-20||

RMY 5-1-21

पानभूमिगतं हित्वा हैममासनभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ ५-१-२१॥
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsanabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 5-1-21||

RMY 5-1-22

लेह्यानुच्चावचान्भक्ष्यान्मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ ५-१-२२॥
lehyānuccāvacānbhakṣyānmāṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn || 5-1-22||

RMY 5-1-23

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ ५-१-२३॥
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 5-1-23||

RMY 5-1-24

हारनूपुरकेयूर पारिहार्य धराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ ५-१-२४॥
hāranūpurakeyūra pārihārya dharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 5-1-24||

RMY 5-1-25

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षां चक्रुश्च पर्वतम् ॥ ५-१-२५॥
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāṃ cakruśca parvatam || 5-1-25||

RMY 5-1-26

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-२६॥
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 5-1-26||

RMY 5-1-27

एष पर्वतसंकाशो हनूमान्मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगं समुद्रं मकरालयम् ॥ ५-१-२७॥
eṣa parvatasaṃkāśo hanūmānmārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegaṃ samudraṃ makarālayam || 5-1-27||

RMY 5-1-28

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन्कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ ५-१-२८॥
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣankarma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 5-1-28||

RMY 5-1-29

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ५-१-२९॥
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda ca mahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 5-1-29||

RMY 5-1-30

आनुपूर्व्याच्च वृत्तं च लाङ्गूलं रोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन्विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ५-१-३०॥
ānupūrvyācca vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ romabhiścitam |
utpatiṣyanvicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 5-1-30||

RMY 5-1-31

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ ५-१-३१॥
tasya lāṅgūlamāviddhamativegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 5-1-31||

RMY 5-1-32

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ ।
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ संचुकोप च ॥ ५-१-३२॥
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasaṃnibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau saṃcukopa ca || 5-1-32||

RMY 5-1-33

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ५-१-३३॥
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 5-1-33||

RMY 5-1-34

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ५-१-३४॥
mārgamālokayandūrādūrdhvapraṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 5-1-34||

RMY 5-1-35

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन्महाबलः ।
वानरान्वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-३५॥
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyanmahābalaḥ |
vānarānvānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 5-1-35||

RMY 5-1-36

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।
गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ५-१-३६॥
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 5-1-36||

RMY 5-1-37

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ ५-१-३७॥
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 5-1-37||

RMY 5-1-38

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः ।
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ ५-१-३८॥
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmi kṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 5-1-38||

RMY 5-1-39

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ ५-१-३९॥
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 5-1-39||

RMY 5-1-40

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः ।
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ॥ ५-१-४०॥
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ |
utpapātātha vegena vegavānavicārayan || 5-1-40||

RMY 5-1-41

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान्सर्वान्समुत्पेतुः समन्ततः ॥ ५-१-४१॥
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapānsarvānsamutpetuḥ samantataḥ || 5-1-41||

RMY 5-1-42

स मत्तकोयष्टिभकान्पादपान्पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-४२॥
sa mattakoyaṣṭibhakānpādapānpuṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 5-1-42||

RMY 5-1-43

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ५-१-४३॥
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 5-1-43||

RMY 5-1-44

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ५-१-४४॥
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 5-1-44||

RMY 5-1-45

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनुमान्पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५-१-४५॥
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumānparvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 5-1-45||

RMY 5-1-46

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ५-१-४६॥
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajja~llavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 5-1-46||

RMY 5-1-47

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ५-१-४७॥
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 5-1-47||

RMY 5-1-48

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ ५-१-४८॥
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 5-1-48||

RMY 5-1-49

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ ५-१-४९॥
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 5-1-49||

RMY 5-1-50

पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवोद्यन्वै विद्युद्गणविभूषितः ॥ ५-१-५०॥
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivodyanvai vidyudgaṇavibhūṣitaḥ || 5-1-50||

RMY 5-1-51

तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ।
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥ ५-१-५१॥
tasya vegasamudbhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata |
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram || 5-1-51||

RMY 5-1-52

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ।
पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ॥ ५-१-५२॥
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau |
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau || 5-1-52||

RMY 5-1-53

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् ।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥ ५-१-५३॥
pibanniva babhau cāpi sormijālaṃ mahārṇavam |
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ || 5-1-53||

RMY 5-1-54

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ।
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ५-१-५४॥
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ |
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau || 5-1-54||

RMY 5-1-55

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ।
चक्षुषी संप्रकशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ ॥ ५-१-५५॥
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale |
cakṣuṣī saṃprakaśete candrasūryāviva sthitau || 5-1-55||

RMY 5-1-56

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ।
संध्यया समभिस्पृष्टं यथा सूर्यस्य मण्डलम् ॥ ५-१-५६॥
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau |
saṃdhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā sūryasya maṇḍalam || 5-1-56||

RMY 5-1-57

लाङ्गलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥ ५-१-५७॥
lāṅgalaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate |
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritaḥ || 5-1-57||

RMY 5-1-58

लाङ्गूलचक्रेण महाञ्शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥ ५-१-५८॥
lāṅgūlacakreṇa mahāñśukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ |
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ || 5-1-58||

RMY 5-1-59

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ॥ ५-१-५९॥
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ |
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā || 5-1-59||

RMY 5-1-60

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ।
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ॥ ५-१-६०॥
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram |
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati || 5-1-60||

RMY 5-1-61

खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद्विनिःसृता ।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥ ५-१-६१॥
khe yathā nipatatyulkā uttarāntādviniḥsṛtā |
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ || 5-1-61||

RMY 5-1-62

पतत्पतंगसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः ।
प्रवृद्ध इव मातंगः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ५-१-६२॥
patatpataṃgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ |
pravṛddha iva mātaṃgaḥ kakṣyayā badhyamānayā || 5-1-62||

RMY 5-1-63

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ।
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ॥ ५-१-६३॥
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā |
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ || 5-1-63||

RMY 5-1-64

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स स तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ ५-१-६४॥
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyāṅgavegena sonmāda iva lakṣyate || 5-1-64||

RMY 5-1-65

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५-१-६५॥
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 5-1-65||

RMY 5-1-66

कपिवातश्च बलवान्मेघवातश्च निःसृतः ।
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ ५-१-६६॥
kapivātaśca balavānmeghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 5-1-66||

RMY 5-1-67

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान्गणयन्निव ॥ ५-१-६७॥
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgāngaṇayanniva || 5-1-67||

RMY 5-1-68

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिति मेनिरे ॥ ५-१-६८॥
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇamiti menire || 5-1-68||

RMY 5-1-69

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ ५-१-६९॥
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 5-1-69||

RMY 5-1-70

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ ५-१-७०॥
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 5-1-70||

RMY 5-1-71

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा ।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ ५-१-७१॥
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ tvaritaṃ tadā |
vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 5-1-71||

RMY 5-1-72

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-१-७२॥
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānareśvaram |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 5-1-72||

RMY 5-1-73

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसं ॥ ५-१-७३॥
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasaṃ || 5-1-73||

RMY 5-1-74

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।
प्रेक्ष्याकाशे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ ५-१-७४॥
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣyākāśe kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 5-1-74||

RMY 5-1-75

तस्मिन्प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ ५-१-७५॥
tasminplavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 5-1-75||

RMY 5-1-76

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ५-१-७६॥
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 5-1-76||

RMY 5-1-77

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ ५-१-७७॥
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 5-1-77||

RMY 5-1-78

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ॥ ५-१-७८॥
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ |
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati || 5-1-78||

RMY 5-1-79

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि ।
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ५-१-७९॥
iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraśchannamambhasi |
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam || 5-1-79||

RMY 5-1-80

त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम् ।
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः ॥ ५-१-८०॥
tvamihāsurasaṃghānāṃ pātālatalavāsinām |
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ saṃniveśitaḥ || 5-1-80||

RMY 5-1-81

त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥ ५-१-८१॥
tvameṣāṃ jñātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām |
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi || 5-1-81||

RMY 5-1-82

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैलवर्धितुम् ।
तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ नगसत्तम ॥ ५-१-८२॥
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śailavardhitum |
tasmātsaṃcodayāmi tvāmuttiṣṭha nagasattama || 5-1-82||

RMY 5-1-83

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ।
हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ॥ ५-१-८३॥
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān |
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ || 5-1-83||

RMY 5-1-84

तस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ।
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ ५-१-८४॥
tasya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ |
mama ikṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava || 5-1-84||

RMY 5-1-85

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ।
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ॥ ५-१-८५॥
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet |
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet || 5-1-85||

RMY 5-1-86

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ।
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ॥ ५-१-८६॥
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi |
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ || 5-1-86||

RMY 5-1-87

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ।
हनूमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ॥ ५-१-८७॥
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita |
hanūmāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati || 5-1-87||

RMY 5-1-88

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ।
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ ५-१-८८॥
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam |
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi || 5-1-88||

RMY 5-1-89

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ।
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ॥ ५-१-८९॥
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ |
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ || 5-1-89||

RMY 5-1-90

स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युत्थितस्तदा ।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ ५-१-९०॥
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyutthitastadā |
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ || 5-1-90||

RMY 5-1-91

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः ।
आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ ५-१-९१॥
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ |
ādityodayasaṃkāśairālikhadbhirivāmbaram || 5-1-91||

RMY 5-1-92

तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ।
आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम् ॥ ५-१-९२॥
tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ |
ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavatkāñcanaprabham || 5-1-92||

RMY 5-1-93

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः ।
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ॥ ५-१-९३॥
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayaṃ prabhaiḥ |
ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ || 5-1-93||

RMY 5-1-94

तमुत्थितमसंगेन हनूमानग्रतः स्थितम् ।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥ ५-१-९४॥
tamutthitamasaṃgena hanūmānagrataḥ sthitam |
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ || 5-1-94||

RMY 5-1-95

स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ।
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥ ५-१-९५॥
sa tamucchritamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ |
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ || 5-1-95||

RMY 5-1-96

स तदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ॥ ५-१-९६॥
sa tadā pātitastena kapinā parvatottamaḥ |
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca || 5-1-96||

RMY 5-1-97

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समवस्थितम् ।
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।
मानुषं धरयन्रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ ५-१-९७॥
tamākāśagataṃ vīramākāśe samavasthitam |
prīto hṛṣṭamanā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dharayanrūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 5-1-97||

RMY 5-1-98

दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।
निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ ५-१-९८॥
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 5-1-98||

RMY 5-1-99

राघावस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ ५-१-९९॥
rāghāvasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 5-1-99||

RMY 5-1-100

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।
सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति ॥ ५-१-१००॥
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tatpratikārārthī tvattaḥ saṃmānamarhati || 5-1-100||

RMY 5-1-101

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।
योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः ।
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥ ५-१-१०१॥
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ |
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti || 5-1-101||

RMY 5-1-102

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ।
तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनुगमिष्यसि ॥ ५-१-१०२॥
tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām |
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nugamiṣyasi || 5-1-102||

RMY 5-1-103

अस्माकमपि संबन्धः कपिमुख्यस्त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ ५-१-१०३॥
asmākamapi saṃbandhaḥ kapimukhyastvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 5-1-103||

RMY 5-1-104

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ ५-१-१०४॥
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 5-1-104||

RMY 5-1-105

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥ ५-१-१०५॥
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punaryādṛśo bhavān || 5-1-105||

RMY 5-1-106

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ ५-१-१०६॥
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 5-1-106||

RMY 5-1-107

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ ५-१-१०७॥
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 5-1-107||

RMY 5-1-108

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ ५-१-१०८॥
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te'pi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 5-1-108||

RMY 5-1-109

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघाः सहर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ ५-१-१०९॥
tatasteṣu prayāteṣu devasaṃghāḥ saharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 5-1-109||

RMY 5-1-110

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ ५-१-११०॥
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣāṃściccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 5-1-110||

RMY 5-1-111

स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ ५-१-१११॥
sa māmupagataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 5-1-111||

RMY 5-1-112

अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ ५-१-११२॥
asmi~llavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣaḥ samagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 5-1-112||

RMY 5-1-113

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।
त्वया मे ह्येष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ ५-१-११३॥
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa saṃbandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 5-1-113||

RMY 5-1-114

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमना कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ ५-१-११४॥
asminnevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanā kartuṃ tvamarhasi mahākape || 5-1-114||

RMY 5-1-115

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।
प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ ५-१-११५॥
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 5-1-115||

RMY 5-1-116

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ ५-१-११६॥
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 5-1-116||

RMY 5-1-117

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥ ५-१-११७॥
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntarā || 5-1-117||

RMY 5-1-118

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुंगवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान्प्रहसन्निव ॥ ५-१-११८॥
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṃgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavānprahasanniva || 5-1-118||

RMY 5-1-119

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ ५-१-११९॥
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 5-1-119||

RMY 5-1-120

अथोर्ध्वं दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-१२०॥
athordhvaṃ dūramutpatya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 5-1-120||

RMY 5-1-121

भूयश्चोर्ध्वगतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-१२१॥
bhūyaścordhvagatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 5-1-121||

RMY 5-1-122

तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ५-१-१२२॥
taddvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 5-1-122||

RMY 5-1-123

देवताश्चाभवन्हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ ५-१-१२३॥
devatāścābhavanhṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 5-1-123||

RMY 5-1-124

उवाच वचनं धीमान्परितोषात्सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ ५-१-१२४॥
uvāca vacanaṃ dhīmānparitoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 5-1-124||

RMY 5-1-125

हिरण्यनाभशैलेन्द्रपरितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ ५-१-१२५॥
hiraṇyanābhaśailendraparituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 5-1-125||

RMY 5-1-126

साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ ५-१-१२६॥
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 5-1-126||

RMY 5-1-127

रामस्यैष हि दौत्येन याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता शक्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ ५-१-१२७॥
rāmasyaiṣa hi dautyena yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā śakyā toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 5-1-127||

RMY 5-1-128

ततः प्रहर्षमलभद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ ५-१-१२८॥
tataḥ praharṣamalabhadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 5-1-128||

RMY 5-1-129

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ ५-१-१२९॥
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanūmāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 5-1-129||

RMY 5-1-130

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन्सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ॥ ५-१-१३०॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvansūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 5-1-130||

RMY 5-1-131

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।
हनूमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ ५-१-१३१॥
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanūmānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 5-1-131||

RMY 5-1-132

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥ ५-१-१३२॥
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam || 5-1-132||

RMY 5-1-133

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषदं वा गमिष्यति ॥ ५-१-१३३॥
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣadaṃ vā gamiṣyati || 5-1-133||

RMY 5-1-134

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ ५-१-१३४॥
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 5-1-134||

RMY 5-1-135

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ ५-१-१३५॥
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 5-1-135||

RMY 5-1-136

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ ५-१-१३६॥
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 5-1-136||

RMY 5-1-137

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-१३७॥
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 5-1-137||

RMY 5-1-138

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ ५-१-१३८॥
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 5-1-138||

RMY 5-1-139

अस्य कार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ ५-१-१३९॥
asya kāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 5-1-139||

RMY 5-1-140

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५-१-१४०॥
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 5-1-140||

RMY 5-1-141

अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ५-१-१४१॥
atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 5-1-141||

RMY 5-1-142

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ ५-१-१४२॥
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 5-1-142||

RMY 5-1-143

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः ।
अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ॥ ५-१-१४३॥
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṃgavaḥ |
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase || 5-1-143||

RMY 5-1-144

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायतः ।
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ॥ ५-१-१४४॥
ityuktvā surasāṃ kruddho daśayojanamāyataḥ |
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā || 5-1-144||

RMY 5-1-145

तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम् ।
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद्योजनमायतम् ॥ ५-१-१४५॥
taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanamāyatam |
cakāra surasāpyāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam || 5-1-145||

RMY 5-1-146

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ॥ ५-१-१४६॥
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ |
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam || 5-1-146||

RMY 5-1-147

बभूव हनुमान्वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ॥ ५-१-१४७॥
babhūva hanumānvīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam || 5-1-147||

RMY 5-1-148

तथैव हनुमान्वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनायतम् ॥ ५-१-१४८॥
tathaiva hanumānvīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktramaśītiṃ yojanāyatam || 5-1-148||

RMY 5-1-149

हनूमानचल प्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥ ५-१-१४९॥
hanūmānacala prakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyatam || 5-1-149||

RMY 5-1-150

तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ ५-१-१५०॥
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ sa buddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 5-1-150||

RMY 5-1-151

स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः ।
तस्मिन्मुहूर्ते हनुमान्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ ५-१-१५१॥
sa saṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ jīmūta iva mārutiḥ |
tasminmuhūrte hanumānbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ || 5-1-151||

RMY 5-1-152

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाजवः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-१५२॥
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahājavaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 5-1-152||

RMY 5-1-153

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चास्तु वचस्तव ॥ ५-१-१५३॥
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāstu vacastava || 5-1-153||

RMY 5-1-154

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ ५-१-१५४॥
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 5-1-154||

RMY 5-1-155

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ५-१-१५५॥
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 5-1-155||

RMY 5-1-156

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ ५-१-१५६॥
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 5-1-156||

RMY 5-1-157

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुणोपमः ॥ ५-१-१५७॥
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuṇopamaḥ || 5-1-157||

RMY 5-1-158

सेविते वारिधारिभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ ५-१-१५८॥
sevite vāridhāribhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 5-1-158||

RMY 5-1-159

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ॥ ५-१-१५९॥
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ saṃpatadbhiśca vimalaiḥ samalaṃkṛte || 5-1-159||

RMY 5-1-160

वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलंकृते ॥ ५-१-१६०॥
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṃkṛte || 5-1-160||

RMY 5-1-161

बहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ ५-१-१६१॥
bahatā havyamatyantaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite || 5-1-161||

RMY 5-1-162

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ ५-१-१६२॥
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 5-1-162||

RMY 5-1-163

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य विततो ब्रह्मनिर्मिते ॥ ५-१-१६३॥
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitato brahmanirmite || 5-1-163||

RMY 5-1-164

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।
कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५-१-१६४॥
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
kapinā kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 5-1-164||

RMY 5-1-165

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन्प्रविशंस्तदा ॥ ५-१-१६५॥
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
prāvṛṣīndurivābhāti niṣpatanpraviśaṃstadā || 5-1-165||

RMY 5-1-166

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ ५-१-१६६॥
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 5-1-166||

RMY 5-1-167

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ ५-१-१६७॥
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 5-1-167||

RMY 5-1-168

इति संचिन्त्य मनसा छायामस्य समक्षिपत् ।
छायायां संगृहीतायां चिन्तयामास वानरः ॥ ५-१-१६८॥
iti saṃcintya manasā chāyāmasya samakṣipat |
chāyāyāṃ saṃgṛhītāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-1-168||

RMY 5-1-169

समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ ५-१-१६९॥
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 5-1-169||

RMY 5-1-170

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।
ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ ५-१-१७०॥
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahāsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 5-1-170||

RMY 5-1-171

कपिराज्ञा यदाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ।
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ॥ ५-१-१७१॥
kapirājñā yadākhyātaṃ sattvamadbhutadarśanam |
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ || 5-1-171||

RMY 5-1-172

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ५-१-१७२॥
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ |
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 5-1-172||

RMY 5-1-173

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ।
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम् ॥ ५-१-१७३॥
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ |
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāmbarasaṃnibham || 5-1-173||

RMY 5-1-174

स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ ५-१-१७४॥
sa dadarśa tatastasyā vikṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 5-1-174||

RMY 5-1-175

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ ५-१-१७५॥
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṃkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 5-1-175||

RMY 5-1-176

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ ५-१-१७६॥
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 5-1-176||

RMY 5-1-177

ततस्तस्य नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।
उत्पपाताथ वेगेन मनःसंपातविक्रमः ॥ ५-१-१७७॥
tatastasya nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥsaṃpātavikramaḥ || 5-1-177||

RMY 5-1-178

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ।
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगर्षभम् ॥ ५-१-१७८॥
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām |
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagarṣabham || 5-1-178||

RMY 5-1-179

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ।
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ॥ ५-१-१७९॥
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam |
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara || 5-1-179||

RMY 5-1-180

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ।
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥ ५-१-१८०॥
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava |
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ sa karmasu na sīdati || 5-1-180||

RMY 5-1-181

स तैः संभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ॥ ५-१-१८१॥
sa taiḥ saṃbhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ |
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ || 5-1-181||

RMY 5-1-182

प्राप्तभूयिष्ठ पारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ॥ ५-१-१८२॥
prāptabhūyiṣṭha pārastu sarvataḥ pratilokayan |
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ || 5-1-182||

RMY 5-1-183

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ।
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ ५-१-१८३॥
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam |
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca || 5-1-183||

RMY 5-1-184

सागरं सागरानूपान्सागरानूपजान्द्रुमान् ।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन् ॥ ५-१-१८४॥
sāgaraṃ sāgarānūpānsāgarānūpajāndrumān |
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhānyapi vilokayan || 5-1-184||

RMY 5-1-185

स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मना ।
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान्मतिम् ॥ ५-१-१८५॥
sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānamātmanā |
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimānmatim || 5-1-185||

RMY 5-1-186

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ॥ ५-१-१८६॥
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ |
mayi kautūhalaṃ kuryuriti mene mahākapiḥ || 5-1-186||

RMY 5-1-187

ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम् ।
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ ५-१-१८७॥
tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tanmahīdharasaṃnibham |
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān || 5-1-187||

RMY 5-1-188

स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यप्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ ५-१-१८८॥
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyapratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ || 5-1-188||

RMY 5-1-189

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ ५-१-१८९॥
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 5-1-189||

RMY 5-1-190

स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ ५-१-१९०॥
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 5-1-190||

Sarga: 2/66 (55)

RMY 5-2-1

स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः ।
त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥ ५-२-१॥
sa sāgaramanādhṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 5-2-1||

RMY 5-2-2

ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् ।
अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ ५-२-२॥
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 5-2-2||

RMY 5-2-3

योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः ।
अनिश्वसन्कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ॥ ५-२-३॥
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniśvasankapistatra na glānimadhigacchati || 5-2-3||

RMY 5-2-4

शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि ।
किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम् ॥ ५-२-४॥
śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam || 5-2-4||

RMY 5-2-5

स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः ।
जगाम वेगवाँल्लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ५-२-५॥
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavā~llaṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5-2-5||

RMY 5-2-6

शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च ।
गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥ ५-२-६॥
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 5-2-6||

RMY 5-2-7

शैलांश्च तरुसंछन्नान्वनराजीश्च पुष्पिताः ।
अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान्प्लवगर्षभः ॥ ५-२-७॥
śailāṃśca tarusaṃchannānvanarājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanumānplavagarṣabhaḥ || 5-2-7||

RMY 5-2-8

स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च ।
स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ ५-२-८॥
sa tasminnacale tiṣṭhanvanānyupavanāni ca |
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 5-2-8||

RMY 5-2-9

सरलान्कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् ।
प्रियालान्मुचुलिन्दांश्च कुटजान्केतकानपि ॥ ५-२-९॥
saralānkarṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālānmuculindāṃśca kuṭajānketakānapi || 5-2-9||

RMY 5-2-10

प्रियङ्गून्गन्धपूर्णांश्च नीपान्सप्तच्छदांस्तथा ।
असनान्कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ॥ ५-२-१०॥
priyaṅgūngandhapūrṇāṃśca nīpānsaptacchadāṃstathā |
asanānkovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 5-2-10||

RMY 5-2-11

पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि ।
पादपान्विहगाकीर्णान्पवनाधूतमस्तकान् ॥ ५-२-११॥
puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapānvihagākīrṇānpavanādhūtamastakān || 5-2-11||

RMY 5-2-12

हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलायुताः ।
आक्रीडान्विविधान्रम्यान्विविधांश्च जलाशयान् ॥ ५-२-१२॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotpalāyutāḥ |
ākrīḍānvividhānramyānvividhāṃśca jalāśayān || 5-2-12||

RMY 5-2-13

संततान्विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः ।
उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥ ५-२-१३॥
saṃtatānvividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 5-2-13||

RMY 5-2-14

समासाद्य च लक्ष्मीवाँल्लङ्कां रावणपालिताम् ।
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम् ॥ ५-२-१४॥
samāsādya ca lakṣmīvā~llaṅkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṃkṛtām || 5-2-14||

RMY 5-2-15

सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् ।
समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः ॥ ५-२-१५॥
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām |
samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 5-2-15||

RMY 5-2-16

काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् ।
अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ५-२-१६॥
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 5-2-16||

RMY 5-2-17

तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्क्तिविचित्रितैः ।
ददर्श हनुमाँल्लङ्कां दिवि देवपुरीमिव ॥ ५-२-१७॥
toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅktivicitritaiḥ |
dadarśa hanumā~llaṅkāṃ divi devapurīmiva || 5-2-17||

RMY 5-2-18

गिरिमूर्ध्नि स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः ।
ददर्श स कपिः श्रीमान्पुरमाकाशगं यथा ॥ ५-२-१८॥
girimūrdhni sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiḥ śrīmānpuramākāśagaṃ yathā || 5-2-18||

RMY 5-2-19

पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्लवमानामिवाकाशे ददर्श हनुमान्पुरीम् ॥ ५-२-१९॥
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānāmivākāśe dadarśa hanumānpurīm || 5-2-19||

RMY 5-2-20

संपूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव ।
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ ५-२-२०॥
saṃpūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 5-2-20||

RMY 5-2-21

दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ।
रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरपि ॥ ५-२-२१॥
daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairapi || 5-2-21||

RMY 5-2-22

वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम् ।
शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम् ॥ ५-२-२२॥
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 5-2-22||

RMY 5-2-23

द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः ।
कैलासशिखरप्रख्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
ध्रियमाणमिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः ॥ ५-२-२३॥
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ |
kailāsaśikharaprakhyamālikhantamivāmbaram |
dhriyamāṇamivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 5-2-23||

RMY 5-2-24

तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः ।
रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः ॥ ५-२-२४॥
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-2-24||

RMY 5-2-25

आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि ॥ ५-२-२५॥
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 5-2-25||

RMY 5-2-26

इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् ।
प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥ ५-२-२६॥
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 5-2-26||

RMY 5-2-27

अवकाशो न सान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते ।
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ ५-२-२७॥
avakāśo na sāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 5-2-27||

RMY 5-2-28

चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम् ।
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ॥ ५-२-२८॥
caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 5-2-28||

RMY 5-2-29

यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा ।
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥ ५-२-२९॥
yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 5-2-29||

RMY 5-2-30

ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन्रामस्याभ्युदये रतः ॥ ५-२-३०॥
tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅge sthitastasminrāmasyābhyudaye rataḥ || 5-2-30||

RMY 5-2-31

अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी ।
प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः ॥ ५-२-३१॥
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 5-2-31||

RMY 5-2-32

उग्रौजसो महावीर्यो बलवन्तश्च राक्षसाः ।
वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गिता ॥ ५-२-३२॥
ugraujaso mahāvīryo balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgitā || 5-2-32||

RMY 5-2-33

लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया ।
प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥ ५-२-३३॥
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 5-2-33||

RMY 5-2-34

तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः ।
हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ॥ ५-२-३४॥
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanūmāṃścintayāmāsa viniḥśvasya muhurmuhuḥ || 5-2-34||

RMY 5-2-35

केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ॥ ५-२-३५॥
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 5-2-35||

RMY 5-2-36

न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः ।
एकामेकश्च पश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥ ५-२-३६॥
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekaśca paśyeyaṃ rahite janakātmajām || 5-2-36||

RMY 5-2-37

भूताश्चार्थो विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ५-२-३७॥
bhūtāścārtho vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 5-2-37||

RMY 5-2-38

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ५-२-३८॥
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 5-2-38||

RMY 5-2-39

न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ५-२-३९॥
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 5-2-39||

RMY 5-2-40

मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः ।
भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः ॥ ५-२-४०॥
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 5-2-40||

RMY 5-2-41

न हि शक्यं क्वचित्स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः ।
अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित् ॥ ५-२-४१॥
na hi śakyaṃ kvacitsthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit || 5-2-41||

RMY 5-2-42

वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम ।
न ह्यस्त्यविदितं किंचिद्राक्षसानां बलीयसाम् ॥ ५-२-४२॥
vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
na hyastyaviditaṃ kiṃcidrākṣasānāṃ balīyasām || 5-2-42||

RMY 5-2-43

इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः ।
विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते ॥ ५-२-४३॥
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 5-2-43||

RMY 5-2-44

तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः ।
लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥ ५-२-४४॥
tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 5-2-44||

RMY 5-2-45

रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् ।
विचिन्वन्भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ ५-२-४५॥
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
vicinvanbhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 5-2-45||

RMY 5-2-46

इति संचिन्त्य हनुमान्सूर्यस्यास्तमयं कपिः ।
आचकाङ्क्षे तदा वीरा वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ।
पृषदंशकमात्रः सन्बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५-२-४६॥
iti saṃcintya hanumānsūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīrā vaidehyā darśanotsukaḥ |
pṛṣadaṃśakamātraḥ sanbabhūvādbhutadarśanaḥ || 5-2-46||

RMY 5-2-47

प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्पत्य वीर्यवान् ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथम् ॥ ५-२-४७॥
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutpatya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpatham || 5-2-47||

RMY 5-2-48

प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः ।
शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्धर्वनगरोपमाम् ॥ ५-२-४८॥
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
śātakumbhamayairjālairgandharvanagaropamām || 5-2-48||

RMY 5-2-49

सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् ।
तलैः स्फाटिकसंपूर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥ ५-२-४९॥
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphāṭikasaṃpūrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 5-2-49||

RMY 5-2-50

वैदूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः ।
तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ ५-२-५०॥
vaidūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 5-2-50||

RMY 5-2-51

काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् ।
लङ्कामुद्द्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५-२-५१॥
kāñcanāni vicitrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṅkāmuddyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām || 5-2-51||

RMY 5-2-52

अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्ट्वा लङ्कां महाकपिः ।
आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ ५-२-५२॥
acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṅkāṃ mahākapiḥ |
āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 5-2-52||

RMY 5-2-53

स पाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् ।
यशस्विनां रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम् ॥ ५-२-५३॥
sa pāṇḍurodviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvināṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 5-2-53||

RMY 5-2-54

चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् ।
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोकमुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५-२-५४॥
candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya lokamuttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 5-2-54||

RMY 5-2-55

शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्णमुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् ।
ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसं ॥ ५-२-५५॥
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇamudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsaṃ || 5-2-55||

Sarga: 3/66 (37)

RMY 5-3-1

स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे ।
सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ५-३-१॥
sa lambaśikhare lambe lambatoyadasaṃnibhe |
sattvamāsthāya medhāvī hanumānmārutātmajaḥ || 5-3-1||

RMY 5-3-2

निशि लङ्कां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः ।
रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम् ॥ ५-३-२॥
niśi laṅkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ |
ramyakānanatoyāḍhyāṃ purīṃ rāvaṇapālitām || 5-3-2||

RMY 5-3-3

शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम् ।
सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम् ॥ ५-३-३॥
śāradāmbudharaprakhyairbhavanairupaśobhitām |
sāgaropamanirghoṣāṃ sāgarānilasevitām || 5-3-3||

RMY 5-3-4

सुपुष्टबलसंगुप्तां यथैव विटपावतीम् ।
चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम् ॥ ५-३-४॥
supuṣṭabalasaṃguptāṃ yathaiva viṭapāvatīm |
cārutoraṇaniryūhāṃ pāṇḍuradvāratoraṇām || 5-3-4||

RMY 5-3-5

भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव ।
तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्मार्गनिषेविताम् ॥ ५-३-५॥
bhujagācaritāṃ guptāṃ śubhāṃ bhogavatīmiva |
tāṃ savidyudghanākīrṇāṃ jyotirmārganiṣevitām || 5-3-5||

RMY 5-3-6

चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथेन्द्रस्यामरावतीम् ।
शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम् ॥ ५-३-६॥
caṇḍamārutanirhrādāṃ yathendrasyāmarāvatīm |
śātakumbhena mahatā prākāreṇābhisaṃvṛtām || 5-3-6||

RMY 5-3-7

किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलंकृताम् ।
आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान् ॥ ५-३-७॥
kiṅkiṇījālaghoṣābhiḥ patākābhiralaṃkṛtām |
āsādya sahasā hṛṣṭaḥ prākāramabhipedivān || 5-3-7||

RMY 5-3-8

विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः ।
जाम्बूनदमयैर्द्वारैर्वैदूर्यकृतवेदिकैः ॥ ५-३-८॥
vismayāviṣṭahṛdayaḥ purīmālokya sarvataḥ |
jāmbūnadamayairdvārairvaidūryakṛtavedikaiḥ || 5-3-8||

RMY 5-3-9

मणिस्फटिक मुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः ।
तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः ॥ ५-३-९॥
maṇisphaṭika muktābhirmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ |
taptahāṭakaniryūhai rājatāmalapāṇḍuraiḥ || 5-3-9||

RMY 5-3-10

वैदूर्यतलसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः ।
चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः ॥ ५-३-१०॥
vaidūryatalasopānaiḥ sphāṭikāntarapāṃsubhiḥ |
cārusaṃjavanopetaiḥ khamivotpatitaiḥ śubhaiḥ || 5-3-10||

RMY 5-3-11

क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टे राजहंसनिषेवितैः ।
तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः प्रतिनादिताम् ॥ ५-३-११॥
krauñcabarhiṇasaṃghuṣṭe rājahaṃsaniṣevitaiḥ |
tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ pratināditām || 5-3-11||

RMY 5-3-12

वस्वोकसाराप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः ।
खमिवोत्पतितां लङ्कां जहर्ष हनुमान्कपिः ॥ ५-३-१२॥
vasvokasārāpratimāṃ samīkṣya nagarīṃ tataḥ |
khamivotpatitāṃ laṅkāṃ jaharṣa hanumānkapiḥ || 5-3-12||

RMY 5-3-13

तां समीक्ष्य पुरीं लङ्कां राक्षसाधिपतेः शुभाम् ।
अनुत्तमामृद्धियुतां चिन्तयामास वीर्यवान् ॥ ५-३-१३॥
tāṃ samīkṣya purīṃ laṅkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām |
anuttamāmṛddhiyutāṃ cintayāmāsa vīryavān || 5-3-13||

RMY 5-3-14

नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् ।
रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधधारिभिः ॥ ५-३-१४॥
neyamanyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt |
rakṣitā rāvaṇabalairudyatāyudhadhāribhiḥ || 5-3-14||

RMY 5-3-15

कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः ।
प्रसिद्धेयं भवेद्भूमिर्मैन्दद्विविदयोरपि ॥ ५-३-१५॥
kumudāṅgadayorvāpi suṣeṇasya mahākapeḥ |
prasiddheyaṃ bhavedbhūmirmaindadvividayorapi || 5-3-15||

RMY 5-3-16

विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः ।
ऋक्षस्य केतुमालस्य मम चैव गतिर्भवेत् ॥ ५-३-१६॥
vivasvatastanūjasya hareśca kuśaparvaṇaḥ |
ṛkṣasya ketumālasya mama caiva gatirbhavet || 5-3-16||

RMY 5-3-17

समीक्ष्य तु महाबाहो राघवस्य पराक्रमम् ।
लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत्प्रीतिमान्कपिः ॥ ५-३-१७॥
samīkṣya tu mahābāho rāghavasya parākramam |
lakṣmaṇasya ca vikrāntamabhavatprītimānkapiḥ || 5-3-17||

RMY 5-3-18

तां रत्नवसनोपेतां कोष्ठागारावतंसकाम् ।
यन्त्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम् ॥ ५-३-१८॥
tāṃ ratnavasanopetāṃ koṣṭhāgārāvataṃsakām |
yantrāgārastanīmṛddhāṃ pramadāmiva bhūṣitām || 5-3-18||

RMY 5-3-19

तां नष्टतिमिरां दीपैर्भास्वरैश्च महागृहैः ।
नगरीं राक्षसेन्द्रस्य ददर्श स महाकपिः ॥ ५-३-१९॥
tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpairbhāsvaraiśca mahāgṛhaiḥ |
nagarīṃ rākṣasendrasya dadarśa sa mahākapiḥ || 5-3-19||

RMY 5-3-20

प्रविष्टः सत्त्वसंपन्नो निशायां मारुतात्मजः ।
स महापथमास्थाय मुक्तापुष्पविराजितम् ॥ ५-३-२०॥
praviṣṭaḥ sattvasaṃpanno niśāyāṃ mārutātmajaḥ |
sa mahāpathamāsthāya muktāpuṣpavirājitam || 5-3-20||

RMY 5-3-21

हसितोद्घुष्टनिनदैस्तूर्यघोष पुरः सरैः ।
वज्राङ्कुशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः ।
गृहमेधैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः ॥ ५-३-२१॥
hasitodghuṣṭaninadaistūryaghoṣa puraḥ saraiḥ |
vajrāṅkuśanikāśaiśca vajrajālavibhūṣitaiḥ |
gṛhamedhaiḥ purī ramyā babhāse dyaurivāmbudaiḥ || 5-3-21||

RMY 5-3-22

प्रजज्वाल तदा लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः ।
सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः ।
वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभाषितैः ॥ ५-३-२२॥
prajajvāla tadā laṅkā rakṣogaṇagṛhaiḥ śubhaiḥ |
sitābhrasadṛśaiścitraiḥ padmasvastikasaṃsthitaiḥ |
vardhamānagṛhaiścāpi sarvataḥ suvibhāṣitaiḥ || 5-3-22||

RMY 5-3-23

तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः ।
राघवार्थं चरञ्श्रीमान्ददर्श च ननन्द च ॥ ५-३-२३॥
tāṃ citramālyābharaṇāṃ kapirājahitaṃkaraḥ |
rāghavārthaṃ carañśrīmāndadarśa ca nananda ca || 5-3-23||

RMY 5-3-24

शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम् ।
स्त्रीणां मदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसामिव ॥ ५-३-२४॥
śuśrāva madhuraṃ gītaṃ tristhānasvarabhūṣitam |
strīṇāṃ madasamṛddhānāṃ divi cāpsarasāmiva || 5-3-24||

RMY 5-3-25

शुश्राव काञ्चीनिनादं नूपुराणां च निःस्वनम् ।
सोपाननिनदांश्चैव भवनेषु महात्मनम् ।
आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेडितांश्च ततस्ततः ॥ ५-३-२५॥
śuśrāva kāñcīninādaṃ nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam |
sopānaninadāṃścaiva bhavaneṣu mahātmanam |
āsphoṭitaninādāṃśca kṣveḍitāṃśca tatastataḥ || 5-3-25||

RMY 5-3-26

स्वाध्याय निरतांश्चैव यातुधानान्ददर्श सः ।
रावणस्तवसंयुक्तान्गर्जतो राक्षसानपि ॥ ५-३-२६॥
svādhyāya niratāṃścaiva yātudhānāndadarśa saḥ |
rāvaṇastavasaṃyuktāngarjato rākṣasānapi || 5-3-26||

RMY 5-3-27

राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत् ।
ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान्बहून् ॥ ५-३-२७॥
rājamārgaṃ samāvṛtya sthitaṃ rakṣobalaṃ mahat |
dadarśa madhyame gulme rākṣasasya carānbahūn || 5-3-27||

RMY 5-3-28

दीक्षिताञ्जटिलान्मुण्डान्गोऽजिनाम्बरवाससः ।
दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुधांस्तथा ॥ ५-३-२८॥
dīkṣitāñjaṭilānmuṇḍāngo'jināmbaravāsasaḥ |
darbhamuṣṭipraharaṇānagnikuṇḍāyudhāṃstathā || 5-3-28||

RMY 5-3-29

कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि ।
एकाक्षानेककर्णांश्च चलल्लम्बपयोधरान् ॥ ५-३-२९॥
kūṭamudgarapāṇīṃśca daṇḍāyudhadharānapi |
ekākṣānekakarṇāṃśca calallambapayodharān || 5-3-29||

RMY 5-3-30

करालान्भुग्नवक्त्रांश्च विकटान्वामनांस्तथा ।
धन्विनः खड्गिनश्चैव शतघ्नी मुसलायुधान् ।
परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान् ॥ ५-३-३०॥
karālānbhugnavaktrāṃśca vikaṭānvāmanāṃstathā |
dhanvinaḥ khaḍginaścaiva śataghnī musalāyudhān |
parighottamahastāṃśca vicitrakavacojjvalān || 5-3-30||

RMY 5-3-31

नातिष्ठूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान् ।
विरूपान्बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः ॥ ५-३-३१॥
nātiṣṭhūlānnātikṛśānnātidīrghātihrasvakān |
virūpānbahurūpāṃśca surūpāṃśca suvarcasaḥ || 5-3-31||

RMY 5-3-32

शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिशाशनिधारिणः ।
क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः ॥ ५-३-३२॥
śaktivṛkṣāyudhāṃścaiva paṭṭiśāśanidhāriṇaḥ |
kṣepaṇīpāśahastāṃśca dadarśa sa mahākapiḥ || 5-3-32||

RMY 5-3-33

स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान् ।
तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान् ॥ ५-३-३३॥
sragviṇastvanuliptāṃśca varābharaṇabhūṣitān |
tīkṣṇaśūladharāṃścaiva vajriṇaśca mahābalān || 5-3-33||

RMY 5-3-34

शतसाहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः ।
प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः ॥ ५-३-३४॥
śatasāhasramavyagramārakṣaṃ madhyamaṃ kapiḥ |
prākārāvṛtamatyantaṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-3-34||

RMY 5-3-35

त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम् ।
वाजिहेषितसंघुष्टं नादितं भूषणैस्तथा ॥ ५-३-३५॥
triviṣṭapanibhaṃ divyaṃ divyanādavināditam |
vājiheṣitasaṃghuṣṭaṃ nāditaṃ bhūṣaṇaistathā || 5-3-35||

RMY 5-3-36

रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा गजहयैः शुभैः ।
वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः ॥ ५-३-३६॥
rathairyānairvimānaiśca tathā gajahayaiḥ śubhaiḥ |
vāraṇaiśca caturdantaiḥ śvetābhranicayopamaiḥ || 5-3-36||

RMY 5-3-37

भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः ।
राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश गृहं कपिः ॥ ५-३-३७॥
bhūṣitaṃ ruciradvāraṃ mattaiśca mṛgapakṣibhiḥ |
rākṣasādhipaterguptamāviveśa gṛhaṃ kapiḥ || 5-3-37||

Sarga: 4/66 (24)

RMY 5-4-1

ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम् ।
ददर्श धीमान्दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ ५-४-१॥
tataḥ sa madhyaṃ gatamaṃśumantaṃ jyotsnāvitānaṃ mahadudvamantam |
dadarśa dhīmāndivi bhānumantaṃ goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhramantam || 5-4-1||

RMY 5-4-2

लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम् ।
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥ ५-४-२॥
lokasya pāpāni vināśayantaṃ mahodadhiṃ cāpi samedhayantam |
bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ dadarśa śītāṃśumathābhiyāntam || 5-4-2||

RMY 5-4-3

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था ।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ ५-४-३॥
yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā |
tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā rarāja sā cāruniśākarasthā || 5-4-3||

RMY 5-4-4

हंसो यथा राजतपञ्जुरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः ।
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ ५-४-४॥
haṃso yathā rājatapañjurasthaḥ siṃho yathā mandarakandarasthaḥ |
vīro yathā garvitakuñjarasthaścandro'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ || 5-4-4||

RMY 5-4-5

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः ।
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५-४-५॥
sthitaḥ kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ |
hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ || 5-4-5||

RMY 5-4-6

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षः पिशिताशदोषः ।
रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान्प्रदोषः ॥ ५-४-६॥
prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ pravṛddharakṣaḥ piśitāśadoṣaḥ |
rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ svargaprakāśo bhagavānpradoṣaḥ || 5-4-6||

RMY 5-4-7

तन्त्री स्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः ।
नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ ५-४-७॥
tantrī svanāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ |
naktaṃcarāścāpi tathā pravṛttā vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ || 5-4-7||

RMY 5-4-8

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि ।
वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान्स कपिः कुलानि ॥ ५-४-८॥
mattapramattāni samākulāni rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni |
vīraśriyā cāpi samākulāni dadarśa dhīmānsa kapiḥ kulāni || 5-4-8||

RMY 5-4-9

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति ।
मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ५-४-९॥
parasparaṃ cādhikamākṣipanti bhujāṃśca pīnānadhivikṣipanti |
mattapralāpānadhivikṣipanti mattāni cānyonyamadhikṣipanti || 5-4-9||

RMY 5-4-10

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति ।
ददर्श कान्ताश्च समालपन्ति तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्ति ॥ ५-४-१०॥
rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti |
dadarśa kāntāśca samālapanti tathāparāstatra punaḥ svapanti || 5-4-10||

RMY 5-4-11

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सूपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः ।
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भिर्ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥ ५-४-११॥
mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ sūpūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ |
rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhirhrado bhujaṅgairiva niḥśvasadbhiḥ || 5-4-11||

RMY 5-4-12

बुद्धिप्रधानान्रुचिराभिधानान्संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान् ।
नानाविधानान्रुचिराभिधानान्ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ ५-४-१२॥
buddhipradhānānrucirābhidhānānsaṃśraddadhānāñjagataḥ pradhānān |
nānāvidhānānrucirābhidhānāndadarśa tasyāṃ puri yātudhānān || 5-4-12||

RMY 5-4-13

ननन्द दृष्ट्वा स च तान्सुरूपान्नानागुणानात्मगुणानुरूपान् ।
विद्योतमानान्स च तान्सुरूपान्ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥ ५-४-१३॥
nananda dṛṣṭvā sa ca tānsurūpānnānāguṇānātmaguṇānurūpān |
vidyotamānānsa ca tānsurūpāndadarśa kāṃścicca punarvirūpān || 5-4-13||

RMY 5-4-14

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावास्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः ।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ॥ ५-४-१४॥
tato varārhāḥ suviśuddhabhāvāsteṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ |
priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā dadarśa tārā iva suprabhāvāḥ || 5-4-14||

RMY 5-4-15

श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः ।
ददर्श काश्चित्प्रमदोपगूढा यथा विहंगाः कुसुमोपगूडाः ॥ ५-४-१५॥
śriyā jvalantīstrapayopagūḍhā niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ |
dadarśa kāścitpramadopagūḍhā yathā vihaṃgāḥ kusumopagūḍāḥ || 5-4-15||

RMY 5-4-16

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टास्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः ।
भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान्मनदाभिविष्टाः ॥ ५-४-१६॥
anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭāstatra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ |
bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā dadarśa dhīmānmanadābhiviṣṭāḥ || 5-4-16||

RMY 5-4-17

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्परार्ध्यास्तपनीयवर्णाः ।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥ ५-४-१७॥
aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ kāścitparārdhyāstapanīyavarṇāḥ |
punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ || 5-4-17||

RMY 5-4-18

ततः प्रियान्प्राप्य मनोऽभिरामान्सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्य रामाः ।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ ५-४-१८॥
tataḥ priyānprāpya mano'bhirāmānsuprītiyuktāḥ prasamīkṣya rāmāḥ |
gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ || 5-4-18||

RMY 5-4-19

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः ।
विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥ ५-४-१९॥
candraprakāśāśca hi vaktramālā vakrākṣipakṣmāśca sunetramālāḥ |
vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ śatahradānāmiva cārumālāḥ || 5-4-19||

RMY 5-4-20

न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् ।
लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥ ५-४-२०॥
na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ pathi sthite rājakule prajātām |
latāṃ praphullāmiva sādhujātāṃ dadarśa tanvīṃ manasābhijātām || 5-4-20||

RMY 5-4-21

सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् ।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ ५-४-२१॥
sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām |
bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭāṃ strībhyo varābhyaśca sadā viśiṣṭām || 5-4-21||

RMY 5-4-22

उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् ।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वने प्रवृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥ ५-४-२२॥
uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm |
sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīṃ vane pravṛttāmiva nīlakaṇṭhīm || 5-4-22||

RMY 5-4-23

अव्यक्तलेखामिव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमलेखाम् ।
क्षतप्ररूढामिव बाणलेखां वायुप्रभिन्नामिव मेघलेखाम् ॥ ५-४-२३॥
avyaktalekhāmiva candralekhāṃ pāṃsupradigdhāmiva hemalekhām |
kṣataprarūḍhāmiva bāṇalekhāṃ vāyuprabhinnāmiva meghalekhām || 5-4-23||

RMY 5-4-24

सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य ।
बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य ॥ ५-४-२४॥
sītāmapaśyanmanujeśvarasya rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya |
babhūva duḥkhābhihataścirasya plavaṃgamo manda ivācirasya || 5-4-24||

Sarga: 5/66 (42)

RMY 5-5-1

स निकामं विनामेषु विचरन्कामरूपधृक् ।
विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ॥ ५-५-१॥
sa nikāmaṃ vināmeṣu vicarankāmarūpadhṛk |
vicacāra kapirlaṅkāṃ lāghavena samanvitaḥ || 5-5-1||

RMY 5-5-2

आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम् ॥ ५-५-२॥
āsasādātha lakṣmīvānrākṣasendraniveśanam |
prākāreṇārkavarṇena bhāsvareṇābhisaṃvṛtam || 5-5-2||

RMY 5-5-3

रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद्वनम् ।
समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः ॥ ५-५-३॥
rakṣitaṃ rākṣasairbhīmaiḥ siṃhairiva mahadvanam |
samīkṣamāṇo bhavanaṃ cakāśe kapikuñjaraḥ || 5-5-3||

RMY 5-5-4

रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः ।
विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम् ॥ ५-५-४॥
rūpyakopahitaiścitraistoraṇairhemabhūṣitaiḥ |
vicitrābhiśca kakṣyābhirdvāraiśca rucirairvṛtam || 5-5-4||

RMY 5-5-5

गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः ।
उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः ॥ ५-५-५॥
gajāsthitairmahāmātraiḥ śūraiśca vigataśramaiḥ |
upasthitamasaṃhāryairhayaiḥ syandanayāyibhiḥ || 5-5-5||

RMY 5-5-6

सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः ।
घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः ॥ ५-५-६॥
siṃhavyāghratanutrāṇairdāntakāñcanarājataiḥ |
ghoṣavadbhirvicitraiśca sadā vicaritaṃ rathaiḥ || 5-5-6||

RMY 5-5-7

बहुरत्नसमाकीर्णं परार्ध्यासनभाजनम् ।
महारथसमावासं महारथमहासनम् ॥ ५-५-७॥
bahuratnasamākīrṇaṃ parārdhyāsanabhājanam |
mahārathasamāvāsaṃ mahārathamahāsanam || 5-5-7||

RMY 5-5-8

दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः ।
विविधैर्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ५-५-८॥
dṛśyaiśca paramodāraistaistaiśca mṛgapakṣibhiḥ |
vividhairbahusāhasraiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ || 5-5-8||

RMY 5-5-9

विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् ।
मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ५-५-९॥
vinītairantapālaiśca rakṣobhiśca surakṣitam |
mukhyābhiśca varastrībhiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ || 5-5-9||

RMY 5-5-10

मुदितप्रमदा रत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
वराभरणनिर्ह्रादैः समुद्रस्वननिःस्वनम् ॥ ५-५-१०॥
muditapramadā ratnaṃ rākṣasendraniveśanam |
varābharaṇanirhrādaiḥ samudrasvananiḥsvanam || 5-5-10||

RMY 5-5-11

तद्राजगुणसंपन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः ।
भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम् ॥ ५-५-११॥
tadrājaguṇasaṃpannaṃ mukhyaiśca varacandanaiḥ |
bherīmṛdaṅgābhirutaṃ śaṅkhaghoṣavināditam || 5-5-11||

RMY 5-5-12

नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा ।
समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निःस्वनम् ॥ ५-५-१२॥
nityārcitaṃ parvahutaṃ pūjitaṃ rākṣasaiḥ sadā |
samudramiva gambhīraṃ samudramiva niḥsvanam || 5-5-12||

RMY 5-5-13

महात्मानो महद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम् ।
महाजनसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः ॥ ५-५-१३॥
mahātmāno mahadveśma mahāratnaparicchadam |
mahājanasamākīrṇaṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-5-13||

RMY 5-5-14

विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसंकुलम् ।
लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः ॥ ५-५-१४॥
virājamānaṃ vapuṣā gajāśvarathasaṃkulam |
laṅkābharaṇamityeva so'manyata mahākapiḥ || 5-5-14||

RMY 5-5-15

गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ ५-५-१५॥
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasaṃtrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 5-5-15||

RMY 5-5-16

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ॥ ५-५-१६॥
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān || 5-5-16||

RMY 5-5-17

अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम् ।
विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५-५-१७॥
atha meghapratīkāśaṃ kumbhakarṇaniveśanam |
vibhīṣaṇasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ || 5-5-17||

RMY 5-5-18

महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि ।
विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च ।
वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५-५-१८॥
mahodarasya ca tathā virūpākṣasya caiva hi |
vidyujjihvasya bhavanaṃ vidyunmālestathaiva ca |
vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ || 5-5-18||

RMY 5-5-19

शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः ।
तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः ॥ ५-५-१९॥
śukasya ca mahāvegaḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ |
tathā cendrajito veśma jagāma hariyūthapaḥ || 5-5-19||

RMY 5-5-20

जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरियूथपः ।
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ॥ ५-५-२०॥
jambumāleḥ sumāleśca jagāma hariyūthapaḥ |
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca || 5-5-20||

RMY 5-5-21

धूम्राक्षस्य च संपातेर्भवनं मारुतात्मजः ।
विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च ॥ ५-५-२१॥
dhūmrākṣasya ca saṃpāterbhavanaṃ mārutātmajaḥ |
vidyudrūpasya bhīmasya ghanasya vighanasya ca || 5-5-21||

RMY 5-5-22

शुकनाभस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ ५-५-२२॥
śukanābhasya vakrasya śaṭhasya vikaṭasya ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 5-5-22||

RMY 5-5-23

युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः ।
विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च ॥ ५-५-२३॥
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya nādinaḥ |
vidyujjihvendrajihvānāṃ tathā hastimukhasya ca || 5-5-23||

RMY 5-5-24

करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
क्रममाणः क्रमेणैव हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-५-२४॥
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kramamāṇaḥ krameṇaiva hanūmānmārutātmajaḥ || 5-5-24||

RMY 5-5-25

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः ॥ ५-५-२५॥
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
teṣāmṛddhimatāmṛddhiṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-5-25||

RMY 5-5-26

सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः ।
आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ५-५-२६॥
sarveṣāṃ samatikramya bhavanāni samantataḥ |
āsasādātha lakṣmīvānrākṣasendraniveśanam || 5-5-26||

RMY 5-5-27

रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः ।
विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः ।
शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तो तोमरधारिणीः ॥ ५-५-२७॥
rāvaṇasyopaśāyinyo dadarśa harisattamaḥ |
vicaranhariśārdūlo rākṣasīrvikṛtekṣaṇāḥ |
śūlamudgarahastāśca śakto tomaradhāriṇīḥ || 5-5-27||

RMY 5-5-28

ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ५-५-२८॥
dadarśa vividhāngulmāṃstasya rakṣaḥpatergṛhe || 5-5-28||

RMY 5-5-29

रक्ताञ्श्वेतान्सितांश्चैव हरींश्चैव महाजवान् ।
कुलीनान्रूपसंपन्नान्गजान्परगजारुजान् ॥ ५-५-२९॥
raktāñśvetānsitāṃścaiva harīṃścaiva mahājavān |
kulīnānrūpasaṃpannāngajānparagajārujān || 5-5-29||

RMY 5-5-30

निष्ठितान्गजशिखायामैरावतसमान्युधि ।
निहन्तॄन्परसैन्यानां गृहे तस्मिन्ददर्श सः ॥ ५-५-३०॥
niṣṭhitāngajaśikhāyāmairāvatasamānyudhi |
nihantṝnparasainyānāṃ gṛhe tasmindadarśa saḥ || 5-5-30||

RMY 5-5-31

क्षरतश्च यथा मेघान्स्रवतश्च यथा गिरीन् ।
मेघस्तनितनिर्घोषान्दुर्धर्षान्समरे परैः ॥ ५-५-३१॥
kṣarataśca yathā meghānsravataśca yathā girīn |
meghastanitanirghoṣāndurdharṣānsamare paraiḥ || 5-5-31||

RMY 5-5-32

सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः ।
हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसंनिभाः ॥ ५-५-३२॥
sahasraṃ vāhinīstatra jāmbūnadapariṣkṛtāḥ |
hemajālairavicchinnāstaruṇādityasaṃnibhāḥ || 5-5-32||

RMY 5-5-33

ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ।
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ॥ ५-५-३३॥
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane |
śibikā vividhākārāḥ sa kapirmārutātmajaḥ || 5-5-33||

RMY 5-5-34

लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च ।
क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि ॥ ५-५-३४॥
latāgṛhāṇi citrāṇi citraśālāgṛhāṇi ca |
krīḍāgṛhāṇi cānyāni dāruparvatakānapi || 5-5-34||

RMY 5-5-35

कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च ।
ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ५-५-३५॥
kāmasya gṛhakaṃ ramyaṃ divāgṛhakameva ca |
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane || 5-5-35||

RMY 5-5-36

स मन्दरतलप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम् ।
ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम् ॥ ५-५-३६॥
sa mandaratalaprakhyaṃ mayūrasthānasaṃkulam |
dhvajayaṣṭibhirākīrṇaṃ dadarśa bhavanottamam || 5-5-36||

RMY 5-5-37

अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः ।
धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव ॥ ५-५-३७॥
anantaratnanicayaṃ nidhijālaṃ samantataḥ |
dhīraniṣṭhitakarmāntaṃ gṛhaṃ bhūtapateriva || 5-5-37||

RMY 5-5-38

अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च ।
विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः ॥ ५-५-३८॥
arcirbhiścāpi ratnānāṃ tejasā rāvaṇasya ca |
virarājātha tadveśma raśmimāniva raśmibhiḥ || 5-5-38||

RMY 5-5-39

जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च ।
भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः ॥ ५-५-३९॥
jāmbūnadamayānyeva śayanānyāsanāni ca |
bhājanāni ca śubhrāṇi dadarśa hariyūthapaḥ || 5-5-39||

RMY 5-5-40

मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसंकुलम् ।
मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा ॥ ५-५-४०॥
madhvāsavakṛtakledaṃ maṇibhājanasaṃkulam |
manoramamasaṃbādhaṃ kuberabhavanaṃ yathā || 5-5-40||

RMY 5-5-41

नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च ।
मृदङ्गतलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम् ॥ ५-५-४१॥
nūpurāṇāṃ ca ghoṣeṇa kāñcīnāṃ ninadena ca |
mṛdaṅgatalaghoṣaiśca ghoṣavadbhirvināditam || 5-5-41||

RMY 5-5-42

प्रासादसंघातयुतं स्त्रीरत्नशतसंकुलम् ।
सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान्प्रविवेश महागृहम् ॥ ५-५-४२॥
prāsādasaṃghātayutaṃ strīratnaśatasaṃkulam |
suvyūḍhakakṣyaṃ hanumānpraviveśa mahāgṛham || 5-5-42||

Sarga: 6/66 (17)

RMY 5-6-1

स वेश्मजालं बलवान्ददर्श व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम् ।
यथा महत्प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहंगजालम् ॥ ५-६-१॥
sa veśmajālaṃ balavāndadarśa vyāsaktavaidūryasuvarṇajālam |
yathā mahatprāvṛṣi meghajālaṃ vidyutpinaddhaṃ savihaṃgajālam || 5-6-1||

RMY 5-6-2

निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः ।
मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥ ५-६-२॥
niveśanānāṃ vividhāśca śālāḥ pradhānaśaṅkhāyudhacāpaśālāḥ |
manoharāścāpi punarviśālā dadarśa veśmādriṣu candraśālāḥ || 5-6-2||

RMY 5-6-3

गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि ।
सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि ॥ ५-६-३॥
gṛhāṇi nānāvasurājitāni devāsuraiścāpi supūjitāni |
sarvaiśca doṣaiḥ parivarjitāni kapirdadarśa svabalārjitāni || 5-6-3||

RMY 5-6-4

तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि ।
महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि ॥ ५-६-४॥
tāni prayatnābhisamāhitāni mayena sākṣādiva nirmitāni |
mahītale sarvaguṇottarāṇi dadarśa laṅkādhipatergṛhāṇi || 5-6-4||

RMY 5-6-5

ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम् ।
रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम् ॥ ५-६-५॥
tato dadarśocchritamegharūpaṃ manoharaṃ kāñcanacārurūpam |
rakṣo'dhipasyātmabalānurūpaṃ gṛhottamaṃ hyapratirūparūpam || 5-6-5||

RMY 5-6-6

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम् ।
नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम् ॥ ५-६-६॥
mahītale svargamiva prakīrṇaṃ śriyā jvalantaṃ bahuratnakīrṇam |
nānātarūṇāṃ kusumāvakīrṇaṃ girerivāgraṃ rajasāvakīrṇam || 5-6-6||

RMY 5-6-7

नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तडिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम् ।
हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम् ॥ ५-६-७॥
nārīpravekairiva dīpyamānaṃ taḍidbhirambhodavadarcyamānam |
haṃsapravekairiva vāhyamānaṃ śriyā yutaṃ khe sukṛtāṃ vimānam || 5-6-7||

RMY 5-6-8

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् ।
ददर्श युक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम् ॥ ५-६-८॥
yathā nagāgraṃ bahudhātucitraṃ yathā nabhaśca grahacandracitram |
dadarśa yuktīkṛtameghacitraṃ vimānaratnaṃ bahuratnacitram || 5-6-8||

RMY 5-6-9

मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः ।
वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम् ॥ ५-६-९॥
mahī kṛtā parvatarājipūrṇā śailāḥ kṛtā vṛkṣavitānapūrṇāḥ |
vṛkṣāḥ kṛtāḥ puṣpavitānapūrṇāḥ puṣpaṃ kṛtaṃ kesarapatrapūrṇam || 5-6-9||

RMY 5-6-10

कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पा अपि पुष्करिण्यः ।
पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥ ५-६-१०॥
kṛtāni veśmāni ca pāṇḍurāṇi tathā supuṣpā api puṣkariṇyaḥ |
punaśca padmāni sakesarāṇi dhanyāni citrāṇi tathā vanāni || 5-6-10||

RMY 5-6-11

पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम् ।
वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम् ॥ ५-६-११॥
puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratnaprabhābhiśca vivardhamānam |
veśmottamānāmapi coccamānaṃ mahākapistatra mahāvimānam || 5-6-11||

RMY 5-6-12

कृताश्च वैदूर्यमया विहंगा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहंगाः ।
चित्राश्च नानावसुभिर्भुजंगा जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः ॥ ५-६-१२॥
kṛtāśca vaidūryamayā vihaṃgā rūpyapravālaiśca tathā vihaṃgāḥ |
citrāśca nānāvasubhirbhujaṃgā jātyānurūpāsturagāḥ śubhāṅgāḥ || 5-6-12||

RMY 5-6-13

प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः ।
कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहंगाः सुमुखाः सुपक्षाः ॥ ५-६-१३॥
pravālajāmbūnadapuṣpapakṣāḥ salīlamāvarjitajihmapakṣāḥ |
kāmasya sākṣādiva bhānti pakṣāḥ kṛtā vihaṃgāḥ sumukhāḥ supakṣāḥ || 5-6-13||

RMY 5-6-14

नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः ।
बभूव देवी च कृता सुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥ ५-६-१४॥
niyujyamānāśca gajāḥ suhastāḥ sakesarāścotpalapatrahastāḥ |
babhūva devī ca kṛtā suhastā lakṣmīstathā padmini padmahastā || 5-6-14||

RMY 5-6-15

इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम् ।
पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम् ॥ ५-६-१५॥
itīva tadgṛhamabhigamya śobhanaṃ savismayo nagamiva cāruśobhanam |
punaśca tatparamasugandhi sundaraṃ himātyaye nagamiva cārukandaram || 5-6-15||

RMY 5-6-16

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन्पुरीं दशमुखबाहुपालिताम् ।
अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥ ५-६-१६॥
tataḥ sa tāṃ kapirabhipatya pūjitāṃ caranpurīṃ daśamukhabāhupālitām |
adṛśya tāṃ janakasutāṃ supūjitāṃ suduḥkhitāṃ patiguṇaveganirjitām || 5-6-16||

RMY 5-6-17

ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः ।
अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ ५-६-१७॥
tatastadā bahuvidhabhāvitātmanaḥ kṛtātmano janakasutāṃ suvartmanaḥ |
apaśyato'bhavadatiduḥkhitaṃ manaḥ sucakṣuṣaḥ pravicarato mahātmanaḥ || 5-6-17||

Sarga: 7/66 (69)

RMY 5-7-1

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् ।
ददर्श भवनश्रेष्ठं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-७-१॥
tasyālayavariṣṭhasya madhye vipulamāyatam |
dadarśa bhavanaśreṣṭhaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 5-7-1||

RMY 5-7-2

अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत् ।
भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसंकुलम् ॥ ५-७-२॥
ardhayojanavistīrṇamāyataṃ yojanaṃ hi tat |
bhavanaṃ rākṣasendrasya bahuprāsādasaṃkulam || 5-7-2||

RMY 5-7-3

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् ।
सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः ॥ ५-७-३॥
mārgamāṇastu vaidehīṃ sītāmāyatalocanām |
sarvataḥ paricakrāma hanūmānarisūdanaḥ || 5-7-3||

RMY 5-7-4

चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च ।
परिक्षिप्तमसंबाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः ॥ ५-७-४॥
caturviṣāṇairdviradaistriviṣāṇaistathaiva ca |
parikṣiptamasaṃbādhaṃ rakṣyamāṇamudāyudhaiḥ || 5-7-4||

RMY 5-7-5

राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम् ।
आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम् ॥ ५-७-५॥
rākṣasībhiśca patnībhī rāvaṇasya niveśanam |
āhṛtābhiśca vikramya rājakanyābhirāvṛtam || 5-7-5||

RMY 5-7-6

तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिंगिलझषाकुलम् ।
वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम् ॥ ५-७-६॥
tannakramakarākīrṇaṃ timiṃgilajhaṣākulam |
vāyuvegasamādhūtaṃ pannagairiva sāgaram || 5-7-6||

RMY 5-7-7

या हि वैश्वरणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने ।
सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी ॥ ५-७-७॥
yā hi vaiśvaraṇe lakṣmīryā cendre harivāhane |
sā rāvaṇagṛhe sarvā nityamevānapāyinī || 5-7-7||

RMY 5-7-8

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षो गृहेष्विह ॥ ५-७-८॥
yā ca rājñaḥ kuberasya yamasya varuṇasya ca |
tādṛśī tadviśiṣṭā vā ṛddhī rakṣo gṛheṣviha || 5-7-8||

RMY 5-7-9

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितम् ।
बहुनिर्यूह संकीर्णं ददर्श पवनात्मजः ॥ ५-७-९॥
tasya harmyasya madhyasthaṃ veśma cānyatsunirmitam |
bahuniryūha saṃkīrṇaṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 5-7-9||

RMY 5-7-10

ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा ।
विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ५-७-१०॥
brahmaṇo'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yadviśvakarmaṇā |
vimānaṃ puṣpakaṃ nāma sarvaratnavibhūṣitam || 5-7-10||

RMY 5-7-11

परेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात् ।
कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः ॥ ५-७-११॥
pareṇa tapasā lebhe yatkuberaḥ pitāmahāt |
kuberamojasā jitvā lebhe tadrākṣaseśvaraḥ || 5-7-11||

RMY 5-7-12

ईहा मृगसमायुक्तैः कार्यस्वरहिरण्मयैः ।
सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया ॥ ५-७-१२॥
īhā mṛgasamāyuktaiḥ kāryasvarahiraṇmayaiḥ |
sukṛtairācitaṃ stambhaiḥ pradīptamiva ca śriyā || 5-7-12||

RMY 5-7-13

मेरुमन्दरसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ।
कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलंकृतम् ॥ ५-७-१३॥
merumandarasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram |
kūṭāgāraiḥ śubhākāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam || 5-7-13||

RMY 5-7-14

ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा ।
हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम् ॥ ५-७-१४॥
jvalanārkapratīkāśaṃ sukṛtaṃ viśvakarmaṇā |
hemasopānasaṃyuktaṃ cārupravaravedikam || 5-7-14||

RMY 5-7-15

जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्थाटिकैरपि ।
इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ॥ ५-७-१५॥
jālavātāyanairyuktaṃ kāñcanaiḥ sthāṭikairapi |
indranīlamahānīlamaṇipravaravedikam |
vimānaṃ puṣpakaṃ divyamāruroha mahākapiḥ || 5-7-15||

RMY 5-7-16

तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसंभवम् ।
दिव्यं संमूर्छितं जिघ्रन्रूपवन्तमिवानिलम् ॥ ५-७-१६॥
tatrasthaḥ sa tadā gandhaṃ pānabhakṣyānnasaṃbhavam |
divyaṃ saṃmūrchitaṃ jighranrūpavantamivānilam || 5-7-16||

RMY 5-7-17

स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् ।
इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः ॥ ५-७-१७॥
sa gandhastaṃ mahāsattvaṃ bandhurbandhumivottamam |
ita ehītyuvāceva tatra yatra sa rāvaṇaḥ || 5-7-17||

RMY 5-7-18

ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् ।
रावणस्य मनःकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ॥ ५-७-१८॥
tatastāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śubhām |
rāvaṇasya manaḥkāntāṃ kāntāmiva varastriyam || 5-7-18||

RMY 5-7-19

मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम् ।
स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ॥ ५-७-१९॥
maṇisopānavikṛtāṃ hemajālavirājitām |
sphāṭikairāvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām || 5-7-19||

RMY 5-7-20

मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि ।
विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् ॥ ५-७-२०॥
muktābhiśca pravālaiśca rūpyacāmīkarairapi |
vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām || 5-7-20||

RMY 5-7-21

समैरृजुभिरत्युच्चैः समन्तात्सुविभूषितैः ।
स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं संप्रस्थितामिव ॥ ५-७-२१॥
samairṛjubhiratyuccaiḥ samantātsuvibhūṣitaiḥ |
stambhaiḥ pakṣairivātyuccairdivaṃ saṃprasthitāmiva || 5-7-21||

RMY 5-7-22

महत्या कुथयास्त्रीणं पृथिवीलक्षणाङ्कया ।
पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम् ॥ ५-७-२२॥
mahatyā kuthayāstrīṇaṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā |
pṛthivīmiva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhamālinīm || 5-7-22||

RMY 5-7-23

नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् ।
परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ॥ ५-७-२३॥
nāditāṃ mattavihagairdivyagandhādhivāsitām |
parārdhyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām || 5-7-23||

RMY 5-7-24

धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् ।
चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ॥ ५-७-२४॥
dhūmrāmagarudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām |
citrāṃ puṣpopahāreṇa kalmāṣīmiva suprabhām || 5-7-24||

RMY 5-7-25

मनःसंह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम् ।
तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव ॥ ५-७-२५॥
manaḥsaṃhlādajananīṃ varṇasyāpi prasādinīm |
tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīmiva || 5-7-25||

RMY 5-7-26

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः ।
तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता ॥ ५-७-२६॥
indriyāṇīndriyārthaistu pañca pañcabhiruttamaiḥ |
tarpayāmāsa māteva tadā rāvaṇapālitā || 5-7-26||

RMY 5-7-27

स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्येयं पुरी भवेत् ।
सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः ॥ ५-७-२७॥
svargo'yaṃ devaloko'yamindrasyeyaṃ purī bhavet |
siddhirveyaṃ parā hi syādityamanyata mārutiḥ || 5-7-27||

RMY 5-7-28

प्रध्यायत इवापश्यत्प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् ।
धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान् ॥ ५-७-२८॥
pradhyāyata ivāpaśyatpradīpāṃstatra kāñcanān |
dhūrtāniva mahādhūrtairdevanena parājitān || 5-7-28||

RMY 5-7-29

दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च ।
अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत ॥ ५-७-२९॥
dīpānāṃ ca prakāśena tejasā rāvaṇasya ca |
arcirbhirbhūṣaṇānāṃ ca pradīptetyabhyamanyata || 5-7-29||

RMY 5-7-30

ततोऽपश्यत्कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् ।
सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम् ॥ ५-७-३०॥
tato'paśyatkuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam |
sahasraṃ varanārīṇāṃ nānāveṣavibhūṣitam || 5-7-30||

RMY 5-7-31

परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम् ।
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा ॥ ५-७-३१॥
parivṛtte'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃ gatam |
krīḍitvoparataṃ rātrau suṣvāpa balavattadā || 5-7-31||

RMY 5-7-32

तत्प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् ।
निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत् ॥ ५-७-३२॥
tatprasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣaṇam |
niḥśabdahaṃsabhramaraṃ yathā padmavanaṃ mahat || 5-7-32||

RMY 5-7-33

तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षाणि मारुतिः ।
अपश्यत्पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम् ॥ ५-७-३३॥
tāsāṃ saṃvṛtadantāni mīlitākṣāṇi mārutiḥ |
apaśyatpadmagandhīni vadanāni suyoṣitām || 5-7-33||

RMY 5-7-34

प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये ।
पुनःसंवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा ॥ ५-७-३४॥
prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye |
punaḥsaṃvṛtapatrāṇi rātrāviva babhustadā || 5-7-34||

RMY 5-7-35

इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः ।
अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः ॥ ५-७-३५॥
imāni mukhapadmāni niyataṃ mattaṣaṭpadāḥ |
ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ || 5-7-35||

RMY 5-7-36

इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः ।
मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः ॥ ५-७-३६॥
iti vāmanyata śrīmānupapattyā mahākapiḥ |
mene hi guṇatastāni samāni salilodbhavaiḥ || 5-7-36||

RMY 5-7-37

सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता ।
शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता ॥ ५-७-३७॥
sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhirvirājitā |
śāradīva prasannā dyaustārābhirabhiśobhitā || 5-7-37||

RMY 5-7-38

स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः ।
यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरभिसंवृतः ॥ ५-७-३८॥
sa ca tābhiḥ parivṛtaḥ śuśubhe rākṣasādhipaḥ |
yathā hyuḍupatiḥ śrīmāṃstārābhirabhisaṃvṛtaḥ || 5-7-38||

RMY 5-7-39

याश्च्यवन्तेऽम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः ।
इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा ॥ ५-७-३९॥
yāścyavante'mbarāttārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ |
imāstāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haristadā || 5-7-39||

RMY 5-7-40

ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् ।
प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् ॥ ५-७-४०॥
tārāṇāmiva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām |
prabhāvarṇaprasādāśca virejustatra yoṣitām || 5-7-40||

RMY 5-7-41

व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः ।
पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः ॥ ५-७-४१॥
vyāvṛttagurupīnasrakprakīrṇavarabhūṣaṇāḥ |
pānavyāyāmakāleṣu nidrāpahṛtacetasaḥ || 5-7-41||

RMY 5-7-42

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित्काश्चिदुद्भ्रान्तनूपुराः ।
पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित्परमयोषितः ॥ ५-७-४२॥
vyāvṛttatilakāḥ kāścitkāścidudbhrāntanūpurāḥ |
pārśve galitahārāśca kāścitparamayoṣitaḥ || 5-7-42||

RMY 5-7-43

मुखा हारवृताश्चान्याः काश्चित्प्रस्रस्तवाससः ।
व्याविद्धरशना दामाः किशोर्य इव वाहिताः ॥ ५-७-४३॥
mukhā hāravṛtāścānyāḥ kāścitprasrastavāsasaḥ |
vyāviddharaśanā dāmāḥ kiśorya iva vāhitāḥ || 5-7-43||

RMY 5-7-44

सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः ।
गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने ॥ ५-७-४४॥
sukuṇḍaladharāścānyā vicchinnamṛditasrajaḥ |
gajendramṛditāḥ phullā latā iva mahāvane || 5-7-44||

RMY 5-7-45

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुत्कटाः ।
हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् ॥ ५-७-४५॥
candrāṃśukiraṇābhāśca hārāḥ kāsāṃcidutkaṭāḥ |
haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām || 5-7-45||

RMY 5-7-46

अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः ।
हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन् ॥ ५-७-४६॥
aparāsāṃ ca vaidūryāḥ kādambā iva pakṣiṇaḥ |
hemasūtrāṇi cānyāsāṃ cakravākā ivābhavan || 5-7-46||

RMY 5-7-47

हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव ॥ ५-७-४७॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |
āpagā iva tā rejurjaghanaiḥ pulinairiva || 5-7-47||

RMY 5-7-48

किङ्किणीजालसंकाशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः ।
भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः ॥ ५-७-४८॥
kiṅkiṇījālasaṃkāśāstā hemavipulāmbujāḥ |
bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ || 5-7-48||

RMY 5-7-49

मृदुष्वङ्गेषु कासांचित्कुचाग्रेषु च संस्थिताः ।
बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः ॥ ५-७-४९॥
mṛduṣvaṅgeṣu kāsāṃcitkucāgreṣu ca saṃsthitāḥ |
babhūvurbhūṣaṇānīva śubhā bhūṣaṇarājayaḥ || 5-7-49||

RMY 5-7-50

अंशुकान्ताश्च कासांचिन्मुखमारुतकम्पिताः ।
उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः ॥ ५-७-५०॥
aṃśukāntāśca kāsāṃcinmukhamārutakampitāḥ |
uparyupari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ || 5-7-50||

RMY 5-7-51

ताः पाताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः ।
नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे ॥ ५-७-५१॥
tāḥ pātākā ivoddhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ |
nānāvarṇasuvarṇānāṃ vaktramūleṣu rejire || 5-7-51||

RMY 5-7-52

ववल्गुश्चात्र कासांचित्कुण्डलानि शुभार्चिषाम् ।
मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम् ॥ ५-७-५२॥
vavalguścātra kāsāṃcitkuṇḍalāni śubhārciṣām |
mukhamārutasaṃsargānmandaṃ mandaṃ suyoṣitām || 5-7-52||

RMY 5-7-53

शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः ।
तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा ॥ ५-७-५३॥
śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ |
tāsāṃ vadananiḥśvāsaḥ siṣeve rāvaṇaṃ tadā || 5-7-53||

RMY 5-7-54

रावणाननशङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः ।
मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः ॥ ५-७-५४॥
rāvaṇānanaśaṅkāśca kāścidrāvaṇayoṣitaḥ |
mukhāni sma sapatnīnāmupājighranpunaḥ punaḥ || 5-7-54||

RMY 5-7-55

अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः ।
अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा ॥ ५-७-५५॥
atyarthaṃ saktamanaso rāvaṇe tā varastriyaḥ |
asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyamevācaraṃstadā || 5-7-55||

RMY 5-7-56

बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्य विभूषिताः ।
अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे ॥ ५-७-५६॥
bāhūnupanidhāyānyāḥ pārihārya vibhūṣitāḥ |
aṃśukāni ca ramyāṇi pramadāstatra śiśyire || 5-7-56||

RMY 5-7-57

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित्पुनर्भुजम् ।
अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ ॥ ५-७-५७॥
anyā vakṣasi cānyasyāstasyāḥ kācitpunarbhujam |
aparā tvaṅkamanyasyāstasyāścāpyaparā bhujau || 5-7-57||

RMY 5-7-58

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः ।
परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः ॥ ५-७-५८॥
ūrupārśvakaṭīpṛṣṭhamanyonyasya samāśritāḥ |
parasparaniviṣṭāṅgyo madasnehavaśānugāḥ || 5-7-58||

RMY 5-7-59

अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात्प्रीयमाणाः सुमध्यमाः ।
एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः ॥ ५-७-५९॥
anyonyasyāṅgasaṃsparśātprīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ |
ekīkṛtabhujāḥ sarvāḥ suṣupustatra yoṣitaḥ || 5-7-59||

RMY 5-7-60

अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमालाग्रथिता हि सा ।
मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा ॥ ५-७-६०॥
anyonyabhujasūtreṇa strīmālāgrathitā hi sā |
māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā || 5-7-60||

RMY 5-7-61

लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् ।
अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम् ॥ ५-७-६१॥
latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt |
anyonyamālāgrathitaṃ saṃsaktakusumoccayam || 5-7-61||

RMY 5-7-62

व्यतिवेष्टितसुस्कन्थमन्योन्यभ्रमराकुलम् ।
आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् ॥ ५-७-६२॥
vyativeṣṭitasuskanthamanyonyabhramarākulam |
āsīdvanamivoddhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat || 5-7-62||

RMY 5-7-63

उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा ।
विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् ॥ ५-७-६३॥
uciteṣvapi suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā |
vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṅgāmbarasrajām || 5-7-63||

RMY 5-7-64

रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः ।
ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तानिमिषा इव ॥ ५-७-६४॥
rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ |
jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣantānimiṣā iva || 5-7-64||

RMY 5-7-65

राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः ।
रक्षसां चाभवन्कन्यास्तस्य कामवशं गताः ॥ ५-७-६५॥
rājarṣipitṛdaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ |
rakṣasāṃ cābhavankanyāstasya kāmavaśaṃ gatāḥ || 5-7-65||

RMY 5-7-66

न तत्र काचित्प्रमदा प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा ।
न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वरार्हां जनकात्मजां तु ॥ ५-७-६६॥
na tatra kācitpramadā prasahya vīryopapannena guṇena labdhā |
na cānyakāmāpi na cānyapūrvā vinā varārhāṃ janakātmajāṃ tu || 5-7-66||

RMY 5-7-67

न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचार युक्ता ।
भार्याभवत्तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया ॥ ५-७-६७॥
na cākulīnā na ca hīnarūpā nādakṣiṇā nānupacāra yuktā |
bhāryābhavattasya na hīnasattvā na cāpi kāntasya na kāmanīyā || 5-7-67||

RMY 5-7-68

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी ।
इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः ॥ ५-७-६८॥
babhūva buddhistu harīśvarasya yadīdṛśī rāghavadharmapatnī |
imā yathā rākṣasarājabhāryāḥ sujātamasyeti hi sādhubuddheḥ || 5-7-68||

RMY 5-7-69

पुनश्च सोऽचिन्तयदार्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता ।
अथायमस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म ॥ ५-७-६९॥
punaśca so'cintayadārtarūpo dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā |
athāyamasyāṃ kṛtavānmahātmā laṅkeśvaraḥ kaṣṭamanāryakarma || 5-7-69||

Sarga: 8/66 (50)

RMY 5-8-1

तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्ददर्श शयनासनम् ॥ ५-८-१॥
tatra divyopamaṃ mukhyaṃ sphāṭikaṃ ratnabhūṣitam |
avekṣamāṇo hanumāndadarśa śayanāsanam || 5-8-1||

RMY 5-8-2

तस्य चैकतमे देशे सोऽग्र्यमाल्यविभूषितम् ।
ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम् ॥ ५-८-२॥
tasya caikatame deśe so'gryamālyavibhūṣitam |
dadarśa pāṇḍuraṃ chatraṃ tārādhipatisaṃnibham || 5-8-2||

RMY 5-8-3

बालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः ।
गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम् ॥ ५-८-३॥
bālavyajanahastābhirvījyamānaṃ samantataḥ |
gandhaiśca vividhairjuṣṭaṃ varadhūpena dhūpitam || 5-8-3||

RMY 5-8-4

परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् ।
दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम् ॥ ५-८-४॥
paramāstaraṇāstīrṇamāvikājinasaṃvṛtam |
dāmabhirvaramālyānāṃ samantādupaśobhitam || 5-8-4||

RMY 5-8-5

तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससं ॥ ५-८-५॥
tasmiñjīmūtasaṃkāśaṃ pradīptottamakuṇḍalam |
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mahārajatavāsasaṃ || 5-8-5||

RMY 5-8-6

लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना ।
संध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम् ॥ ५-८-६॥
lohitenānuliptāṅgaṃ candanena sugandhinā |
saṃdhyāraktamivākāśe toyadaṃ sataḍidguṇam || 5-8-6||

RMY 5-8-7

वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् ।
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् ॥ ५-८-७॥
vṛtamābharaṇairdivyaiḥ surūpaṃ kāmarūpiṇam |
savṛkṣavanagulmāḍhyaṃ prasuptamiva mandaram || 5-8-7||

RMY 5-8-8

क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् ।
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ ५-८-८॥
krīḍitvoparataṃ rātrau varābharaṇabhūṣitam |
priyaṃ rākṣasakanyānāṃ rākṣasānāṃ sukhāvaham || 5-8-8||

RMY 5-8-9

पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः ।
भास्करे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् ॥ ५-८-९॥
pītvāpyuparataṃ cāpi dadarśa sa mahākapiḥ |
bhāskare śayane vīraṃ prasuptaṃ rākṣasādhipam || 5-8-9||

RMY 5-8-10

निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः ।
आसाद्य परमोद्विग्नः सोऽपासर्पत्सुभीतवत् ॥ ५-८-१०॥
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ rāvaṇaṃ vānarottamaḥ |
āsādya paramodvignaḥ so'pāsarpatsubhītavat || 5-8-10||

RMY 5-8-11

अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः ।
सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः ॥ ५-८-११॥
athārohaṇamāsādya vedikāntaramāśritaḥ |
suptaṃ rākṣasaśārdūlaṃ prekṣate sma mahākapiḥ || 5-8-11||

RMY 5-8-12

शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम् ।
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथाप्रस्रवणं महत् ॥ ५-८-१२॥
śuśubhe rākṣasendrasya svapataḥ śayanottamam |
gandhahastini saṃviṣṭe yathāprasravaṇaṃ mahat || 5-8-12||

RMY 5-8-13

काञ्चनाङ्गदनद्धौ च ददर्श स महात्मनः ।
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ ॥ ५-८-१३॥
kāñcanāṅgadanaddhau ca dadarśa sa mahātmanaḥ |
vikṣiptau rākṣasendrasya bhujāvindradhvajopamau || 5-8-13||

RMY 5-8-14

ऐरावतविषाणाग्रैरापीडितकृतव्रणौ ।
वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षितौ ॥ ५-८-१४॥
airāvataviṣāṇāgrairāpīḍitakṛtavraṇau |
vajrollikhitapīnāṃsau viṣṇucakraparikṣitau || 5-8-14||

RMY 5-8-15

पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ ।
सुलक्षण नखाङ्गुष्ठौ स्वङ्गुलीतललक्षितौ ॥ ५-८-१५॥
pīnau samasujātāṃsau saṃgatau balasaṃyutau |
sulakṣaṇa nakhāṅguṣṭhau svaṅgulītalalakṣitau || 5-8-15||

RMY 5-8-16

संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ ।
विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ ५-८-१६॥
saṃhatau parighākārau vṛttau karikaropamau |
vikṣiptau śayane śubhre pañcaśīrṣāvivoragau || 5-8-16||

RMY 5-8-17

शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना ।
चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ ॥ ५-८-१७॥
śaśakṣatajakalpena suśītena sugandhinā |
candanena parārdhyena svanuliptau svalaṃkṛtau || 5-8-17||

RMY 5-8-18

उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ ।
यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ ॥ ५-८-१८॥
uttamastrīvimṛditau gandhottamaniṣevitau |
yakṣapannagagandharvadevadānavarāviṇau || 5-8-18||

RMY 5-8-19

ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ ।
मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महार्ही रुषिताविव ॥ ५-८-१९॥
dadarśa sa kapistasya bāhū śayanasaṃsthitau |
mandarasyāntare suptau mahārhī ruṣitāviva || 5-8-19||

RMY 5-8-20

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसाधिपः ।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥ ५-८-२०॥
tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāṃ bhujābhyāṃ rākṣasādhipaḥ |
śuśubhe'calasaṃkāśaḥ śṛṅgābhyāmiva mandaraḥ || 5-8-20||

RMY 5-8-21

चूतपुंनागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः ।
मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः ॥ ५-८-२१॥
cūtapuṃnāgasurabhirbakulottamasaṃyutaḥ |
mṛṣṭānnarasasaṃyuktaḥ pānagandhapuraḥsaraḥ || 5-8-21||

RMY 5-8-22

तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम मुखान्महान् ।
शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद्गृहम् ॥ ५-८-२२॥
tasya rākṣasasiṃhasya niścakrāma mukhānmahān |
śayānasya viniḥśvāsaḥ pūrayanniva tadgṛham || 5-8-22||

RMY 5-8-23

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजता ।
मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् ॥ ५-८-२३॥
muktāmaṇivicitreṇa kāñcanena virājatā |
mukuṭenāpavṛttena kuṇḍalojjvalitānanam || 5-8-23||

RMY 5-8-24

रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिता ।
पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजितम् ॥ ५-८-२४॥
raktacandanadigdhena tathā hāreṇa śobhitā |
pīnāyataviśālena vakṣasābhivirājitam || 5-8-24||

RMY 5-8-25

पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् ।
महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा ॥ ५-८-२५॥
pāṇḍureṇāpaviddhena kṣaumeṇa kṣatajekṣaṇam |
mahārheṇa susaṃvītaṃ pītenottamavāsasā || 5-8-25||

RMY 5-8-26

माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजङ्गवत् ।
गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुतमिव कुञ्जरम् ॥ ५-८-२६॥
māṣarāśipratīkāśaṃ niḥśvasantaṃ bhujaṅgavat |
gāṅge mahati toyānte prasutamiva kuñjaram || 5-8-26||

RMY 5-8-27

चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानैश्चतुर्दिशम् ।
प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव ॥ ५-८-२७॥
caturbhiḥ kāñcanairdīpairdīpyamānaiścaturdiśam |
prakāśīkṛtasarvāṅgaṃ meghaṃ vidyudgaṇairiva || 5-8-27||

RMY 5-8-28

पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः ।
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ५-८-२८॥
pādamūlagatāścāpi dadarśa sumahātmanaḥ |
patnīḥ sa priyabhāryasya tasya rakṣaḥpatergṛhe || 5-8-28||

RMY 5-8-29

शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषिताः ।
अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः ॥ ५-८-२९॥
śaśiprakāśavadanā varakuṇḍalabhūṣitāḥ |
amlānamālyābharaṇā dadarśa hariyūthapaḥ || 5-8-29||

RMY 5-8-30

नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः ।
वराभरणधारिण्यो निषन्ना ददृशे कपिः ॥ ५-८-३०॥
nṛttavāditrakuśalā rākṣasendrabhujāṅkagāḥ |
varābharaṇadhāriṇyo niṣannā dadṛśe kapiḥ || 5-8-30||

RMY 5-8-31

वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् ।
ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च ॥ ५-८-३१॥
vajravaidūryagarbhāṇi śravaṇānteṣu yoṣitām |
dadarśa tāpanīyāni kuṇḍalānyaṅgadāni ca || 5-8-31||

RMY 5-8-32

तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः ।
विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव ॥ ५-८-३२॥
tāsāṃ candropamairvaktraiḥ śubhairlalitakuṇḍalaiḥ |
virarāja vimānaṃ tannabhastārāgaṇairiva || 5-8-32||

RMY 5-8-33

मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः ॥ ५-८-३३॥
madavyāyāmakhinnāstā rākṣasendrasya yoṣitaḥ |
teṣu teṣvavakāśeṣu prasuptāstanumadhyamāḥ || 5-8-33||

RMY 5-8-34

काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता संप्रकाशते ।
महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता ॥ ५-८-३४॥
kācidvīṇāṃ pariṣvajya prasuptā saṃprakāśate |
mahānadīprakīrṇeva nalinī potamāśritā || 5-8-34||

RMY 5-8-35

अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा ।
प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला ॥ ५-८-३५॥
anyā kakṣagatenaiva maḍḍukenāsitekṣaṇā |
prasuptā bhāminī bhāti bālaputreva vatsalā || 5-8-35||

RMY 5-8-36

पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी ।
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी ॥ ५-८-३६॥
paṭahaṃ cārusarvāṅgī pīḍya śete śubhastanī |
cirasya ramaṇaṃ labdhvā pariṣvajyeva kāminī || 5-8-36||

RMY 5-8-37

काचिदंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना ।
निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी ॥ ५-८-३७॥
kācidaṃśaṃ pariṣvajya suptā kamalalocanā |
nidrāvaśamanuprāptā sahakānteva bhāminī || 5-8-37||

RMY 5-8-38

अन्या कनकसंकाशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः ।
मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना ॥ ५-८-३८॥
anyā kanakasaṃkāśairmṛdupīnairmanoramaiḥ |
mṛdaṅgaṃ paripīḍyāṅgaiḥ prasuptā mattalocanā || 5-8-38||

RMY 5-8-39

भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेण कृशोदरी ।
पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा ॥ ५-८-३९॥
bhujapārśvāntarasthena kakṣageṇa kṛśodarī |
paṇavena sahānindyā suptā madakṛtaśramā || 5-8-39||

RMY 5-8-40

डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा ।
प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येव भामिनी ॥ ५-८-४०॥
ḍiṇḍimaṃ parigṛhyānyā tathaivāsaktaḍiṇḍimā |
prasuptā taruṇaṃ vatsamupagūhyeva bhāminī || 5-8-40||

RMY 5-8-41

काचिदाडम्बरं नारी भुजसंभोगपीडितम् ।
कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता ॥ ५-८-४१॥
kācidāḍambaraṃ nārī bhujasaṃbhogapīḍitam |
kṛtvā kamalapatrākṣī prasuptā madamohitā || 5-8-41||

RMY 5-8-42

कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी ।
वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता ॥ ५-८-४२॥
kalaśīmapaviddhyānyā prasuptā bhāti bhāminī |
vasante puṣpaśabalā māleva parimārjitā || 5-8-42||

RMY 5-8-43

पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ ।
उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ५-८-४३॥
pāṇibhyāṃ ca kucau kācitsuvarṇakalaśopamau |
upagūhyābalā suptā nidrābalaparājitā || 5-8-43||

RMY 5-8-44

अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना ।
अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणी प्रसुप्ता मदविह्वला ॥ ५-८-४४॥
anyā kamalapatrākṣī pūrṇendusadṛśānanā |
anyāmāliṅgya suśroṇī prasuptā madavihvalā || 5-8-44||

RMY 5-8-45

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः ।
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव ॥ ५-८-४५॥
ātodyāni vicitrāṇi pariṣvajya varastriyaḥ |
nipīḍya ca kucaiḥ suptāḥ kāminyaḥ kāmukāniva || 5-8-45||

RMY 5-8-46

तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे ।
ददर्श रूपसंपन्नामपरां स कपिः स्त्रियम् ॥ ५-८-४६॥
tāsāmekāntavinyaste śayānāṃ śayane śubhe |
dadarśa rūpasaṃpannāmaparāṃ sa kapiḥ striyam || 5-8-46||

RMY 5-8-47

मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् ।
विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम् ॥ ५-८-४७॥
muktāmaṇisamāyuktairbhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitām |
vibhūṣayantīmiva ca svaśriyā bhavanottamam || 5-8-47||

RMY 5-8-48

गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् ।
कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ ५-८-४८॥
gaurīṃ kanakavarṇābhāmiṣṭāmantaḥpureśvarīm |
kapirmandodarīṃ tatra śayānāṃ cārurūpiṇīm || 5-8-48||

RMY 5-8-49

स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः ।
तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसंपदा ।
हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः ॥ ५-८-४९॥
sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhurbhūṣitāṃ mārutātmajaḥ |
tarkayāmāsa sīteti rūpayauvanasaṃpadā |
harṣeṇa mahatā yukto nananda hariyūthapaḥ || 5-8-49||

RMY 5-8-50

आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम ।
स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन्स्वां प्रकृतिं कपीनाम् ॥ ५-८-५०॥
āsphoṭayāmāsa cucumba pucchaṃ nananda cikrīḍa jagau jagāma |
stambhānarohannipapāta bhūmau nidarśayansvāṃ prakṛtiṃ kapīnām || 5-8-50||

Sarga: 9/66 (44)

RMY 5-9-1

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥ ५-९-१॥
avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |
jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ || 5-9-1||

RMY 5-9-2

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।
न भोक्तुं नाप्यलंकर्तुं न पानमुपसेवितुम् ॥ ५-९-२॥
na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī |
na bhoktuṃ nāpyalaṃkartuṃ na pānamupasevitum || 5-9-2||

RMY 5-9-3

नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि ।
अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ॥ ५-९-३॥
nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram |
na hi rāmasamaḥ kaścidvidyate tridaśeṣvapi |
anyeyamiti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ || 5-9-3||

RMY 5-9-4

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथा पराः ।
नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥ ५-९-४॥
krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā parāḥ |
nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā || 5-9-4||

RMY 5-9-5

मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ।
तथास्तरणमुख्य्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥ ५-९-५॥
murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ |
tathāstaraṇamukhyyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ || 5-9-5||

RMY 5-9-6

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥ ५-९-६॥
aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ |
rūpasaṃlāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā || 5-9-6||

RMY 5-9-7

देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥ ५-९-७॥
deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā |
ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ || 5-9-7||

RMY 5-9-8

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥ ५-९-८॥
tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ |
goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ || 5-9-8||

RMY 5-9-9

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् ।
करेणुभिर्यथारण्यं परिकीर्णो महाद्विपः ॥ ५-९-९॥
sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam |
kareṇubhiryathāraṇyaṃ parikīrṇo mahādvipaḥ || 5-9-9||

RMY 5-9-10

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ५-९-१०॥
sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ |
dadarśa kapiśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe || 5-9-10||

RMY 5-9-11

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ ५-९-११॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ |
tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ || 5-9-11||

RMY 5-9-12

रौक्मेषु च विशलेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् ।
ददर्श कपिशार्दूल मयूरान्कुक्कुटांस्तथा ॥ ५-९-१२॥
raukmeṣu ca viśaleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān |
dadarśa kapiśārdūla mayūrānkukkuṭāṃstathā || 5-9-12||

RMY 5-9-13

वराहवार्ध्राणसकान्दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान्मृगमयूरांश्च हनूमानन्ववैक्षत ॥ ५-९-१३॥
varāhavārdhrāṇasakāndadhisauvarcalāyutān |
śalyānmṛgamayūrāṃśca hanūmānanvavaikṣata || 5-9-13||

RMY 5-9-14

कृकरान्विविधान्सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् ।
लेख्यमुच्चावचं पेयं भोज्यानि विविधानि च ॥ ५-९-१४॥
kṛkarānvividhānsiddhāṃścakorānardhabhakṣitān |
mahiṣānekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān |
lekhyamuccāvacaṃ peyaṃ bhojyāni vividhāni ca || 5-9-14||

RMY 5-9-15

तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागषाडवैः ।
हार नूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ॥ ५-९-१५॥
tathāmlalavaṇottaṃsairvividhai rāgaṣāḍavaiḥ |
hāra nūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ || 5-9-15||

RMY 5-9-16

पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ।
कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ॥ ५-९-१६॥
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi |
kṛtapuṣpopahārā bhūradhikaṃ puṣyati śriyam || 5-9-16||

RMY 5-9-17

तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः ।
पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥ ५-९-१७॥
tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiḥ śayanāsanaiḥ |
pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate || 5-9-17||

RMY 5-9-18

बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ।
मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥ ५-९-१८॥
bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ |
māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak || 5-9-18||

RMY 5-9-19

दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ।
शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक्पृथक् ॥ ५-९-१९॥
divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api |
śarkarāsavamādhvīkāḥ puṣpāsavaphalāsavāḥ |
vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthakpṛthak || 5-9-19||

RMY 5-9-20

संतता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च करकैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि ।
जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ॥ ५-९-२०॥
saṃtatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ |
hiraṇmayaiśca karakairbhājanaiḥ sphāṭikairapi |
jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā || 5-9-20||

RMY 5-9-21

राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ।
पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥ ५-९-२१॥
rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca |
pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha || 5-9-21||

RMY 5-9-22

सोऽपश्यच्छातकुम्भानि शीधोर्मणिमयानि च ।
राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥ ५-९-२२॥
so'paśyacchātakumbhāni śīdhormaṇimayāni ca |
rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ || 5-9-22||

RMY 5-9-23

क्वचिदर्धावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः ।
क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ ५-९-२३॥
kvacidardhāvaśeṣāṇi kvacitpītāni sarvaśaḥ |
kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha || 5-9-23||

RMY 5-9-24

क्वचिद्भक्ष्यांश्च विविधान्क्वचित्पानानि भागशः ।
क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह ॥ ५-९-२४॥
kvacidbhakṣyāṃśca vividhānkvacitpānāni bhāgaśaḥ |
kvacidannāvaśeṣāṇi paśyanvai vicacāra ha || 5-9-24||

RMY 5-9-25

क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोडितैर्घटैः ।
क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥ ५-९-२५॥
kvacitprabhinnaiḥ karakaiḥ kvacidāloḍitairghaṭaiḥ |
kvacitsaṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca || 5-9-25||

RMY 5-9-26

शयनान्यत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः ।
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः ॥ ५-९-२६॥
śayanānyatra nārīṇāṃ śūnyāni bahudhā punaḥ |
parasparaṃ samāśliṣya kāścitsuptā varāṅganāḥ || 5-9-26||

RMY 5-9-27

काचिच्च वस्त्रमन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च ।
उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ५-९-२७॥
kācicca vastramanyasyā apahṛtyopaguhya ca |
upagamyābalā suptā nidrābalaparājitā || 5-9-27||

RMY 5-9-28

तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥ ५-९-२८॥
tāsāmucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |
nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam || 5-9-28||

RMY 5-9-29

चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च ।
विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च ॥ ५-९-२९॥
candanasya ca śītasya śīdhormadhurasasya ca |
vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca || 5-9-29||

RMY 5-9-30

बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ।
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ।
प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥ ५-९-३०॥
bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividhamudvahan |
snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ |
pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā || 5-9-30||

RMY 5-9-31

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः ।
काश्चित्काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥ ५-९-३१॥
śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścitkṛṣṇā varāṅganāḥ |
kāścitkāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye || 5-9-31||

RMY 5-9-32

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् ।
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि ॥ ५-९-३२॥
tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam |
padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīdyathaiva hi || 5-9-32||

RMY 5-9-33

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः ।
ददर्श सुमहातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥ ५-९-३३॥
evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥpuraṃ kapiḥ |
dadarśa sumahātejā na dadarśa ca jānakīm || 5-9-33||

RMY 5-9-34

निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः ।
जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥ ५-९-३४॥
nirīkṣamāṇaśca tatastāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ |
jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ || 5-9-34||

RMY 5-9-35

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥ ५-९-३५॥
paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam |
idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati || 5-9-35||

RMY 5-9-36

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥ ५-९-३६॥
na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī |
ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ || 5-9-36||

RMY 5-9-37

तस्य प्रादुरभूच्चिन्तापुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥ ५-९-३७॥
tasya prādurabhūccintāpunaranyā manasvinaḥ |
niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī || 5-9-37||

RMY 5-9-38

कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न तु मे मनसः किंचिद्वैकृत्यमुपपद्यते ॥ ५-९-३८॥
kāmaṃ dṛṣṭvā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ |
na tu me manasaḥ kiṃcidvaikṛtyamupapadyate || 5-9-38||

RMY 5-9-39

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तते ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ ५-९-३९॥
mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartate |
śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam || 5-9-39||

RMY 5-9-40

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा संपरिमार्गणे ॥ ५-९-४०॥
nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum |
striyo hi strīṣu dṛśyante sadā saṃparimārgaṇe || 5-9-40||

RMY 5-9-41

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते ।
न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥ ५-९-४१॥
yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tatparimārgyate |
na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum || 5-9-41||

RMY 5-9-42

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सरं दृश्यते न च जानकी ॥ ५-९-४२॥
tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā |
rāvaṇāntaḥpuraṃ saraṃ dṛśyate na ca jānakī || 5-9-42||

RMY 5-9-43

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ॥ ५-९-४३॥
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān |
avekṣamāṇo hanumānnaivāpaśyata jānakīm || 5-9-43||

RMY 5-9-44

तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ॥ ५-९-४४॥
tāmapaśyankapistatra paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
apakramya tadā vīraḥ pradhyātumupacakrame || 5-9-44||

Sarga: 10/66 (25)

RMY 5-10-1

स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् ।
जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ ५-१०-१॥
sa tasya madhye bhavanasya vānaro latāgṛhāṃścitragṛhānniśāgṛhān |
jagāma sītāṃ prati darśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām || 5-10-1||

RMY 5-10-2

स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम् ।
ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ ५-१०-२॥
sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyāmapaśyanraghunandanasya tām |
dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanameti maithilī || 5-10-2||

RMY 5-10-3

सा राक्षसानां प्रवरेण बाला स्वशीलसंरक्षण तत्परा सती ।
अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ ५-१०-३॥
sā rākṣasānāṃ pravareṇa bālā svaśīlasaṃrakṣaṇa tatparā satī |
anena nūnaṃ pratiduṣṭakarmaṇā hatā bhavedāryapathe pare sthitā || 5-10-3||

RMY 5-10-4

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ।
समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ ५-१०-४॥
virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ |
samīkṣya sā rākṣasarājayoṣito bhayādvinaṣṭā janakeśvarātmajā || 5-10-4||

RMY 5-10-5

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् ।
न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ ५-१०-५॥
sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram |
na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ || 5-10-5||

RMY 5-10-6

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्ट्वा रावणयोषितः ।
न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ ५-१०-६॥
dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭvā rāvaṇayoṣitaḥ |
na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ || 5-10-6||

RMY 5-10-7

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः ।
गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः ॥ ५-१०-७॥
kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ |
gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tadvadasva naḥ || 5-10-7||

RMY 5-10-8

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् ।
ध्रुवं प्रायमुपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥ ५-१०-८॥
adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām |
dhruvaṃ prāyamupeṣyanti kālasya vyativartane || 5-10-8||

RMY 5-10-9

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानङ्गदश्च सः ।
गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ ५-१०-९॥
kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānaṅgadaśca saḥ |
gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ || 5-10-9||

RMY 5-10-10

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ।
भूयस्तावद्विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ ५-१०-१०॥
anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham |
bhūyastāvadviceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ || 5-10-10||

RMY 5-10-11

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ।
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः ॥ ५-१०-११॥
anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ |
karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ || 5-10-11||

RMY 5-10-12

तस्मादनिर्वेद कृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् ।
अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान्रावणपालितान् ॥ ५-१०-१२॥
tasmādanirveda kṛtaṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam |
adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśānrāvaṇapālitān || 5-10-12||

RMY 5-10-13

आपानशालाविचितास्तथा पुष्पगृहाणि च ।
चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ ५-१०-१३॥
āpānaśālāvicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca |
citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca || 5-10-13||

RMY 5-10-14

निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः ।
इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे ॥ ५-१०-१४॥
niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ |
iti saṃcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame || 5-10-14||

RMY 5-10-15

भूमीगृहांश्चैत्यगृहान्गृहातिगृहकानपि ।
उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन्पुनः क्वचित् ॥ ५-१०-१५॥
bhūmīgṛhāṃścaityagṛhāngṛhātigṛhakānapi |
utpatannipataṃścāpi tiṣṭhangacchanpunaḥ kvacit || 5-10-15||

RMY 5-10-16

अपावृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् ।
प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि ।
सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ॥ ५-१०-१६॥
apāvṛṇvaṃśca dvārāṇi kapāṭānyavaghaṭṭayan |
praviśanniṣpataṃścāpi prapatannutpatannapi |
sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ || 5-10-16||

RMY 5-10-17

चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते ।
रावणान्तःपुरे तस्मिन्यं कपिर्न जगाम सः ॥ ५-१०-१७॥
caturaṅgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate |
rāvaṇāntaḥpure tasminyaṃ kapirna jagāma saḥ || 5-10-17||

RMY 5-10-18

प्राकरान्तररथ्याश्च वेदिकश्चैत्यसंश्रयाः ।
श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ ५-१०-१८॥
prākarāntararathyāśca vedikaścaityasaṃśrayāḥ |
śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam || 5-10-18||

RMY 5-10-19

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा ।
दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ ५-१०-१९॥
rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sā janakātmajā || 5-10-19||

RMY 5-10-20

रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधर स्त्रियः ।
दृष्टा हनूमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥ ५-१०-२०॥
rūpeṇāpratimā loke varā vidyādhara striyaḥ |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu rāghavanandinī || 5-10-20||

RMY 5-10-21

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ॥ ५-१०-२१॥
nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sītā sumadhyamā || 5-10-21||

RMY 5-10-22

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः ।
दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ ५-१०-२२॥
pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāddhṛtāḥ |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na sā janakanandinī || 5-10-22||

RMY 5-10-23

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
विषसाद महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-१०-२३॥
so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
viṣasāda mahābāhurhanūmānmārutātmajaḥ || 5-10-23||

RMY 5-10-24

उद्योगं वानरेन्द्राणं प्लवनं सागरस्य च ।
व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत् ॥ ५-१०-२४॥
udyogaṃ vānarendrāṇaṃ plavanaṃ sāgarasya ca |
vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgamat || 5-10-24||

RMY 5-10-25

अवतीर्य विमानाच्च हनूमान्मारुतात्मजः ।
चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥ ५-१०-२५॥
avatīrya vimānācca hanūmānmārutātmajaḥ |
cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ || 5-10-25||

Sarga: 11/66 (69)

RMY 5-11-1

विमानात्तु सुसंक्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।
हनूमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥ ५-११-१॥
vimānāttu susaṃkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |
hanūmānvegavānāsīdyathā vidyudghanāntare || 5-11-1||

RMY 5-11-2

संपरिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनान् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ ५-११-२॥
saṃparikramya hanumānrāvaṇasya niveśanān |
adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ || 5-11-2||

RMY 5-11-3

भूयिष्ठं लोडिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ५-११-३॥
bhūyiṣṭhaṃ loḍitā laṅkā rāmasya caratā priyam |
na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām || 5-11-3||

RMY 5-11-4

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ।
लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ॥ ५-११-४॥
palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |
nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ |
loḍitā vasudhā sarvā na ca paśyāmi jānakīm || 5-11-4||

RMY 5-11-5

इह संपातिना सीता रावणस्य निवेशने ।
आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ॥ ५-११-५॥
iha saṃpātinā sītā rāvaṇasya niveśane |
ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham || 5-11-5||

RMY 5-11-6

किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ।
उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ॥ ५-११-६॥
kiṃ nu sītātha vaidehī maithilī janakātmajā |
upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam || 5-11-6||

RMY 5-11-7

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ।
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ॥ ५-११-७॥
kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ |
bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet || 5-11-7||

RMY 5-11-8

अथ वा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ।
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ॥ ५-११-८॥
atha vā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite |
manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram || 5-11-8||

RMY 5-11-9

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ।
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ॥ ५-११-९॥
rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca |
tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā || 5-11-9||

RMY 5-11-10

उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ।
विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ॥ ५-११-१०॥
uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā |
viveṣṭamānā patitā samudre janakātmajā || 5-11-10||

RMY 5-11-11

आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ।
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ॥ ५-११-११॥
āho kṣudreṇa cānena rakṣantī śīlamātmanaḥ |
abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī || 5-11-11||

RMY 5-11-12

अथ वा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ।
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ॥ ५-११-१२॥
atha vā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā |
aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati || 5-11-12||

RMY 5-11-13

संपूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ॥ ५-११-१३॥
saṃpūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam |
rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā || 5-11-13||

RMY 5-11-14

हा राम लक्ष्मणेत्येव हायोध्येति च मैथिली ।
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ॥ ५-११-१४॥
hā rāma lakṣmaṇetyeva hāyodhyeti ca maithilī |
vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati || 5-11-14||

RMY 5-11-15

अथ वा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ।
नूनं लालप्यते मन्दं पञ्जरस्थेव शारिका ॥ ५-११-१५॥
atha vā nihitā manye rāvaṇasya niveśane |
nūnaṃ lālapyate mandaṃ pañjarastheva śārikā || 5-11-15||

RMY 5-11-16

जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा ।
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ॥ ५-११-१६॥
janakasya kule jātā rāmapatnī sumadhyamā |
kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet || 5-11-16||

RMY 5-11-17

विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ॥ ५-११-१७॥
vinaṣṭā vā pranaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā |
rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam || 5-11-17||

RMY 5-11-18

निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने ।
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ॥ ५-११-१८॥
nivedyamāne doṣaḥ syāddoṣaḥ syādanivedane |
kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me || 5-11-18||

RMY 5-11-19

अस्मिन्नेवंगते कर्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ।
भवेदिति मतिं भूयो हनुमान्प्रविचारयन् ॥ ५-११-१९॥
asminnevaṃgate karye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim |
bhavediti matiṃ bhūyo hanumānpravicārayan || 5-11-19||

RMY 5-11-20

यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः ।
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ॥ ५-११-२०॥
yadi sītāmadṛṣṭvāhaṃ vānarendrapurīmitaḥ |
gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati || 5-11-20||

RMY 5-11-21

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ।
प्रवेशश्चिव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ॥ ५-११-२१॥
mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati |
praveśaściva laṅkāyā rākṣasānāṃ ca darśanam || 5-11-21||

RMY 5-11-22

किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः ।
किष्किन्धां समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथात्मजौ ॥ ५-११-२२॥
kiṃ vā vakṣyati sugrīvo harayo va samāgatāḥ |
kiṣkindhāṃ samanuprāptau tau vā daśarathātmajau || 5-11-22||

RMY 5-11-23

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ।
न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ॥ ५-११-२३॥
gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam |
na dṛṣṭeti mayā sītā tatastyakṣyanti jīvitam || 5-11-23||

RMY 5-11-24

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ।
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ॥ ५-११-२४॥
paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam |
sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati || 5-11-24||

RMY 5-11-25

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसं ।
भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ॥ ५-११-२५॥
taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasaṃ |
bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ || 5-11-25||

RMY 5-11-26

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ।
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ॥ ५-११-२६॥
vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati |
bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati || 5-11-26||

RMY 5-11-27

पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ॥ ५-११-२७॥
putrānmṛtānsamīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ |
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ || 5-11-27||

RMY 5-11-28

कृतज्ञः सत्यसंधश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ॥ ५-११-२८॥
kṛtajñaḥ satyasaṃdhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyanti jīvitam || 5-11-28||

RMY 5-11-29

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ।
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ५-११-२९॥
durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī |
pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam || 5-11-29||

RMY 5-11-30

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ।
पञ्चत्वगमने राज्ञस्तारापि न भविष्यति ॥ ५-११-३०॥
vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā |
pañcatvagamane rājñastārāpi na bhaviṣyati || 5-11-30||

RMY 5-11-31

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च ।
कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ॥ ५-११-३१॥
mātāpitrorvināśena sugrīva vyasanena ca |
kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam || 5-11-31||

RMY 5-11-32

भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वनौकसः ।
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ॥ ५-११-३२॥
bhartṛjena tu śokena abhibhūtā vanaukasaḥ |
śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca || 5-11-32||

RMY 5-11-33

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ।
लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ॥ ५-११-३३॥
sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā |
lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ || 5-11-33||

RMY 5-11-34

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ।
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ॥ ५-११-३४॥
na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ |
krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ || 5-11-34||

RMY 5-11-35

सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ।
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ॥ ५-११-३५॥
saputradārāḥ sāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ |
śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sametya viṣameṣu ca || 5-11-35||

RMY 5-11-36

विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ।
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ॥ ५-११-३६॥
viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā |
upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ || 5-11-36||

RMY 5-11-37

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ।
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ॥ ५-११-३७॥
ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati |
ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām || 5-11-37||

RMY 5-11-38

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ।
न हि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ॥ ५-११-३८॥
so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ |
na hi śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā || 5-11-38||

RMY 5-11-39

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ।
आशया तौ धरिष्येते वनराश्च मनस्विनः ॥ ५-११-३९॥
mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau |
āśayā tau dhariṣyete vanarāśca manasvinaḥ || 5-11-39||

RMY 5-11-40

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ।
वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ५-११-४०॥
hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ |
vānaprastho bhaviṣyāmi adṛṣṭvā janakātmajām || 5-11-40||

RMY 5-11-41

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ।
चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ॥ ५-११-४१॥
sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake |
citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam || 5-11-41||

RMY 5-11-42

उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनं साधयिष्यतः ।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ॥ ५-११-४२॥
upaviṣṭasya vā samyagliṅginaṃ sādhayiṣyataḥ |
śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca || 5-11-42||

RMY 5-11-43

इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ॥ ५-११-४३॥
idamapyṛṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ |
samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cetpaśyāmi jānakīm || 5-11-43||

RMY 5-11-44

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमालायशस्विनी ।
प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ॥ ५-११-४४॥
sujātamūlā subhagā kīrtimālāyaśasvinī |
prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ || 5-11-44||

RMY 5-11-45

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ।
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ॥ ५-११-४५॥
tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ |
netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām || 5-11-45||

RMY 5-11-46

यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ।
अङ्गदः सहितैः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ॥ ५-११-४६॥
yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām |
aṅgadaḥ sahitaiḥ sarvairvānarairna bhaviṣyati || 5-11-46||

RMY 5-11-47

विनाशे बहवो दोषा जीवन्प्राप्नोति भद्रकम् ।
तस्मात्प्राणान्धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः ॥ ५-११-४७॥
vināśe bahavo doṣā jīvanprāpnoti bhadrakam |
tasmātprāṇāndhariṣyāmi dhruvo jīvati saṃgamaḥ || 5-11-47||

RMY 5-11-48

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्मुहुः ।
नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः ॥ ५-११-४८॥
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dhārayanmuhuḥ |
nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñjaraḥ || 5-11-48||

RMY 5-11-49

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ॥ ५-११-४९॥
rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam |
kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati || 5-11-49||

RMY 5-11-50

अथ वैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ॥ ५-११-५०॥
atha vainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram |
rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva || 5-11-50||

RMY 5-11-51

इति चिन्ता समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ।
ध्यानशोका परीतात्मा चिन्तयामास वानरः ॥ ५-११-५१॥
iti cintā samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām |
dhyānaśokā parītātmā cintayāmāsa vānaraḥ || 5-11-51||

RMY 5-11-52

यावत्सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥ ५-११-५२॥
yāvatsītāṃ na paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ || 5-11-52||

RMY 5-11-53

संपाति वचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ।
अपश्यन्राघवो भार्यां निर्दहेत्सर्ववानरान् ॥ ५-११-५३॥
saṃpāti vacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham |
apaśyanrāghavo bhāryāṃ nirdahetsarvavānarān || 5-11-53||

RMY 5-11-54

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ॥ ५-११-५४॥
ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ |
na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ || 5-11-54||

RMY 5-11-55

अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा ।
इमामभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥ ५-११-५५॥
aśokavanikā cāpi mahatīyaṃ mahādrumā |
imāmabhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā || 5-11-55||

RMY 5-11-56

वसून्रुद्रांस्तथादित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ॥ ५-११-५६॥
vasūnrudrāṃstathādityānaśvinau maruto'pi ca |
namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ || 5-11-56||

RMY 5-11-57

जित्वा तु राक्षसान्देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ।
संप्रदास्यामि रामाया यथासिद्धिं तपस्विने ॥ ५-११-५७॥
jitvā tu rākṣasāndevīmikṣvākukulanandinīm |
saṃpradāsyāmi rāmāyā yathāsiddhiṃ tapasvine || 5-11-57||

RMY 5-11-58

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-११-५८॥
sa muhūrtamiva dhyātvā cintāvigrathitendriyaḥ |
udatiṣṭhanmahābāhurhanūmānmārutātmajaḥ || 5-11-58||

RMY 5-11-59

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥ ५-११-५९॥
namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai |
namo'stu rudrendrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ || 5-11-59||

RMY 5-11-60

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य अशोकवनिकां प्रति ॥ ५-११-६०॥
sa tebhyastu namaskṛtvā sugrīvāya ca mārutiḥ |
diśaḥ sarvāḥ samālokya aśokavanikāṃ prati || 5-11-60||

RMY 5-11-61

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ ५-११-६१॥
sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |
uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ || 5-11-61||

RMY 5-11-62

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिका चिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ ५-११-६२॥
dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |
aśokavanikā cintyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā || 5-11-62||

RMY 5-11-63

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति ॥ ५-११-६३॥
rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |
bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāyati || 5-11-63||

RMY 5-11-64

संक्षिप्तोऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च ।
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ ५-११-६४॥
saṃkṣipto'yaṃ mayātmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca |
siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha || 5-11-64||

RMY 5-11-65

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रधृत् ॥ ५-११-६५॥
brahmā svayambhūrbhagavāndevāścaiva diśantu me |
siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajradhṛt || 5-11-65||

RMY 5-11-66

वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यै तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥ ५-११-६६॥
varuṇaḥ pāśahastaśca somādityai tathaiva ca |
aśvinau ca mahātmānau marutaḥ sarva eva ca || 5-11-66||

RMY 5-11-67

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्ये अदृष्टाः पथि गोचराः ॥ ५-११-६७॥
siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |
dāsyanti mama ye cānye adṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ || 5-11-67||

RMY 5-11-68

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥ ५-११-६८॥
tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam |
drakṣye tadāryāvadanaṃ kadā nvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam || 5-11-68||

RMY 5-11-69

क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालांकृतवेषधारिणा ।
बलाभिभूता अबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टपथेऽद्य सा भवेत् ॥ ५-११-६९॥
kṣudreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālāṃkṛtaveṣadhāriṇā |
balābhibhūtā abalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭapathe'dya sā bhavet || 5-11-69||

Sarga: 12/66 (51)

RMY 5-12-1

स मुहूर्तमिव ध्यत्वा मनसा चाधिगम्य ताम् ।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ॥ ५-१२-१॥
sa muhūrtamiva dhyatvā manasā cādhigamya tām |
avapluto mahātejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ || 5-12-1||

RMY 5-12-2

स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः ।
पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान्द्रुमान् ॥ ५-१२-२॥
sa tu saṃhṛṣṭasarvāṅgaḥ prākārastho mahākapiḥ |
puṣpitāgrānvasantādau dadarśa vividhāndrumān || 5-12-2||

RMY 5-12-3

सालानशोकान्भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान् ।
उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि ॥ ५-१२-३॥
sālānaśokānbhavyāṃśca campakāṃśca supuṣpitān |
uddālakānnāgavṛkṣāṃścūtānkapimukhānapi || 5-12-3||

RMY 5-12-4

अथाम्रवणसंछन्नां लताशतसमावृताम् ।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥ ५-१२-४॥
athāmravaṇasaṃchannāṃ latāśatasamāvṛtām |
jyāmukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣavāṭikām || 5-12-4||

RMY 5-12-5

स प्रविष्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् ।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतोवृताम् ॥ ५-१२-५॥
sa praviṣya vicitrāṃ tāṃ vihagairabhināditām |
rājataiḥ kāñcanaiścaiva pādapaiḥ sarvatovṛtām || 5-12-5||

RMY 5-12-6

विहगैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान्कपिः ॥ ५-१२-६॥
vihagairmṛgasaṃghaiśca vicitrāṃ citrakānanām |
uditādityasaṃkāśāṃ dadarśa hanumānkapiḥ || 5-12-6||

RMY 5-12-7

वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः ।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥ ५-१२-७॥
vṛtāṃ nānāvidhairvṛkṣaiḥ puṣpopagaphalopagaiḥ |
kokilairbhṛṅgarājaiśca mattairnityaniṣevitām || 5-12-7||

RMY 5-12-8

प्रहृष्टमनुजे कले मृगपक्षिसमाकुले ।
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥ ५-१२-८॥
prahṛṣṭamanuje kale mṛgapakṣisamākule |
mattabarhiṇasaṃghuṣṭāṃ nānādvijagaṇāyutām || 5-12-8||

RMY 5-12-9

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
सुखप्रसुप्तान्विहगान्बोधयामास वानरः ॥ ५-१२-९॥
mārgamāṇo varārohāṃ rājaputrīmaninditām |
sukhaprasuptānvihagānbodhayāmāsa vānaraḥ || 5-12-9||

RMY 5-12-10

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः ।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥ ५-१२-१०॥
utpatadbhirdvijagaṇaiḥ pakṣaiḥ sālāḥ samāhatāḥ |
anekavarṇā vividhā mumucuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ || 5-12-10||

RMY 5-12-11

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान्मारुतात्मजः ।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ५-१२-११॥
puṣpāvakīrṇaḥ śuśubhe hanumānmārutātmajaḥ |
aśokavanikāmadhye yathā puṣpamayo giriḥ || 5-12-11||

RMY 5-12-12

दिशः सर्वाभिदावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ ५-१२-१२॥
diśaḥ sarvābhidāvantaṃ vṛkṣaṣaṇḍagataṃ kapim |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire || 5-12-12||

RMY 5-12-13

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः ।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥ ५-१२-१३॥
vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpairavakīrṇā pṛthagvidhaiḥ |
rarāja vasudhā tatra pramadeva vibhūṣitā || 5-12-13||

RMY 5-12-14

तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः ।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा ॥ ५-१२-१४॥
tarasvinā te taravastarasābhiprakampitāḥ |
kusumāni vicitrāṇi sasṛjuḥ kapinā tadā || 5-12-14||

RMY 5-12-15

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः ।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ ५-१२-१५॥
nirdhūtapatraśikharāḥ śīrṇapuṣpaphaladrumāḥ |
nikṣiptavastrābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ || 5-12-15||

RMY 5-12-16

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः ।
पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः ॥ ५-१२-१६॥
hanūmatā vegavatā kampitāste nagottamāḥ |
puṣpaparṇaphalānyāśu mumucuḥ puṣpaśālinaḥ || 5-12-16||

RMY 5-12-17

विहंगसंघैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः ।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेनेव निर्धुताः ॥ ५-१२-१७॥
vihaṃgasaṃghairhīnāste skandhamātrāśrayā drumāḥ |
babhūvuragamāḥ sarve māruteneva nirdhutāḥ || 5-12-17||

RMY 5-12-18

विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णिका ।
निष्पीतशुभदन्तौष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ ५-१२-१८॥
vidhūtakeśī yuvatiryathā mṛditavarṇikā |
niṣpītaśubhadantauṣṭhī nakhairdantaiśca vikṣatā || 5-12-18||

RMY 5-12-19

तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता ।
बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा ॥ ५-१२-१९॥
tathā lāṅgūlahastaiśca caraṇābhyāṃ ca marditā |
babhūvāśokavanikā prabhagnavarapādapā || 5-12-19||

RMY 5-12-20

महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः ।
यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः ॥ ५-१२-२०॥
mahālatānāṃ dāmāni vyadhamattarasā kapiḥ |
yathā prāvṛṣi vindhyasya meghajālāni mārutaḥ || 5-12-20||

RMY 5-12-21

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः ।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन्ददृशे कपिः ॥ ५-१२-२१॥
sa tatra maṇibhūmīśca rājatīśca manoramāḥ |
tathā kāñcanabhūmīśca vicarandadṛśe kapiḥ || 5-12-21||

RMY 5-12-22

वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः ॥ ५-१२-२२॥
vāpīśca vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā |
mahārhairmaṇisopānairupapannāstatastataḥ || 5-12-22||

RMY 5-12-23

मुक्ताप्रवालसिकता स्फटिकान्तरकुट्टिमाः ।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ ५-१२-२३॥
muktāpravālasikatā sphaṭikāntarakuṭṭimāḥ |
kāñcanaistarubhiścitraistīrajairupaśobhitāḥ || 5-12-23||

RMY 5-12-24

फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः ।
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः ॥ ५-१२-२४॥
phullapadmotpalavanāścakravākopakūjitāḥ |
natyūharutasaṃghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ || 5-12-24||

RMY 5-12-25

दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः ।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः ॥ ५-१२-२५॥
dīrghābhirdrumayuktābhiḥ saridbhiśca samantataḥ |
amṛtopamatoyābhiḥ śivābhirupasaṃskṛtāḥ || 5-12-25||

RMY 5-12-26

लताशतैरवतताः सन्तानकसमावृताः ।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः ॥ ५-१२-२६॥
latāśatairavatatāḥ santānakasamāvṛtāḥ |
nānāgulmāvṛtavanāḥ karavīrakṛtāntarāḥ || 5-12-26||

RMY 5-12-27

ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् ॥ ५-१२-२७॥
tato'mbudharasaṃkāśaṃ pravṛddhaśikharaṃ girim |
vicitrakūṭaṃ kūṭaiśca sarvataḥ parivāritam || 5-12-27||

RMY 5-12-28

शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम् ।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥ ५-१२-२८॥
śilāgṛhairavatataṃ nānāvṛkṣaiḥ samāvṛtam |
dadarśa kapiśārdūlo ramyaṃ jagati parvatam || 5-12-28||

RMY 5-12-29

ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः ।
अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् ॥ ५-१२-२९॥
dadarśa ca nagāttasmānnadīṃ nipatitāṃ kapiḥ |
aṅkādiva samutpatya priyasya patitāṃ priyām || 5-12-29||

RMY 5-12-30

जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम् ।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः ॥ ५-१२-३०॥
jale nipatitāgraiśca pādapairupaśobhitām |
vāryamāṇāmiva kruddhāṃ pramadāṃ priyabandhubhiḥ || 5-12-30||

RMY 5-12-31

पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः ।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् ॥ ५-१२-३१॥
punarāvṛttatoyāṃ ca dadarśa sa mahākapiḥ |
prasannāmiva kāntasya kāntāṃ punarupasthitām || 5-12-31||

RMY 5-12-32

तस्यादूरात्स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः ।
ददर्श कपिशार्दूलो हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ५-१२-३२॥
tasyādūrātsa padminyo nānādvijagaṇāyutāḥ |
dadarśa kapiśārdūlo hanumānmārutātmajaḥ || 5-12-32||

RMY 5-12-33

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा ।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥ ५-१२-३३॥
kṛtrimāṃ dīrghikāṃ cāpi pūrṇāṃ śītena vāriṇā |
maṇipravarasopānāṃ muktāsikataśobhitām || 5-12-33||

RMY 5-12-34

विविधैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा ।
काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५-१२-३४॥
vividhairmṛgasaṃghaiśca vicitrāṃ citrakānanām |
prāsādaiḥ sumahadbhiśca nirmitairviśvakarmaṇā |
kānanaiḥ kṛtrimaiścāpi sarvataḥ samalaṃkṛtām || 5-12-34||

RMY 5-12-35

ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः ।
सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः ॥ ५-१२-३५॥
ye kecitpādapāstatra puṣpopagaphalopagāḥ |
sacchatrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇavedikāḥ || 5-12-35||

RMY 5-12-36

लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् ।
काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श स महाकपिः ॥ ५-१२-३६॥
latāpratānairbahubhiḥ parṇaiśca bahubhirvṛtām |
kāñcanīṃ śiṃśupāmekāṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-12-36||

RMY 5-12-37

सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च ।
सुवर्णवृक्षानपरान्ददर्श शिखिसंनिभान् ॥ ५-१२-३७॥
so'paśyadbhūmibhāgāṃśca gartaprasravaṇāni ca |
suvarṇavṛkṣānaparāndadarśa śikhisaṃnibhān || 5-12-37||

RMY 5-12-38

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः ।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः ॥ ५-१२-३८॥
teṣāṃ drumāṇāṃ prabhayā meroriva mahākapiḥ |
amanyata tadā vīraḥ kāñcano'smīti vānaraḥ || 5-12-38||

RMY 5-12-39

तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम् ।
किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ ५-१२-३९॥
tāṃ kāñcanaistarugaṇairmārutena ca vījitām |
kiṅkiṇīśatanirghoṣāṃ dṛṣṭvā vismayamāgamat || 5-12-39||

RMY 5-12-40

सुपुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम् ।
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् ॥ ५-१२-४०॥
supuṣpitāgrāṃ rucirāṃ taruṇāṅkurapallavām |
tāmāruhya mahāvegaḥ śiṃśapāṃ parṇasaṃvṛtām || 5-12-40||

RMY 5-12-41

इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं राम दर्शनलालसाम् ।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां संपतन्तीं यदृच्छया ॥ ५-१२-४१॥
ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāma darśanalālasām |
itaścetaśca duḥkhārtāṃ saṃpatantīṃ yadṛcchayā || 5-12-41||

RMY 5-12-42

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः ।
चम्पकैश्चन्दनैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता ॥ ५-१२-४२॥
aśokavanikā ceyaṃ dṛḍhaṃ ramyā durātmanaḥ |
campakaiścandanaiścāpi bakulaiśca vibhūṣitā || 5-12-42||

RMY 5-12-43

इयं च नलिनी रम्या द्विजसंघनिषेविता ।
इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥ ५-१२-४३॥
iyaṃ ca nalinī ramyā dvijasaṃghaniṣevitā |
imāṃ sā rāmamahiṣī nūnameṣyati jānakī || 5-12-43||

RMY 5-12-44

सा राम राममहिषी राघवस्य प्रिया सदा ।
वनसंचारकुशला नूनमेष्यति जानकी ॥ ५-१२-४४॥
sā rāma rāmamahiṣī rāghavasya priyā sadā |
vanasaṃcārakuśalā nūnameṣyati jānakī || 5-12-44||

RMY 5-12-45

अथ वा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा ।
वनमेष्यति सा चेह रामचिन्तानुकर्शिता ॥ ५-१२-४५॥
atha vā mṛgaśāvākṣī vanasyāsya vicakṣaṇā |
vanameṣyati sā ceha rāmacintānukarśitā || 5-12-45||

RMY 5-12-46

रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना ।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥ ५-१२-४६॥
rāmaśokābhisaṃtaptā sā devī vāmalocanā |
vanavāsaratā nityameṣyate vanacāriṇī || 5-12-46||

RMY 5-12-47

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा ।
रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती ॥ ५-१२-४७॥
vanecarāṇāṃ satataṃ nūnaṃ spṛhayate purā |
rāmasya dayitā bhāryā janakasya sutā satī || 5-12-47||

RMY 5-12-48

संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी ।
नदीं चेमां शिवजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी ॥ ५-१२-४८॥
saṃdhyākālamanāḥ śyāmā dhruvameṣyati jānakī |
nadīṃ cemāṃ śivajalāṃ saṃdhyārthe varavarṇinī || 5-12-48||

RMY 5-12-49

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा ।
शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य संमिता ॥ ५-१२-४९॥
tasyāścāpyanurūpeyamaśokavanikā śubhā |
śubhā yā pārthivendrasya patnī rāmasya saṃmitā || 5-12-49||

RMY 5-12-50

यदि जिवति सा देवी ताराधिपनिभानना ।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शिवजलां नदीम् ॥ ५-१२-५०॥
yadi jivati sā devī tārādhipanibhānanā |
āgamiṣyati sāvaśyamimāṃ śivajalāṃ nadīm || 5-12-50||

RMY 5-12-51

एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् ।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः ॥ ५-१२-५१॥
evaṃ tu matvā hanumānmahātmā pratīkṣamāṇo manujendrapatnīm |
avekṣamāṇaśca dadarśa sarvaṃ supuṣpite parṇaghane nilīnaḥ || 5-12-51||

Sarga: 13/66 (52)

RMY 5-13-1

स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम् ।
अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥ ५-१३-१॥
sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm |
avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata || 5-13-1||

RMY 5-13-2

सन्तान कलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम् ।
दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५-१३-२॥
santāna kalatābhiśca pādapairupaśobhitām |
divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām || 5-13-2||

RMY 5-13-3

तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम् ।
हर्म्यप्रासादसंबाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥ ५-१३-३॥
tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām |
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ kokilākulaniḥsvanām || 5-13-3||

RMY 5-13-4

काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम् ।
बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥ ५-१३-४॥
kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām |
bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām || 5-13-4||

RMY 5-13-5

सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः ।
पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥ ५-१३-५॥
sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiśca pādapaiḥ |
puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām || 5-13-5||

RMY 5-13-6

प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत ।
निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् ।
विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः ॥ ५-१३-६॥
pradīptāmiva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata |
niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt |
viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ || 5-13-6||

RMY 5-13-7

आमूलपुष्पनिचितैरशोकैः शोकनाशनैः ।
पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम् ॥ ५-१३-७॥
āmūlapuṣpanicitairaśokaiḥ śokanāśanaiḥ |
puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm || 5-13-7||

RMY 5-13-8

कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः ।
स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः ॥ ५-१३-८॥
karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ |
sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ || 5-13-8||

RMY 5-13-9

पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा ।
विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ॥ ५-१३-९॥
puṃnāgāḥ saptaparṇāśca campakoddālakāstathā |
vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ || 5-13-9||

RMY 5-13-10

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकाः सहस्रशः ॥ ५-१३-१०॥
śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ |
nīlāñjananibhāḥ kecittatrāśokāḥ sahasraśaḥ || 5-13-10||

RMY 5-13-11

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा ।
अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम् ॥ ५-१३-११॥
nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā |
ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam || 5-13-11||

RMY 5-13-12

द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् ।
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा ॥ ५-१३-१२॥
dvitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam |
puṣparatnaśataiścitraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā || 5-13-12||

RMY 5-13-13

सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः ।
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः ॥ ५-१३-१३॥
sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ |
nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇairdvijaiḥ || 5-13-13||

RMY 5-13-14

अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम् ।
शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ॥ ५-१३-१४॥
anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam |
śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam || 5-13-14||

RMY 5-13-15

अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः ।
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम् ॥ ५-१३-१५॥
aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ |
sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamūrjitam || 5-13-15||

RMY 5-13-16

मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् ।
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ॥ ५-१३-१६॥
madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram |
pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam || 5-13-16||

RMY 5-13-17

मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया ।
विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम् ॥ ५-१३-१७॥
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā |
vimalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram || 5-13-17||

RMY 5-13-18

ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् ।
उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः ।
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ ५-१३-१८॥
tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām |
upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasāntīṃ punaḥ punaḥ |
dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām || 5-13-18||

RMY 5-13-19

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् ।
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ ५-१३-१९॥
mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām |
pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 5-13-19||

RMY 5-13-20

पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा ।
सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥ ५-१३-२०॥
pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā |
sapaṅkāmanalaṃkārāṃ vipadmāmiva padminīm || 5-13-20||

RMY 5-13-21

व्रीडितां दुःखसंतप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् ।
ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडितामिव रोहिणीम् ॥ ५-१३-२१॥
vrīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm |
graheṇāṅgārakeṇaiva pīḍitāmiva rohiṇīm || 5-13-21||

RMY 5-13-22

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामननशेन च ।
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥ ५-१३-२२॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmananaśena ca |
śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām || 5-13-22||

RMY 5-13-23

प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् ।
स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव ॥ ५-१३-२३॥
priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam |
svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtāmiva || 5-13-23||

RMY 5-13-24

नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया ।
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोदिवाम् ॥ ५-१३-२४॥
nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā |
sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānāmakodivām || 5-13-24||

RMY 5-13-25

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ॥ ५-१३-२५॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām |
tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ || 5-13-25||

RMY 5-13-26

ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा ।
यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना ॥ ५-१३-२६॥
hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā |
yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyamaṅganā || 5-13-26||

RMY 5-13-27

पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् ।
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥ ५-१३-२७॥
pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām |
kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ || 5-13-27||

RMY 5-13-28

तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् ।
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा ॥ ५-१३-२८॥
tāṃ nīlakeśīṃ bimbauṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām |
sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā || 5-13-28||

RMY 5-13-29

इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ।
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम् ॥ ५-१३-२९॥
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva |
bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm || 5-13-29||

RMY 5-13-30

निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव ।
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ॥ ५-१३-३०॥
niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva |
śokajālena mahatā vitatena na rājatīm || 5-13-30||

RMY 5-13-31

संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ।
तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव ॥ ५-१३-३१॥
saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ |
tāṃ smṛtīmiva saṃdigdhāmṛddhiṃ nipatitāmiva || 5-13-31||

RMY 5-13-32

विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव ।
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव ॥ ५-१३-३२॥
vihatāmiva ca śraddhāmāśāṃ pratihatāmiva |
sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣāmiva || 5-13-32||

RMY 5-13-33

अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव ।
रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम् ॥ ५-१३-३३॥
abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitāmiva |
rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām || 5-13-33||

RMY 5-13-34

अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः ।
बाष्पाम्बुप्रतिपूर्णेन कृष्णवक्त्राक्षिपक्ष्मणा ।
वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥ ५-१३-३४॥
abalāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ |
bāṣpāmbupratipūrṇena kṛṣṇavaktrākṣipakṣmaṇā |
vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ || 5-13-34||

RMY 5-13-35

मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् ॥ ५-१३-३५॥
malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām |
prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtām || 5-13-35||

RMY 5-13-36

तस्य संदिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु ।
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ ५-१३-३६॥
tasya saṃdidihe buddhirmuhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu |
āmnāyānāmayogena vidyāṃ praśithilāmiva || 5-13-36||

RMY 5-13-37

दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम् ।
संस्कारेण यथाहीनां वाचमर्थान्तरं गताम् ॥ ५-१३-३७॥
duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumānanalaṃkṛtām |
saṃskāreṇa yathāhīnāṃ vācamarthāntaraṃ gatām || 5-13-37||

RMY 5-13-38

तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन् ॥ ५-१३-३८॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīṃ rājaputrīmaninditām |
tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādayan || 5-13-38||

RMY 5-13-39

वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत् ।
तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् ॥ ५-१३-३९॥
vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo'nvakīrtayat |
tānyābharaṇajālāni gātraśobhīnyalakṣayat || 5-13-39||

RMY 5-13-40

सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ ।
मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च ॥ ५-१३-४०॥
sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau |
maṇividrumacitrāṇi hasteṣvābharaṇāni ca || 5-13-40||

RMY 5-13-41

श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च ।
तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽव्नकीर्तयत् ॥ ५-१३-४१॥
śyāmāni cirayuktatvāttathā saṃsthānavanti ca |
tānyevaitāni manye'haṃ yāni rāmo'vnakīrtayat || 5-13-41||

RMY 5-13-42

तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये ।
यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥ ५-१३-४२॥
tatra yānyavahīnāni tānyahaṃ nopalakṣaye |
yānyasyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ || 5-13-42||

RMY 5-13-43

पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम् ।
उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः ॥ ५-१३-४३॥
pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tadvasanaṃ śubham |
uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṃgamaiḥ || 5-13-43||

RMY 5-13-44

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले ।
अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥ ५-१३-४४॥
bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale |
anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca || 5-13-44||

RMY 5-13-45

इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम् ।
तथा हि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत् ॥ ५-१३-४५॥
idaṃ ciragṛhītatvādvasanaṃ kliṣṭavattaram |
tathā hi nūnaṃ tadvarṇaṃ tathā śrīmadyathetarat || 5-13-45||

RMY 5-13-46

इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया ।
प्रनष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥ ५-१३-४६॥
iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā |
pranaṣṭāpi satī yasya manaso na praṇaśyati || 5-13-46||

RMY 5-13-47

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते ।
कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥ ५-१३-४७॥
iyaṃ sā yatkṛte rāmaścaturbhiḥ paritapyate |
kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca || 5-13-47||

RMY 5-13-48

स्त्री प्रनष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः ।
पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥ ५-१३-४८॥
strī pranaṣṭeti kāruṇyādāśritetyānṛśaṃsyataḥ |
patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca || 5-13-48||

RMY 5-13-49

अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् ।
रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा ॥ ५-१३-४९॥
asyā devyā yathā rūpamaṅgapratyaṅgasauṣṭhavam |
rāmasya ca yathārūpaṃ tasyeyamasitekṣaṇā || 5-13-49||

RMY 5-13-50

अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् ।
तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५-१३-५०॥
asyā devyā manastasmiṃstasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam |
teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtamapi jīvati || 5-13-50||

RMY 5-13-51

दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् ।
सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५-१३-५१॥
duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm |
sītāṃ vinā mahābāhurmuhūrtamapi jīvati || 5-13-51||

RMY 5-13-52

एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसंभवः ।
जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥ ५-१३-५२॥
evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasaṃbhavaḥ |
jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum || 5-13-52||

Sarga: 14/66 (32)

RMY 5-14-1

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः ।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५-१४-१॥
praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ |
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 5-14-1||

RMY 5-14-2

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान्विललाप ह ॥ ५-१४-२॥
sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
sītāmāśritya tejasvī hanumānvilalāpa ha || 5-14-2||

RMY 5-14-3

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५-१४-३॥
mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |
yadi sītāpi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 5-14-3||

RMY 5-14-4

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ ५-१४-४॥
rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 5-14-4||

RMY 5-14-5

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५-१४-५॥
tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |
rāghavo'rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5-14-5||

RMY 5-14-6

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५-१४-६॥
tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 5-14-6||

RMY 5-14-7

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ५-१४-७॥
asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 5-14-7||

RMY 5-14-8

विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ५-१४-८॥
virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 5-14-8||

RMY 5-14-9

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ५-१४-९॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 5-14-9||

RMY 5-14-10

खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ ५-१४-१०॥
kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ |
dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 5-14-10||

RMY 5-14-11

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकसत्कृतम् ॥ ५-१४-११॥
aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavā~llokasatkṛtam || 5-14-11||

RMY 5-14-12

सागरश्च मया क्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः ।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ ५-१४-१२॥
sāgaraśca mayā krāntaḥ śrīmānnadanadīpatiḥ |
asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā || 5-14-12||

RMY 5-14-13

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ ५-१४-१३॥
yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 5-14-13||

RMY 5-14-14

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥ ५-१४-१४॥
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām || 5-14-14||

RMY 5-14-15

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।
सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ ५-१४-१५॥
iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |
sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 5-14-15||

RMY 5-14-16

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ ५-१४-१६॥
utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ || 5-14-16||

RMY 5-14-17

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ ५-१४-१७॥
vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ |
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 5-14-17||

RMY 5-14-18

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसी वशमागता ॥ ५-१४-१८॥
dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśamāgatā || 5-14-18||

RMY 5-14-19

सर्वान्भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ ५-१४-१९॥
sarvānbhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā |
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 5-14-19||

RMY 5-14-20

संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥ ५-१४-२०॥
saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane'pi bhavane yathā || 5-14-20||

RMY 5-14-21

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ ५-१४-२१॥
seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |
sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 5-14-21||

RMY 5-14-22

इमां तु शीलसंपन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः ।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ ५-१४-२२॥
imāṃ tu śīlasaṃpannāṃ draṣṭumicchati rāghavaḥ |
rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 5-14-22||

RMY 5-14-23

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ ५-१४-२३॥
asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 5-14-23||

RMY 5-14-24

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ ५-१४-२४॥
kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |
dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 5-14-24||

RMY 5-14-25

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ ५-१४-२५॥
naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān |
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 5-14-25||

RMY 5-14-26

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ ५-१४-२६॥
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi |
eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate || 5-14-26||

RMY 5-14-27

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ ५-१४-२७॥
duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 5-14-27||

RMY 5-14-28

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ ५-१४-२८॥
imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 5-14-28||

RMY 5-14-29

क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले ॥ ५-१४-२९॥
kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle || 5-14-29||

RMY 5-14-30

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ५-१४-३०॥
himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 5-14-30||

RMY 5-14-31

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयत्यशोकाः ।
हिमव्यपायेन च मन्दरश्मिरभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५-१४-३१॥
asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayatyaśokāḥ |
himavyapāyena ca mandaraśmirabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 5-14-31||

RMY 5-14-32

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ५-१४-३२॥
ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ |
saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 5-14-32||

Sarga: 15/66 (32)

RMY 5-15-1

ततः कुमुदषण्डाभो निर्मलं निर्मलः स्वयम् ।
प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम् ॥ ५-१५-१॥
tataḥ kumudaṣaṇḍābho nirmalaṃ nirmalaḥ svayam |
prajagāma nabhaścandro haṃso nīlamivodakam || 5-15-1||

RMY 5-15-2

साचिव्यमिव कुर्वन्स प्रभया निर्मलप्रभः ।
चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम् ॥ ५-१५-२॥
sācivyamiva kurvansa prabhayā nirmalaprabhaḥ |
candramā raśmibhiḥ śītaiḥ siṣeve pavanātmajam || 5-15-2||

RMY 5-15-3

स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि ॥ ५-१५-३॥
sa dadarśa tataḥ sītāṃ pūrṇacandranibhānanām |
śokabhārairiva nyastāṃ bhārairnāvamivāmbhasi || 5-15-3||

RMY 5-15-4

दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः ।
स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ५-१५-४॥
didṛkṣamāṇo vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
sa dadarśāvidūrasthā rākṣasīrghoradarśanāḥ || 5-15-4||

RMY 5-15-5

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम् ॥ ५-१५-५॥
ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā |
akarṇāṃ śaṅkukarṇāṃ ca mastakocchvāsanāsikām || 5-15-5||

RMY 5-15-6

अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम् ।
ध्वस्तकेशीं तथाकेशीं केशकम्बलधारिणीम् ॥ ५-१५-६॥
atikāyottamāṅgīṃ ca tanudīrghaśirodharām |
dhvastakeśīṃ tathākeśīṃ keśakambaladhāriṇīm || 5-15-6||

RMY 5-15-7

लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम् ।
लम्बौष्ठीं चिबुकौष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम् ॥ ५-१५-७॥
lambakarṇalalāṭāṃ ca lambodarapayodharām |
lambauṣṭhīṃ cibukauṣṭhīṃ ca lambāsyāṃ lambajānukām || 5-15-7||

RMY 5-15-8

ह्रस्वां दीर्घां च कुब्जां च विकटां वामनां तथा ।
करालां भुग्नवस्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम् ॥ ५-१५-८॥
hrasvāṃ dīrghāṃ ca kubjāṃ ca vikaṭāṃ vāmanāṃ tathā |
karālāṃ bhugnavastrāṃ ca piṅgākṣīṃ vikṛtānanām || 5-15-8||

RMY 5-15-9

विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः ।
कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः ॥ ५-१५-९॥
vikṛtāḥ piṅgalāḥ kālīḥ krodhanāḥ kalahapriyāḥ |
kālāyasamahāśūlakūṭamudgaradhāriṇīḥ || 5-15-9||

RMY 5-15-10

वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवा मुखाः ।
गजोष्ट्रहयपादाश्च निखातशिरसोऽपराः ॥ ५-१५-१०॥
varāhamṛgaśārdūlamahiṣājaśivā mukhāḥ |
gajoṣṭrahayapādāśca nikhātaśiraso'parāḥ || 5-15-10||

RMY 5-15-11

एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः ।
गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः ॥ ५-१५-११॥
ekahastaikapādāśca kharakarṇyaśvakarṇikāḥ |
gokarṇīrhastikarṇīśca harikarṇīstathāparāḥ || 5-15-11||

RMY 5-15-12

अनासा अतिनासाश्च तिर्यन्नासा विनासिकाः ।
गजसंनिभनासाश्च ललाटोच्छ्वासनासिकाः ॥ ५-१५-१२॥
anāsā atināsāśca tiryannāsā vināsikāḥ |
gajasaṃnibhanāsāśca lalāṭocchvāsanāsikāḥ || 5-15-12||

RMY 5-15-13

हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः ।
अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः ॥ ५-१५-१३॥
hastipādā mahāpādā gopādāḥ pādacūlikāḥ |
atimātraśirogrīvā atimātrakucodarīḥ || 5-15-13||

RMY 5-15-14

अतिमात्रास्य नेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा ।
अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीः सूकरीमुखीः ॥ ५-१५-१४॥
atimātrāsya netrāśca dīrghajihvānakhāstathā |
ajāmukhīrhastimukhīrgomukhīḥ sūkarīmukhīḥ || 5-15-14||

RMY 5-15-15

हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः ।
शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः ॥ ५-१५-१५॥
hayoṣṭrakharavaktrāśca rākṣasīrghoradarśanāḥ |
śūlamudgarahastāśca krodhanāḥ kalahapriyāḥ || 5-15-15||

RMY 5-15-16

कराला धूम्रकेशीश्च रक्षसीर्विकृताननाः ।
पिबन्तीः सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः ॥ ५-१५-१६॥
karālā dhūmrakeśīśca rakṣasīrvikṛtānanāḥ |
pibantīḥ satataṃ pānaṃ sadā māṃsasurāpriyāḥ || 5-15-16||

RMY 5-15-17

मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः ।
ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः ॥ ५-१५-१७॥
māṃsaśoṇitadigdhāṅgīrmāṃsaśoṇitabhojanāḥ |
tā dadarśa kapiśreṣṭho romaharṣaṇadarśanāḥ || 5-15-17||

RMY 5-15-18

स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम् ।
तस्याधस्ताच्च तां देवीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् ॥ ५-१५-१८॥
skandhavantamupāsīnāḥ parivārya vanaspatim |
tasyādhastācca tāṃ devīṃ rājaputrīmaninditām || 5-15-18||

RMY 5-15-19

लक्षयामास लक्ष्मीवान्हनूमाञ्जनकात्मजाम् ।
निष्प्रभां शोकसंतप्तां मलसंकुलमूर्धजाम् ॥ ५-१५-१९॥
lakṣayāmāsa lakṣmīvānhanūmāñjanakātmajām |
niṣprabhāṃ śokasaṃtaptāṃ malasaṃkulamūrdhajām || 5-15-19||

RMY 5-15-20

क्षीणपुण्यां च्युतां भूमौ तारां निपतितामिव ।
चारित्र्य व्यपदेशाढ्यां भर्तृदर्शनदुर्गताम् ॥ ५-१५-२०॥
kṣīṇapuṇyāṃ cyutāṃ bhūmau tārāṃ nipatitāmiva |
cāritrya vyapadeśāḍhyāṃ bhartṛdarśanadurgatām || 5-15-20||

RMY 5-15-21

भूषणैरुत्तमैर्हीनां भर्तृवात्सल्यभूषिताम् ।
राक्षसाधिपसंरुद्धां बन्धुभिश्च विनाकृताम् ॥ ५-१५-२१॥
bhūṣaṇairuttamairhīnāṃ bhartṛvātsalyabhūṣitām |
rākṣasādhipasaṃruddhāṃ bandhubhiśca vinākṛtām || 5-15-21||

RMY 5-15-22

वियूथां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूमिव ।
चन्द्रलेखां पयोदान्ते शारदाभ्रैरिवावृताम् ॥ ५-१५-२२॥
viyūthāṃ siṃhasaṃruddhāṃ baddhāṃ gajavadhūmiva |
candralekhāṃ payodānte śāradābhrairivāvṛtām || 5-15-22||

RMY 5-15-23

क्लिष्टरूपामसंस्पर्शादयुक्तामिव वल्लकीम् ।
सीतां भर्तृहिते युक्तामयुक्तां रक्षसां वशे ॥ ५-१५-२३॥
kliṣṭarūpāmasaṃsparśādayuktāmiva vallakīm |
sītāṃ bhartṛhite yuktāmayuktāṃ rakṣasāṃ vaśe || 5-15-23||

RMY 5-15-24

अशोकवनिकामध्ये शोकसागरमाप्लुताम् ।
ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहामिव रोहिणीम् ।
ददर्श हनुमान्देवीं लतामकुसुमामिव ॥ ५-१५-२४॥
aśokavanikāmadhye śokasāgaramāplutām |
tābhiḥ parivṛtāṃ tatra sagrahāmiva rohiṇīm |
dadarśa hanumāndevīṃ latāmakusumāmiva || 5-15-24||

RMY 5-15-25

सा मलेन च दिग्धाङ्गी वपुषा चाप्यलंकृता ।
मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति च न भाति च ॥ ५-१५-२५॥
sā malena ca digdhāṅgī vapuṣā cāpyalaṃkṛtā |
mṛṇālī paṅkadigdheva vibhāti ca na bhāti ca || 5-15-25||

RMY 5-15-26

मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम् ।
संवृतां मृगशावाक्षीं ददर्श हनुमान्कपिः ॥ ५-१५-२६॥
malinena tu vastreṇa parikliṣṭena bhāminīm |
saṃvṛtāṃ mṛgaśāvākṣīṃ dadarśa hanumānkapiḥ || 5-15-26||

RMY 5-15-27

तां देवीं दीनवदनामदीनां भर्तृतेजसा ।
रक्षितां स्वेन शीलेन सीतामसितलोचनाम् ॥ ५-१५-२७॥
tāṃ devīṃ dīnavadanāmadīnāṃ bhartṛtejasā |
rakṣitāṃ svena śīlena sītāmasitalocanām || 5-15-27||

RMY 5-15-28

तां दृष्ट्वा हनुमान्सीतां मृगशावनिभेक्षणाम् ।
मृगकन्यामिव त्रस्तां वीक्षमाणां समन्ततः ॥ ५-१५-२८॥
tāṃ dṛṣṭvā hanumānsītāṃ mṛgaśāvanibhekṣaṇām |
mṛgakanyāmiva trastāṃ vīkṣamāṇāṃ samantataḥ || 5-15-28||

RMY 5-15-29

दहन्तीमिव निःश्वासैर्वृक्षान्पल्लवधारिणः ।
संघातमिव शोकानां दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम् ॥ ५-१५-२९॥
dahantīmiva niḥśvāsairvṛkṣānpallavadhāriṇaḥ |
saṃghātamiva śokānāṃ duḥkhasyormimivotthitām || 5-15-29||

RMY 5-15-30

तां क्षामां सुविभक्ताङ्गीं विनाभरणशोभिनीम् ॥ ५-१५-३०॥
tāṃ kṣāmāṃ suvibhaktāṅgīṃ vinābharaṇaśobhinīm || 5-15-30||

RMY 5-15-31

प्रहर्षमतुलं लेभे मारुतिः प्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
हर्षजानि च सोऽश्रूणि तां दृष्ट्वा मदिरेक्षणाम् ।
मुमोच हनुमांस्तत्र नमश्चक्रे च राघवम् ॥ ५-१५-३१॥
praharṣamatulaṃ lebhe mārutiḥ prekṣya maithilīm |
harṣajāni ca so'śrūṇi tāṃ dṛṣṭvā madirekṣaṇām |
mumoca hanumāṃstatra namaścakre ca rāghavam || 5-15-31||

RMY 5-15-32

नमस्कृत्वा च रामाय लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ।
सीतादर्शनसंहृष्टो हनूमान्संवृतोऽभवत् ॥ ५-१५-३२॥
namaskṛtvā ca rāmāya lakṣmaṇāya ca vīryavān |
sītādarśanasaṃhṛṣṭo hanūmānsaṃvṛto'bhavat || 5-15-32||

Sarga: 16/66 (28)

RMY 5-16-1

तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम् ।
विचिन्वतश्च वैदेहीं किंचिच्छेषा निशाभवत् ॥ ५-१६-१॥
tathā viprekṣamāṇasya vanaṃ puṣpitapādapam |
vicinvataśca vaidehīṃ kiṃciccheṣā niśābhavat || 5-16-1||

RMY 5-16-2

षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम् ।
शुश्राव ब्रह्मघोषांश्च विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम् ॥ ५-१६-२॥
ṣaḍaṅgavedaviduṣāṃ kratupravarayājinām |
śuśrāva brahmaghoṣāṃśca virātre brahmarakṣasām || 5-16-2||

RMY 5-16-3

अथ मङ्गलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः ।
प्राबोध्यत महाबाहुर्दशग्रीवो महाबलः ॥ ५-१६-३॥
atha maṅgalavāditraiḥ śabdaiḥ śrotramanoharaiḥ |
prābodhyata mahābāhurdaśagrīvo mahābalaḥ || 5-16-3||

RMY 5-16-4

विबुध्य तु यथाकालं राक्षसेन्द्रः प्रतावपान् ।
स्रस्तमाल्याम्बरधरो वैदेहीमन्वचिन्तयत् ॥ ५-१६-४॥
vibudhya tu yathākālaṃ rākṣasendraḥ pratāvapān |
srastamālyāmbaradharo vaidehīmanvacintayat || 5-16-4||

RMY 5-16-5

भृशं नियुक्तस्तस्यां च मदनेन मदोत्कटः ।
न स तं राक्षसः कामं शशाकात्मनि गूहितुम् ॥ ५-१६-५॥
bhṛśaṃ niyuktastasyāṃ ca madanena madotkaṭaḥ |
na sa taṃ rākṣasaḥ kāmaṃ śaśākātmani gūhitum || 5-16-5||

RMY 5-16-6

स सर्वाभरणैर्युक्तो बिभ्रच्छ्रियमनुत्तमाम् ।
तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगैः ॥ ५-१६-६॥
sa sarvābharaṇairyukto bibhracchriyamanuttamām |
tāṃ nagairvividhairjuṣṭāṃ sarvapuṣpaphalopagaiḥ || 5-16-6||

RMY 5-16-7

वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम् ।
सदामदैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुताम् ॥ ५-१६-७॥
vṛtāṃ puṣkariṇībhiśca nānāpuṣpopaśobhitām |
sadāmadaiśca vihagairvicitrāṃ paramādbhutām || 5-16-7||

RMY 5-16-8

ईहामृगैश्च विविधैश्वृतां दृष्टिमनोहरैः ।
वीथीः संप्रेक्षमाणश्च मणिकाञ्चनतोरणाः ॥ ५-१६-८॥
īhāmṛgaiśca vividhaiśvṛtāṃ dṛṣṭimanoharaiḥ |
vīthīḥ saṃprekṣamāṇaśca maṇikāñcanatoraṇāḥ || 5-16-8||

RMY 5-16-9

नानामृगगणाकीर्णां फलैः प्रपतितैर्वृताम् ।
अशोकवनिकामेव प्राविशत्संततद्रुमाम् ॥ ५-१६-९॥
nānāmṛgagaṇākīrṇāṃ phalaiḥ prapatitairvṛtām |
aśokavanikāmeva prāviśatsaṃtatadrumām || 5-16-9||

RMY 5-16-10

अङ्गनाशतमात्रं तु तं व्रजन्तमनुव्रजत् ।
महेन्द्रमिव पौलस्त्यं देवगन्धर्वयोषितः ॥ ५-१६-१०॥
aṅganāśatamātraṃ tu taṃ vrajantamanuvrajat |
mahendramiva paulastyaṃ devagandharvayoṣitaḥ || 5-16-10||

RMY 5-16-11

दीपिकाः काञ्चनीः काश्चिज्जगृहुस्तत्र योषितः ।
बालव्यजनहस्ताश्च तालवृन्तानि चापराः ॥ ५-१६-११॥
dīpikāḥ kāñcanīḥ kāścijjagṛhustatra yoṣitaḥ |
bālavyajanahastāśca tālavṛntāni cāparāḥ || 5-16-11||

RMY 5-16-12

काञ्चनैरपि भृङ्गारैर्जह्रुः सलिलमग्रतः ।
मण्डलाग्रानसींश्चैव गृह्यान्याः पृष्ठतो ययुः ॥ ५-१६-१२॥
kāñcanairapi bhṛṅgārairjahruḥ salilamagrataḥ |
maṇḍalāgrānasīṃścaiva gṛhyānyāḥ pṛṣṭhato yayuḥ || 5-16-12||

RMY 5-16-13

काचिद्रत्नमयीं पात्रीं पूर्णां पानस्य भामिनी ।
दक्षिणा दक्षिणेनैव तदा जग्राह पाणिना ॥ ५-१६-१३॥
kācidratnamayīṃ pātrīṃ pūrṇāṃ pānasya bhāminī |
dakṣiṇā dakṣiṇenaiva tadā jagrāha pāṇinā || 5-16-13||

RMY 5-16-14

राजहंसप्रतीकाशं छत्रं पूर्णशशिप्रभम् ।
सौवर्णदण्डमपरा गृहीत्वा पृष्ठतो ययौ ॥ ५-१६-१४॥
rājahaṃsapratīkāśaṃ chatraṃ pūrṇaśaśiprabham |
sauvarṇadaṇḍamaparā gṛhītvā pṛṣṭhato yayau || 5-16-14||

RMY 5-16-15

निद्रामदपरीताक्ष्यो रावणस्योत्तमस्त्रियः ।
अनुजग्मुः पतिं वीरं घनं विद्युल्लता इव ॥ ५-१६-१५॥
nidrāmadaparītākṣyo rāvaṇasyottamastriyaḥ |
anujagmuḥ patiṃ vīraṃ ghanaṃ vidyullatā iva || 5-16-15||

RMY 5-16-16

ततः काञ्चीनिनादं च नूपुराणां च निःस्वनम् ।
शुश्राव परमस्त्रीणां स कपिर्मारुतात्मजः ॥ ५-१६-१६॥
tataḥ kāñcīninādaṃ ca nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam |
śuśrāva paramastrīṇāṃ sa kapirmārutātmajaḥ || 5-16-16||

RMY 5-16-17

तं चाप्रतिमकर्माणमचिन्त्यबलपौरुषम् ।
द्वारदेशमनुप्राप्तं ददर्श हनुमान्कपिः ॥ ५-१६-१७॥
taṃ cāpratimakarmāṇamacintyabalapauruṣam |
dvāradeśamanuprāptaṃ dadarśa hanumānkapiḥ || 5-16-17||

RMY 5-16-18

दीपिकाभिरनेकाभिः समन्तादवभासितम् ।
गन्धतैलावसिक्ताभिर्ध्रियमाणाभिरग्रतः ॥ ५-१६-१८॥
dīpikābhiranekābhiḥ samantādavabhāsitam |
gandhatailāvasiktābhirdhriyamāṇābhiragrataḥ || 5-16-18||

RMY 5-16-19

कामदर्पमदैर्युक्तं जिह्मताम्रायतेक्षणम् ।
समक्षमिव कन्दर्पमपविद्ध शरासनम् ॥ ५-१६-१९॥
kāmadarpamadairyuktaṃ jihmatāmrāyatekṣaṇam |
samakṣamiva kandarpamapaviddha śarāsanam || 5-16-19||

RMY 5-16-20

मथितामृतफेनाभमरजो वस्त्रमुत्तमम् ।
सलीलमनुकर्षन्तं विमुक्तं सक्तमङ्गदे ॥ ५-१६-२०॥
mathitāmṛtaphenābhamarajo vastramuttamam |
salīlamanukarṣantaṃ vimuktaṃ saktamaṅgade || 5-16-20||

RMY 5-16-21

तं पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पघनावृतः ।
समीपमुपसंक्रान्तं निध्यातुमुपचक्रमे ॥ ५-१६-२१॥
taṃ patraviṭape līnaḥ patrapuṣpaghanāvṛtaḥ |
samīpamupasaṃkrāntaṃ nidhyātumupacakrame || 5-16-21||

RMY 5-16-22

अवेक्षमाणश्च ततो ददर्श कपिकुञ्जरः ।
रूपयौवनसंपन्ना रावणस्य वरस्त्रियः ॥ ५-१६-२२॥
avekṣamāṇaśca tato dadarśa kapikuñjaraḥ |
rūpayauvanasaṃpannā rāvaṇasya varastriyaḥ || 5-16-22||

RMY 5-16-23

ताभिः परिवृतो राजा सुरूपाभिर्महायशाः ।
तन्मृगद्विजसंघुष्टं प्रविष्टः प्रमदावनम् ॥ ५-१६-२३॥
tābhiḥ parivṛto rājā surūpābhirmahāyaśāḥ |
tanmṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ praviṣṭaḥ pramadāvanam || 5-16-23||

RMY 5-16-24

क्षीबो विचित्राभरणः शङ्कुकर्णो महाबलः ।
तेन विश्रवसः पुत्रः स दृष्टो राक्षसाधिपः ॥ ५-१६-२४॥
kṣībo vicitrābharaṇaḥ śaṅkukarṇo mahābalaḥ |
tena viśravasaḥ putraḥ sa dṛṣṭo rākṣasādhipaḥ || 5-16-24||

RMY 5-16-25

वृतः परमनारीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ।
तं ददर्श महातेजास्तेजोवन्तं महाकपिः ॥ ५-१६-२५॥
vṛtaḥ paramanārībhistārābhiriva candramāḥ |
taṃ dadarśa mahātejāstejovantaṃ mahākapiḥ || 5-16-25||

RMY 5-16-26

रावणोऽयं महाबाहुरिति संचिन्त्य वानरः ।
अवप्लुतो महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-१६-२६॥
rāvaṇo'yaṃ mahābāhuriti saṃcintya vānaraḥ |
avapluto mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ || 5-16-26||

RMY 5-16-27

स तथाप्युग्रतेजाः सन्निर्धूतस्तस्य तेजसा ।
पत्रगुह्यान्तरे सक्तो हनूमान्संवृतोऽभवत् ॥ ५-१६-२७॥
sa tathāpyugratejāḥ sannirdhūtastasya tejasā |
patraguhyāntare sakto hanūmānsaṃvṛto'bhavat || 5-16-27||

RMY 5-16-28

स तामसितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम् ।
दिदृक्षुरसितापाङ्गीमुपावर्तत रावणः ॥ ५-१६-२८॥
sa tāmasitakeśāntāṃ suśroṇīṃ saṃhatastanīm |
didṛkṣurasitāpāṅgīmupāvartata rāvaṇaḥ || 5-16-28||

Sarga: 17/66 (21)

RMY 5-17-1

तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता ।
रूपयौवनसंपन्नं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ ५-१७-१॥
tasminneva tataḥ kāle rājaputrī tvaninditā |
rūpayauvanasaṃpannaṃ bhūṣaṇottamabhūṣitam || 5-17-1||

RMY 5-17-2

ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् ।
प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ॥ ५-१७-२॥
tato dṛṣṭvaiva vaidehī rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
prāvepata varārohā pravāte kadalī yathā || 5-17-2||

RMY 5-17-3

ऊरुभ्यामुदरं छाद्य बाहुभ्यां च पयोधरौ ।
उपविष्टा विशालाक्षी रुदन्ती वरवर्णिनी ॥ ५-१७-३॥
ūrubhyāmudaraṃ chādya bāhubhyāṃ ca payodharau |
upaviṣṭā viśālākṣī rudantī varavarṇinī || 5-17-3||

RMY 5-17-4

दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः ।
ददर्श दीनां दुःखार्तं नावं सन्नामिवार्णवे ॥ ५-१७-४॥
daśagrīvastu vaidehīṃ rakṣitāṃ rākṣasīgaṇaiḥ |
dadarśa dīnāṃ duḥkhārtaṃ nāvaṃ sannāmivārṇave || 5-17-4||

RMY 5-17-5

असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम् ।
छिन्नां प्रपतितां भूमौ शाखामिव वनस्पतेः ।
मलमण्डनदिग्धाङ्गीं मण्डनार्हाममण्डिताम् ॥ ५-१७-५॥
asaṃvṛtāyāmāsīnāṃ dharaṇyāṃ saṃśitavratām |
chinnāṃ prapatitāṃ bhūmau śākhāmiva vanaspateḥ |
malamaṇḍanadigdhāṅgīṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām || 5-17-5||

RMY 5-17-6

समीपं राजसिंहस्य रामस्य विदितात्मनः ।
संकल्पहयसंयुक्तैर्यान्तीमिव मनोरथैः ॥ ५-१७-६॥
samīpaṃ rājasiṃhasya rāmasya viditātmanaḥ |
saṃkalpahayasaṃyuktairyāntīmiva manorathaiḥ || 5-17-6||

RMY 5-17-7

शुष्यन्तीं रुदतीमेकां ध्यानशोकपरायणाम् ।
दुःखस्यान्तमपश्यन्तीं रामां राममनुव्रताम् ॥ ५-१७-७॥
śuṣyantīṃ rudatīmekāṃ dhyānaśokaparāyaṇām |
duḥkhasyāntamapaśyantīṃ rāmāṃ rāmamanuvratām || 5-17-7||

RMY 5-17-8

वेष्टमानामथाविष्टां पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
धूप्यमानां ग्रहेणेव रोहिणीं धूमकेतुना ॥ ५-१७-८॥
veṣṭamānāmathāviṣṭāṃ pannagendravadhūmiva |
dhūpyamānāṃ graheṇeva rohiṇīṃ dhūmaketunā || 5-17-8||

RMY 5-17-9

वृत्तशीले कुले जातामाचारवति धार्मिके ।
पुनः संस्कारमापन्नां जातमिव च दुष्कुले ॥ ५-१७-९॥
vṛttaśīle kule jātāmācāravati dhārmike |
punaḥ saṃskāramāpannāṃ jātamiva ca duṣkule || 5-17-9||

RMY 5-17-10

सन्नामिव महाकीर्तिं श्रद्धामिव विमानिताम् ।
प्रज्ञामिव परिक्षीणामाशां प्रतिहतामिव ॥ ५-१७-१०॥
sannāmiva mahākīrtiṃ śraddhāmiva vimānitām |
prajñāmiva parikṣīṇāmāśāṃ pratihatāmiva || 5-17-10||

RMY 5-17-11

आयतीमिव विध्वस्तामाज्ञां प्रतिहतामिव ।
दीप्तामिव दिशं काले पूजामपहृतामिव ॥ ५-१७-११॥
āyatīmiva vidhvastāmājñāṃ pratihatāmiva |
dīptāmiva diśaṃ kāle pūjāmapahṛtāmiva || 5-17-11||

RMY 5-17-12

पद्मिनीमिव विध्वस्तां हतशूरां चमूमिव ।
प्रभामिव तपोध्वस्तामुपक्षीणामिवापगाम् ॥ ५-१७-१२॥
padminīmiva vidhvastāṃ hataśūrāṃ camūmiva |
prabhāmiva tapodhvastāmupakṣīṇāmivāpagām || 5-17-12||

RMY 5-17-13

वेदीमिव परामृष्टां शान्तामग्निशिखामिव ।
पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तेन्दुमण्डलाम् ॥ ५-१७-१३॥
vedīmiva parāmṛṣṭāṃ śāntāmagniśikhāmiva |
paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastendumaṇḍalām || 5-17-13||

RMY 5-17-14

उत्कृष्टपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् ।
हस्तिहस्तपरामृष्टामाकुलां पद्मिनीमिव ॥ ५-१७-१४॥
utkṛṣṭaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām |
hastihastaparāmṛṣṭāmākulāṃ padminīmiva || 5-17-14||

RMY 5-17-15

पतिशोकातुरां शुष्कां नदीं विस्रावितामिव ।
परया मृजया हीनां कृष्णपक्षे निशामिव ॥ ५-१७-१५॥
patiśokāturāṃ śuṣkāṃ nadīṃ visrāvitāmiva |
parayā mṛjayā hīnāṃ kṛṣṇapakṣe niśāmiva || 5-17-15||

RMY 5-17-16

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् ॥ ५-१७-१६॥
sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām |
tapyamānāmivoṣṇena mṛṇālīmaciroddhṛtām || 5-17-16||

RMY 5-17-17

गृहीतामालितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम् ।
निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव ॥ ५-१७-१७॥
gṛhītāmālitāṃ stambhe yūthapena vinākṛtām |
niḥśvasantīṃ suduḥkhārtāṃ gajarājavadhūmiva || 5-17-17||

RMY 5-17-18

एकया दीर्घया वेण्या शोभमानामयत्नतः ।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ ५-१७-१८॥
ekayā dīrghayā veṇyā śobhamānāmayatnataḥ |
nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva || 5-17-18||

RMY 5-17-19

उपवासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च ।
परिक्षीणां कृशां दीनामल्पाहारां तपोधनाम् ॥ ५-१७-१९॥
upavāsena śokena dhyānena ca bhayena ca |
parikṣīṇāṃ kṛśāṃ dīnāmalpāhārāṃ tapodhanām || 5-17-19||

RMY 5-17-20

आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलिं देवतामिव ।
भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम् ॥ ५-१७-२०॥
āyācamānāṃ duḥkhārtāṃ prāñjaliṃ devatāmiva |
bhāvena raghumukhyasya daśagrīvaparābhavam || 5-17-20||

RMY 5-17-21

समीक्षमाणां रुदतीमनिन्दितां सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनाम् ।
अनुव्रतां राममतीव मैथिलीं प्रलोभयामास वधाय रावणः ॥ ५-१७-२१॥
samīkṣamāṇāṃ rudatīmaninditāṃ supakṣmatāmrāyataśuklalocanām |
anuvratāṃ rāmamatīva maithilīṃ pralobhayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ || 5-17-21||

Sarga: 18/66 (35)

RMY 5-18-1

स तां परिवृतां दीनां निरानन्दां तपस्विनीम् ।
साकारैर्मधुरैर्वाक्यैर्न्यदर्शयत रावणः ॥ ५-१८-१॥
sa tāṃ parivṛtāṃ dīnāṃ nirānandāṃ tapasvinīm |
sākārairmadhurairvākyairnyadarśayata rāvaṇaḥ || 5-18-1||

RMY 5-18-2

मां दृष्ट्वा नागनासोरुगूहमाना स्तनोदरम् ।
अदर्शनमिवात्मानं भयान्नेतुं त्वमिच्छसि ॥ ५-१८-२॥
māṃ dṛṣṭvā nāganāsorugūhamānā stanodaram |
adarśanamivātmānaṃ bhayānnetuṃ tvamicchasi || 5-18-2||

RMY 5-18-3

कामये त्वां विशालाक्षि बहुमन्यस्व मां प्रिये ।
सर्वाङ्गगुणसंपन्ने सर्वलोकमनोहरे ॥ ५-१८-३॥
kāmaye tvāṃ viśālākṣi bahumanyasva māṃ priye |
sarvāṅgaguṇasaṃpanne sarvalokamanohare || 5-18-3||

RMY 5-18-4

नेह केचिन्मनुष्या वा राक्षसाः कामरूपिणः ।
व्यपसर्पतु ते सीते भयं मत्तः समुत्थितम् ॥ ५-१८-४॥
neha kecinmanuṣyā vā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |
vyapasarpatu te sīte bhayaṃ mattaḥ samutthitam || 5-18-4||

RMY 5-18-5

स्वधर्मे रक्षसां भीरु सर्वथैष न संशयः ।
गमनं वा परस्त्रीणां हरणं संप्रमथ्य वा ॥ ५-१८-५॥
svadharme rakṣasāṃ bhīru sarvathaiṣa na saṃśayaḥ |
gamanaṃ vā parastrīṇāṃ haraṇaṃ saṃpramathya vā || 5-18-5||

RMY 5-18-6

एवं चैतदकामां च न त्वां स्प्रक्ष्यामि मैथिलि ।
कामं कामः शरीरे मे यथाकामं प्रवर्तताम् ॥ ५-१८-६॥
evaṃ caitadakāmāṃ ca na tvāṃ sprakṣyāmi maithili |
kāmaṃ kāmaḥ śarīre me yathākāmaṃ pravartatām || 5-18-6||

RMY 5-18-7

देवि नेह भयं कार्यं मयि विश्वसिहि प्रिये ।
प्रणयस्व च तत्त्वेन मैवं भूः शोकलालसा ॥ ५-१८-७॥
devi neha bhayaṃ kāryaṃ mayi viśvasihi priye |
praṇayasva ca tattvena maivaṃ bhūḥ śokalālasā || 5-18-7||

RMY 5-18-8

एकवेणी धराशय्या ध्यानं मलिनमम्बरम् ।
अस्थानेऽप्युपवासश्च नैतान्यौपयिकानि ते ॥ ५-१८-८॥
ekaveṇī dharāśayyā dhyānaṃ malinamambaram |
asthāne'pyupavāsaśca naitānyaupayikāni te || 5-18-8||

RMY 5-18-9

विचित्राणि च माल्यानि चन्दनान्यगरूणि च ।
विविधानि च वासांसि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ५-१८-९॥
vicitrāṇi ca mālyāni candanānyagarūṇi ca |
vividhāni ca vāsāṃsi divyānyābharaṇāni ca || 5-18-9||

RMY 5-18-10

महार्हाणि च पानानि यानानि शयनानि च ।
गीतं नृत्तं च वाद्यं च लभ मां प्राप्य मैथिलि ॥ ५-१८-१०॥
mahārhāṇi ca pānāni yānāni śayanāni ca |
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca labha māṃ prāpya maithili || 5-18-10||

RMY 5-18-11

स्त्रीरत्नमसि मैवं भूः कुरु गात्रेषु भूषणम् ।
मां प्राप्य तु कथं हि स्यास्त्वमनर्हा सुविग्रहे ॥ ५-१८-११॥
strīratnamasi maivaṃ bhūḥ kuru gātreṣu bhūṣaṇam |
māṃ prāpya tu kathaṃ hi syāstvamanarhā suvigrahe || 5-18-11||

RMY 5-18-12

इदं ते चारुसंजातं यौवनं व्यतिवर्तते ।
यदतीतं पुनर्नैति स्रोतः शीघ्रमपामिव ॥ ५-१८-१२॥
idaṃ te cārusaṃjātaṃ yauvanaṃ vyativartate |
yadatītaṃ punarnaiti srotaḥ śīghramapāmiva || 5-18-12||

RMY 5-18-13

त्वां कृत्वोपरतो मन्ये रूपकर्ता स विश्वकृत् ।
न हि रूपोपमा त्वन्या तवास्ति शुभदर्शने ॥ ५-१८-१३॥
tvāṃ kṛtvoparato manye rūpakartā sa viśvakṛt |
na hi rūpopamā tvanyā tavāsti śubhadarśane || 5-18-13||

RMY 5-18-14

त्वां समासाद्य वैदेहि रूपयौवनशालिनीम् ।
कः पुमानतिवर्तेत साक्षादपि पितामहः ॥ ५-१८-१४॥
tvāṃ samāsādya vaidehi rūpayauvanaśālinīm |
kaḥ pumānativarteta sākṣādapi pitāmahaḥ || 5-18-14||

RMY 5-18-15

यद्यत्पश्यामि ते गात्रं शीतांशुसदृशानने ।
तस्मिंस्तस्मिन्पृथुश्रोणि चक्षुर्मम निबध्यते ॥ ५-१८-१५॥
yadyatpaśyāmi te gātraṃ śītāṃśusadṛśānane |
tasmiṃstasminpṛthuśroṇi cakṣurmama nibadhyate || 5-18-15||

RMY 5-18-16

भव मैथिलि भार्या मे मोहमेनं विसर्जय ।
बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां ममाग्रमहिषी भव ॥ ५-१८-१६॥
bhava maithili bhāryā me mohamenaṃ visarjaya |
bahvīnāmuttamastrīṇāṃ mamāgramahiṣī bhava || 5-18-16||

RMY 5-18-17

लोकेभ्यो यानि रत्नानि संप्रमथ्याहृतानि मे ।
तानि ते भीरु सर्वाणि राज्यं चैतदहं च ते ॥ ५-१८-१७॥
lokebhyo yāni ratnāni saṃpramathyāhṛtāni me |
tāni te bhīru sarvāṇi rājyaṃ caitadahaṃ ca te || 5-18-17||

RMY 5-18-18

विजित्य पृथिवीं सर्वां नानानगरमालिनीम् ।
जनकाय प्रदास्यामि तव हेतोर्विलासिनि ॥ ५-१८-१८॥
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ nānānagaramālinīm |
janakāya pradāsyāmi tava hetorvilāsini || 5-18-18||

RMY 5-18-19

नेह पश्यामि लोकेऽन्यं यो मे प्रतिबलो भवेत् ।
पश्य मे सुमहद्वीर्यमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ ५-१८-१९॥
neha paśyāmi loke'nyaṃ yo me pratibalo bhavet |
paśya me sumahadvīryamapratidvandvamāhave || 5-18-19||

RMY 5-18-20

असकृत्संयुगे भग्ना मया विमृदितध्वजाः ।
अशक्ताः प्रत्यनीकेषु स्थातुं मम सुरासुराः ॥ ५-१८-२०॥
asakṛtsaṃyuge bhagnā mayā vimṛditadhvajāḥ |
aśaktāḥ pratyanīkeṣu sthātuṃ mama surāsurāḥ || 5-18-20||

RMY 5-18-21

इच्छ मां क्रियतामद्य प्रतिकर्म तवोत्तमम् ।
सप्रभाण्यवसज्जन्तां तवाङ्गे भूषणानि च ।
साधु पश्यामि ते रूपं संयुक्तं प्रतिकर्मणा ॥ ५-१८-२१॥
iccha māṃ kriyatāmadya pratikarma tavottamam |
saprabhāṇyavasajjantāṃ tavāṅge bhūṣaṇāni ca |
sādhu paśyāmi te rūpaṃ saṃyuktaṃ pratikarmaṇā || 5-18-21||

RMY 5-18-22

प्रतिकर्माभिसंयुक्ता दाक्षिण्येन वरानने ।
भुङ्क्ष्व भोगान्यथाकामं पिब भीरु रमस्व च ।
यथेष्टं च प्रयच्छ त्वं पृथिवीं वा धनानि च ॥ ५-१८-२२॥
pratikarmābhisaṃyuktā dākṣiṇyena varānane |
bhuṅkṣva bhogānyathākāmaṃ piba bhīru ramasva ca |
yatheṣṭaṃ ca prayaccha tvaṃ pṛthivīṃ vā dhanāni ca || 5-18-22||

RMY 5-18-23

ललस्व मयि विस्रब्धा धृष्टमाज्ञापयस्व च ।
मत्प्रभावाल्ललन्त्याश्च ललन्तां बान्धवास्तव ॥ ५-१८-२३॥
lalasva mayi visrabdhā dhṛṣṭamājñāpayasva ca |
matprabhāvāllalantyāśca lalantāṃ bāndhavāstava || 5-18-23||

RMY 5-18-24

ऋद्धिं ममानुपश्य त्वं श्रियं भद्रे यशश्च मे ।
किं करिष्यसि रामेण सुभगे चीरवाससा ॥ ५-१८-२४॥
ṛddhiṃ mamānupaśya tvaṃ śriyaṃ bhadre yaśaśca me |
kiṃ kariṣyasi rāmeṇa subhage cīravāsasā || 5-18-24||

RMY 5-18-25

निक्षिप्तविजयो रामो गतश्रीर्वनगोचरः ।
व्रती स्थण्डिलशायी च शङ्के जीवति वा न वा ॥ ५-१८-२५॥
nikṣiptavijayo rāmo gataśrīrvanagocaraḥ |
vratī sthaṇḍilaśāyī ca śaṅke jīvati vā na vā || 5-18-25||

RMY 5-18-26

न हि वैदेहि रामस्त्वां द्रष्टुं वाप्युपलप्स्यते ।
पुरो बलाकैरसितैर्मेघैर्ज्योत्स्नामिवावृताम् ॥ ५-१८-२६॥
na hi vaidehi rāmastvāṃ draṣṭuṃ vāpyupalapsyate |
puro balākairasitairmeghairjyotsnāmivāvṛtām || 5-18-26||

RMY 5-18-27

न चापि मम हस्तात्त्वां प्राप्तुमर्हति राघवः ।
हिरण्यकशिपुः कीर्तिमिन्द्रहस्तगतामिव ॥ ५-१८-२७॥
na cāpi mama hastāttvāṃ prāptumarhati rāghavaḥ |
hiraṇyakaśipuḥ kīrtimindrahastagatāmiva || 5-18-27||

RMY 5-18-28

चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि ।
मनो हरसि मे भीरु सुपर्णः पन्नगं यथा ॥ ५-१८-२८॥
cārusmite cārudati cārunetre vilāsini |
mano harasi me bhīru suparṇaḥ pannagaṃ yathā || 5-18-28||

RMY 5-18-29

क्लिष्टकौशेयवसनां तन्वीमप्यनलंकृताम् ।
तां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं नोपलभाम्यहम् ॥ ५-१८-२९॥
kliṣṭakauśeyavasanāṃ tanvīmapyanalaṃkṛtām |
tāṃ dṛṣṭvā sveṣu dāreṣu ratiṃ nopalabhāmyaham || 5-18-29||

RMY 5-18-30

अन्तःपुरनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वगुणान्विताः ।
यावन्त्यो मम सर्वासामैश्वर्यं कुरु जानकि ॥ ५-१८-३०॥
antaḥpuranivāsinyaḥ striyaḥ sarvaguṇānvitāḥ |
yāvantyo mama sarvāsāmaiśvaryaṃ kuru jānaki || 5-18-30||

RMY 5-18-31

मम ह्यसितकेशान्ते त्रैलोक्यप्रवराः स्त्रियः ।
तास्त्वां परिचरिष्यन्ति श्रियमप्सरसो यथा ॥ ५-१८-३१॥
mama hyasitakeśānte trailokyapravarāḥ striyaḥ |
tāstvāṃ paricariṣyanti śriyamapsaraso yathā || 5-18-31||

RMY 5-18-32

यानि वैश्रवणे सुभ्रु रत्नानि च धनानि च ।
तानि लोकांश्च सुश्रोणि मां च भुङ्क्ष्व यथासुखम् ॥ ५-१८-३२॥
yāni vaiśravaṇe subhru ratnāni ca dhanāni ca |
tāni lokāṃśca suśroṇi māṃ ca bhuṅkṣva yathāsukham || 5-18-32||

RMY 5-18-33

न रामस्तपसा देवि न बलेन न विक्रमैः ।
न धनेन मया तुल्यस्तेजसा यशसापि वा ॥ ५-१८-३३॥
na rāmastapasā devi na balena na vikramaiḥ |
na dhanena mayā tulyastejasā yaśasāpi vā || 5-18-33||

RMY 5-18-34

पिब विहर रमस्व भुङ्क्ष्व भोगान्धननिचयं प्रदिशामि मेदिनीं च ।
मयि लल ललने यथासुखं त्वं त्वयि च समेत्य ललन्तु बान्धवास्ते ॥ ५-१८-३४॥
piba vihara ramasva bhuṅkṣva bhogāndhananicayaṃ pradiśāmi medinīṃ ca |
mayi lala lalane yathāsukhaṃ tvaṃ tvayi ca sametya lalantu bāndhavāste || 5-18-34||

RMY 5-18-35

कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि ।
कनकविमलहारभूषिताङ्गी विहर मया सह भीरु काननानि ॥ ५-१८-३५॥
kusumitatarujālasaṃtatāni bhramarayutāni samudratīrajāni |
kanakavimalahārabhūṣitāṅgī vihara mayā saha bhīru kānanāni || 5-18-35||

Sarga: 19/66 (30)

RMY 5-19-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः ।
आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर्वचः ॥ ५-१९-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sītā raudrasya rakṣasaḥ |
ārtā dīnasvarā dīnaṃ pratyuvāca śanairvacaḥ || 5-19-1||

RMY 5-19-2

दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी ।
चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेव पतिव्रता ॥ ५-१९-२॥
duḥkhārtā rudatī sītā vepamānā tapasvinī |
cintayantī varārohā patimeva pativratā || 5-19-2||

RMY 5-19-3

तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।
निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः ॥ ५-१९-३॥
tṛṇamantarataḥ kṛtvā pratyuvāca śucismitā |
nivartaya mano mattaḥ svajane kriyatāṃ manaḥ || 5-19-3||

RMY 5-19-4

न मां प्रार्थयितुं युक्तस्त्वं सिद्धिमिव पापकृत् ।
अकार्यं न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम् ।
कुलं संप्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥ ५-१९-४॥
na māṃ prārthayituṃ yuktastvaṃ siddhimiva pāpakṛt |
akāryaṃ na mayā kāryamekapatnyā vigarhitam |
kulaṃ saṃprāptayā puṇyaṃ kule mahati jātayā || 5-19-4||

RMY 5-19-5

एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी ।
राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनमब्रवीत् ॥ ५-१९-५॥
evamuktvā tu vaidehī rāvaṇaṃ taṃ yaśasvinī |
rākṣasaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhūyo vacanamabravīt || 5-19-5||

RMY 5-19-6

नाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव ।
साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ॥ ५-१९-६॥
nāhamaupayikī bhāryā parabhāryā satī tava |
sādhu dharmamavekṣasva sādhu sādhuvrataṃ cara || 5-19-6||

RMY 5-19-7

यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर ।
आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥ ५-१९-७॥
yathā tava tathānyeṣāṃ rakṣyā dārā niśācara |
ātmānamupamāṃ kṛtvā sveṣu dāreṣu ramyatām || 5-19-7||

RMY 5-19-8

अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चलितेन्द्रियम् ।
नयन्ति निकृतिप्रज्ञां परदाराः पराभवम् ॥ ५-१९-८॥
atuṣṭaṃ sveṣu dāreṣu capalaṃ calitendriyam |
nayanti nikṛtiprajñāṃ paradārāḥ parābhavam || 5-19-8||

RMY 5-19-9

इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे ।
वचो मिथ्या प्रणीतात्मा पथ्यमुक्तं विचक्षणैः ॥ ५-१९-९॥
iha santo na vā santi sato vā nānuvartase |
vaco mithyā praṇītātmā pathyamuktaṃ vicakṣaṇaiḥ || 5-19-9||

RMY 5-19-10

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् ।
समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ५-१९-१०॥
akṛtātmānamāsādya rājānamanaye ratam |
samṛddhāni vinaśyanti rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 5-19-10||

RMY 5-19-11

तथेयं त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघ संकुला ।
अपराधात्तवैकस्य नचिराद्विनशिष्यति ॥ ५-१९-११॥
tatheyaṃ tvāṃ samāsādya laṅkā ratnaugha saṃkulā |
aparādhāttavaikasya nacirādvinaśiṣyati || 5-19-11||

RMY 5-19-12

स्वकृतैर्हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः ।
अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः ॥ ५-१९-१२॥
svakṛtairhanyamānasya rāvaṇādīrghadarśinaḥ |
abhinandanti bhūtāni vināśe pāpakarmaṇaḥ || 5-19-12||

RMY 5-19-13

एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः ।
दिष्ट्यैतद्व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः ॥ ५-१९-१३॥
evaṃ tvāṃ pāpakarmāṇaṃ vakṣyanti nikṛtā janāḥ |
diṣṭyaitadvyasanaṃ prāpto raudra ityeva harṣitāḥ || 5-19-13||

RMY 5-19-14

शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा ।
अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ॥ ५-१९-१४॥
śakyā lobhayituṃ nāhamaiśvaryeṇa dhanena vā |
ananyā rāghaveṇāhaṃ bhāskareṇa prabhā yathā || 5-19-14||

RMY 5-19-15

उपधाय भुजं तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम् ।
कथं नामोपधास्यामि भुजमन्यस्य कस्यचित् ॥ ५-१९-१५॥
upadhāya bhujaṃ tasya lokanāthasya satkṛtam |
kathaṃ nāmopadhāsyāmi bhujamanyasya kasyacit || 5-19-15||

RMY 5-19-16

अहमौपयिकी भार्या तस्यैव वसुधापतेः ।
व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ॥ ५-१९-१६॥
ahamaupayikī bhāryā tasyaiva vasudhāpateḥ |
vratasnātasya viprasya vidyeva viditātmanaḥ || 5-19-16||

RMY 5-19-17

साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम् ।
वने वाशितया सार्धं करेण्वेव गजाधिपम् ॥ ५-१९-१७॥
sādhu rāvaṇa rāmeṇa māṃ samānaya duḥkhitām |
vane vāśitayā sārdhaṃ kareṇveva gajādhipam || 5-19-17||

RMY 5-19-18

मित्रमौपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता ।
वधं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ॥ ५-१९-१८॥
mitramaupayikaṃ kartuṃ rāmaḥ sthānaṃ parīpsatā |
vadhaṃ cānicchatā ghoraṃ tvayāsau puruṣarṣabhaḥ || 5-19-18||

RMY 5-19-19

वर्जयेद्वज्रमुत्सृष्टं वर्जयेदन्तकश्चिरम् ।
त्वद्विधं न तु संक्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ॥ ५-१९-१९॥
varjayedvajramutsṛṣṭaṃ varjayedantakaściram |
tvadvidhaṃ na tu saṃkruddho lokanāthaḥ sa rāghavaḥ || 5-19-19||

RMY 5-19-20

रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम् ।
शतक्रतुविसृष्टस्य निर्घोषमशनेरिव ॥ ५-१९-२०॥
rāmasya dhanuṣaḥ śabdaṃ śroṣyasi tvaṃ mahāsvanam |
śatakratuvisṛṣṭasya nirghoṣamaśaneriva || 5-19-20||

RMY 5-19-21

इह शीघ्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्या इवोरगाः ।
इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षणाः ॥ ५-१९-२१॥
iha śīghraṃ suparvāṇo jvalitāsyā ivoragāḥ |
iṣavo nipatiṣyanti rāmalakṣmaṇalakṣaṇāḥ || 5-19-21||

RMY 5-19-22

रक्षांसि परिनिघ्नन्तः पुर्यामस्यां समन्ततः ।
असंपातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः ॥ ५-१९-२२॥
rakṣāṃsi parinighnantaḥ puryāmasyāṃ samantataḥ |
asaṃpātaṃ kariṣyanti patantaḥ kaṅkavāsasaḥ || 5-19-22||

RMY 5-19-23

राक्षसेन्द्रमहासर्पान्स रामगरुडो महान् ।
उद्धरिष्यति वेगेन वैनतेय इवोरगान् ॥ ५-१९-२३॥
rākṣasendramahāsarpānsa rāmagaruḍo mahān |
uddhariṣyati vegena vainateya ivoragān || 5-19-23||

RMY 5-19-24

अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रमरिंदमः ।
असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस्त्रिभिरिव क्रमैः ॥ ५-१९-२४॥
apaneṣyati māṃ bhartā tvattaḥ śīghramariṃdamaḥ |
asurebhyaḥ śriyaṃ dīptāṃ viṣṇustribhiriva kramaiḥ || 5-19-24||

RMY 5-19-25

जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षसां बले ।
अशक्तेन त्वया रक्षः कृतमेतदसाधु वै ॥ ५-१९-२५॥
janasthāne hatasthāne nihate rakṣasāṃ bale |
aśaktena tvayā rakṣaḥ kṛtametadasādhu vai || 5-19-25||

RMY 5-19-26

आश्रमं तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः ।
गोचरं गतयोर्भ्रात्रोरपनीता त्वयाधम ॥ ५-१९-२६॥
āśramaṃ tu tayoḥ śūnyaṃ praviśya narasiṃhayoḥ |
gocaraṃ gatayorbhrātrorapanītā tvayādhama || 5-19-26||

RMY 5-19-27

न हि गन्धमुपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया ।
शक्यं संदर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोरिव ॥ ५-१९-२७॥
na hi gandhamupāghrāya rāmalakṣmaṇayostvayā |
śakyaṃ saṃdarśane sthātuṃ śunā śārdūlayoriva || 5-19-27||

RMY 5-19-28

तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणमस्थिरम् ।
वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोरेकस्य निग्रहः ॥ ५-१९-२८॥
tasya te vigrahe tābhyāṃ yugagrahaṇamasthiram |
vṛtrasyevendrabāhubhyāṃ bāhorekasya nigrahaḥ || 5-19-28||

RMY 5-19-29

क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह ।
तोयमल्पमिवादित्यः प्राणानादास्यते शरैः ॥ ५-१९-२९॥
kṣipraṃ tava sa nātho me rāmaḥ saumitriṇā saha |
toyamalpamivādityaḥ prāṇānādāsyate śaraiḥ || 5-19-29||

RMY 5-19-30

गिरिं कुबेरस्य गतोऽथ वालयं सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः ।
असंशयं दाशरथेर्न मोक्ष्यसे महाद्रुमः कालहतोऽशनेरिव ॥ ५-१९-३०॥
giriṃ kuberasya gato'tha vālayaṃ sabhāṃ gato vā varuṇasya rājñaḥ |
asaṃśayaṃ dāśaratherna mokṣyase mahādrumaḥ kālahato'śaneriva || 5-19-30||

Sarga: 20/66 (41)

RMY 5-20-1

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥ ५-२०-१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ rākṣasādhipaḥ |
pratyuvāca tataḥ sītāṃ vipriyaṃ priyadarśanām || 5-20-1||

RMY 5-20-2

यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा ।
यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥ ५-२०-२॥
yathā yathā sāntvayitā vaśyaḥ strīṇāṃ tathā tathā |
yathā yathā priyaṃ vaktā paribhūtastathā tathā || 5-20-2||

RMY 5-20-3

संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः ।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥ ५-२०-३॥
saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ |
dravato mārgamāsādya hayāniva susārathiḥ || 5-20-3||

RMY 5-20-4

वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन्किल निबध्यते ।
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥ ५-२०-४॥
vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ yasminkila nibadhyate |
jane tasmiṃstvanukrośaḥ snehaśca kila jāyate || 5-20-4||

RMY 5-20-5

एतस्मात्कारणान्न तां घतयामि वरानने ।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥ ५-२०-५॥
etasmātkāraṇānna tāṃ ghatayāmi varānane |
vadhārhāmavamānārhāṃ mithyāpravrajite ratām || 5-20-5||

RMY 5-20-6

परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् ।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥ ५-२०-६॥
paruṣāṇi hi vākyāni yāni yāni bravīṣi mām |
teṣu teṣu vadho yuktastava maithili dāruṇaḥ || 5-20-6||

RMY 5-20-7

एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-२०-७॥
evamuktvā tu vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
krodhasaṃrambhasaṃyuktaḥ sītāmuttaramabravīt || 5-20-7||

RMY 5-20-8

द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः ।
ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि ॥ ५-२०-८॥
dvau māsau rakṣitavyau me yo'vadhiste mayā kṛtaḥ |
tataḥ śayanamāroha mama tvaṃ varavarṇini || 5-20-8||

RMY 5-20-9

द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् ।
मम त्वां प्रातराशार्थमारभन्ते महानसे ॥ ५-२०-९॥
dvābhyāmūrdhvaṃ tu māsābhyāṃ bhartāraṃ māmanicchatīm |
mama tvāṃ prātarāśārthamārabhante mahānase || 5-20-9||

RMY 5-20-10

तां तर्ज्यमानां संप्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् ।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विपुलेक्षणाः ॥ ५-२०-१०॥
tāṃ tarjyamānāṃ saṃprekṣya rākṣasendreṇa jānakīm |
devagandharvakanyāstā viṣedurvipulekṣaṇāḥ || 5-20-10||

RMY 5-20-11

ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रवक्त्रैस्तथापराः ।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ ५-२०-११॥
oṣṭhaprakārairaparā netravaktraistathāparāḥ |
sītāmāśvāsayāmāsustarjitāṃ tena rakṣasā || 5-20-11||

RMY 5-20-12

ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् ।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥ ५-२०-१२॥
tābhirāśvāsitā sītā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
uvācātmahitaṃ vākyaṃ vṛttaśauṇḍīryagarvitam || 5-20-12||

RMY 5-20-13

नूनं न ते जनः कश्चिदसिन्निःश्रेयसे स्थितः ।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद्विगर्हितात् ॥ ५-२०-१३॥
nūnaṃ na te janaḥ kaścidasinniḥśreyase sthitaḥ |
nivārayati yo na tvāṃ karmaṇo'smādvigarhitāt || 5-20-13||

RMY 5-20-14

मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः ।
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥ ५-२०-१४॥
māṃ hi dharmātmanaḥ patnīṃ śacīmiva śacīpateḥ |
tvadanyastriṣu lokeṣu prārthayenmanasāpi kaḥ || 5-20-14||

RMY 5-20-15

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
उक्तवानसि यत्पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥ ५-२०-१५॥
rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
uktavānasi yatpāpaṃ kva gatastasya mokṣyase || 5-20-15||

RMY 5-20-16

यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सहितौ वने ।
तथा द्विरदवद्रामस्त्वं नीच शशवत्स्मृतः ॥ ५-२०-१६॥
yathā dṛptaśca mātaṅgaḥ śaśaśca sahitau vane |
tathā dviradavadrāmastvaṃ nīca śaśavatsmṛtaḥ || 5-20-16||

RMY 5-20-17

स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे ।
चक्षुषो विषयं तस्य न तावदुपगच्छसि ॥ ५-२०-१७॥
sa tvamikṣvākunāthaṃ vai kṣipanniha na lajjase |
cakṣuṣo viṣayaṃ tasya na tāvadupagacchasi || 5-20-17||

RMY 5-20-18

इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले ।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्यनिरीक्षितः ॥ ५-२०-१८॥
ime te nayane krūre virūpe kṛṣṇapiṅgale |
kṣitau na patite kasmānmāmanāryanirīkṣitaḥ || 5-20-18||

RMY 5-20-19

तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च ।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यते ॥ ५-२०-१९॥
tasya dharmātmanaḥ patnīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca |
kathaṃ vyāharato māṃ te na jihvā pāpa śīryate || 5-20-19||

RMY 5-20-20

असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात् ।
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥ ५-२०-२०॥
asaṃdeśāttu rāmasya tapasaścānupālanāt |
na tvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā || 5-20-20||

RMY 5-20-21

नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः ।
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ ५-२०-२१॥
nāpahartumahaṃ śakyā tasya rāmasya dhīmataḥ |
vidhistava vadhārthāya vihito nātra saṃśayaḥ || 5-20-21||

RMY 5-20-22

शूरेण धनदभ्राता बलैः समुदितेन च ।
अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ ५-२०-२२॥
śūreṇa dhanadabhrātā balaiḥ samuditena ca |
apohya rāmaṃ kasmāddhi dāracauryaṃ tvayā kṛtam || 5-20-22||

RMY 5-20-23

सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥ ५-२०-२३॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
vivṛtya nayane krūre jānakīmanvavaikṣata || 5-20-23||

RMY 5-20-24

नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः ।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान्दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥ ५-२०-२४॥
nīlajīmūtasaṃkāśo mahābhujaśirodharaḥ |
siṃhasattvagatiḥ śrīmāndīptajihvogralocanaḥ || 5-20-24||

RMY 5-20-25

चलाग्रमकुटः प्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्ताङ्गदविभूषणः ॥ ५-२०-२५॥
calāgramakuṭaḥ prāṃśuścitramālyānulepanaḥ |
raktamālyāmbaradharastaptāṅgadavibhūṣaṇaḥ || 5-20-25||

RMY 5-20-26

श्रोणीसूत्रेण महता मेककेन सुसंवृतः ।
अमृतोत्पादनद्धेन भुजंगेनेव मन्दरः ॥ ५-२०-२६॥
śroṇīsūtreṇa mahatā mekakena susaṃvṛtaḥ |
amṛtotpādanaddhena bhujaṃgeneva mandaraḥ || 5-20-26||

RMY 5-20-27

तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः ।
रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः ॥ ५-२०-२७॥
taruṇādityavarṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitaḥ |
raktapallavapuṣpābhyāmaśokābhyāmivācalaḥ || 5-20-27||

RMY 5-20-28

अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः ।
उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन् ॥ ५-२०-२८॥
avekṣamāṇo vaidehīṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
uvāca rāvaṇaḥ sītāṃ bhujaṃga iva niḥśvasan || 5-20-28||

RMY 5-20-29

अनयेनाभिसंपन्नमर्थहीनमनुव्रते ।
नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः संध्यामिवौजसा ॥ ५-२०-२९॥
anayenābhisaṃpannamarthahīnamanuvrate |
nāśayāmyahamadya tvāṃ sūryaḥ saṃdhyāmivaujasā || 5-20-29||

RMY 5-20-30

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।
संदिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ५-२०-३०॥
ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
saṃdideśa tataḥ sarvā rākṣasīrghoradarśanāḥ || 5-20-30||

RMY 5-20-31

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ ५-२०-३१॥
ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā |
gokarṇīṃ hastikarṇīṃ ca lambakarṇīmakarṇikām || 5-20-31||

RMY 5-20-32

हस्तिपद्य श्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम् ।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ ५-२०-३२॥
hastipadya śvapadyau ca gopadīṃ pādacūlikām |
ekākṣīmekapādīṃ ca pṛthupādīmapādikām || 5-20-32||

RMY 5-20-33

अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् ।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम् ।
अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ॥ ५-२०-३३॥
atimātraśirogrīvāmatimātrakucodarīm |
atimātrāsyanetrāṃ ca dīrghajihvāmajihvikām |
anāsikāṃ siṃhamukhīṃ gomukhīṃ sūkarīmukhīm || 5-20-33||

RMY 5-20-34

यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी ।
तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च ॥ ५-२०-३४॥
yathā madvaśagā sītā kṣipraṃ bhavati jānakī |
tathā kuruta rākṣasyaḥ sarvāḥ kṣipraṃ sametya ca || 5-20-34||

RMY 5-20-35

प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ।
आवर्तयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ॥ ५-२०-३५॥
pratilomānulomaiśca sāmadānādibhedanaiḥ |
āvartayata vaidehīṃ daṇḍasyodyamanena ca || 5-20-35||

RMY 5-20-36

इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः ।
काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत् ॥ ५-२०-३६॥
iti pratisamādiśya rākṣasendraḥ punaḥ punaḥ |
kāmamanyuparītātmā jānakīṃ paryatarjayat || 5-20-36||

RMY 5-20-37

उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी ।
परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-२०-३७॥
upagamya tataḥ kṣipraṃ rākṣasī dhānyamālinī |
pariṣvajya daśagrīvamidaṃ vacanamabravīt || 5-20-37||

RMY 5-20-38

मया क्रीड महाराजसीतया किं तवानया ।
अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते ।
इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ॥ ५-२०-३८॥
mayā krīḍa mahārājasītayā kiṃ tavānayā |
akāmāṃ kāmayānasya śarīramupatapyate |
icchantīṃ kāmayānasya prītirbhavati śobhanā || 5-20-38||

RMY 5-20-39

एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली ।
ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ५-२०-३९॥
evamuktastu rākṣasyā samutkṣiptastato balī |
jvaladbhāskaravarṇābhaṃ praviveśa niveśanam || 5-20-39||

RMY 5-20-40

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः ।
परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तद्गृहोत्तमम् ॥ ५-२०-४०॥
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca tāstataḥ |
parivārya daśagrīvaṃ viviśustadgṛhottamam || 5-20-40||

RMY 5-20-41

स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः ।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥ ५-२०-४१॥
sa maithilīṃ dharmaparāmavasthitāṃ pravepamānāṃ paribhartsya rāvaṇaḥ |
vihāya sītāṃ madanena mohitaḥ svameva veśma praviveśa bhāsvaram || 5-20-41||

Sarga: 21/66 (19)

RMY 5-21-1

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।
संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर्निर्जगाम ह ॥ ५-२१-१॥
ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
saṃdiśya ca tataḥ sarvā rākṣasīrnirjagāma ha || 5-21-1||

RMY 5-21-2

निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनरन्तःपुरं गते ।
राक्षस्यो भीमरूपास्ताः सीतां समभिदुद्रुवुः ॥ ५-२१-२॥
niṣkrānte rākṣasendre tu punarantaḥpuraṃ gate |
rākṣasyo bhīmarūpāstāḥ sītāṃ samabhidudruvuḥ || 5-21-2||

RMY 5-21-3

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
परं परुषया वाचा वैदेहीमिदमब्रुवन् ॥ ५-२१-३॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
paraṃ paruṣayā vācā vaidehīmidamabruvan || 5-21-3||

RMY 5-21-4

पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः ।
दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे ॥ ५-२१-४॥
paulastyasya variṣṭhasya rāvaṇasya mahātmanaḥ |
daśagrīvasya bhāryātvaṃ sīte na bahu manyase || 5-21-4||

RMY 5-21-5

ततस्त्वेकजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
आमन्त्र्य क्रोधताम्राक्षी सीतां करतलोदरीम् ॥ ५-२१-५॥
tatastvekajaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
āmantrya krodhatāmrākṣī sītāṃ karatalodarīm || 5-21-5||

RMY 5-21-6

प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थो यः प्रजापतिः ।
मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः ॥ ५-२१-६॥
prajāpatīnāṃ ṣaṇṇāṃ tu caturtho yaḥ prajāpatiḥ |
mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastya iti viśrutaḥ || 5-21-6||

RMY 5-21-7

पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर्मानसः सुतः ।
नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः ॥ ५-२१-७॥
pulastyasya tu tejasvī maharṣirmānasaḥ sutaḥ |
nāmnā sa viśravā nāma prajāpatisamaprabhaḥ || 5-21-7||

RMY 5-21-8

तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः ।
तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि ।
मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे ॥ ५-२१-८॥
tasya putro viśālākṣi rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi |
mayoktaṃ cārusarvāṅgi vākyaṃ kiṃ nānumanyase || 5-21-8||

RMY 5-21-9

ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
विवृत्य नयने कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा ॥ ५-२१-९॥
tato harijaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
vivṛtya nayane kopānmārjārasadṛśekṣaṇā || 5-21-9||

RMY 5-21-10

येन देवास्त्रयस्त्रिंशद्देवराजश्च निर्जितः ।
तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि ॥ ५-२१-१०॥
yena devāstrayastriṃśaddevarājaśca nirjitaḥ |
tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi || 5-21-10||

RMY 5-21-11

वीर्योत्सिक्तस्य शूरस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
बलिनो वीर्ययुक्तस्या भार्यात्वं किं न लप्स्यसे ॥ ५-२१-११॥
vīryotsiktasya śūrasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
balino vīryayuktasyā bhāryātvaṃ kiṃ na lapsyase || 5-21-11||

RMY 5-21-12

प्रियां बहुमतां भार्यां त्यक्त्वा राजा महाबलः ।
सर्वासां च महाभागां त्वामुपैष्यति रावणः ॥ ५-२१-१२॥
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ tyaktvā rājā mahābalaḥ |
sarvāsāṃ ca mahābhāgāṃ tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ || 5-21-12||

RMY 5-21-13

समृद्धं स्त्रीसहस्रेण नानारत्नोपशोभितम् ।
अन्तःपुरं समुत्सृज्य त्वामुपैष्यति रावणः ॥ ५-२१-१३॥
samṛddhaṃ strīsahasreṇa nānāratnopaśobhitam |
antaḥpuraṃ samutsṛjya tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ || 5-21-13||

RMY 5-21-14

असकृद्देवता युद्धे नागगन्धर्वदानवाः ।
निर्जिताः समरे येन स ते पार्श्वमुपागतः ॥ ५-२१-१४॥
asakṛddevatā yuddhe nāgagandharvadānavāḥ |
nirjitāḥ samare yena sa te pārśvamupāgataḥ || 5-21-14||

RMY 5-21-15

तस्य सर्वसमृद्धस्या रावणस्य महात्मनः ।
किमर्थं राक्षसेन्द्रस्य भार्यात्वं नेच्छसेऽधमे ॥ ५-२१-१५॥
tasya sarvasamṛddhasyā rāvaṇasya mahātmanaḥ |
kimarthaṃ rākṣasendrasya bhāryātvaṃ necchase'dhame || 5-21-15||

RMY 5-21-16

यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य च मारुतः ।
न वाति स्मायतापाङ्गे किं त्वं तस्य न तिष्ठसि ॥ ५-२१-१६॥
yasya sūryo na tapati bhīto yasya ca mārutaḥ |
na vāti smāyatāpāṅge kiṃ tvaṃ tasya na tiṣṭhasi || 5-21-16||

RMY 5-21-17

पुष्पवृष्टिं च तरवो मुमुचुर्यस्य वै भयात् ।
शैलाश्च सुभ्रु पानीयं जलदाश्च यदेच्छति ॥ ५-२१-१७॥
puṣpavṛṣṭiṃ ca taravo mumucuryasya vai bhayāt |
śailāśca subhru pānīyaṃ jaladāśca yadecchati || 5-21-17||

RMY 5-21-18

तस्य नैरृतराजस्य राजराजस्य भामिनि ।
किं त्वं न कुरुषे बुद्धिं भार्यार्थे रावणस्य हि ॥ ५-२१-१८॥
tasya nairṛtarājasya rājarājasya bhāmini |
kiṃ tvaṃ na kuruṣe buddhiṃ bhāryārthe rāvaṇasya hi || 5-21-18||

RMY 5-21-19

साधु ते तत्त्वतो देवि कथितं साधु भामिनि ।
गृहाण सुस्मिते वाक्यमन्यथा न भविष्यसि ॥ ५-२१-१९॥
sādhu te tattvato devi kathitaṃ sādhu bhāmini |
gṛhāṇa susmite vākyamanyathā na bhaviṣyasi || 5-21-19||

Sarga: 22/66 (42)

RMY 5-22-1

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो विकृताननाः ।
परुषं परुषा नार्य ऊचुस्ता वाक्यमप्रियम् ॥ ५-२२-१॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
paruṣaṃ paruṣā nārya ūcustā vākyamapriyam || 5-22-1||

RMY 5-22-2

किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोहरे ।
महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे ॥ ५-२२-२॥
kiṃ tvamantaḥpure sīte sarvabhūtamanohare |
mahārhaśayanopete na vāsamanumanyase || 5-22-2||

RMY 5-22-3

मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे ।
प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि ॥ ५-२२-३॥
mānuṣī mānuṣasyaiva bhāryātvaṃ bahu manyase |
pratyāhara mano rāmānna tvaṃ jātu bhaviṣyasi || 5-22-3||

RMY 5-22-4

मानुषी मानुषं तं तु राममिच्छसि शोभने ।
राज्याद्भ्रष्टमसिद्धार्थं विक्लवं तमनिन्दिते ॥ ५-२२-४॥
mānuṣī mānuṣaṃ taṃ tu rāmamicchasi śobhane |
rājyādbhraṣṭamasiddhārthaṃ viklavaṃ tamanindite || 5-22-4||

RMY 5-22-5

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-२२-५॥
rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt || 5-22-5||

RMY 5-22-6

यदिदं लोकविद्विष्टमुदाहरथ संगताः ।
नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतितिष्ठति ॥ ५-२२-६॥
yadidaṃ lokavidviṣṭamudāharatha saṃgatāḥ |
naitanmanasi vākyaṃ me kilbiṣaṃ pratitiṣṭhati || 5-22-6||

RMY 5-22-7

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति ।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ।
दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः ॥ ५-२२-७॥
na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati |
kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ |
dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ || 5-22-7||

RMY 5-22-8

सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
भर्त्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावणचोदिताः ॥ ५-२२-८॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
bhartsayanti sma paruṣairvākyai rāvaṇacoditāḥ || 5-22-8||

RMY 5-22-9

अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाञ्शिंशपाद्रुमे ।
सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीरशृणोत्कपिः ॥ ५-२२-९॥
avalīnaḥ sa nirvākyo hanumāñśiṃśapādrume |
sītāṃ saṃtarjayantīstā rākṣasīraśṛṇotkapiḥ || 5-22-9||

RMY 5-22-10

तामभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः ।
भृशं संलिलिहुर्दीप्तान्प्रलम्बदशनच्छदान् ॥ ५-२२-१०॥
tāmabhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ |
bhṛśaṃ saṃlilihurdīptānpralambadaśanacchadān || 5-22-10||

RMY 5-22-11

ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान् ।
नेयमर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५-२२-११॥
ūcuśca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān |
neyamarhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 5-22-11||

RMY 5-22-12

सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर्वरानना ।
सा बाष्पमपमार्जन्ती शिंशपां तामुपागमत् ॥ ५-२२-१२॥
sā bhartsyamānā bhīmābhī rākṣasībhirvarānanā |
sā bāṣpamapamārjantī śiṃśapāṃ tāmupāgamat || 5-22-12||

RMY 5-22-13

ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता ।
अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता ॥ ५-२२-१३॥
tatastāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā |
abhigamya viśālākṣī tasthau śokapariplutā || 5-22-13||

RMY 5-22-14

तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरधारिणीम् ।
भर्त्सयां चक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः ॥ ५-२२-१४॥
tāṃ kṛśāṃ dīnavadanāṃ malināmbaradhāriṇīm |
bhartsayāṃ cakrire bhīmā rākṣasyastāḥ samantataḥ || 5-22-14||

RMY 5-22-15

ततस्तां विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना ।
अब्रवीत्कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी ॥ ५-२२-१५॥
tatastāṃ vinatā nāma rākṣasī bhīmadarśanā |
abravītkupitākārā karālā nirṇatodarī || 5-22-15||

RMY 5-22-16

सीते पर्याप्तमेतावद्भर्तृस्नेहो निदर्शितः ।
सर्वत्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते ॥ ५-२२-१६॥
sīte paryāptametāvadbhartṛsneho nidarśitaḥ |
sarvatrātikṛtaṃ bhadre vyasanāyopakalpate || 5-22-16||

RMY 5-22-17

परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः ।
ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि ॥ ५-२२-१७॥
parituṣṭāsmi bhadraṃ te mānuṣaste kṛto vidhiḥ |
mamāpi tu vacaḥ pathyaṃ bruvantyāḥ kuru maithili || 5-22-17||

RMY 5-22-18

रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ।
विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशमिव वासवम् ॥ ५-२२-१८॥
rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām |
vikrāntaṃ rūpavantaṃ ca sureśamiva vāsavam || 5-22-18||

RMY 5-22-19

दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम् ।
मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणमाश्रय ॥ ५-२२-१९॥
dakṣiṇaṃ tyāgaśīlaṃ ca sarvasya priyavādinam |
mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmaṃ tyaktvā rāvaṇamāśraya || 5-22-19||

RMY 5-22-20

दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता ।
अद्य प्रभृति सर्वेषां लोकानामीश्वरी भव ।
अग्नेः स्वाहा यथा देवी शचीवेन्द्रस्य शोभने ॥ ५-२२-२०॥
divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā |
adya prabhṛti sarveṣāṃ lokānāmīśvarī bhava |
agneḥ svāhā yathā devī śacīvendrasya śobhane || 5-22-20||

RMY 5-22-21

किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा ॥ ५-२२-२१॥
kiṃ te rāmeṇa vaidehi kṛpaṇena gatāyuṣā || 5-22-21||

RMY 5-22-22

एतदुक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि ।
अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम् ॥ ५-२२-२२॥
etaduktaṃ ca me vākyaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
asminmuhūrte sarvāstvāṃ bhakṣayiṣyāmahe vayam || 5-22-22||

RMY 5-22-23

अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा ।
अब्रवीत्कुपिता सीतां मुष्टिमुद्यम्य गर्जती ॥ ५-२२-२३॥
anyā tu vikaṭā nāma lambamānapayodharā |
abravītkupitā sītāṃ muṣṭimudyamya garjatī || 5-22-23||

RMY 5-22-24

बहून्यप्रतिरूपाणि वचनानि सुदुर्मते ।
अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि ।
न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम् ॥ ५-२२-२४॥
bahūnyapratirūpāṇi vacanāni sudurmate |
anukrośānmṛdutvācca soḍhāni tava maithili |
na ca naḥ kuruṣe vākyaṃ hitaṃ kālapuraskṛtam || 5-22-24||

RMY 5-22-25

आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम् ।
रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि ॥ ५-२२-२५॥
ānītāsi samudrasya pāramanyairdurāsadam |
rāvaṇāntaḥpuraṃ ghoraṃ praviṣṭā cāsi maithili || 5-22-25||

RMY 5-22-26

रावणस्य गृहे रुधा अस्माभिस्तु सुरक्षिता ।
न त्वां शक्तः परित्रातुमपि साक्षात्पुरंदरः ॥ ५-२२-२६॥
rāvaṇasya gṛhe rudhā asmābhistu surakṣitā |
na tvāṃ śaktaḥ paritrātumapi sākṣātpuraṃdaraḥ || 5-22-26||

RMY 5-22-27

कुरुष्व हितवादिन्या वचनं मम मैथिलि ।
अलमश्रुप्रपातेन त्यज शोकमनर्थकम् ॥ ५-२२-२७॥
kuruṣva hitavādinyā vacanaṃ mama maithili |
alamaśruprapātena tyaja śokamanarthakam || 5-22-27||

RMY 5-22-28

भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजैतां नित्यदैन्यताम् ।
सीते राक्षसराजेन सह क्रीड यथासुखम् ॥ ५-२२-२८॥
bhaja prītiṃ praharṣaṃ ca tyajaitāṃ nityadainyatām |
sīte rākṣasarājena saha krīḍa yathāsukham || 5-22-28||

RMY 5-22-29

जानासि हि यथा भीरु स्त्रीणां यौवनमध्रुवम् ।
यावन्न ते व्यतिक्रामेत्तावत्सुखमवाप्नुहि ॥ ५-२२-२९॥
jānāsi hi yathā bhīru strīṇāṃ yauvanamadhruvam |
yāvanna te vyatikrāmettāvatsukhamavāpnuhi || 5-22-29||

RMY 5-22-30

उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च ।
सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे ॥ ५-२२-३०॥
udyānāni ca ramyāṇi parvatopavanāni ca |
saha rākṣasarājena cara tvaṃ madirekṣaṇe || 5-22-30||

RMY 5-22-31

स्त्रीसहस्राणि ते सप्त वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि ।
रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ॥ ५-२२-३१॥
strīsahasrāṇi te sapta vaśe sthāsyanti sundari |
rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām || 5-22-31||

RMY 5-22-32

उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि ।
यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत्करिष्यसि ॥ ५-२२-३२॥
utpāṭya vā te hṛdayaṃ bhakṣayiṣyāmi maithili |
yadi me vyāhṛtaṃ vākyaṃ na yathāvatkariṣyasi || 5-22-32||

RMY 5-22-33

ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रूरदर्शना ।
भ्रामयन्ती महच्छूलमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-२२-३३॥
tataścaṇḍodarī nāma rākṣasī krūradarśanā |
bhrāmayantī mahacchūlamidaṃ vacanamabravīt || 5-22-33||

RMY 5-22-34

इमां हरिणलोकाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधराम् ।
रावणेन हृतां दृष्ट्वा दौर्हृदो मे महानभूत् ॥ ५-२२-३४॥
imāṃ hariṇalokākṣīṃ trāsotkampapayodharām |
rāvaṇena hṛtāṃ dṛṣṭvā daurhṛdo me mahānabhūt || 5-22-34||

RMY 5-22-35

यकृत्प्लीहमथोत्पीडं हृदयं च सबन्धनम् ।
अन्त्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयमिति मे मतिः ॥ ५-२२-३५॥
yakṛtplīhamathotpīḍaṃ hṛdayaṃ ca sabandhanam |
antrāṇyapi tathā śīrṣaṃ khādeyamiti me matiḥ || 5-22-35||

RMY 5-22-36

ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
कण्ठमस्या नृशंसायाः पीडयामः किमास्यते ॥ ५-२२-३६॥
tatastu praghasā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
kaṇṭhamasyā nṛśaṃsāyāḥ pīḍayāmaḥ kimāsyate || 5-22-36||

RMY 5-22-37

निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह ।
नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति ॥ ५-२२-३७॥
nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha |
nātra kaścana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati || 5-22-37||

RMY 5-22-38

ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
विशस्येमां ततः सर्वान्समान्कुरुत पीलुकान् ॥ ५-२२-३८॥
tatastvajāmukhī nāma rākṣasī vākyamabravīt |
viśasyemāṃ tataḥ sarvānsamānkuruta pīlukān || 5-22-38||

RMY 5-22-39

विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते ।
पेयमानीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु ॥ ५-२२-३९॥
vibhajāma tataḥ sarvā vivādo me na rocate |
peyamānīyatāṃ kṣipraṃ mālyaṃ ca vividhaṃ bahu || 5-22-39||

RMY 5-22-40

ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
अजामुखा यदुक्तं हि तदेव मम रोचते ॥ ५-२२-४०॥
tataḥ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
ajāmukhā yaduktaṃ hi tadeva mama rocate || 5-22-40||

RMY 5-22-41

सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी ।
मानुषं मांसमासाद्य नृत्यामोऽथ निकुम्भिलाम् ॥ ५-२२-४१॥
surā cānīyatāṃ kṣipraṃ sarvaśokavināśinī |
mānuṣaṃ māṃsamāsādya nṛtyāmo'tha nikumbhilām || 5-22-41||

RMY 5-22-42

एवं संभर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा ।
राक्षसीभिः सुघोराभिर्धैर्यमुत्सृज्य रोदिति ॥ ५-२२-४२॥
evaṃ saṃbhartsyamānā sā sītā surasutopamā |
rākṣasībhiḥ sughorābhirdhairyamutsṛjya roditi || 5-22-42||

Sarga: 23/66 (20)

RMY 5-23-1

तथा तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु ।
राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ॥ ५-२३-१॥
tathā tāsāṃ vadantīnāṃ paruṣaṃ dāruṇaṃ bahu |
rākṣasīnāmasaumyānāṃ ruroda janakātmajā || 5-23-1||

RMY 5-23-2

एवमुक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर्मनस्विनी ।
उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ५-२३-२॥
evamuktā tu vaidehī rākṣasībhirmanasvinī |
uvāca paramatrastā bāṣpagadgadayā girā || 5-23-2||

RMY 5-23-3

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति ।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ॥ ५-२३-३॥
na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati |
kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ || 5-23-3||

RMY 5-23-4

सा राक्षसी मध्यगता सीता सुरसुतोपमा ।
न शर्म लेभे दुःखार्ता रावणेन च तर्जिता ॥ ५-२३-४॥
sā rākṣasī madhyagatā sītā surasutopamā |
na śarma lebhe duḥkhārtā rāvaṇena ca tarjitā || 5-23-4||

RMY 5-23-5

वेपते स्माधिकं सीता विशन्तीवाङ्गमात्मनः ।
वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता ॥ ५-२३-५॥
vepate smādhikaṃ sītā viśantīvāṅgamātmanaḥ |
vane yūthaparibhraṣṭā mṛgī kokairivārditā || 5-23-5||

RMY 5-23-6

सा त्वशोकस्य विपुलां शाखामालम्ब्य पुष्पिताम् ।
चिन्तयामास शोकेन भर्तारं भग्नमानसा ॥ ५-२३-६॥
sā tvaśokasya vipulāṃ śākhāmālambya puṣpitām |
cintayāmāsa śokena bhartāraṃ bhagnamānasā || 5-23-6||

RMY 5-23-7

सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः ।
चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तमधिगच्छति ॥ ५-२३-७॥
sā snāpayantī vipulau stanau netrajalasravaiḥ |
cintayantī na śokasya tadāntamadhigacchati || 5-23-7||

RMY 5-23-8

सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा ।
राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥ ५-२३-८॥
sā vepamānā patitā pravāte kadalī yathā |
rākṣasīnāṃ bhayatrastā vivarṇavadanābhavat || 5-23-8||

RMY 5-23-9

तस्या सा दीर्घविपुला वेपन्त्याः सीतया तदा ।
ददृशे कम्पिनी वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥ ५-२३-९॥
tasyā sā dīrghavipulā vepantyāḥ sītayā tadā |
dadṛśe kampinī veṇī vyālīva parisarpatī || 5-23-9||

RMY 5-23-10

सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता शोकोपहतचेतना ।
आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप ह ॥ ५-२३-१०॥
sā niḥśvasantī duḥkhārtā śokopahatacetanā |
ārtā vyasṛjadaśrūṇi maithilī vilalāpa ha || 5-23-10||

RMY 5-23-11

हा रामेति च दुःखार्ता पुनर्हा लक्ष्मणेति च ।
हा श्वश्रु मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भाविनि ॥ ५-२३-११॥
hā rāmeti ca duḥkhārtā punarhā lakṣmaṇeti ca |
hā śvaśru mama kausalye hā sumitreti bhāvini || 5-23-11||

RMY 5-23-12

लोकप्रवादः सत्योऽयं पण्डितैः समुदाहृतः ।
अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥ ५-२३-१२॥
lokapravādaḥ satyo'yaṃ paṇḍitaiḥ samudāhṛtaḥ |
akāle durlabho mṛtyuḥ striyā vā puruṣasya vā || 5-23-12||

RMY 5-23-13

यत्राहमाभिः क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता ।
जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता ॥ ५-२३-१३॥
yatrāhamābhiḥ krūrābhī rākṣasībhirihārditā |
jīvāmi hīnā rāmeṇa muhūrtamapi duḥkhitā || 5-23-13||

RMY 5-23-14

एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत् ।
समुद्रमध्ये नौ पूर्णा वायुवेगैरिवाहता ॥ ५-२३-१४॥
eṣālpapuṇyā kṛpaṇā vinaśiṣyāmyanāthavat |
samudramadhye nau pūrṇā vāyuvegairivāhatā || 5-23-14||

RMY 5-23-15

भर्तारं तमपश्यन्ती राक्षसीवशमागता ।
सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा ॥ ५-२३-१५॥
bhartāraṃ tamapaśyantī rākṣasīvaśamāgatā |
sīdāmi khalu śokena kūlaṃ toyahataṃ yathā || 5-23-15||

RMY 5-23-16

तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम् ॥ ५-२३-१६॥
taṃ padmadalapatrākṣaṃ siṃhavikrāntagāminam |
dhanyāḥ paśyanti me nāthaṃ kṛtajñaṃ priyavādinam || 5-23-16||

RMY 5-23-17

सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना ।
तीष्क्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवितम् ॥ ५-२३-१७॥
sarvathā tena hīnāyā rāmeṇa viditātmanā |
tīṣkṇaṃ viṣamivāsvādya durlabhaṃ mama jīvitam || 5-23-17||

RMY 5-23-18

कीदृशं तु मया पापं पुरा देहान्तरे कृतम् ।
येनेदं प्राप्यते दुःखं मया घोरं सुदारुणम् ॥ ५-२३-१८॥
kīdṛśaṃ tu mayā pāpaṃ purā dehāntare kṛtam |
yenedaṃ prāpyate duḥkhaṃ mayā ghoraṃ sudāruṇam || 5-23-18||

RMY 5-23-19

जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता ।
राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया ॥ ५-२३-१९॥
jīvitaṃ tyaktumicchāmi śokena mahatā vṛtā |
rākṣasībhiśca rakṣantyā rāmo nāsādyate mayā || 5-23-19||

RMY 5-23-20

धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम् ।
न शक्यं यत्परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम् ॥ ५-२३-२०॥
dhigastu khalu mānuṣyaṃ dhigastu paravaśyatām |
na śakyaṃ yatparityaktumātmacchandena jīvitam || 5-23-20||

Sarga: 24/66 (49)

RMY 5-24-1

प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा ।
अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ॥ ५-२४-१॥
prasaktāśrumukhītyevaṃ bruvantī janakātmajā |
adhomukhamukhī bālā vilaptumupacakrame || 5-24-1||

RMY 5-24-2

उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती ।
उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ॥ ५-२४-२॥
unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī |
upāvṛttā kiśorīva viveṣṭantī mahītale || 5-24-2||

RMY 5-24-3

राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा ।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ॥ ५-२४-३॥
rāghavasyāpramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā |
rāvaṇena pramathyāhamānītā krośatī balāt || 5-24-3||

RMY 5-24-4

राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम् ।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ५-२४-४॥
rākṣasī vaśamāpannā bhartyamānā sudāruṇam |
cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitumutsahe || 5-24-4||

RMY 5-24-5

न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः ।
वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम् ॥ ५-२४-५॥
na hi me jīvitenārtho naivārthairna ca bhūṣaṇaiḥ |
vasantyā rākṣasī madhye vinā rāmaṃ mahāratham || 5-24-5||

RMY 5-24-6

धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता ।
मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता ॥ ५-२४-६॥
dhiṅmāmanāryāmasatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā |
muhūrtamapi rakṣāmi jīvitaṃ pāpajīvitā || 5-24-6||

RMY 5-24-7

का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना ।
भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम् ॥ ५-२४-७॥
kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā |
bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃ vadam || 5-24-7||

RMY 5-24-8

भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् ।
न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ॥ ५-२४-८॥
bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmyaham |
na cāpyahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā || 5-24-8||

RMY 5-24-9

चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् ।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ॥ ५-२४-९॥
caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram |
rāvaṇaṃ kiṃ punarahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam || 5-24-9||

RMY 5-24-10

प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् ।
यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ॥ ५-२४-१०॥
pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam |
yo nṛśaṃsa svabhāvena māṃ prārthayitumicchati || 5-24-10||

RMY 5-24-11

छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता ।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम् ॥ ५-२४-११॥
chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā |
rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaściram || 5-24-11||

RMY 5-24-12

ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः ।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ५-२४-१२॥
khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ |
sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt || 5-24-12||

RMY 5-24-13

राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश ।
येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ॥ ५-२४-१३॥
rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa |
yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 5-24-13||

RMY 5-24-14

निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा ।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ॥ ५-२४-१४॥
niruddhā rāvaṇenāhamalpavīryeṇa rakṣasā |
samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantumāhave || 5-24-14||

RMY 5-24-15

विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः ।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ॥ ५-२४-१५॥
virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṃgavaḥ |
raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 5-24-15||

RMY 5-24-16

कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा ।
न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते ॥ ५-२४-१६॥
kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā |
na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodhī ha vidyate || 5-24-16||

RMY 5-24-17

किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः ।
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते ॥ ५-२४-१७॥
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ |
rakṣasāpahṛtāṃ bhāryāmiṣṭāṃ nābhyavapadyate || 5-24-17||

RMY 5-24-18

इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ॥ ५-२४-१८॥
ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ |
jānannapi hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati || 5-24-18||

RMY 5-24-19

हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् ।
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः ॥ ५-२४-१९॥
hṛteti yo'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet |
gṛdhrarājo'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ || 5-24-19||

RMY 5-24-20

कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता ।
तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ॥ ५-२४-२०॥
kṛtaṃ karma mahattena māṃ tadābhyavapadyatā |
tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā || 5-24-20||

RMY 5-24-21

यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः ।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं ॥ ५-२४-२१॥
yadi māmiha jānīyādvartamānāṃ sa rāghavaḥ |
adya bāṇairabhikruddhaḥ kuryāllokamarākṣasaṃ || 5-24-21||

RMY 5-24-22

विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् ।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ॥ ५-२४-२२॥
vidhamecca purīṃ laṅkāṃ śoṣayecca mahodadhim |
rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet || 5-24-22||

RMY 5-24-23

ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे ।
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः ।
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः ॥ ५-२४-२३॥
tato nihatanathānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe |
yathāhamevaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ |
anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryādrāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 5-24-23||

RMY 5-24-24

न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति ।
चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसंकुला ।
अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत् ॥ ५-२४-२४॥
na hi tābhyāṃ ripurdṛṣṭo muhūtamapi jīvati |
citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalasaṃkulā |
acireṇa tu laṅkeyaṃ śmaśānasadṛśī bhavet || 5-24-24||

RMY 5-24-25

अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम् ।
दुष्प्रस्थानोऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः ॥ ५-२४-२५॥
acireṇaiva kālena prāpsyāmyeva manoratham |
duṣprasthāno'yamākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ || 5-24-25||

RMY 5-24-26

यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु ।
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा ॥ ५-२४-२६॥
yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyāmaśubhāni tu |
acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā || 5-24-26||

RMY 5-24-27

नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे ।
शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ॥ ५-२४-२७॥
nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe |
śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā || 5-24-27||

RMY 5-24-28

पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा ।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना ॥ ५-२४-२८॥
puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā |
bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā || 5-24-28||

RMY 5-24-29

नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे ।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम् ॥ ५-२४-२९॥
nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe |
śroṣyāmi nacirādeva duḥkhārtānāmiha dhvanim || 5-24-29||

RMY 5-24-30

सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा ।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ॥ ५-२४-३०॥
sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṃgavā |
bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ || 5-24-30||

RMY 5-24-31

यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः ।
जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने ॥ ५-२४-३१॥
yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ |
jānīyādvartamānāṃ hi rāvaṇasya niveśane || 5-24-31||

RMY 5-24-32

अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे ।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः ॥ ५-२४-३२॥
anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me |
samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo'yamāgataḥ || 5-24-32||

RMY 5-24-33

अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः ।
अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ॥ ५-२४-३३॥
akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ |
adharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam || 5-24-33||

RMY 5-24-34

नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः ।
ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ॥ ५-२४-३४॥
naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |
dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati || 5-24-34||

RMY 5-24-35

साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् ।
रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ॥ ५-२४-३५॥
sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam |
rāmaṃ raktāntanayanamapaśyantī suduḥkhitā || 5-24-35||

RMY 5-24-36

यदि कश्चित्प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह ।
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ॥ ५-२४-३६॥
yadi kaścitpradātā me viṣasyādya bhavediha |
kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā || 5-24-36||

RMY 5-24-37

नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ॥ ५-२४-३७॥
nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam || 5-24-37||

RMY 5-24-38

नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः ।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ॥ ५-२४-३८॥
nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ |
devalokamito yātastyaktvā dehaṃ mahītale || 5-24-38||

RMY 5-24-39

धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम् ॥ ५-२४-३९॥
dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
mama paśyanti ye nāthaṃ rāmaṃ rājīvalocanam || 5-24-39||

RMY 5-24-40

अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः ।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ॥ ५-२४-४०॥
atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ |
mayā rāmasya rājarṣerbhāryayā paramātmanaḥ || 5-24-40||

RMY 5-24-41

दृश्यमाने भवेत्प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः ।
नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति ॥ ५-२४-४१॥
dṛśyamāne bhavetprītaḥ sauhṛdaṃ nāstyapaśyataḥ |
nāśayanti kṛtaghrāstu na rāmo nāśayiṣyati || 5-24-41||

RMY 5-24-42

किं नु मे न गुणाः केचित्किं वा भाग्य क्षयो हि मे ।
याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी ॥ ५-२४-४२॥
kiṃ nu me na guṇāḥ kecitkiṃ vā bhāgya kṣayo hi me |
yāhaṃ sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī || 5-24-42||

RMY 5-24-43

श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना ।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ॥ ५-२४-४३॥
śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnā yā mahātmanā |
rāmādakliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt || 5-24-43||

RMY 5-24-44

अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ ।
भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ॥ ५-२४-४४॥
atha vā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau |
bhrātarau hi nara śreṣṭhau carantau vanagocarau || 5-24-44||

RMY 5-24-45

अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५-२४-४५॥
atha vā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |
chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 5-24-45||

RMY 5-24-46

साहमेवंगते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा ।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽपि वर्तति ॥ ५-२४-४६॥
sāhamevaṃgate kāle martumicchāmi sarvathā |
na ca me vihito mṛtyurasminduḥkhe'pi vartati || 5-24-46||

RMY 5-24-47

धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः ।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ॥ ५-२४-४७॥
dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ |
jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye || 5-24-47||

RMY 5-24-48

प्रियान्न संभवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् ।
ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ॥ ५-२४-४८॥
priyānna saṃbhavedduḥkhamapriyādadhikaṃ bhayam |
tābhyāṃ hi ye viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām || 5-24-48||

RMY 5-24-49

साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ॥ ५-२४-४९॥
sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā |
prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam || 5-24-49||

Sarga: 25/66 (38)

RMY 5-25-1

इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ॥ ५-२५-१॥
ityuktāḥ sītayā ghoraṃ rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
kāścijjagmustadākhyātuṃ rāvaṇasya tarasvinaḥ || 5-25-1||

RMY 5-25-2

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः ।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥ ५-२५-२॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo ghoradarśanāḥ |
punaḥ paruṣamekārthamanarthārthamathābruvan || 5-25-2||

RMY 5-25-3

हन्तेदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये ।
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद्यथासुखम् ॥ ५-२५-३॥
hantedānīṃ tavānārye sīte pāpaviniścaye |
rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsametadyathāsukham || 5-25-3||

RMY 5-25-4

सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा ।
राक्षसी त्रिजटावृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-२५-४॥
sītāṃ tābhiranāryābhirdṛṣṭvā saṃtarjitāṃ tadā |
rākṣasī trijaṭāvṛddhā śayānā vākyamabravīt || 5-25-4||

RMY 5-25-5

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ ।
जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च ॥ ५-२५-५॥
ātmānaṃ khādatānāryā na sītāṃ bhakṣayiṣyatha |
janakasya sutāmiṣṭāṃ snuṣāṃ daśarathasya ca || 5-25-5||

RMY 5-25-6

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥ ५-२५-६॥
svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |
rākṣasānāmabhāvāya bharturasyā bhavāya ca || 5-25-6||

RMY 5-25-7

एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥ ५-२५-७॥
evamuktāstrijaṭayā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
sarvā evābruvanbhītāstrijaṭāṃ tāmidaṃ vacaḥ || 5-25-7||

RMY 5-25-8

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नेऽयं कीदृशो निशि ॥ ५-२५-८॥
kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapne'yaṃ kīdṛśo niśi || 5-25-8||

RMY 5-25-9

तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम् ।
उवाच वचनं काले त्रिजटास्वप्नसंश्रितम् ॥ ५-२५-९॥
tāsāṃ śrutvā tu vacanaṃ rākṣasīnāṃ mukhodgatam |
uvāca vacanaṃ kāle trijaṭāsvapnasaṃśritam || 5-25-9||

RMY 5-25-10

गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् ।
युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः ॥ ५-२५-१०॥
gajadantamayīṃ divyāṃ śibikāmantarikṣagām |
yuktāṃ vājisahasreṇa svayamāsthāya rāghavaḥ || 5-25-10||

RMY 5-25-11

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता ।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता ।
रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा ॥ ५-२५-११॥
svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā |
sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaparvatamāsthitā |
rāmeṇa saṃgatā sītā bhāskareṇa prabhā yathā || 5-25-11||

RMY 5-25-12

राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् ।
आरूढः शैलसंकाशं चचार सहलक्ष्मणः ॥ ५-२५-१२॥
rāghavaśca mayā dṛṣṭaścaturdantaṃ mahāgajam |
ārūḍhaḥ śailasaṃkāśaṃ cacāra sahalakṣmaṇaḥ || 5-25-12||

RMY 5-25-13

ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ।
शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ ॥ ५-२५-१३॥
tatastau naraśārdūlau dīpyamānau svatejasā |
śuklamālyāmbaradharau jānakīṃ paryupasthitau || 5-25-13||

RMY 5-25-14

ततस्तस्य नगस्याग्रे आकाशस्थस्य दन्तिनः ।
भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ॥ ५-२५-१४॥
tatastasya nagasyāgre ākāśasthasya dantinaḥ |
bhartrā parigṛhītasya jānakī skandhamāśritā || 5-25-14||

RMY 5-25-15

भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना ।
चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ॥ ५-२५-१५॥
bharturaṅkātsamutpatya tataḥ kamalalocanā |
candrasūryau mayā dṛṣṭā pāṇibhyāṃ parimārjatī || 5-25-15||

RMY 5-25-16

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः ।
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः ॥ ५-२५-१६॥
tatastābhyāṃ kumārābhyāmāsthitaḥ sa gajottamaḥ |
sītayā ca viśālākṣyā laṅkāyā upari sthitaḥ || 5-25-16||

RMY 5-25-17

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ।
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ॥ ५-२५-१७॥
pāṇḍurarṣabhayuktena rathenāṣṭayujā svayam |
śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena samāgataḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā || 5-25-17||

RMY 5-25-18

विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि ।
कृष्यपाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः ॥ ५-२५-१८॥
vimānātpuṣpakādadya rāvaṇaḥ patito bhuvi |
kṛṣyapāṇaḥ striyā dṛṣṭo muṇḍaḥ kṛṣṇāmbaraḥ punaḥ || 5-25-18||

RMY 5-25-19

रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ।
प्रयातो दक्षिणामाशां प्रविष्टः कर्दमं ह्रदम् ॥ ५-२५-१९॥
rathena kharayuktena raktamālyānulepanaḥ |
prayāto dakṣiṇāmāśāṃ praviṣṭaḥ kardamaṃ hradam || 5-25-19||

RMY 5-25-20

कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी ।
काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥ ५-२५-२०॥
kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinī |
kālī kardamaliptāṅgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati || 5-25-20||

RMY 5-25-21

वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् ।
उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ ५-२५-२१॥
varāheṇa daśagrīvaḥ śiṃśumāreṇa cendrajit |
uṣṭreṇa kumbhakarṇaśca prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 5-25-21||

RMY 5-25-22

समाजश्च महान्वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः ।
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ ५-२५-२२॥
samājaśca mahānvṛtto gītavāditraniḥsvanaḥ |
pibatāṃ raktamālyānāṃ rakṣasāṃ raktavāsasām || 5-25-22||

RMY 5-25-23

लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथसंकुला ।
सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा ॥ ५-२५-२३॥
laṅkā ceyaṃ purī ramyā savājirathasaṃkulā |
sāgare patitā dṛṣṭā bhagnagopuratoraṇā || 5-25-23||

RMY 5-25-24

पीत्व तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ॥ ५-२५-२४॥
pītva tailaṃ pranṛttāśca prahasantyo mahāsvanāḥ |
laṅkāyāṃ bhasmarūkṣāyāṃ sarvā rākṣasayoṣitaḥ || 5-25-24||

RMY 5-25-25

कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुंगवाः ।
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे ॥ ५-२५-२५॥
kumbhakarṇādayaśceme sarve rākṣasapuṃgavāḥ |
raktaṃ nivasanaṃ gṛhya praviṣṭā gomayahrade || 5-25-25||

RMY 5-25-26

अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः ।
घातयेत्परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः ॥ ५-२५-२६॥
apagacchata naśyadhvaṃ sītāmāpnoti rāghavaḥ |
ghātayetparamāmarṣī sarvaiḥ sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ || 5-25-26||

RMY 5-25-27

प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम् ।
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः ॥ ५-२५-२७॥
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ vanavāsamanuvratām |
bhartsitāṃ tarjitāṃ vāpi nānumaṃsyati rāghavaḥ || 5-25-27||

RMY 5-25-28

तदलं क्रूरवाक्यैर्वः सान्त्वमेवाभिधीयताम् ।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ ५-२५-२८॥
tadalaṃ krūravākyairvaḥ sāntvamevābhidhīyatām |
abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate || 5-25-28||

RMY 5-25-29

यस्या ह्येवं विधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।
सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ५-२५-२९॥
yasyā hyevaṃ vidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |
sā duḥkhairbahubhirmuktā priyaṃ prāpnotyanuttamam || 5-25-29||

RMY 5-25-30

भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया ।
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम् ॥ ५-२५-३०॥
bhartsitāmapi yācadhvaṃ rākṣasyaḥ kiṃ vivakṣayā |
rāghavāddhi bhayaṃ ghoraṃ rākṣasānāmupasthitam || 5-25-30||

RMY 5-25-31

प्रणिपात प्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥ ५-२५-३१॥
praṇipāta prasannā hi maithilī janakātmajā |
alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt || 5-25-31||

RMY 5-25-32

अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये ।
विरुद्धमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्ष्मणम् ॥ ५-२५-३२॥
api cāsyā viśālākṣyā na kiṃcidupalakṣaye |
viruddhamapi cāṅgeṣu susūkṣmamapi lakṣmaṇam || 5-25-32||

RMY 5-25-33

छाया वैगुण्य मात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम् ।
अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ॥ ५-२५-३३॥
chāyā vaiguṇya mātraṃ tu śaṅke duḥkhamupasthitam |
aduḥkhārhāmimāṃ devīṃ vaihāyasamupasthitām || 5-25-33||

RMY 5-25-34

अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम् ।
राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च ॥ ५-२५-३४॥
arthasiddhiṃ tu vaidehyāḥ paśyāmyahamupasthitām |
rākṣasendravināśaṃ ca vijayaṃ rāghavasya ca || 5-25-34||

RMY 5-25-35

निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम् ।
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम् ॥ ५-२५-३५॥
nimittabhūtametattu śrotumasyā mahatpriyam |
dṛśyate ca sphuraccakṣuḥ padmapatramivāyatam || 5-25-35||

RMY 5-25-36

ईषच्च हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः ।
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ॥ ५-२५-३६॥
īṣacca hṛṣito vāsyā dakṣiṇāyā hyadakṣiṇaḥ |
akasmādeva vaidehyā bāhurekaḥ prakampate || 5-25-36||

RMY 5-25-37

करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः ।
वेपन्सूचयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम् ॥ ५-२५-३७॥
kareṇuhastapratimaḥ savyaścoruranuttamaḥ |
vepansūcayatīvāsyā rāghavaṃ purataḥ sthitam || 5-25-37||

RMY 5-25-38

पक्षी च शाखा निलयं प्रविष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी ।
सुखागतां वाचमुदीरयाणः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ ५-२५-३८॥
pakṣī ca śākhā nilayaṃ praviṣṭaḥ punaḥ punaścottamasāntvavādī |
sukhāgatāṃ vācamudīrayāṇaḥ punaḥ punaścodayatīva hṛṣṭaḥ || 5-25-38||

Sarga: 26/66 (20)

RMY 5-26-1

सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता ।
सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ॥ ५-२६-१॥
sā rākṣasendrasya vaco niśamya tadrāvaṇasyāpriyamapriyārtā |
sītā vitatrāsa yathā vanānte siṃhābhipannā gajarājakanyā || 5-26-1||

RMY 5-26-2

सा राक्षसी मध्यगता च भीरुर्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च ।
कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता ॥ ५-२६-२॥
sā rākṣasī madhyagatā ca bhīrurvāgbhirbhṛśaṃ rāvaṇatarjitā ca |
kāntāramadhye vijane visṛṣṭā bāleva kanyā vilalāpa sītā || 5-26-2||

RMY 5-26-3

सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः ।
यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमाना जीवामि किंचित्क्षणमप्यपुण्या ॥ ५-२६-३॥
satyaṃ batedaṃ pravadanti loke nākālamṛtyurbhavatīti santaḥ |
yatrāhamevaṃ paribhartsyamānā jīvāmi kiṃcitkṣaṇamapyapuṇyā || 5-26-3||

RMY 5-26-4

सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे ।
विदीर्यते यन्न सहस्रधाद्य वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ५-२६-४॥
sukhādvihīnaṃ bahuduḥkhapūrṇamidaṃ tu nūnaṃ hṛdayaṃ sthiraṃ me |
vidīryate yanna sahasradhādya vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya || 5-26-4||

RMY 5-26-5

नैवास्ति नूनं मम दोषमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य ।
भावं न चास्याहमनुप्रदातुमलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय ॥ ५-२६-५॥
naivāsti nūnaṃ mama doṣamatra vadhyāhamasyāpriyadarśanasya |
bhāvaṃ na cāsyāhamanupradātumalaṃ dvijo mantramivādvijāya || 5-26-5||

RMY 5-26-6

नूनं ममाङ्गान्यचिरादनार्यः शस्त्रैः शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः ।
तस्मिन्ननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः ॥ ५-२६-६॥
nūnaṃ mamāṅgānyacirādanāryaḥ śastraiḥ śitaiśchetsyati rākṣasendraḥ |
tasminnanāgacchati lokanāthe garbhasthajantoriva śalyakṛntaḥ || 5-26-6||

RMY 5-26-7

दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाभिगमिष्यतो द्वौ ।
बद्धस्य वध्यस्य यथा निशान्ते राजापराधादिव तस्करस्य ॥ ५-२६-७॥
duḥkhaṃ batedaṃ mama duḥkhitāyā māsau cirāyābhigamiṣyato dvau |
baddhasya vadhyasya yathā niśānte rājāparādhādiva taskarasya || 5-26-7||

RMY 5-26-8

हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राम मातः सह मे जनन्या ।
एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढ वाता ॥ ५-२६-८॥
hā rāma hā lakṣmaṇa hā sumitre hā rāma mātaḥ saha me jananyā |
eṣā vipadyāmyahamalpabhāgyā mahārṇave nauriva mūḍha vātā || 5-26-8||

RMY 5-26-9

तरस्विनौ धारयता मृगस्य सत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ ।
नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन ॥ ५-२६-९॥
tarasvinau dhārayatā mṛgasya sattvena rūpaṃ manujendraputrau |
nūnaṃ viśastau mama kāraṇāttau siṃharṣabhau dvāviva vaidyutena || 5-26-9||

RMY 5-26-10

नूनं स कालो मृगरूपधारी मामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम् ।
यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वकं च ॥ ५-२६-१०॥
nūnaṃ sa kālo mṛgarūpadhārī māmalpabhāgyāṃ lulubhe tadānīm |
yatrāryaputraṃ visasarja mūḍhā rāmānujaṃ lakṣmaṇapūrvakaṃ ca || 5-26-10||

RMY 5-26-11

हा राम सत्यव्रत दीर्घवाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र ।
हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम् ॥ ५-२६-११॥
hā rāma satyavrata dīrghavāho hā pūrṇacandrapratimānavaktra |
hā jīvalokasya hitaḥ priyaśca vadhyāṃ na māṃ vetsi hi rākṣasānām || 5-26-11||

RMY 5-26-12

अनन्यदेवत्वमियं क्षमा च भूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे ।
पतिव्रतात्वं विफलं ममेदं कृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम् ॥ ५-२६-१२॥
ananyadevatvamiyaṃ kṣamā ca bhūmau ca śayyā niyamaśca dharme |
pativratātvaṃ viphalaṃ mamedaṃ kṛtaṃ kṛtaghneṣviva mānuṣāṇām || 5-26-12||

RMY 5-26-13

मोघो हि धर्मश्चरितो ममायं तथैकपत्नीत्वमिदं निरर्थम् ।
या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया संगमने निराशा ॥ ५-२६-१३॥
mogho hi dharmaścarito mamāyaṃ tathaikapatnītvamidaṃ nirartham |
yā tvāṃ na paśyāmi kṛśā vivarṇā hīnā tvayā saṃgamane nirāśā || 5-26-13||

RMY 5-26-14

पितुर्निर्देशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च ।
स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिः संरंस्यसे वीतभयः कृतार्थः ॥ ५-२६-१४॥
piturnirdeśaṃ niyamena kṛtvā vanānnivṛttaścaritavrataśca |
strībhistu manye vipulekṣaṇābhiḥ saṃraṃsyase vītabhayaḥ kṛtārthaḥ || 5-26-14||

RMY 5-26-15

अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा ।
मोघं चरित्वाथ तपोव्रतं च त्यक्ष्यामि धिग्जीवितमल्पभाग्या ॥ ५-२६-१५॥
ahaṃ tu rāma tvayi jātakāmā ciraṃ vināśāya nibaddhabhāvā |
moghaṃ caritvātha tapovrataṃ ca tyakṣyāmi dhigjīvitamalpabhāgyā || 5-26-15||

RMY 5-26-16

सा जीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि ।
विषस्य दाता न तु मेऽस्ति कश्चिच्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य ॥ ५-२६-१६॥
sā jīvitaṃ kṣipramahaṃ tyajeyaṃ viṣeṇa śastreṇa śitena vāpi |
viṣasya dātā na tu me'sti kaścicchastrasya vā veśmani rākṣasasya || 5-26-16||

RMY 5-26-17

शोकाभितप्ता बहुधा विचिन्त्य सीताथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा ।
उद्बध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहं गमिष्यामि यमस्य मूलम् ॥ ५-२६-१७॥
śokābhitaptā bahudhā vicintya sītātha veṇyudgrathanaṃ gṛhītvā |
udbadhya veṇyudgrathanena śīghramahaṃ gamiṣyāmi yamasya mūlam || 5-26-17||

RMY 5-26-18

इतीव सीता बहुधा विलप्य सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती ।
प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितमाससाद ॥ ५-२६-१८॥
itīva sītā bahudhā vilapya sarvātmanā rāmamanusmarantī |
pravepamānā pariśuṣkavaktrā nagottamaṃ puṣpitamāsasāda || 5-26-18||

RMY 5-26-19

उपस्थिता सा मृदुर्सर्वगात्री शाखां गृहीत्वाथ नगस्य तस्य ।
तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्याः ॥ ५-२६-१९॥
upasthitā sā mṛdursarvagātrī śākhāṃ gṛhītvātha nagasya tasya |
tasyāstu rāmaṃ pravicintayantyā rāmānujaṃ svaṃ ca kulaṃ śubhāṅgyāḥ || 5-26-19||

RMY 5-26-20

शोकानिमित्तानि तदा बहूनि धैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके ।
प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि ॥ ५-२६-२०॥
śokānimittāni tadā bahūni dhairyārjitāni pravarāṇi loke |
prādurnimittāni tadā babhūvuḥ purāpi siddhānyupalakṣitāni || 5-26-20||

Sarga: 27/66 (8)

RMY 5-27-1

तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां व्यपेतहर्षां परिदीनमानसाम् ।
शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे नरं श्रिया जुष्टमिवोपजीविनः ॥ ५-२७-१॥
tathāgatāṃ tāṃ vyathitāmaninditāṃ vyapetaharṣāṃ paridīnamānasām |
śubhāṃ nimittāni śubhāni bhejire naraṃ śriyā juṣṭamivopajīvinaḥ || 5-27-1||

RMY 5-27-2

तस्याः शुभं वाममरालपक्ष्म राजीवृतं कृष्णविशालशुक्लम् ।
प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या मीनाहतं पद्ममिवाभिताम्रम् ॥ ५-२७-२॥
tasyāḥ śubhaṃ vāmamarālapakṣma rājīvṛtaṃ kṛṣṇaviśālaśuklam |
prāspandataikaṃ nayanaṃ sukeśyā mīnāhataṃ padmamivābhitāmram || 5-27-2||

RMY 5-27-3

भुजश्च चार्वञ्चितपीनवृत्तः परार्ध्य कालागुरुचन्दनार्हः ।
अनुत्तमेनाध्युषितः प्रियेण चिरेण वामः समवेपताशु ॥ ५-२७-३॥
bhujaśca cārvañcitapīnavṛttaḥ parārdhya kālāgurucandanārhaḥ |
anuttamenādhyuṣitaḥ priyeṇa cireṇa vāmaḥ samavepatāśu || 5-27-3||

RMY 5-27-4

गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीनस्तयोर्द्वयोः संहतयोः सुजातः ।
प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्या रामं पुरस्तात्स्थितमाचचक्षे ॥ ५-२७-४॥
gajendrahastapratimaśca pīnastayordvayoḥ saṃhatayoḥ sujātaḥ |
praspandamānaḥ punarūrurasyā rāmaṃ purastātsthitamācacakṣe || 5-27-4||

RMY 5-27-5

शुभं पुनर्हेमसमानवर्णमीषद्रजोध्वस्तमिवामलाक्ष्याः ।
वासः स्थितायाः शिखराग्रदन्त्याः किंचित्परिस्रंसत चारुगात्र्याः ॥ ५-२७-५॥
śubhaṃ punarhemasamānavarṇamīṣadrajodhvastamivāmalākṣyāḥ |
vāsaḥ sthitāyāḥ śikharāgradantyāḥ kiṃcitparisraṃsata cārugātryāḥ || 5-27-5||

RMY 5-27-6

एतैर्निमित्तैरपरैश्च सुभ्रूः संबोधिता प्रागपि साधुसिद्धैः ।
वातातपक्लान्तमिव प्रनष्टं वर्षेण बीजं प्रतिसंजहर्ष ॥ ५-२७-६॥
etairnimittairaparaiśca subhrūḥ saṃbodhitā prāgapi sādhusiddhaiḥ |
vātātapaklāntamiva pranaṣṭaṃ varṣeṇa bījaṃ pratisaṃjaharṣa || 5-27-6||

RMY 5-27-7

तस्याः पुनर्बिम्बफलोपमौष्ठं स्वक्षिभ्रुकेशान्तमरालपक्ष्म ।
वक्त्रं बभासे सितशुक्लदंष्ट्रं राहोर्मुखाच्चन्द्र इव प्रमुक्तः ॥ ५-२७-७॥
tasyāḥ punarbimbaphalopamauṣṭhaṃ svakṣibhrukeśāntamarālapakṣma |
vaktraṃ babhāse sitaśukladaṃṣṭraṃ rāhormukhāccandra iva pramuktaḥ || 5-27-7||

RMY 5-27-8

सा वीतशोका व्यपनीततन्द्री शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा ।
अशोभतार्या वदनेन शुक्ले शीतान्शुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ५-२७-८॥
sā vītaśokā vyapanītatandrī śāntajvarā harṣavibuddhasattvā |
aśobhatāryā vadanena śukle śītānśunā rātririvoditena || 5-27-8||

Sarga: 28/66 (44)

RMY 5-28-1

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ ५-२८-१॥
hanumānapi vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ |
sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam || 5-28-1||

RMY 5-28-2

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ ५-२८-२॥
avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane |
tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-28-2||

RMY 5-28-3

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ ५-२८-३॥
yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā || 5-28-3||

RMY 5-28-4

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षिता ।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ ५-२८-४॥
cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣitā |
gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā || 5-28-4||

RMY 5-28-5

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ ५-२८-५॥
rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyamavekṣitā |
rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca || 5-28-5||

RMY 5-28-6

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ ५-२८-६॥
yuktaṃ tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ |
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṅkṣiṇīm || 5-28-6||

RMY 5-28-7

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तमधिगच्छतीम् ॥ ५-२८-७॥
ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |
adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhasya na hyantamadhigacchatīm || 5-28-7||

RMY 5-28-8

यदि ह्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥ ५-२८-८॥
yadi hyahamimāṃ devīṃ śokopahatacetanām |
anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavadgamanaṃ bhavet || 5-28-8||

RMY 5-28-9

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।
परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ ५-२८-९॥
gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī |
paritrāṇamavindantī jānakī jīvitaṃ tyajet || 5-28-9||

RMY 5-28-10

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ॥ ५-२८-१०॥
mayā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ |
samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ || 5-28-10||

RMY 5-28-11

निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषणम् ।
कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्र गतो ह्यहम् ॥ ५-२८-११॥
niśācarīṇāṃ pratyakṣamakṣamaṃ cābhibhāṣaṇam |
kathaṃ nu khalu kartavyamidaṃ kṛcchra gato hyaham || 5-28-11||

RMY 5-28-12

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।
सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ५-२८-१२॥
anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā |
sarvathā nāsti saṃdehaḥ parityakṣyati jīvitam || 5-28-12||

RMY 5-28-13

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।
किमहं तं प्रतिब्रूयामसंभाष्य सुमध्यमाम् ॥ ५-२८-१३॥
rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīdvacaḥ |
kimahaṃ taṃ pratibrūyāmasaṃbhāṣya sumadhyamām || 5-28-13||

RMY 5-28-14

सीतासंदेशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।
निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ ५-२८-१४॥
sītāsaṃdeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam |
nirdahedapi kākutsthaḥ kruddhastīvreṇa cakṣuṣā || 5-28-14||

RMY 5-28-15

यदि चेद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ ५-२८-१५॥
yadi cedyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt |
vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati || 5-28-15||

RMY 5-28-16

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः ।
शनैराश्वासयिष्यामि संतापबहुलामिमाम् ॥ ५-२८-१६॥
antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmiha sthitaḥ |
śanairāśvāsayiṣyāmi saṃtāpabahulāmimām || 5-28-16||

RMY 5-28-17

अहं ह्यतितनुश्चैव वनरश्च विशेषतः ।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ ५-२८-१७॥
ahaṃ hyatitanuścaiva vanaraśca viśeṣataḥ |
vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām || 5-28-17||

RMY 5-28-18

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ ५-२८-१८॥
yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām |
rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati || 5-28-18||

RMY 5-28-19

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ।
मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ॥ ५-२८-१९॥
avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat |
mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā || 5-28-19||

RMY 5-28-20

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ।
रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ॥ ५-२८-२०॥
seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā |
rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati || 5-28-20||

RMY 5-28-21

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ।
जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ॥ ५-२८-२१॥
tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī |
jānamānā viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam || 5-28-21||

RMY 5-28-22

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः ।
नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ॥ ५-२८-२२॥
sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇaḥ |
nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ || 5-28-22||

RMY 5-28-23

ततो मां संपरिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ।
वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ॥ ५-२८-२३॥
tato māṃ saṃparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ |
vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ yathābalam || 5-28-23||

RMY 5-28-24

तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ।
दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ॥ ५-२८-२४॥
taṃ māṃ śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām |
dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyurbhayaśaṅkitāḥ || 5-28-24||

RMY 5-28-25

मम रूपं च संप्रेक्ष्य वनं विचरतो महत् ।
राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ॥ ५-२८-२५॥
mama rūpaṃ ca saṃprekṣya vanaṃ vicarato mahat |
rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtānanāḥ || 5-28-25||

RMY 5-28-26

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ।
राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ॥ ५-२८-२६॥
tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi |
rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane || 5-28-26||

RMY 5-28-27

ते शूलशरनिस्त्रिंश विविधायुधपाणयः ।
आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्विग्नकारिणः ॥ ५-२८-२७॥
te śūlaśaranistriṃśa vividhāyudhapāṇayaḥ |
āpateyurvimarde'sminvegenodvignakāriṇaḥ || 5-28-27||

RMY 5-28-28

संक्रुद्धस्तैस्तु परितो विधमन्रक्षसां बलम् ।
शक्नुयं न तु संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ ५-२८-२८॥
saṃkruddhastaistu parito vidhamanrakṣasāṃ balam |
śaknuyaṃ na tu saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5-28-28||

RMY 5-28-29

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः ।
स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ॥ ५-२८-२९॥
māṃ vā gṛhṇīyurāplutya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ |
syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet || 5-28-29||

RMY 5-28-30

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ।
विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ॥ ५-२८-३०॥
hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām |
vipannaṃ syāttataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam || 5-28-30||

RMY 5-28-31

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन्राक्षसैः परिवारिते ।
सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ॥ ५-२८-३१॥
uddeśe naṣṭamārge'sminrākṣasaiḥ parivārite |
sāgareṇa parikṣipte gupte vasati jānakī || 5-28-31||

RMY 5-28-32

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ।
नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ॥ ५-२८-३२॥
viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge |
nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane || 5-28-32||

RMY 5-28-33

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ।
शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ॥ ५-२८-३३॥
vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ |
śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayeta mahodadhim || 5-28-33||

RMY 5-28-34

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ।
न तु शक्ष्यामि संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ ५-२८-३४॥
kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām |
na tu śakṣyāmi saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5-28-34||

RMY 5-28-35

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ।
कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम् ॥ ५-२८-३५॥
asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate |
kaśca niḥsaṃśayaṃ kāryaṃ kuryātprājñaḥ sasaṃśayam || 5-28-35||

RMY 5-28-36

एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ ५-२८-३६॥
eṣa doṣo mahānhi syānmama sītābhibhāṣaṇe |
prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe || 5-28-36||

RMY 5-28-37

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ५-२८-३७॥
bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ |
viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 5-28-37||

RMY 5-28-38

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ५-२८-३८॥
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 5-28-38||

RMY 5-28-39

न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ५-२८-३९॥
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 5-28-39||

RMY 5-28-40

कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च ।
इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ॥ ५-२८-४०॥
kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānnodvijeta ca |
iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimānmatim || 5-28-40||

RMY 5-28-41

राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् ।
नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ॥ ५-२८-४१॥
rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ svabandhumanukīrtayan |
naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām || 5-28-41||

RMY 5-28-42

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ।
शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ॥ ५-२८-४२॥
ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ |
śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan || 5-28-42||

RMY 5-28-43

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन्गिरम् ।
श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ॥ ५-२८-४३॥
śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvangiram |
śraddhāsyati yathā hīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe || 5-28-43||

RMY 5-28-44

इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ ५-२८-४४॥
iti sa bahuvidhaṃ mahānubhāvo jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ |
madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ drumaviṭapāntaramāsthito hanūmān || 5-28-44||

Sarga: 29/66 (12)

RMY 5-29-1

एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्व महाकपिः ।
संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥ ५-२९-१॥
evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ cintayitva mahākapiḥ |
saṃśrave madhuraṃ vākyaṃ vaidehyā vyājahāra ha || 5-29-1||

RMY 5-29-2

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिनाम् ।
पुण्यशीलो महाकीर्तिरृजुरासीन्महायशाः ।
चक्रवर्तिकुले जातः पुरंदरसमो बले ॥ ५-२९-२॥
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājinām |
puṇyaśīlo mahākīrtirṛjurāsīnmahāyaśāḥ |
cakravartikule jātaḥ puraṃdarasamo bale || 5-29-2||

RMY 5-29-3

अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः ।
मुख्यश्चेक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मिवर्धनः ॥ ५-२९-३॥
ahiṃsāratirakṣudro ghṛṇī satyaparākramaḥ |
mukhyaścekṣvākuvaṃśasya lakṣmīvā~llakṣmivardhanaḥ || 5-29-3||

RMY 5-29-4

पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः ।
पृथिव्यां चतुरन्तयां विश्रुतः सुखदः सुखी ॥ ५-२९-४॥
pārthivavyañjanairyuktaḥ pṛthuśrīḥ pārthivarṣabhaḥ |
pṛthivyāṃ caturantayāṃ viśrutaḥ sukhadaḥ sukhī || 5-29-4||

RMY 5-29-5

तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः ।
रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ५-२९-५॥
tasya putraḥ priyo jyeṣṭhastārādhipanibhānanaḥ |
rāmo nāma viśeṣajñaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 5-29-5||

RMY 5-29-6

रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ ५-२९-६॥
rakṣitā svasya vṛttasya svajanasyāpi rakṣitā |
rakṣitā jīvalokasya dharmasya ca paraṃtapaḥ || 5-29-6||

RMY 5-29-7

तस्य सत्याभिसंधस्य वृद्धस्य वचनात्पितुः ।
सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम् ॥ ५-२९-७॥
tasya satyābhisaṃdhasya vṛddhasya vacanātpituḥ |
sabhāryaḥ saha ca bhrātrā vīraḥ pravrajito vanam || 5-29-7||

RMY 5-29-8

तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता ।
जनस्थानवधं श्रुत्वा हतौ च खरदूषणौ ।
ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु ॥ ५-२९-८॥
tena tatra mahāraṇye mṛgayāṃ paridhāvatā |
janasthānavadhaṃ śrutvā hatau ca kharadūṣaṇau |
tatastvamarṣāpahṛtā jānakī rāvaṇena tu || 5-29-8||

RMY 5-29-9

यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मीं विनिश्चिताम् ।
अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया ॥ ५-२९-९॥
yathārūpāṃ yathāvarṇāṃ yathālakṣmīṃ viniścitām |
aśrauṣaṃ rāghavasyāhaṃ seyamāsāditā mayā || 5-29-9||

RMY 5-29-10

विररामैवमुक्त्वासौ वाचं वानरपुंगवः ।
जानकी चापि तच्छ्रुत्वा विस्मयं परमं गता ॥ ५-२९-१०॥
virarāmaivamuktvāsau vācaṃ vānarapuṃgavaḥ |
jānakī cāpi tacchrutvā vismayaṃ paramaṃ gatā || 5-29-10||

RMY 5-29-11

ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम् ।
उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपावृक्षमैक्षत ॥ ५-२९-११॥
tataḥ sā vakrakeśāntā sukeśī keśasaṃvṛtam |
unnamya vadanaṃ bhīruḥ śiṃśapāvṛkṣamaikṣata || 5-29-11||

RMY 5-29-12

सा तिर्यगूर्ध्वं च तथाप्यधस्तान्निरीक्षमाणा तमचिन्त्य बुद्धिम् ।
ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम् ॥ ५-२९-१२॥
sā tiryagūrdhvaṃ ca tathāpyadhastānnirīkṣamāṇā tamacintya buddhim |
dadarśa piṅgādhipateramātyaṃ vātātmajaṃ sūryamivodayastham || 5-29-12||

Sarga: 30/66 (8)

RMY 5-30-1

ततः शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा ।
सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम् ॥ ५-३०-१॥
tataḥ śākhāntare līnaṃ dṛṣṭvā calitamānasā |
sā dadarśa kapiṃ tatra praśritaṃ priyavādinam || 5-30-1||

RMY 5-30-2

सा तु दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवदुपस्थितम् ।
मैथिली चिन्तयामास स्वप्नोऽयमिति भामिनी ॥ ५-३०-२॥
sā tu dṛṣṭvā hariśreṣṭhaṃ vinītavadupasthitam |
maithilī cintayāmāsa svapno'yamiti bhāminī || 5-30-2||

RMY 5-30-3

सा तं समीक्ष्यैव भृशं विसंज्ञा गतासुकल्पेव बभूव सीता ।
चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य चैव विचिन्तयामास विशालनेत्रा ॥ ५-३०-३॥
sā taṃ samīkṣyaiva bhṛśaṃ visaṃjñā gatāsukalpeva babhūva sītā |
cireṇa saṃjñāṃ pratilabhya caiva vicintayāmāsa viśālanetrā || 5-30-3||

RMY 5-30-4

स्वप्नो मयायं विकृतोऽद्य दृष्टः शाखामृगः शास्त्रगणैर्निषिद्धः ।
स्वस्त्यस्तु रामाय सलक्ष्मणाय तथा पितुर्मे जनकस्य राज्ञः ॥ ५-३०-४॥
svapno mayāyaṃ vikṛto'dya dṛṣṭaḥ śākhāmṛgaḥ śāstragaṇairniṣiddhaḥ |
svastyastu rāmāya salakṣmaṇāya tathā piturme janakasya rājñaḥ || 5-30-4||

RMY 5-30-5

स्वप्नोऽपि नायं न हि मेऽस्ति निद्रा शोकेन दुःखेन च पीडितायाः ।
सुखं हि मे नास्ति यतोऽस्मि हीना तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन ॥ ५-३०-५॥
svapno'pi nāyaṃ na hi me'sti nidrā śokena duḥkhena ca pīḍitāyāḥ |
sukhaṃ hi me nāsti yato'smi hīnā tenendupūrṇapratimānanena || 5-30-5||

RMY 5-30-6

अहं हि तस्याद्य मनो भवेन संपीडिता तद्गतसर्वभावा ।
विचिन्तयन्ती सततं तमेव तथैव पश्यामि तथा शृणोमि ॥ ५-३०-६॥
ahaṃ hi tasyādya mano bhavena saṃpīḍitā tadgatasarvabhāvā |
vicintayantī satataṃ tameva tathaiva paśyāmi tathā śṛṇomi || 5-30-6||

RMY 5-30-7

मनोरथः स्यादिति चिन्तयामि तथापि बुद्ध्या च वितर्कयामि ।
किं कारणं तस्य हि नास्ति रूपं सुव्यक्तरूपश्च वदत्ययं माम् ॥ ५-३०-७॥
manorathaḥ syāditi cintayāmi tathāpi buddhyā ca vitarkayāmi |
kiṃ kāraṇaṃ tasya hi nāsti rūpaṃ suvyaktarūpaśca vadatyayaṃ mām || 5-30-7||

RMY 5-30-8

नमोऽस्तु वाचस्पतये सवज्रिणे स्वयम्भुवे चैव हुताशनाय ।
अनेन चोक्तं यदिदं ममाग्रतो वनौकसा तच्च तथास्तु नान्यथा ॥ ५-३०-८॥
namo'stu vācaspataye savajriṇe svayambhuve caiva hutāśanāya |
anena coktaṃ yadidaṃ mamāgrato vanaukasā tacca tathāstu nānyathā || 5-30-8||

Sarga: 31/66 (27)

RMY 5-31-1

तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ॥ ५-३१-१॥
tāmabravīnmahātejā hanūmānmārutātmajaḥ |
śirasyañjalimādhāya sītāṃ madhurayā girā || 5-31-1||

RMY 5-31-2

का नु पद्मपलाशाक्षी क्लिष्टकौशेयवासिनी ।
द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिता ॥ ५-३१-२॥
kā nu padmapalāśākṣī kliṣṭakauśeyavāsinī |
drumasya śākhāmālambya tiṣṭhasi tvamaninditā || 5-31-2||

RMY 5-31-3

किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् ।
पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम् ॥ ५-३१-३॥
kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam |
puṇḍarīkapalāśābhyāṃ viprakīrṇamivodakam || 5-31-3||

RMY 5-31-4

सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम् ।
यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने ॥ ५-३१-४॥
surāṇāmasurāṇāṃ ca nāgagandharvarakṣasām |
yakṣāṇāṃ kiṃnarāṇāṃ ca kā tvaṃ bhavasi śobhane || 5-31-4||

RMY 5-31-5

का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने ।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ५-३१-५॥
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā varānane |
vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me || 5-31-5||

RMY 5-31-6

किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् ।
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता ॥ ५-३१-६॥
kiṃ nu candramasā hīnā patitā vibudhālayāt |
rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhā sarvaguṇānvitā || 5-31-6||

RMY 5-31-7

कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणा ।
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती ॥ ५-३१-७॥
kopādvā yadi vā mohādbhartāramasitekṣaṇā |
vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsi kalyāṇyarundhatī || 5-31-7||

RMY 5-31-8

को नौ पुत्रः पिता भ्रात भर्ता वा ते सुमध्यमे ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि ॥ ५-३१-८॥
ko nau putraḥ pitā bhrāta bhartā vā te sumadhyame |
asmāllokādamuṃ lokaṃ gataṃ tvamanuśocasi || 5-31-8||

RMY 5-31-9

व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये ।
महिषी भूमिपालस्य राजकन्यासि मे मता ॥ ५-३१-९॥
vyañjanāni hi te yāni lakṣaṇāni ca lakṣaye |
mahiṣī bhūmipālasya rājakanyāsi me matā || 5-31-9||

RMY 5-31-10

रावणेन जनस्थानाद्बलादपहृता यदि ।
सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ५-३१-१०॥
rāvaṇena janasthānādbalādapahṛtā yadi |
sītā tvamasi bhadraṃ te tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 5-31-10||

RMY 5-31-11

सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता ।
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम् ॥ ५-३१-११॥
sā tasya vacanaṃ śrutvā rāmakīrtanaharṣitā |
uvāca vākyaṃ vaidehī hanūmantaṃ drumāśritam || 5-31-11||

RMY 5-31-12

दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः ।
सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः ॥ ५-३१-१२॥
duhitā janakasyāhaṃ vaidehasya mahātmanaḥ |
sītā ca nāma nāmnāhaṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ || 5-31-12||

RMY 5-31-13

समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ५-३१-१३॥
samā dvādaśa tatrāhaṃ rāghavasya niveśane |
bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī || 5-31-13||

RMY 5-31-14

ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् ।
अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे ॥ ५-३१-१४॥
tatastrayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam |
abhiṣecayituṃ rājā sopādhyāyaḥ pracakrame || 5-31-14||

RMY 5-31-15

तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत् ॥ ५-३१-१५॥
tasminsaṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanamabravīt || 5-31-15||

RMY 5-31-16

न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ ५-३१-१६॥
na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 5-31-16||

RMY 5-31-17

यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम ।
तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ॥ ५-३१-१७॥
yattaduktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama |
taccenna vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ || 5-31-17||

RMY 5-31-18

स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन् ।
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम् ॥ ५-३१-१८॥
sa rājā satyavāgdevyā varadānamanusmaran |
mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūramapriyam || 5-31-18||

RMY 5-31-19

ततस्तु स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः ।
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत ॥ ५-३१-१९॥
tatastu sthaviro rājā satyadharme vyavasthitaḥ |
jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudanrājyamayācata || 5-31-19||

RMY 5-31-20

स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम् ।
मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ॥ ५-३१-२०॥
sa piturvacanaṃ śrīmānabhiṣekātparaṃ priyam |
manasā pūrvamāsādya vācā pratigṛhītavān || 5-31-20||

RMY 5-31-21

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयत्किंचिदप्रियम् ।
अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः ॥ ५-३१-२१॥
dadyānna pratigṛhṇīyānna brūyatkiṃcidapriyam |
api jīvitahetorhi rāmaḥ satyaparākramaḥ || 5-31-21||

RMY 5-31-22

स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः ।
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ॥ ५-३१-२२॥
sa vihāyottarīyāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ |
visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat || 5-31-22||

RMY 5-31-23

साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी ।
न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते ॥ ५-३१-२३॥
sāhaṃ tasyāgratastūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī |
na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge'pi rocate || 5-31-23||

RMY 5-31-24

प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलंकृतः ॥ ५-३१-२४॥
prāgeva tu mahābhāgaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrairalaṃkṛtaḥ || 5-31-24||

RMY 5-31-25

ते वयं भर्तुरादेशं बहु मान्यदृढव्रताः ।
प्रविष्टाः स्म पुराद्दृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम् ॥ ५-३१-२५॥
te vayaṃ bharturādeśaṃ bahu mānyadṛḍhavratāḥ |
praviṣṭāḥ sma purāddṛṣṭaṃ vanaṃ gambhīradarśanam || 5-31-25||

RMY 5-31-26

वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः ।
रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ॥ ५-३१-२६॥
vasato daṇḍakāraṇye tasyāhamamitaujasaḥ |
rakṣasāpahṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā || 5-31-26||

RMY 5-31-27

द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः ।
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ५-३१-२७॥
dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ |
ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatastyakṣyāmi jīvitam || 5-31-27||

Sarga: 32/66 (39)

RMY 5-32-1

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्हरियूथपः ।
दुःखाद्दुःखाभिभूतायाः सान्तमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३२-१॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmānhariyūthapaḥ |
duḥkhādduḥkhābhibhūtāyāḥ sāntamuttaramabravīt || 5-32-1||

RMY 5-32-2

अहं रामस्य संदेशाद्देवि दूतस्तवागतः ।
वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-२॥
ahaṃ rāmasya saṃdeśāddevi dūtastavāgataḥ |
vaidehi kuśalī rāmastvāṃ ca kauśalamabravīt || 5-32-2||

RMY 5-32-3

यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ।
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३॥
yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ |
sa tvāṃ dāśarathī rāmo devi kauśalamabravīt || 5-32-3||

RMY 5-32-4

लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः ।
कृतवाञ्शोकसंतप्तः शिरसा तेऽभिवादनम् ॥ ५-३२-४॥
lakṣmaṇaśca mahātejā bhartuste'nucaraḥ priyaḥ |
kṛtavāñśokasaṃtaptaḥ śirasā te'bhivādanam || 5-32-4||

RMY 5-32-5

सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः ।
प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनूमान्तमथाब्रवीत् ॥ ५-३२-५॥
sā tayoḥ kuśalaṃ devī niśamya narasiṃhayoḥ |
prītisaṃhṛṣṭasarvāṅgī hanūmāntamathābravīt || 5-32-5||

RMY 5-32-6

कल्याणी बत गथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।
एहि जीवन्तमानदो नरं वर्षशतादपि ॥ ५-३२-६॥
kalyāṇī bata gatheyaṃ laukikī pratibhāti me |
ehi jīvantamānado naraṃ varṣaśatādapi || 5-32-6||

RMY 5-32-7

तयोः समागमे तस्मिन्प्रीतिरुत्पादिताद्भुता ।
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥ ५-३२-७॥
tayoḥ samāgame tasminprītirutpāditādbhutā |
paraspareṇa cālāpaṃ viśvastau tau pracakratuḥ || 5-32-7||

RMY 5-32-8

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्हरियूथपः ।
सीतायाः शोकदीनायाः समीपमुपचक्रमे ॥ ५-३२-८॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmānhariyūthapaḥ |
sītāyāḥ śokadīnāyāḥ samīpamupacakrame || 5-32-8||

RMY 5-32-9

यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति ।
तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥ ५-३२-९॥
yathā yathā samīpaṃ sa hanūmānupasarpati |
tathā tathā rāvaṇaṃ sā taṃ sītā pariśaṅkate || 5-32-9||

RMY 5-32-10

अहो धिग्धिक्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे ।
रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः ॥ ५-३२-१०॥
aho dhigdhikkṛtamidaṃ kathitaṃ hi yadasya me |
rūpāntaramupāgamya sa evāyaṃ hi rāvaṇaḥ || 5-32-10||

RMY 5-32-11

तामशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता ।
तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥ ५-३२-११॥
tāmaśokasya śākhāṃ sā vimuktvā śokakarśitā |
tasyāmevānavadyāṅgī dharaṇyāṃ samupāviśat || 5-32-11||

RMY 5-32-12

अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम् ।
सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत ॥ ५-३२-१२॥
avandata mahābāhustatastāṃ janakātmajām |
sā cainaṃ bhayavitrastā bhūyo naivābhyudaikṣata || 5-32-12||

RMY 5-32-13

तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना ।
अब्रवीद्दीर्घमुच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा ॥ ५-३२-१३॥
taṃ dṛṣṭvā vandamānaṃ tu sītā śaśinibhānanā |
abravīddīrghamucchvasya vānaraṃ madhurasvarā || 5-32-13||

RMY 5-32-14

मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् ।
उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ ५-३२-१४॥
māyāṃ praviṣṭo māyāvī yadi tvaṃ rāvaṇaḥ svayam |
utpādayasi me bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam || 5-32-14||

RMY 5-32-15

स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपधृत् ।
जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एवासि रावणः ॥ ५-३२-१५॥
svaṃ parityajya rūpaṃ yaḥ parivrājakarūpadhṛt |
janasthāne mayā dṛṣṭastvaṃ sa evāsi rāvaṇaḥ || 5-32-15||

RMY 5-32-16

उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर ।
संतापयसि मां भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ ५-३२-१६॥
upavāsakṛśāṃ dīnāṃ kāmarūpa niśācara |
saṃtāpayasi māṃ bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam || 5-32-16||

RMY 5-32-17

यदि रामस्य दूतस्त्वमागतो भद्रमस्तु ते ।
पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया राम कथा हि मे ॥ ५-३२-१७॥
yadi rāmasya dūtastvamāgato bhadramastu te |
pṛcchāmi tvāṃ hariśreṣṭha priyā rāma kathā hi me || 5-32-17||

RMY 5-32-18

गुणान्रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर ।
चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः ॥ ५-३२-१८॥
guṇānrāmasya kathaya priyasya mama vānara |
cittaṃ harasi me saumya nadīkūlaṃ yathā rayaḥ || 5-32-18||

RMY 5-32-19

अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेवं चिराहृता ।
प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसं ॥ ५-३२-१९॥
aho svapnasya sukhatā yāhamevaṃ cirāhṛtā |
preṣitaṃ nāma paśyāmi rāghaveṇa vanaukasaṃ || 5-32-19||

RMY 5-32-20

स्वप्नेऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् ।
पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नोऽपि मम मत्सरी ॥ ५-३२-२०॥
svapne'pi yadyahaṃ vīraṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
paśyeyaṃ nāvasīdeyaṃ svapno'pi mama matsarī || 5-32-20||

RMY 5-32-21

नाहं स्वप्नमिमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् ।
न शक्योऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम ॥ ५-३२-२१॥
nāhaṃ svapnamimaṃ manye svapne dṛṣṭvā hi vānaram |
na śakyo'bhyudayaḥ prāptuṃ prāptaścābhyudayo mama || 5-32-21||

RMY 5-32-22

किं नु स्याच्चित्तमोहोऽयं भवेद्वातगतिस्त्वियम् ।
उन्मादजो विकारो वा स्यादियं मृगतृष्णिका ॥ ५-३२-२२॥
kiṃ nu syāccittamoho'yaṃ bhavedvātagatistviyam |
unmādajo vikāro vā syādiyaṃ mṛgatṛṣṇikā || 5-32-22||

RMY 5-32-23

अथ वा नायमुन्मादो मोहोऽप्युन्मादलक्ष्मणः ।
संबुध्ये चाहमात्मानमिमं चापि वनौकसं ॥ ५-३२-२३॥
atha vā nāyamunmādo moho'pyunmādalakṣmaṇaḥ |
saṃbudhye cāhamātmānamimaṃ cāpi vanaukasaṃ || 5-32-23||

RMY 5-32-24

इत्येवं बहुधा सीता संप्रधार्य बलाबलम् ।
रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम् ॥ ५-३२-२४॥
ityevaṃ bahudhā sītā saṃpradhārya balābalam |
rakṣasāṃ kāmarūpatvānmene taṃ rākṣasādhipam || 5-32-24||

RMY 5-32-25

एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा ।
न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा ॥ ५-३२-२५॥
etāṃ buddhiṃ tadā kṛtvā sītā sā tanumadhyamā |
na prativyājahārātha vānaraṃ janakātmajā || 5-32-25||

RMY 5-32-26

सीतायाश्चिन्तितं बुद्ध्वा हनूमान्मारुतात्मजः ।
श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां संप्रहर्षयत् ॥ ५-३२-२६॥
sītāyāścintitaṃ buddhvā hanūmānmārutātmajaḥ |
śrotrānukūlairvacanaistadā tāṃ saṃpraharṣayat || 5-32-26||

RMY 5-32-27

आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा ॥ ५-३२-२७॥
āditya iva tejasvī lokakāntaḥ śaśī yathā |
rājā sarvasya lokasya devo vaiśravaṇo yathā || 5-32-27||

RMY 5-32-28

विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः ।
सत्यवादी मधुरवाग्देवो वाचस्पतिर्यथा ॥ ५-३२-२८॥
vikrameṇopapannaśca yathā viṣṇurmahāyaśāḥ |
satyavādī madhuravāgdevo vācaspatiryathā || 5-32-28||

RMY 5-32-29

रूपवान्सुभगः श्रीमान्कन्दर्प इव मूर्तिमान् ।
स्थानक्रोधप्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः ।
बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ॥ ५-३२-२९॥
rūpavānsubhagaḥ śrīmānkandarpa iva mūrtimān |
sthānakrodhaprahartā ca śreṣṭho loke mahārathaḥ |
bāhucchāyāmavaṣṭabdho yasya loko mahātmanaḥ || 5-32-29||

RMY 5-32-30

अपकृष्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम् ।
शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत्फलम् ॥ ५-३२-३०॥
apakṛṣyāśramapadānmṛgarūpeṇa rāghavam |
śūnye yenāpanītāsi tasya drakṣyasi yatphalam || 5-32-30||

RMY 5-32-31

नचिराद्रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् ।
रोषप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ५-३२-३१॥
nacirādrāvaṇaṃ saṃkhye yo vadhiṣyati vīryavān |
roṣapramuktairiṣubhirjvaladbhiriva pāvakaiḥ || 5-32-31||

RMY 5-32-32

तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः ।
त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३२॥
tenāhaṃ preṣito dūtastvatsakāśamihāgataḥ |
tvadviyogena duḥkhārtaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt || 5-32-32||

RMY 5-32-33

लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अभिवाद्य महाबाहुः सोऽपि कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३३॥
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ |
abhivādya mahābāhuḥ so'pi kauśalamabravīt || 5-32-33||

RMY 5-32-34

रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३४॥
rāmasya ca sakhā devi sugrīvo nāma vānaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ sa tvāṃ kauśalamabravīt || 5-32-34||

RMY 5-32-35

नित्यं स्मरति रामस्त्वां ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसी वशमागता ॥ ५-३२-३५॥
nityaṃ smarati rāmastvāṃ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
diṣṭyā jīvasi vaidehi rākṣasī vaśamāgatā || 5-32-35||

RMY 5-32-36

नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम् ।
मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसं ॥ ५-३२-३६॥
nacirāddrakṣyase rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
madhye vānarakoṭīnāṃ sugrīvaṃ cāmitaujasaṃ || 5-32-36||

RMY 5-32-37

अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान्नाम वानरः ।
प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ५-३२-३७॥
ahaṃ sugrīvasacivo hanūmānnāma vānaraḥ |
praviṣṭo nagarīṃ laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5-32-37||

RMY 5-32-38

कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः ।
त्वां द्रष्टुमुपयातोऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ॥ ५-३२-३८॥
kṛtvā mūrdhni padanyāsaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
tvāṃ draṣṭumupayāto'haṃ samāśritya parākramam || 5-32-38||

RMY 5-32-39

नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि ।
विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम ॥ ५-३२-३९॥
nāhamasmi tathā devi yathā māmavagacchasi |
viśaṅkā tyajyatāmeṣā śraddhatsva vadato mama || 5-32-39||

Sarga: 33/66 (80)

RMY 5-33-1

तां तु राम कथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ ५-३३-१॥
tāṃ tu rāma kathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 5-33-1||

RMY 5-33-2

क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥ ५-३३-२॥
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 5-33-2||

RMY 5-33-3

यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥ ५-३३-३॥
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyaḥ samācakṣva na māṃ śokaḥ samāviśet || 5-33-3||

RMY 5-33-4

कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ ५-३३-४॥
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 5-33-4||

RMY 5-33-5

एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान्मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ५-३३-५॥
evamuktastu vaidehyā hanūmānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5-33-5||

RMY 5-33-6

जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्राक्षि संख्यानं लक्ष्मणस्य च ॥ ५-३३-६॥
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapatrākṣi saṃkhyānaṃ lakṣmaṇasya ca || 5-33-6||

RMY 5-33-7

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ ५-३३-७॥
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataḥ śṛṇu tāni me || 5-33-7||

RMY 5-33-8

रामः कमलपत्राक्षः सर्वभूतमनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसंपन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ ५-३३-८॥
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sarvabhūtamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasaṃpannaḥ prasūto janakātmaje || 5-33-8||

RMY 5-33-9

तेजसादित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ ५-३३-९॥
tejasādityasaṃkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 5-33-9||

RMY 5-33-10

रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ ५-३३-१०॥
rakṣitā jīvalokasya svajanasya ca rakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca paraṃtapaḥ || 5-33-10||

RMY 5-33-11

रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ ५-३३-११॥
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 5-33-11||

RMY 5-33-12

अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ ५-३३-१२॥
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 5-33-12||

RMY 5-33-13

राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवाञ्शीलसंपन्नो विनीतश्च परंतपः ॥ ५-३३-१३॥
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavāñśīlasaṃpanno vinītaśca paraṃtapaḥ || 5-33-13||

RMY 5-33-14

यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ ५-३३-१४॥
yajurvedavinītaśca vedavidbhiḥ supūjitaḥ |
dhanurvede ca vede ca vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 5-33-14||

RMY 5-33-15

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः ।
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥ ५-३३-१५॥
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaḥ śubhānanaḥ |
gūḍhajatruḥ sutāmrākṣo rāmo devi janaiḥ śrutaḥ || 5-33-15||

RMY 5-33-16

दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ ५-३३-१६॥
dundubhisvananirghoṣaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |
samaḥ samavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 5-33-16||

RMY 5-33-17

त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिवलीवांस्त्र्यवणतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ॥ ५-३३-१७॥
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
trivalīvāṃstryavaṇataścaturvyaṅgastriśīrṣavān || 5-33-17||

RMY 5-33-18

चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः ।
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः ॥ ५-३३-१८॥
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatuḥsamaḥ |
caturdaśasamadvandvaścaturdaṣṭaścaturgatiḥ || 5-33-18||

RMY 5-33-19

महौष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ।
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ ५-३३-१९॥
mahauṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān |
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 5-33-19||

RMY 5-33-20

सत्यधर्मपरः श्रीमान्संग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ॥ ५-३३-२०॥
satyadharmaparaḥ śrīmānsaṃgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñaḥ sarvalokapriyaṃvadaḥ || 5-33-20||

RMY 5-33-21

भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रिरपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ ५-३३-२१॥
bhrātā ca tasya dvaimātraḥ saumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 5-33-21||

RMY 5-33-22

त्वामेव मार्गमाणो तौ विचरन्तौ वसुंधराम् ।
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ ५-३३-२२॥
tvāmeva mārgamāṇo tau vicarantau vasuṃdharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 5-33-22||

RMY 5-33-23

ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसंकुले ।
भ्रातुर्भार्यार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ ५-३३-२३॥
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṃkule |
bhrāturbhāryārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 5-33-23||

RMY 5-33-24

वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसंगरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥ ५-३३-२४॥
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṃgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 5-33-24||

RMY 5-33-25

ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ ५-३३-२५॥
tatastau cīravasanau dhanuḥpravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 5-33-25||

RMY 5-33-26

स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ ५-३३-२६॥
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
abhipluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 5-33-26||

RMY 5-33-27

ततः स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरः ॥ ५-३३-२७॥
tataḥ sa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayoḥ samīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaraḥ || 5-33-27||

RMY 5-33-28

तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू ।
रूपलक्षणसंपन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ ५-३३-२८॥
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasaṃpannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 5-33-28||

RMY 5-33-29

तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ ५-३३-२९॥
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 5-33-29||

RMY 5-33-30

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसंभाषाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ ५-३३-३०॥
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasaṃbhāṣādbhṛśaṃ prītirajāyata || 5-33-30||

RMY 5-33-31

तत्र तौ कीर्तिसंपन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ ५-३३-३१॥
tatra tau kīrtisaṃpannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 5-33-31||

RMY 5-33-32

तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरु तेजसा ॥ ५-३३-३२॥
taṃ tataḥ sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamuru tejasā || 5-33-32||

RMY 5-33-33

ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ ५-३३-३३॥
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 5-33-33||

RMY 5-33-34

स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ ५-३३-३४॥
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 5-33-34||

RMY 5-33-35

ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ ५-३३-३५॥
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 5-33-35||

RMY 5-33-36

तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ।
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ ५-३३-३६॥
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 5-33-36||

RMY 5-33-37

तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णन्ति तस्मिन्विहतचेतसि ॥ ५-३३-३७॥
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇanti tasminvihatacetasi || 5-33-37||

RMY 5-33-38

तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं ततः ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ ५-३३-३८॥
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tataḥ |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 5-33-38||

RMY 5-33-39

पश्यतस्तस्या रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ ५-३३-३९॥
paśyatastasyā rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 5-33-39||

RMY 5-33-40

शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ ५-३३-४०॥
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 5-33-40||

RMY 5-33-41

तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ ५-३३-४१॥
tāni dṛṣṭvā mahārhāṇi darśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavaḥ sahasaumitriḥ sugrīve sa nyavedayat || 5-33-41||

RMY 5-33-42

स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ ५-३३-४२॥
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 5-33-42||

RMY 5-33-43

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ ५-३३-४३॥
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 5-33-43||

RMY 5-33-44

तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ ५-३३-४४॥
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 5-33-44||

RMY 5-33-45

कानानानि सुरम्याणि नदीप्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वमपश्यन्नृपात्मजे ॥ ५-३३-४५॥
kānānāni suramyāṇi nadīprasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvamapaśyannṛpātmaje || 5-33-45||

RMY 5-33-46

स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ ५-३३-४६॥
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 5-33-46||

RMY 5-33-47

सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ ५-३३-४७॥
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 5-33-47||

RMY 5-33-48

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसंघानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥ ५-३३-४८॥
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṃghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 5-33-48||

RMY 5-33-49

रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ ५-३३-४९॥
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanūmantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 5-33-49||

RMY 5-33-50

स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः समनीय महाहरीन् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ ५-३३-५०॥
svarājyaṃ prāpya sugrīvaḥ samanīya mahāharīn |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 5-33-50||

RMY 5-33-51

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसः ।
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥ ५-३३-५१॥
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasaḥ |
adrirājapratīkāśāḥ sarvataḥ prasthitā mahīm || 5-33-51||

RMY 5-33-52

अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ ५-३३-५२॥
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 5-33-52||

RMY 5-33-53

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतनामहोरात्रगणा गताः ॥ ५-३३-५३॥
teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītanāmahorātragaṇā gatāḥ || 5-33-53||

RMY 5-33-54

ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५-३३-५४॥
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 5-33-54||

RMY 5-33-55

विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५-३३-५५॥
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 5-33-55||

RMY 5-33-56

भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ।
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च तथा वधम् ।
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ ५-३३-५६॥
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ |
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca tathā vadham |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 5-33-56||

RMY 5-33-57

तेषां नः स्वामिसंदेशान्निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ ५-३३-५७॥
teṣāṃ naḥ svāmisaṃdeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaḥ śakunirvīryavānmahān || 5-33-57||

RMY 5-33-58

गृध्रराजस्य सोदर्यः संपातिर्नाम गृध्रराट् ।
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-३३-५८॥
gṛdhrarājasya sodaryaḥ saṃpātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 5-33-58||

RMY 5-33-59

यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च विनाशितः ।
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ ५-३३-५९॥
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca vināśitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 5-33-59||

RMY 5-33-60

अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् ।
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ ५-३३-६०॥
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 5-33-60||

RMY 5-33-61

जटायोस्तु वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः ।
त्वामाह स वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ ५-३३-६१॥
jaṭāyostu vadhaṃ śrutvā duḥkhitaḥ so'ruṇātmajaḥ |
tvāmāha sa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 5-33-61||

RMY 5-33-62

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संपातेः प्रीतिवर्धनम् ।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे ततः संप्रस्थिता वयम् ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवंगमाः ॥ ५-३३-६२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃpāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāḥ sarve tataḥ saṃprasthitā vayam |
tvaddarśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṃgamāḥ || 5-33-62||

RMY 5-33-63

अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं दृश्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ ५-३३-६३॥
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ dṛśya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 5-33-63||

RMY 5-33-64

लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ।
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकनिपीडिता ॥ ५-३३-६४॥
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokanipīḍitā || 5-33-64||

RMY 5-33-65

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ ५-३३-६५॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanindite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 5-33-65||

RMY 5-33-66

त्वं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।
सुग्रीव सचिवं देवि बुध्यस्व पवनात्मजम् ॥ ५-३३-६६॥
tvaṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīva sacivaṃ devi budhyasva pavanātmajam || 5-33-66||

RMY 5-33-67

कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ ५-३३-६७॥
kuśalī tava kākutsthaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 5-33-67||

RMY 5-33-68

तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ।
अहमेकस्तु संप्राप्तः सुग्रीववचनादिह ॥ ५-३३-६८॥
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu saṃprāptaḥ sugrīvavacanādiha || 5-33-68||

RMY 5-33-69

मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ।
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ ५-३३-६९॥
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 5-33-69||

RMY 5-33-70

दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि संतापं तवाभिगमशंसनात् ॥ ५-३३-७०॥
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi saṃtāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 5-33-70||

RMY 5-33-71

दिष्ट्या हि न मम व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ।
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ ५-३३-७१॥
diṣṭyā hi na mama vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 5-33-71||

RMY 5-33-72

राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५-३३-७२॥
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 5-33-72||

RMY 5-33-73

कौरजो नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ ५-३३-७३॥
kaurajo nāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 5-33-73||

RMY 5-33-74

स च देवर्षिभिर्दृष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ ५-३३-७४॥
sa ca devarṣibhirdṛṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 5-33-74||

RMY 5-33-75

तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनूमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ॥ ५-३३-७५॥
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanūmāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ || 5-33-75||

RMY 5-33-76

एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ ५-३३-७६॥
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiḥ śokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 5-33-76||

RMY 5-33-77

अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण तु जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ ५-३३-७७॥
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa tu jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 5-33-77||

RMY 5-33-78

चारु तच्चाननं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ।
हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ॥ ५-३३-७८॥
cāru taccānanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ |
hanūmantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā || 5-33-78||

RMY 5-33-79

अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ ५-३३-७९॥
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 5-33-79||

RMY 5-33-80

हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ ५-३३-८०॥
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 5-33-80||

Sarga: 34/66 (45)

RMY 5-34-1

भूय एव महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥ ५-३४-१॥
bhūya eva mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt || 5-34-1||

RMY 5-34-2

वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः ।
रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् ।
समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ॥ ५-३४-२॥
vānaro'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ |
rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam |
samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi || 5-34-2||

RMY 5-34-3

गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् ।
भर्तारमिव संप्राप्ता जानकी मुदिताभवत् ॥ ५-३४-३॥
gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam |
bhartāramiva saṃprāptā jānakī muditābhavat || 5-34-3||

RMY 5-34-4

चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
बभूव प्रहर्षोदग्रं राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ ५-३४-४॥
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
babhūva praharṣodagraṃ rāhumukta ivoḍurāṭ || 5-34-4||

RMY 5-34-5

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता ।
परितुट्षा प्रियं श्रुत्वा प्राशंसत महाकपिम् ॥ ५-३४-५॥
tataḥ sā hrīmatī bālā bhartuḥ saṃdeśaharṣitā |
parituṭṣā priyaṃ śrutvā prāśaṃsata mahākapim || 5-34-5||

RMY 5-34-6

विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम ।
येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम् ॥ ५-३४-६॥
vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama |
yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam || 5-34-6||

RMY 5-34-7

शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः ।
विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः ॥ ५-३४-७॥
śatayojanavistīrṇaḥ sāgaro makarālayaḥ |
vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ || 5-34-7||

RMY 5-34-8

न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वनरं वनरर्षभ ।
यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणान्नापि संभ्रमः ॥ ५-३४-८॥
na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vanaraṃ vanararṣabha |
yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇānnāpi saṃbhramaḥ || 5-34-8||

RMY 5-34-9

अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् ।
यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना ॥ ५-३४-९॥
arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum |
yadyasi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā || 5-34-9||

RMY 5-34-10

प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्यपरीक्षितम् ।
पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः ॥ ५-३४-१०॥
preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hyaparīkṣitam |
parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ || 5-34-10||

RMY 5-34-11

दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ।
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ५-३४-११॥
diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā dharmavatsalaḥ |
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ || 5-34-11||

RMY 5-34-12

कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम् ।
महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ ५-३४-१२॥
kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām |
mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ || 5-34-12||

RMY 5-34-13

अथ वा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे ।
ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः ॥ ५-३४-१३॥
atha vā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe |
mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ || 5-34-13||

RMY 5-34-14

कच्चिच्च व्यथते रामः कच्चिन्न परिपत्यते ।
उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः ॥ ५-३४-१४॥
kaccicca vyathate rāmaḥ kaccinna paripatyate |
uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ || 5-34-14||

RMY 5-34-15

कच्चिन्न दीनः संभ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति ।
कच्चिन्पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः ॥ ५-३४-१५॥
kaccinna dīnaḥ saṃbhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati |
kaccinpuruṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ || 5-34-15||

RMY 5-34-16

द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते ।
विजिगीषुः सुहृत्कच्चिन्मित्रेषु च परंतपः ॥ ५-३४-१६॥
dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate |
vijigīṣuḥ suhṛtkaccinmitreṣu ca paraṃtapaḥ || 5-34-16||

RMY 5-34-17

कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते ।
कच्चित्कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः ॥ ५-३४-१७॥
kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate |
kaccitkalyāṇamitraśca mitraiścāpi puraskṛtaḥ || 5-34-17||

RMY 5-34-18

कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः ।
कच्चित्पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ॥ ५-३४-१८॥
kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ |
kaccitpuruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate || 5-34-18||

RMY 5-34-19

कच्चिन्न विगतस्नेहो विवासान्मयि राघवः ।
कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति वानरः ॥ ५-३४-१९॥
kaccinna vigatasneho vivāsānmayi rāghavaḥ |
kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati vānaraḥ || 5-34-19||

RMY 5-34-20

सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनूचितः ।
दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति ॥ ५-३४-२०॥
sukhānāmucito nityamasukhānāmanūcitaḥ |
duḥkhamuttaramāsādya kaccidrāmo na sīdati || 5-34-20||

RMY 5-34-21

कौसल्यायास्तथा कच्चित्सुमित्रायास्तथैव च ।
अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित्कुशलं भरतस्य च ॥ ५-३४-२१॥
kausalyāyāstathā kaccitsumitrāyāstathaiva ca |
abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccitkuśalaṃ bharatasya ca || 5-34-21||

RMY 5-34-22

मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः ।
कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति ॥ ५-३४-२२॥
mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ |
kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati || 5-34-22||

RMY 5-34-23

कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः ।
ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ॥ ५-३४-२३॥
kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte || 5-34-23||

RMY 5-34-24

वानराधिपतिः श्रीमान्सुग्रीवः कच्चिदेष्यति ।
मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः ॥ ५-३४-२४॥
vānarādhipatiḥ śrīmānsugrīvaḥ kaccideṣyati |
matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ || 5-34-24||

RMY 5-34-25

कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान्विधमिष्यति ॥ ५-३४-२५॥
kaccicca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ |
astraviccharajālena rākṣasānvidhamiṣyati || 5-34-25||

RMY 5-34-26

रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण रामेण निहतं रणे ।
द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ॥ ५-३४-२६॥
raudreṇa kaccidastreṇa rāmeṇa nihataṃ raṇe |
drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 5-34-26||

RMY 5-34-27

कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि ।
मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन ॥ ५-३४-२७॥
kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi |
mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmamivātapena || 5-34-27||

RMY 5-34-28

धर्मापदेशात्त्यजतश्च राज्यां मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम् ।
नासीद्व्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चित्स धैर्यं हृदये करोति ॥ ५-३४-२८॥
dharmāpadeśāttyajataśca rājyāṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim |
nāsīdvyathā yasya na bhīrna śokaḥ kaccitsa dhairyaṃ hṛdaye karoti || 5-34-28||

RMY 5-34-29

न चास्य माता न पिता न चान्यः स्नेहाद्विशिष्टोऽस्ति मया समो वा ।
तावद्ध्यहं दूतजिजीविषेयं यावत्प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥ ५-३४-२९॥
na cāsya mātā na pitā na cānyaḥ snehādviśiṣṭo'sti mayā samo vā |
tāvaddhyahaṃ dūtajijīviṣeyaṃ yāvatpravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya || 5-34-29||

RMY 5-34-30

इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा ।
श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा ॥ ५-३४-३०॥
itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā |
śrotuṃ punastasya vaco'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā || 5-34-30||

RMY 5-34-31

सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३४-३१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 5-34-31||

RMY 5-34-32

न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचनः ।
श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ॥ ५-३४-३२॥
na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocanaḥ |
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ || 5-34-32||

RMY 5-34-33

चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृष्कगणसंकुलाम् ।
विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम् ।
करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ॥ ५-३४-३३॥
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛṣkagaṇasaṃkulām |
viṣṭambhayitvā bāṇaughairakṣobhyaṃ varuṇālayam |
kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām || 5-34-33||

RMY 5-34-34

तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवाः सहासुराः ।
स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति ॥ ५-३४-३४॥
tatra yadyantarā mṛtyuryadi devāḥ sahāsurāḥ |
sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati || 5-34-34||

RMY 5-34-35

तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः ।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५-३४-३५॥
tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ |
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 5-34-35||

RMY 5-34-36

दर्दरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च ।
मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च ॥ ५-३४-३६॥
dardareṇa ca te devi śape mūlaphalena ca |
malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca || 5-34-36||

RMY 5-34-37

यथा सुनयनं वल्गु बिम्बौष्ठं चारुकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ ५-३४-३७॥
yathā sunayanaṃ valgu bimbauṣṭhaṃ cārukuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam || 5-34-37||

RMY 5-34-38

क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ ।
शतक्रतुमिवासीनं नाकपृष्ठस्य मूर्धनि ॥ ५-३४-३८॥
kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau |
śatakratumivāsīnaṃ nākapṛṣṭhasya mūrdhani || 5-34-38||

RMY 5-34-39

न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधुसेवते ।
वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् ॥ ५-३४-३९॥
na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na cāpi madhusevate |
vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam || 5-34-39||

RMY 5-34-40

नैव दंशान्न मशकान्न कीटान्न सरीसृपान् ।
राघवोऽपनयेद्गत्रात्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ ५-३४-४०॥
naiva daṃśānna maśakānna kīṭānna sarīsṛpān |
rāghavo'panayedgatrāttvadgatenāntarātmanā || 5-34-40||

RMY 5-34-41

नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः ।
नान्यच्चिन्तयते किंचित्स तु कामवशं गतः ॥ ५-३४-४१॥
nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ |
nānyaccintayate kiṃcitsa tu kāmavaśaṃ gataḥ || 5-34-41||

RMY 5-34-42

अनिद्रः सततं रामः सुप्तोऽपि च नरोत्तमः ।
सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन्प्रतिबुध्यते ॥ ५-३४-४२॥
anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto'pi ca narottamaḥ |
sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharanpratibudhyate || 5-34-42||

RMY 5-34-43

दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत्स्त्रीमनोहरम् ।
बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते ॥ ५-३४-४३॥
dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yaccānyatstrīmanoharam |
bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate || 5-34-43||

RMY 5-34-44

स देवि नित्यं परितप्यमानस्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः ।
धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥ ५-३४-४४॥
sa devi nityaṃ paritapyamānastvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ |
dhṛtavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ || 5-34-44||

RMY 5-34-45

सा रामसंकीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका ।
शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव ॥ ५-३४-४५॥
sā rāmasaṃkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā |
śaranmukhenāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva || 5-34-45||

Sarga: 35/66 (68)

RMY 5-35-1

सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ॥ ५-३५-१॥
sītā tadvacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā |
hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ || 5-35-1||

RMY 5-35-2

अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् ।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ॥ ५-३५-२॥
amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam |
yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ || 5-35-2||

RMY 5-35-3

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।
रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥ ५-३५-३॥
aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe |
rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati || 5-35-3||

RMY 5-35-4

विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।
सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥ ५-३५-४॥
vidhirnūnamasaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama |
saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān || 5-35-4||

RMY 5-35-5

शोकस्यास्य कदा पारं राघवोऽधिगमिष्यति ।
प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ॥ ५-३५-५॥
śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo'dhigamiṣyati |
plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā || 5-35-5||

RMY 5-35-6

राक्षसानां क्षयं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।
लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ॥ ५-३५-६॥
rākṣasānāṃ kṣayaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam |
laṅkāmunmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ || 5-35-6||

RMY 5-35-7

स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते ।
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम् ॥ ५-३५-७॥
sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvadeva na pūryate |
ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam || 5-35-7||

RMY 5-35-8

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवंगम ।
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ॥ ५-३५-८॥
vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṃgama |
rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama || 5-35-8||

RMY 5-35-9

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति ।
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत्कुरुते मतिम् ॥ ५-३५-९॥
vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati |
anunītaḥ prayatnena na ca tatkurute matim || 5-35-9||

RMY 5-35-10

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।
रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशं गतम् ॥ ५-३५-१०॥
mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate |
rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam || 5-35-10||

RMY 5-35-11

ज्येष्ठा कन्यानला नम विभीषणसुता कपे ।
तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥ ५-३५-११॥
jyeṣṭhā kanyānalā nama vibhīṣaṇasutā kape |
tayā mamaitadākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam || 5-35-11||

RMY 5-35-12

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान्राक्षसपुंगवः ।
धृतिमाञ्शीलवान्वृद्धो रावणस्य सुसंमतः ॥ ५-३५-१२॥
avindhyo nāma medhāvī vidvānrākṣasapuṃgavaḥ |
dhṛtimāñśīlavānvṛddho rāvaṇasya susaṃmataḥ || 5-35-12||

RMY 5-35-13

रामात्क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत् ।
न च तस्यापि दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम् ॥ ५-३५-१३॥
rāmātkṣayamanuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat |
na ca tasyāpi duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam || 5-35-13||

RMY 5-35-14

आशंसेति हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः ।
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः ॥ ५-३५-१४॥
āśaṃseti hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ |
antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ || 5-35-14||

RMY 5-35-15

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता ।
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानरराघवे ॥ ५-३५-१५॥
utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā |
vikramaśca prabhāvaśca santi vānararāghave || 5-35-15||

RMY 5-35-16

चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां जघान यः ।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ॥ ५-३५-१६॥
caturdaśasahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ |
janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet || 5-35-16||

RMY 5-35-17

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।
अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥ ५-३५-१७॥
na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ |
ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā || 5-35-17||

RMY 5-35-18

शरजालांशुमाञ्शूरः कपे रामदिवाकरः ।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति ॥ ५-३५-१८॥
śarajālāṃśumāñśūraḥ kape rāmadivākaraḥ |
śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati || 5-35-18||

RMY 5-35-19

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।
अश्रुसंपूर्णवदनामुवाच हनुमान्कपिः ॥ ५-३५-१९॥
iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām |
aśrusaṃpūrṇavadanāmuvāca hanumānkapiḥ || 5-35-19||

RMY 5-35-20

श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम् ॥ ५-३५-२०॥
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām || 5-35-20||

RMY 5-35-21

अथ वा मोचयिष्यामि तामद्यैव हि राक्षसात् ।
अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ॥ ५-३५-२१॥
atha vā mocayiṣyāmi tāmadyaiva hi rākṣasāt |
asmādduḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite || 5-35-21||

RMY 5-35-22

त्वं हि पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम् ।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ॥ ५-३५-२२॥
tvaṃ hi pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram |
śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām || 5-35-22||

RMY 5-35-23

अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि ।
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः ॥ ५-३५-२३॥
ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili |
prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutamivānalaḥ || 5-35-23||

RMY 5-35-24

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ।
व्यवसाय समायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा ॥ ५-३५-२४॥
drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
vyavasāya samāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā || 5-35-24||

RMY 5-35-25

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् ।
पुरंदरमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि ॥ ५-३५-२५॥
tvaddarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam |
puraṃdaramivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani || 5-35-25||

RMY 5-35-26

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने ।
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ५-३५-२६॥
pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane |
yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 5-35-26||

RMY 5-35-27

कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येणेव सुवर्चला ।
मत्पृष्ठमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवम् ॥ ५-३५-२७॥
kathayantīva candreṇa sūryeṇeva suvarcalā |
matpṛṣṭhamadhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavam || 5-35-27||

RMY 5-35-28

न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने ।
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ ५-३५-२८॥
na hi me saṃprayātasya tvāmito nayato'ṅgane |
anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 5-35-28||

RMY 5-35-29

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम् ।
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसं ॥ ५-३५-२९॥
yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayam |
yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasaṃ || 5-35-29||

RMY 5-35-30

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ५-३५-३०॥
maithilī tu hariśreṣṭhācchrutvā vacanamadbhutam |
harṣavismitasarvāṅgī hanūmantamathābravīt || 5-35-30||

RMY 5-35-31

हनूमन्दूरमध्वनं कथं मां वोढुमिच्छसि ।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ॥ ५-३५-३१॥
hanūmandūramadhvanaṃ kathaṃ māṃ voḍhumicchasi |
tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa || 5-35-31||

RMY 5-35-32

कथं वाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ॥ ५-३५-३२॥
kathaṃ vālpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi |
sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha || 5-35-32||

RMY 5-35-33

सीताया वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः ।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम् ॥ ५-३५-३३॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā hanūmānmārutātmajaḥ |
cintayāmāsa lakṣmīvānnavaṃ paribhavaṃ kṛtam || 5-35-33||

RMY 5-35-34

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा ।
तस्मात्पश्यतु वैदेही यद्रूपं मम कामतः ॥ ५-३५-३४॥
na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vāsitekṣaṇā |
tasmātpaśyatu vaidehī yadrūpaṃ mama kāmataḥ || 5-35-34||

RMY 5-35-35

इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।
दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः ॥ ५-३५-३५॥
iti saṃcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ |
darśayāmāsa vaidehyāḥ svarūpamarimardanaḥ || 5-35-35||

RMY 5-35-36

स तस्मात्पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः ।
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात् ॥ ५-३५-३६॥
sa tasmātpādapāddhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ |
tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt || 5-35-36||

RMY 5-35-37

मेरुमन्दारसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः ॥ ५-३५-३७॥
merumandārasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ |
agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ || 5-35-37||

RMY 5-35-38

हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः ।
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत् ॥ ५-३५-३८॥
hariḥ parvatasaṃkāśastāmravaktro mahābalaḥ |
vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt || 5-35-38||

RMY 5-35-39

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम् ।
लङ्कामिमां सनथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे ॥ ५-३५-३९॥
saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām |
laṅkāmimāṃ sanathāṃ vā nayituṃ śaktirasti me || 5-35-39||

RMY 5-35-40

तदवस्थाप्य तां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया ।
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ ५-३५-४०॥
tadavasthāpya tāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅkṣayā |
viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 5-35-40||

RMY 5-35-41

तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा ।
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ॥ ५-३५-४१॥
taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśamuvāca janakātmajā |
padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam || 5-35-41||

RMY 5-35-42

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।
वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्निरिवाद्भुतम् ॥ ५-३५-४२॥
tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape |
vāyoriva gatiṃ cāpi tejaścāgnirivādbhutam || 5-35-42||

RMY 5-35-43

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुंगव ॥ ५-३५-४३॥
prākṛto'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati |
udadheraprameyasya pāraṃ vānarapuṃgava || 5-35-43||

RMY 5-35-44

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।
अवश्यं साम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिहात्मनः ॥ ५-३५-४४॥
jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama |
avaśyaṃ sāmpradhāryāśu kāryasiddhirihātmanaḥ || 5-35-44||

RMY 5-35-45

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह ।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव ॥ ५-३५-४५॥
ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha |
vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayettava || 5-35-45||

RMY 5-35-46

अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम् ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद्वेगेन गच्छतः ॥ ५-३५-४६॥
ahamākāśamāsaktā uparyupari sāgaram |
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhādbhayādvegena gacchataḥ || 5-35-46||

RMY 5-35-47

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले ।
भयेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम् ॥ ५-३५-४७॥
patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule |
bhayeyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam || 5-35-47||

RMY 5-35-48

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।
कलत्रवति संदेहस्त्वय्यपि स्यादसंशयम् ॥ ५-३५-४८॥
na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana |
kalatravati saṃdehastvayyapi syādasaṃśayam || 5-35-48||

RMY 5-35-49

ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ५-३५-४९॥
hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā || 5-35-49||

RMY 5-35-50

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गर पाणिभिः ।
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ॥ ५-३५-५०॥
taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgara pāṇibhiḥ |
bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān || 5-35-50||

RMY 5-35-51

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः ।
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ॥ ५-३५-५१॥
sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ |
kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum || 5-35-51||

RMY 5-35-52

युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठद्भयार्ता कपिसत्तम ॥ ५-३५-५२॥
yudhyamānasya rakṣobhistatastaiḥ krūrakarmabhiḥ |
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhadbhayārtā kapisattama || 5-35-52||

RMY 5-35-53

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च ।
कथंचित्साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ॥ ५-३५-५३॥
atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca |
kathaṃcitsāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama || 5-35-53||

RMY 5-35-54

अथ वा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते ।
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ॥ ५-३५-५४॥
atha vā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te |
patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ || 5-35-54||

RMY 5-35-55

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा ।
अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ॥ ५-३५-५५॥
māṃ vā hareyustvaddhastādviśaseyurathāpi vā |
avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau || 5-35-55||

RMY 5-35-56

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता ।
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु ॥ ५-३५-५६॥
ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā |
tvatprayatno hariśreṣṭha bhavenniṣphala eva tu || 5-35-56||

RMY 5-35-57

कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।
राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ॥ ५-३५-५७॥
kāmaṃ tvamapi paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān |
rāghavasya yaśo hīyettvayā śastaistu rākṣasaiḥ || 5-35-57||

RMY 5-35-58

अथ वादाय रक्षांसि न्यस्येयुः संवृते हि माम् ।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः ॥ ५-३५-५८॥
atha vādāya rakṣāṃsi nyasyeyuḥ saṃvṛte hi mām |
yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavaḥ || 5-35-58||

RMY 5-35-59

आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः ।
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः ॥ ५-३५-५९॥
ārambhastu madartho'yaṃ tatastava nirarthakaḥ |
tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ || 5-35-59||

RMY 5-35-60

मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः ।
भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ॥ ५-३५-६०॥
mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca || 5-35-60||

RMY 5-35-61

तौ निराशौ मदर्थे तु शोकसंतापकर्शितौ ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम् ॥ ५-३५-६१॥
tau nirāśau madarthe tu śokasaṃtāpakarśitau |
saha sarvarkṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham || 5-35-61||

RMY 5-35-62

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
नाहं स्प्रष्टुं पदा गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम ॥ ५-३५-६२॥
bharturbhaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara |
nāhaṃ spraṣṭuṃ padā gātramiccheyaṃ vānarottama || 5-35-62||

RMY 5-35-63

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात् ।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥ ५-३५-६३॥
yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt |
anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī || 5-35-63||

RMY 5-35-64

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसं ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५-३५-६४॥
yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sarākṣasaṃ |
māmito gṛhya gaccheta tattasya sadṛśaṃ bhavet || 5-35-64||

RMY 5-35-65

श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।
न देवगन्धर्वभुजंगराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ॥ ५-३५-६५॥
śrutā hi dṛṣṭāśca mayā parākramā mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ |
na devagandharvabhujaṃgarākṣasā bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge || 5-35-65||

RMY 5-35-66

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् ।
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम् ॥ ५-३५-६६॥
samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ mahābalaṃ vāsavatulyavikramam |
salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ hutāśanaṃ dīptamivānileritam || 5-35-66||

RMY 5-35-67

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् ।
सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ॥ ५-३५-६७॥
salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam |
saheta ko vānaramukhya saṃyuge yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam || 5-35-67||

RMY 5-35-68

स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ॥ ५-३५-६८॥
sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya |
cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām || 5-35-68||

Sarga: 36/66 (56)

RMY 5-36-1

ततः स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः ।
सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-३६-१॥
tataḥ sa kapiśārdūlastena vākyena harṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-36-1||

RMY 5-36-2

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ ५-३६-२॥
yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 5-36-2||

RMY 5-36-3

स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ ५-३६-३॥
strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 5-36-3||

RMY 5-36-4

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।
रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥ ५-३६-४॥
dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 5-36-4||

RMY 5-36-5

एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥ ५-३६-५॥
etatte devi sadṛśaṃ patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5-36-5||

RMY 5-36-6

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥ ५-३६-६॥
śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 5-36-6||

RMY 5-36-7

कारणैर्बहुभिर्देवि राम प्रियचिकीर्षया ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम् ॥ ५-३६-७॥
kāraṇairbahubhirdevi rāma priyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 5-36-7||

RMY 5-36-8

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः ।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदाहृतम् ॥ ५-३६-८॥
laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudāhṛtam || 5-36-8||

RMY 5-36-9

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम् ॥ ५-३६-९॥
icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathā tadudāhṛtam || 5-36-9||

RMY 5-36-10

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत् ॥ ५-३६-१०॥
yadi notsahase yātuṃ mayā sārdhamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 5-36-10||

RMY 5-36-11

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ॥ ५-३६-११॥
evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 5-36-11||

RMY 5-36-12

इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे तदा ॥ ५-३६-१२॥
idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare tadā || 5-36-12||

RMY 5-36-13

तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।
तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या अदूरतः ॥ ५-३६-१३॥
tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā adūrataḥ || 5-36-13||

RMY 5-36-14

तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवाङ्के समुपाविशम् ॥ ५-३६-१४॥
tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salilaklinnā tavāṅke samupāviśam || 5-36-14||

RMY 5-36-15

पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ॥ ५-३६-१५॥
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 5-36-15||

RMY 5-36-16

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसं ॥ ५-३६-१६॥
tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmi sma vāyasaṃ || 5-36-16||

RMY 5-36-17

दारयन्स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते ।
न चाप्युपरमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः ॥ ५-३६-१७॥
dārayansa ca māṃ kākastatraiva parilīyate |
na cāpyuparamanmāṃsādbhakṣārthī balibhojanaḥ || 5-36-17||

RMY 5-36-18

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणे ।
स्रंसमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥ ५-३६-१८॥
utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇe |
sraṃsamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 5-36-18||

RMY 5-36-19

त्वया विहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्ष्य गृद्धेन कालेन दारिता त्वामुपागता ॥ ५-३६-१९॥
tvayā vihasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣya gṛddhena kālena dāritā tvāmupāgatā || 5-36-19||

RMY 5-36-20

आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।
क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाहं परिसान्त्विता ॥ ५-३६-२०॥
āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayāhaṃ parisāntvitā || 5-36-20||

RMY 5-36-21

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिताहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ ५-३६-२१॥
bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitāhaṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 5-36-21||

RMY 5-36-22

आशीविष इव क्रुद्धः श्वसान्वाक्यमभाषथाः ।
केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥ ५-३६-२२॥
āśīviṣa iva kruddhaḥ śvasānvākyamabhāṣathāḥ |
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram |
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā || 5-36-22||

RMY 5-36-23

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समवैक्षथाः ।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ॥ ५-३६-२३॥
vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samavaikṣathāḥ |
nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam || 5-36-23||

RMY 5-36-24

पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।
धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥ ५-३६-२४॥
putraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ |
dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ || 5-36-24||

RMY 5-36-25

ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ।
वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ ५-३६-२५॥
tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ |
vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara || 5-36-25||

RMY 5-36-26

स दर्भसंस्तराद्गृह्य ब्रह्मणोऽस्त्रेण योजयः ।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ॥ ५-३६-२६॥
sa darbhasaṃstarādgṛhya brahmaṇo'streṇa yojayaḥ |
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam || 5-36-26||

RMY 5-36-27

चिक्षेपिथ प्रदीप्तां तामिषीकां वायसं प्रति ।
अनुसृष्टस्तदा कालो जगाम विविधां गतिम् ।
त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ ५-३६-२७॥
cikṣepitha pradīptāṃ tāmiṣīkāṃ vāyasaṃ prati |
anusṛṣṭastadā kālo jagāma vividhāṃ gatim |
trāṇakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 5-36-27||

RMY 5-36-28

स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः ।
त्रीँल्लोकान्संपरिक्रम्य त्वामेव शरणं गतः ॥ ५-३६-२८॥
sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ |
trī~llokānsaṃparikramya tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ || 5-36-28||

RMY 5-36-29

तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।
वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया पर्यपालयः ।
न शर्म लब्ध्वा लोकेषु त्वामेव शरणं गतः ॥ ५-३६-२९॥
taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paryapālayaḥ |
na śarma labdhvā lokeṣu tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ || 5-36-29||

RMY 5-36-30

परिद्यूनं विषण्णं च स त्वमायान्तमुक्तवान् ।
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ॥ ५-३६-३०॥
paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tvamāyāntamuktavān |
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām || 5-36-30||

RMY 5-36-31

ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ ५-३६-३१॥
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam || 5-36-31||

RMY 5-36-32

स ते तदा नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च ।
त्वया वीर विसृष्टस्तु प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ ५-३६-३२॥
sa te tadā namaskṛtvā rājñe daśarathāya ca |
tvayā vīra visṛṣṭastu pratipede svamālayam || 5-36-32||

RMY 5-36-33

मत्कृते काकमात्रेऽपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।
कस्माद्यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ॥ ५-३६-३३॥
matkṛte kākamātre'pi brahmāstraṃ samudīritam |
kasmādyo māṃ harattvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 5-36-33||

RMY 5-36-34

स कुरुष्व महोत्साहं कृपां मयि नरर्षभ ।
आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः ॥ ५-३६-३४॥
sa kuruṣva mahotsāhaṃ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva mayā śrutaḥ || 5-36-34||

RMY 5-36-35

जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ।
अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम् ।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम् ॥ ५-३६-३५॥
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam |
apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 5-36-35||

RMY 5-36-36

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववान्बलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ ५-३६-३६॥
evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavānbalavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava || 5-36-36||

RMY 5-36-37

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रति समाधितुम् ॥ ५-३६-३७॥
na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ prati samādhitum || 5-36-37||

RMY 5-36-38

तस्या वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि संभ्रमः ।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ ५-३६-३८॥
tasyā vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi saṃbhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 5-36-38||

RMY 5-36-39

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः ।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ॥ ५-३६-३९॥
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 5-36-39||

RMY 5-36-40

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्विन्द्रसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षो किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ ५-३६-४०॥
yadi tau puruṣavyāghrau vāyvindrasamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣo kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 5-36-40||

RMY 5-36-41

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ ॥ ५-३६-४१॥
mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete paraṃtapau || 5-36-41||

RMY 5-36-42

कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।
तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ॥ ५-३६-४२॥
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 5-36-42||

RMY 5-36-43

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ॥ ५-३६-४३॥
srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 5-36-43||

RMY 5-36-44

पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च ।
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ।
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ॥ ५-३६-४४॥
pitaraṃ mātaraṃ caiva saṃmānyābhiprasādya ca |
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ |
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam || 5-36-44||

RMY 5-36-45

अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने ।
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः ॥ ५-३६-४५॥
anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane |
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśanaḥ || 5-36-45||

RMY 5-36-46

पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ।
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ॥ ५-३६-४६॥
pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran |
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ || 5-36-46||

RMY 5-36-47

वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवाञ्शक्तो न बहुभाषिता ।
राजपुत्रः प्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ॥ ५-३६-४७॥
vṛddhopasevī lakṣmīvāñśakto na bahubhāṣitā |
rājaputraḥ priyaśreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me || 5-36-47||

RMY 5-36-48

मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ।
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ॥ ५-३६-४८॥
mattaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ |
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān || 5-36-48||

RMY 5-36-49

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृद्धमार्यमनुस्मरत् ।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥ ५-३६-४९॥
yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛddhamāryamanusmarat |
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 5-36-49||

RMY 5-36-50

इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ॥ ५-३६-५०॥
idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ |
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 5-36-50||

RMY 5-36-51

रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा ।
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ ५-३६-५१॥
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtyā pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 5-36-51||

RMY 5-36-52

ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥ ५-३६-५२॥
tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 5-36-52||

RMY 5-36-53

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्या प्राभवद्भुजः ॥ ५-३६-५३॥
pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa na hyasyā prābhavadbhujaḥ || 5-36-53||

RMY 5-36-54

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ॥ ५-३६-५४॥
maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārśvataḥ sthitaḥ || 5-36-54||

RMY 5-36-55

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ ५-३६-५५॥
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 5-36-55||

RMY 5-36-56

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिवरपवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे ॥ ५-३६-५६॥
maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
girivarapavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṃkramaṃ prapede || 5-36-56||

Sarga: 37/66 (53)

RMY 5-37-1

मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत् ।
अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः ॥ ५-३७-१॥
maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantamathābravīt |
abhijñānamabhijñātametadrāmasya tattvataḥ || 5-37-1||

RMY 5-37-2

मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति ।
वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ ५-३७-२॥
maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati |
vīro jananyā mama ca rājño daśarathasya ca || 5-37-2||

RMY 5-37-3

स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम ।
अस्मिन्कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ ५-३७-३॥
sa bhūyastvaṃ samutsāhe codito harisattama |
asminkāryasamārambhe pracintaya yaduttaram || 5-37-3||

RMY 5-37-4

त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम ।
तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥ ५-३७-४॥
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama |
tasya cintaya yo yatno duḥkhakṣayakaro bhavet || 5-37-4||

RMY 5-37-5

स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः ।
शिरसावन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे ॥ ५-३७-५॥
sa tatheti pratijñāya mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasāvandya vaidehīṃ gamanāyopacakrame || 5-37-5||

RMY 5-37-6

ज्ञात्वा संप्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् ।
बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-३७-६॥
jñātvā saṃprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam |
bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyamabravīt || 5-37-6||

RMY 5-37-7

कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान्सर्वांश्च वानरान् ॥ ५-३७-७॥
kuśalaṃ hanumanbrūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhānsarvāṃśca vānarān || 5-37-7||

RMY 5-37-8

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि ॥ ५-३७-८॥
yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |
asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttvaṃ samādhātumarhasi || 5-37-8||

RMY 5-37-9

जीवन्तीं मां यथा रामः संभावयति कीर्तिमान् ।
तत्त्वया हनुमन्वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥ ५-३७-९॥
jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ saṃbhāvayati kīrtimān |
tattvayā hanumanvācyaṃ vācā dharmamavāpnuhi || 5-37-9||

RMY 5-37-10

नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचः श्रुत्वा मयेरिताः ।
वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥ ५-३७-१०॥
nityamutsāhayuktāśca vācaḥ śrutvā mayeritāḥ |
vardhiṣyate dāśaratheḥ pauruṣaṃ madavāptaye || 5-37-10||

RMY 5-37-11

मत्संदेशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः ।
पराक्रमविधिं वीरो विधिवत्संविधास्यति ॥ ५-३७-११॥
matsaṃdeśayutā vācastvattaḥ śrutvaiva rāghavaḥ |
parākramavidhiṃ vīro vidhivatsaṃvidhāsyati || 5-37-11||

RMY 5-37-12

सीतायास्तद्वचः श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३७-१२॥
sītāyāstadvacaḥ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 5-37-12||

RMY 5-37-13

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्शोकं व्यपनयिष्यति ॥ ५-३७-१३॥
kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairvṛtaḥ |
yaste yudhi vijityārīñśokaṃ vyapanayiṣyati || 5-37-13||

RMY 5-37-14

न हि पश्यामि मर्त्येषु नामरेष्वसुरेषु वा ।
यस्तस्य वमतो बाणान्स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः ॥ ५-३७-१४॥
na hi paśyāmi martyeṣu nāmareṣvasureṣu vā |
yastasya vamato bāṇānsthātumutsahate'grataḥ || 5-37-14||

RMY 5-37-15

अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम् ।
स हि सोढुं रणे शक्तस्तवहेतोर्विशेषतः ॥ ५-३७-१५॥
apyarkamapi parjanyamapi vaivasvataṃ yamam |
sa hi soḍhuṃ raṇe śaktastavahetorviśeṣataḥ || 5-37-15||

RMY 5-37-16

स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहते ।
त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥ ५-३७-१६॥
sa hi sāgaraparyantāṃ mahīṃ śāsitumīhate |
tvannimitto hi rāmasya jayo janakanandini || 5-37-16||

RMY 5-37-17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक्सत्यं सुभाषितम् ।
जानकी बहु मेनेऽथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५-३७-१७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā samyaksatyaṃ subhāṣitam |
jānakī bahu mene'tha vacanaṃ cedamabravīt || 5-37-17||

RMY 5-37-18

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तुः स्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत् ॥ ५-३७-१८॥
tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |
bhartuḥ snehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdādanumānayat || 5-37-18||

RMY 5-37-19

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम ।
कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५-३७-१९॥
yadi vā manyase vīra vasaikāhamariṃdama |
kasmiṃścitsaṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi || 5-37-19||

RMY 5-37-20

मम चेदल्पभाग्यायाः साम्निध्यात्तव वीर्यवान् ।
अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥ ५-३७-२०॥
mama cedalpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāttava vīryavān |
asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet || 5-37-20||

RMY 5-37-21

गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु ।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ ५-३७-२१॥
gate hi hariśārdūla punarāgamanāya tu |
prāṇānāmapi saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 5-37-21||

RMY 5-37-22

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।
दुःखाद्दुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥ ५-३७-२२॥
tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet |
duḥkhādduḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayanniva vānara || 5-37-22||

RMY 5-37-23

अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥ ५-३७-२३॥
ayaṃ ca vīra saṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ |
sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvara || 5-37-23||

RMY 5-37-24

कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ५-३७-२४॥
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |
tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 5-37-24||

RMY 5-37-25

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्येह लङ्घने ।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ ५-३७-२५॥
trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyeha laṅghane |
śaktiḥ syādvainateyasya tava vā mārutasya vā || 5-37-25||

RMY 5-37-26

तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ ५-३७-२६॥
tadasminkāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame |
kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ || 5-37-26||

RMY 5-37-27

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ५-३७-२७॥
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 5-37-27||

RMY 5-37-28

बलैः समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे ।
विजयी स्वपुरं यायात्तत्तु मे स्याद्यशस्करम् ॥ ५-३७-२८॥
balaiḥ samagrairyadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge |
vijayī svapuraṃ yāyāttattu me syādyaśaskaram || 5-37-28||

RMY 5-37-29

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५-३७-२९॥
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayedyadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 5-37-29||

RMY 5-37-30

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवेदाहव शूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ५-३७-३०॥
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavedāhava śūrasya tathā tvamupapādaya || 5-37-30||

RMY 5-37-31

तदर्थोपहितं वाक्यं सहितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमाञ्शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३७-३१॥
tadarthopahitaṃ vākyaṃ sahitaṃ hetusaṃhitam |
niśamya hanumāñśeṣaṃ vākyamuttaramabravīt || 5-37-31||

RMY 5-37-32

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ५-३७-३२॥
devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
sugrīvaḥ sattvasaṃpannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 5-37-32||

RMY 5-37-33

स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः ।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ ५-३७-३३॥
sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhirabhisaṃvṛtaḥ |
kṣiprameṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ || 5-37-33||

RMY 5-37-34

तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ५-३७-३४॥
tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 5-37-34||

RMY 5-37-35

येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः ।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ५-३७-३५॥
yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryaksajjate gatiḥ |
na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 5-37-35||

RMY 5-37-36

असकृत्तैर्महोत्सहैः ससागरधराधरा ।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ५-३७-३६॥
asakṛttairmahotsahaiḥ sasāgaradharādharā |
pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 5-37-36||

RMY 5-37-37

मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः ।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ ५-३७-३७॥
madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ |
mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasaṃnidhau || 5-37-37||

RMY 5-37-38

अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः ।
न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ५-३७-३८॥
ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ |
na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 5-37-38||

RMY 5-37-39

तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते ।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ५-३७-३९॥
tadalaṃ paritāpena devi śoko vyapaitu te |
ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 5-37-39||

RMY 5-37-40

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ५-३७-४०॥
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau |
tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 5-37-40||

RMY 5-37-41

तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ ५-३७-४१॥
tau hi vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau |
āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakairvidhamiṣyataḥ || 5-37-41||

RMY 5-37-42

सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः ।
त्वामादाय वरारोहे स्वपुरं प्रतियास्यति ॥ ५-३७-४२॥
sagaṇaṃ rāvaṇaṃ hatvā rāghavo raghunandanaḥ |
tvāmādāya varārohe svapuraṃ pratiyāsyati || 5-37-42||

RMY 5-37-43

तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।
नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वजन्तमिवानिलम् ॥ ५-३७-४३॥
tadāśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī |
nacirāddrakṣyase rāmaṃ prajvajantamivānilam || 5-37-43||

RMY 5-37-44

निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे ।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ५-३७-४४॥
nihate rākṣasendre ca saputrāmātyabāndhave |
tvaṃ sameṣyasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 5-37-44||

RMY 5-37-45

क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि ।
रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेऽचिरात् ॥ ५-३७-४५॥
kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili |
rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase'cirāt || 5-37-45||

RMY 5-37-46

एवमाश्वस्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥ ५-३७-४६॥
evamāśvasya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punarabravīt || 5-37-46||

RMY 5-37-47

तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपस्थितम् ॥ ५-३७-४७॥
tamarighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |
lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāramupasthitam || 5-37-47||

RMY 5-37-48

नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिंहशार्दूलविक्रमान् ।
वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ ५-३७-४८॥
nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrānsiṃhaśārdūlavikramān |
vānarānvāraṇendrābhānkṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān || 5-37-48||

RMY 5-37-49

शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।
नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूथान्यनेकशः ॥ ५-३७-४९॥
śailāmbudanikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu |
nardatāṃ kapimukhyānāmārye yūthānyanekaśaḥ || 5-37-49||

RMY 5-37-50

स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा ।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५-३७-५०॥
sa tu marmaṇi ghoreṇa tāḍito manmatheṣuṇā |
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 5-37-50||

RMY 5-37-51

मा रुदो देवि शोकेन मा भूत्ते मनसोऽप्रियम् ।
शचीव पथ्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि ॥ ५-३७-५१॥
mā rudo devi śokena mā bhūtte manaso'priyam |
śacīva pathyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hyasi || 5-37-51||

RMY 5-37-52

रामाद्विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित्सौमित्रिणा समः ।
अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ ५-३७-५२॥
rāmādviśiṣṭaḥ ko'nyo'sti kaścitsaumitriṇā samaḥ |
agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau || 5-37-52||

RMY 5-37-53

नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितोऽतिरौद्रे ।
न ते चिरादागमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम् ॥ ५-३७-५३॥
nāsmiṃściraṃ vatsyasi devi deśe rakṣogaṇairadhyuṣito'tiraudre |
na te cirādāgamanaṃ priyasya kṣamasva matsaṃgamakālamātram || 5-37-53||

Sarga: 38/66 (24)

RMY 5-38-1

श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर्महात्मनः ।
उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा ॥ ५-३८-१॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya vāyusūnormahātmanaḥ |
uvācātmahitaṃ vākyaṃ sītā surasutopamā || 5-38-1||

RMY 5-38-2

त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं संप्रहृष्यामि वानर ।
अर्धसंजातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुंधरा ॥ ५-३८-२॥
tvāṃ dṛṣṭvā priyavaktāraṃ saṃprahṛṣyāmi vānara |
ardhasaṃjātasasyeva vṛṣṭiṃ prāpya vasuṃdharā || 5-38-2||

RMY 5-38-3

यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः ।
संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि ॥ ५-३८-३॥
yathā taṃ puruṣavyāghraṃ gātraiḥ śokābhikarśitaiḥ |
saṃspṛśeyaṃ sakāmāhaṃ tathā kuru dayāṃ mayi || 5-38-3||

RMY 5-38-4

अभिज्ञानं च रामस्य दत्तं हरिगणोत्तम ।
क्षिप्तामीषिकां काकस्य कोपादेकाक्षिशातनीम् ॥ ५-३८-४॥
abhijñānaṃ ca rāmasya dattaṃ harigaṇottama |
kṣiptāmīṣikāṃ kākasya kopādekākṣiśātanīm || 5-38-4||

RMY 5-38-5

मनःशिलायास्तिकलो गण्डपार्श्वे निवेशितः ।
त्वया प्रनष्टे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि ॥ ५-३८-५॥
manaḥśilāyāstikalo gaṇḍapārśve niveśitaḥ |
tvayā pranaṣṭe tilake taṃ kila smartumarhasi || 5-38-5||

RMY 5-38-6

स वीर्यवान्कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे ।
वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम ॥ ५-३८-६॥
sa vīryavānkathaṃ sītāṃ hṛtāṃ samanumanyase |
vasantīṃ rakṣasāṃ madhye mahendravaruṇopama || 5-38-6||

RMY 5-38-7

एष चूडामणिर्दिव्यो मया सुपरिरक्षितः ।
एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ ॥ ५-३८-७॥
eṣa cūḍāmaṇirdivyo mayā suparirakṣitaḥ |
etaṃ dṛṣṭvā prahṛṣyāmi vyasane tvāmivānagha || 5-38-7||

RMY 5-38-8

एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसंभवः ।
अतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा ॥ ५-३८-८॥
eṣa niryātitaḥ śrīmānmayā te vārisaṃbhavaḥ |
ataḥ paraṃ na śakṣyāmi jīvituṃ śokalālasā || 5-38-8||

RMY 5-38-9

असह्यानि च दुःखानि वाचश्च हृदयच्छिदः ।
राक्षसीनां सुघोराणां त्वत्कृते मर्षयाम्यहम् ॥ ५-३८-९॥
asahyāni ca duḥkhāni vācaśca hṛdayacchidaḥ |
rākṣasīnāṃ sughorāṇāṃ tvatkṛte marṣayāmyaham || 5-38-9||

RMY 5-38-10

धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन ।
मासादूर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥ ५-३८-१०॥
dhārayiṣyāmi māsaṃ tu jīvitaṃ śatrusūdana |
māsādūrdhvaṃ na jīviṣye tvayā hīnā nṛpātmaja || 5-38-10||

RMY 5-38-11

घोरो राक्षसराजोऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि ।
त्वां च श्रुत्वा विपद्यन्तं न जीवेयमहं क्षणम् ॥ ५-३८-११॥
ghoro rākṣasarājo'yaṃ dṛṣṭiśca na sukhā mayi |
tvāṃ ca śrutvā vipadyantaṃ na jīveyamahaṃ kṣaṇam || 5-38-11||

RMY 5-38-12

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ५-३८-१२॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 5-38-12||

RMY 5-38-13

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते ॥ ५-३८-१३॥
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme śokābhibhūte tu lakṣmaṇaḥ paritapyate || 5-38-13||

RMY 5-38-14

दृष्टा कथंचिद्भवती न कालः परिशोचितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ ५-३८-१४॥
dṛṣṭā kathaṃcidbhavatī na kālaḥ pariśocitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini || 5-38-14||

RMY 5-38-15

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावनिन्दितौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ ५-३८-१५॥
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrāvaninditau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 5-38-15||

RMY 5-38-16

हत्वा तु समरे क्रूरं रावणं सह बान्धवम् ।
राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रापयिष्यतः ॥ ५-३८-१६॥
hatvā tu samare krūraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam |
rāghavau tvāṃ viśālākṣi svāṃ purīṃ prāpayiṣyataḥ || 5-38-16||

RMY 5-38-17

यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते ।
प्रीतिसंजननं तस्य भूयस्त्वं दातुमर्हसि ॥ ५-३८-१७॥
yattu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite |
prītisaṃjananaṃ tasya bhūyastvaṃ dātumarhasi || 5-38-17||

RMY 5-38-18

साब्रवीद्दत्तमेवेह मयाभिज्ञानमुत्तमम् ।
एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा मत्केशभूषणम् ।
श्रद्धेयं हनुमन्वाक्यं तव वीर भविष्यति ॥ ५-३८-१८॥
sābravīddattameveha mayābhijñānamuttamam |
etadeva hi rāmasya dṛṣṭvā matkeśabhūṣaṇam |
śraddheyaṃ hanumanvākyaṃ tava vīra bhaviṣyati || 5-38-18||

RMY 5-38-19

स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान्प्लवगसत्तमः ।
प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे ॥ ५-३८-१९॥
sa taṃ maṇivaraṃ gṛhya śrīmānplavagasattamaḥ |
praṇamya śirasā devīṃ gamanāyopacakrame || 5-38-19||

RMY 5-38-20

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुंगवम् ।
वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा ।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ५-३८-२०॥
tamutpātakṛtotsāhamavekṣya haripuṃgavam |
vardhamānaṃ mahāvegamuvāca janakātmajā |
aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadayā girā || 5-38-20||

RMY 5-38-21

हनूमन्सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम् ॥ ५-३८-२१॥
hanūmansiṃhasaṃkāśau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvānbrūyā anāmayam || 5-38-21||

RMY 5-38-22

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत्समाधातुमर्हसि ॥ ५-३८-२२॥
yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |
asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttatsamādhātumarhasi || 5-38-22||

RMY 5-38-23

इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ ५-३८-२३॥
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca |
brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra || 5-38-23||

RMY 5-38-24

स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः ।
तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥ ५-३८-२४॥
sa rājaputryā prativeditārthaḥ kapiḥ kṛtārthaḥ parihṛṣṭacetāḥ |
tadalpaśeṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ diśaṃ hyudīcīṃ manasā jagāma || 5-38-24||

Sarga: 39/66 (17)

RMY 5-39-1

स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया ।
तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ॥ ५-३९-१॥
sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā |
tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 5-39-1||

RMY 5-39-2

अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ॥ ५-३९-२॥
alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturtha iha dṛśyate || 5-39-2||

RMY 5-39-3

न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दनमर्थोपचितेषु वर्तते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते ॥ ५-३९-३॥
na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate na danamarthopaciteṣu vartate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveṣa mameha rocate || 5-39-3||

RMY 5-39-4

न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते ।
हृतप्रवीरास्तु रणे हि राक्षसाः कथंचिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम् ॥ ५-३९-४॥
na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hṛtapravīrāstu raṇe hi rākṣasāḥ kathaṃcidīyuryadihādya mārdavam || 5-39-4||

RMY 5-39-5

कार्ये कर्मणि निर्दिष्टो यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्यविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ ५-३९-५॥
kārye karmaṇi nirdiṣṭo yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryavirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5-39-5||

RMY 5-39-6

न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ ५-३९-६॥
na hyekaḥ sādhako hetuḥ svalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 5-39-6||

RMY 5-39-7

इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् ।
परात्मसंमर्द विशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ ५-३९-७॥
ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
parātmasaṃmarda viśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 5-39-7||

RMY 5-39-8

कथं नु खल्वद्य भवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह ।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्समानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ ५-३९-८॥
kathaṃ nu khalvadya bhavetsukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravatsamānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 5-39-8||

RMY 5-39-9

इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् ।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ ५-३९-९॥
idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 5-39-9||

RMY 5-39-10

इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः ।
अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः ॥ ५-३९-१०॥
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ || 5-39-10||

RMY 5-39-11

ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समानेष्वपि राक्षसाधिपः ।
त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति ॥ ५-३९-११॥
tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samāneṣvapi rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭiśāyudhaṃ tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati || 5-39-11||

RMY 5-39-12

अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमैः समेत्य रक्षोभिरसंगविक्रमः ।
निहत्य तद्रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ ५-३९-१२॥
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramaiḥ sametya rakṣobhirasaṃgavikramaḥ |
nihatya tadrāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 5-39-12||

RMY 5-39-13

ततो मारुतवत्क्रुद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान्क्षेप्तुमथारभत् ॥ ५-३९-१३॥
tato mārutavatkruddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumānkṣeptumathārabhat || 5-39-13||

RMY 5-39-14

ततस्तद्धनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् ।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ ५-३९-१४॥
tatastaddhanumānvīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 5-39-14||

RMY 5-39-15

तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः ।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ ५-३९-१५॥
tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 5-39-15||

RMY 5-39-16

लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर्महोरगैर्व्यालमृगैश्च निर्धुतैः ।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रनष्टरूपं तदभून्महद्वनम् ॥ ५-३९-१६॥
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ pranaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 5-39-16||

RMY 5-39-17

स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपिर्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः ॥ ५-३९-१७॥
sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiḥ śriyā jvalaṃstoraṇamāśritaḥ kapiḥ || 5-39-17||

Sarga: 40/66 (36)

RMY 5-40-1

ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च ।
बभूवुस्त्राससंभ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ ५-४०-१॥
tataḥ pakṣininādena vṛkṣabhaṅgasvanena ca |
babhūvustrāsasaṃbhrāntāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 5-40-1||

RMY 5-40-2

विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर्मृगपक्षुणः ।
रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे ॥ ५-४०-२॥
vidrutāśca bhayatrastā vinedurmṛgapakṣuṇaḥ |
rakṣasāṃ ca nimittāni krūrāṇi pratipedire || 5-40-2||

RMY 5-40-3

ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः ।
तद्वनं ददृशुर्भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ॥ ५-४०-३॥
tato gatāyāṃ nidrāyāṃ rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
tadvanaṃ dadṛśurbhagnaṃ taṃ ca vīraṃ mahākapim || 5-40-3||

RMY 5-40-4

स ता दृष्ट्व महाबाहुर्महासत्त्वो महाबलः ।
चकार सुमहद्रूपं राक्षसीनां भयावहम् ॥ ५-४०-४॥
sa tā dṛṣṭva mahābāhurmahāsattvo mahābalaḥ |
cakāra sumahadrūpaṃ rākṣasīnāṃ bhayāvaham || 5-40-4||

RMY 5-40-5

ततस्तं गिरिसंकाशमतिकायं महाबलम् ।
राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्जनकात्मजाम् ॥ ५-४०-५॥
tatastaṃ girisaṃkāśamatikāyaṃ mahābalam |
rākṣasyo vānaraṃ dṛṣṭvā papracchurjanakātmajām || 5-40-5||

RMY 5-40-6

कोऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तमिहागतः ।
कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्युत ॥ ५-४०-६॥
ko'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃnimittamihāgataḥ |
kathaṃ tvayā sahānena saṃvādaḥ kṛta ityuta || 5-40-6||

RMY 5-40-7

आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत्ते सुभगे भयम् ।
संवादमसितापाङ्गे त्वया किं कृतवानयम् ॥ ५-४०-७॥
ācakṣva no viśālākṣi mā bhūtte subhage bhayam |
saṃvādamasitāpāṅge tvayā kiṃ kṛtavānayam || 5-40-7||

RMY 5-40-8

अथाब्रवीत्तदा साध्वी सीता सर्वाङ्गशोभना ।
रक्षसां कामरूपाणां विज्ञाने मम का गतिः ॥ ५-४०-८॥
athābravīttadā sādhvī sītā sarvāṅgaśobhanā |
rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ vijñāne mama kā gatiḥ || 5-40-8||

RMY 5-40-9

यूयमेवास्य जानीत योऽयं यद्वा करिष्यति ।
अहिरेव अहेः पादान्विजानाति न संशयः ॥ ५-४०-९॥
yūyamevāsya jānīta yo'yaṃ yadvā kariṣyati |
ahireva aheḥ pādānvijānāti na saṃśayaḥ || 5-40-9||

RMY 5-40-10

अहमप्यस्य भीतास्मि नैनं जानामि कोऽन्वयम् ।
वेद्मि राक्षसमेवैनं कामरूपिणमागतम् ॥ ५-४०-१०॥
ahamapyasya bhītāsmi nainaṃ jānāmi ko'nvayam |
vedmi rākṣasamevainaṃ kāmarūpiṇamāgatam || 5-40-10||

RMY 5-40-11

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता द्रुतम् ।
स्थिताः काश्चिद्गताः काश्चिद्रावणाय निवेदितुम् ॥ ५-४०-११॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyo vidrutā drutam |
sthitāḥ kāścidgatāḥ kāścidrāvaṇāya niveditum || 5-40-11||

RMY 5-40-12

रावणस्य समीपे तु राक्षस्यो विकृताननाः ।
विरूपं वानरं भीममाख्यातुमुपचक्रमुः ॥ ५-४०-१२॥
rāvaṇasya samīpe tu rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
virūpaṃ vānaraṃ bhīmamākhyātumupacakramuḥ || 5-40-12||

RMY 5-40-13

अशोकवनिका मध्ये राजन्भीमवपुः कपिः ।
सीतया कृतसंवादस्तिष्ठत्यमितविक्रमः ॥ ५-४०-१३॥
aśokavanikā madhye rājanbhīmavapuḥ kapiḥ |
sītayā kṛtasaṃvādastiṣṭhatyamitavikramaḥ || 5-40-13||

RMY 5-40-14

न च तं जानकी सीता हरिं हरिणलोचणा ।
अस्माभिर्बहुधा पृष्टा निवेदयितुमिच्छति ॥ ५-४०-१४॥
na ca taṃ jānakī sītā hariṃ hariṇalocaṇā |
asmābhirbahudhā pṛṣṭā nivedayitumicchati || 5-40-14||

RMY 5-40-15

वासवस्य भवेद्दूतो दूतो वैश्रवणस्य वा ।
प्रेषितो वापि रामेण सीतान्वेषणकाङ्क्षया ॥ ५-४०-१५॥
vāsavasya bhaveddūto dūto vaiśravaṇasya vā |
preṣito vāpi rāmeṇa sītānveṣaṇakāṅkṣayā || 5-40-15||

RMY 5-40-16

तेन त्वद्भूतरूपेण यत्तत्तव मनोहरम् ।
नानामृगगणाकीर्णं प्रमृष्टं प्रमदावनम् ॥ ५-४०-१६॥
tena tvadbhūtarūpeṇa yattattava manoharam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ pramṛṣṭaṃ pramadāvanam || 5-40-16||

RMY 5-40-17

न तत्र कश्चिदुद्देशो यस्तेन न विनाशितः ।
यत्र सा जानकी सीता स तेन न विनाशितः ॥ ५-४०-१७॥
na tatra kaściduddeśo yastena na vināśitaḥ |
yatra sā jānakī sītā sa tena na vināśitaḥ || 5-40-17||

RMY 5-40-18

जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद्वा नोपलभ्यते ।
अथ वा कः श्रमस्तस्य सैव तेनाभिरक्षिता ॥ ५-४०-१८॥
jānakīrakṣaṇārthaṃ vā śramādvā nopalabhyate |
atha vā kaḥ śramastasya saiva tenābhirakṣitā || 5-40-18||

RMY 5-40-19

चारुपल्लवपत्राढ्यं यं सीता स्वयमास्थिता ।
प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः स च तेनाभिरक्षितः ॥ ५-४०-१९॥
cārupallavapatrāḍhyaṃ yaṃ sītā svayamāsthitā |
pravṛddhaḥ śiṃśapāvṛkṣaḥ sa ca tenābhirakṣitaḥ || 5-40-19||

RMY 5-40-20

तस्योग्ररूपस्योग्रं त्वं दण्डमाज्ञातुमर्हसि ।
सीता संभाषिता येन तद्वनं च विनाशितम् ॥ ५-४०-२०॥
tasyograrūpasyograṃ tvaṃ daṇḍamājñātumarhasi |
sītā saṃbhāṣitā yena tadvanaṃ ca vināśitam || 5-40-20||

RMY 5-40-21

मनःपरिगृहीतां तां तव रक्षोगणेश्वर ।
कः सीतामभिभाषेत यो न स्यात्त्यक्तजीवितः ॥ ५-४०-२१॥
manaḥparigṛhītāṃ tāṃ tava rakṣogaṇeśvara |
kaḥ sītāmabhibhāṣeta yo na syāttyaktajīvitaḥ || 5-40-21||

RMY 5-40-22

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
हुतागिरिव जज्वाल कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ ५-४०-२२॥
rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
hutāgiriva jajvāla kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 5-40-22||

RMY 5-40-23

आत्मनः सदृशाञ्शूरान्किंकरान्नाम राक्षसान् ।
व्यादिदेश महातेजा निग्रहार्थं हनूमतः ॥ ५-४०-२३॥
ātmanaḥ sadṛśāñśūrānkiṃkarānnāma rākṣasān |
vyādideśa mahātejā nigrahārthaṃ hanūmataḥ || 5-40-23||

RMY 5-40-24

तेषामशीतिसाहस्रं किंकराणां तरस्विनाम् ।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्कूटमुद्गरपाणयः ॥ ५-४०-२४॥
teṣāmaśītisāhasraṃ kiṃkarāṇāṃ tarasvinām |
niryayurbhavanāttasmātkūṭamudgarapāṇayaḥ || 5-40-24||

RMY 5-40-25

महोदरा महादंष्ट्रा घोररूपा महाबलाः ।
युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ॥ ५-४०-२५॥
mahodarā mahādaṃṣṭrā ghorarūpā mahābalāḥ |
yuddhābhimanasaḥ sarve hanūmadgrahaṇonmukhāḥ || 5-40-25||

RMY 5-40-26

ते कपिं तं समासाद्य तोरणस्थमवस्थितम् ।
अभिपेतुर्महावेगाः पतङ्गा इव पावकम् ॥ ५-४०-२६॥
te kapiṃ taṃ samāsādya toraṇasthamavasthitam |
abhipeturmahāvegāḥ pataṅgā iva pāvakam || 5-40-26||

RMY 5-40-27

ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः ।
आजघ्नुर्वानरश्रेष्ठं शरैरादित्यसंनिभैः ॥ ५-४०-२७॥
te gadābhirvicitrābhiḥ parighaiḥ kāñcanāṅgadaiḥ |
ājaghnurvānaraśreṣṭhaṃ śarairādityasaṃnibhaiḥ || 5-40-27||

RMY 5-40-28

हनूमानपि तेजस्वी श्रीमान्पर्वतसंनिभः ।
क्षितावाविध्य लाङ्गूलं ननाद च महास्वनम् ॥ ५-४०-२८॥
hanūmānapi tejasvī śrīmānparvatasaṃnibhaḥ |
kṣitāvāvidhya lāṅgūlaṃ nanāda ca mahāsvanam || 5-40-28||

RMY 5-40-29

तस्य संनादशब्देन तेऽभवन्भयशङ्किताः ।
ददृशुश्च हनूमन्तं संध्यामेघमिवोन्नतम् ॥ ५-४०-२९॥
tasya saṃnādaśabdena te'bhavanbhayaśaṅkitāḥ |
dadṛśuśca hanūmantaṃ saṃdhyāmeghamivonnatam || 5-40-29||

RMY 5-40-30

स्वामिसंदेशनिःशङ्कास्ततस्ते राक्षसाः कपिम् ।
चित्रैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ ५-४०-३०॥
svāmisaṃdeśaniḥśaṅkāstataste rākṣasāḥ kapim |
citraiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 5-40-30||

RMY 5-40-31

स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतः स महाबलः ।
आससादायसं भीमं परिघं तोरणाश्रितम् ॥ ५-४०-३१॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvataḥ sa mahābalaḥ |
āsasādāyasaṃ bhīmaṃ parighaṃ toraṇāśritam || 5-40-31||

RMY 5-40-32

स तं परिघमादाय जघान रजनीचरान् ॥ ५-४०-३२॥
sa taṃ parighamādāya jaghāna rajanīcarān || 5-40-32||

RMY 5-40-33

स पन्नगमिवादाय स्फुरन्तं विनतासुतः ।
विचचाराम्बरे वीरः परिगृह्य च मारुतिः ॥ ५-४०-३३॥
sa pannagamivādāya sphurantaṃ vinatāsutaḥ |
vicacārāmbare vīraḥ parigṛhya ca mārutiḥ || 5-40-33||

RMY 5-40-34

स हत्वा राक्षसान्वीरः किंकरान्मारुतात्मजः ।
युद्धाकाङ्क्षी पुनर्वीरस्तोरणं समुपस्थितः ॥ ५-४०-३४॥
sa hatvā rākṣasānvīraḥ kiṃkarānmārutātmajaḥ |
yuddhākāṅkṣī punarvīrastoraṇaṃ samupasthitaḥ || 5-40-34||

RMY 5-40-35

ततस्तस्माद्भयान्मुक्ताः कतिचित्तत्र राक्षसाः ।
निहतान्किंकरान्सर्वान्रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५-४०-३५॥
tatastasmādbhayānmuktāḥ katicittatra rākṣasāḥ |
nihatānkiṃkarānsarvānrāvaṇāya nyavedayan || 5-40-35||

RMY 5-40-36

स राक्षसानां निहतं महाबलं निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः ।
समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ॥ ५-४०-३६॥
sa rākṣasānāṃ nihataṃ mahābalaṃ niśamya rājā parivṛttalocanaḥ |
samādideśāpratimaṃ parākrame prahastaputraṃ samare sudurjayam || 5-40-36||

Sarga: 41/66 (18)

RMY 5-41-1

ततः स किंकरान्हत्वा हनूमान्ध्यानमास्थितः ।
वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः ।
तस्मात्प्रासादमप्येवमिमं विध्वंसयाम्यहम् ॥ ५-४१-१॥
tataḥ sa kiṃkarānhatvā hanūmāndhyānamāsthitaḥ |
vanaṃ bhagnaṃ mayā caityaprāsādo na vināśitaḥ |
tasmātprāsādamapyevamimaṃ vidhvaṃsayāmyaham || 5-41-1||

RMY 5-41-2

इति संचिन्त्य हनुमान्मनसा दर्शयन्बलम् ।
चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम् ।
आरुरोह हरिश्रेष्ठो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-४१-२॥
iti saṃcintya hanumānmanasā darśayanbalam |
caityaprāsādamāplutya meruśṛṅgamivonnatam |
āruroha hariśreṣṭho hanūmānmārutātmajaḥ || 5-41-2||

RMY 5-41-3

संप्रधृष्य च दुर्धर्षश्चैत्यप्रासादमुन्नतम् ।
हनूमान्प्रज्वलँल्लक्ष्म्या पारियात्रोपमोऽभवत् ॥ ५-४१-३॥
saṃpradhṛṣya ca durdharṣaścaityaprāsādamunnatam |
hanūmānprajvala~llakṣmyā pāriyātropamo'bhavat || 5-41-3||

RMY 5-41-4

स भूत्वा तु महाकायो हनूमान्मारुतात्मजः ।
धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन् ॥ ५-४१-४॥
sa bhūtvā tu mahākāyo hanūmānmārutātmajaḥ |
dhṛṣṭamāsphoṭayāmāsa laṅkāṃ śabdena pūrayan || 5-41-4||

RMY 5-41-5

तस्यास्फोटितशब्देन महता श्रोत्रघातिना ।
पेतुर्विहंगा गगनादुच्चैश्चेदमघोषयत् ॥ ५-४१-५॥
tasyāsphoṭitaśabdena mahatā śrotraghātinā |
peturvihaṃgā gaganāduccaiścedamaghoṣayat || 5-41-5||

RMY 5-41-6

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ५-४१-६॥
jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 5-41-6||

RMY 5-41-7

दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
हनुमाञ्शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः ॥ ५-४१-७॥
dāso'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
hanumāñśatrusainyānāṃ nihantā mārutātmajaḥ || 5-41-7||

RMY 5-41-8

न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत् ।
शिलाभिस्तु प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः ॥ ५-४१-८॥
na rāvaṇasahasraṃ me yuddhe pratibalaṃ bhavet |
śilābhistu praharataḥ pādapaiśca sahasraśaḥ || 5-41-8||

RMY 5-41-9

अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम् ।
समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ५-४१-९॥
ardayitvā purīṃ laṅkāmabhivādya ca maithilīm |
samṛddhārtho gamiṣyāmi miṣatāṃ sarvarakṣasām || 5-41-9||

RMY 5-41-10

एवमुक्त्वा विमानस्थश्चैत्यस्थान्हरिपुंगवः ।
ननाद भीमनिर्ह्रादो रक्षसां जनयन्भयम् ॥ ५-४१-१०॥
evamuktvā vimānasthaścaityasthānharipuṃgavaḥ |
nanāda bhīmanirhrādo rakṣasāṃ janayanbhayam || 5-41-10||

RMY 5-41-11

तेन शब्देन महता चैत्यपालाः शतं ययुः ।
गृहीत्वा विविधानस्त्रान्प्रासान्खड्गान्परश्वधान् ।
विसृजन्तो महाक्षया मारुतिं पर्यवारयन् ॥ ५-४१-११॥
tena śabdena mahatā caityapālāḥ śataṃ yayuḥ |
gṛhītvā vividhānastrānprāsānkhaḍgānparaśvadhān |
visṛjanto mahākṣayā mārutiṃ paryavārayan || 5-41-11||

RMY 5-41-12

आवर्त इव गङ्गायास्तोयस्य विपुलो महान् ।
परिक्षिप्य हरिश्रेष्ठं स बभौ रक्षसां गणः ॥ ५-४१-१२॥
āvarta iva gaṅgāyāstoyasya vipulo mahān |
parikṣipya hariśreṣṭhaṃ sa babhau rakṣasāṃ gaṇaḥ || 5-41-12||

RMY 5-41-13

ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीमरूपं समास्थितः ॥ ५-४१-१३॥
tato vātātmajaḥ kruddho bhīmarūpaṃ samāsthitaḥ || 5-41-13||

RMY 5-41-14

प्रासादस्य महांस्तस्य स्तम्भं हेमपरिष्कृतम् ।
उत्पाटयित्वा वेगेन हनूमान्मारुतात्मजः ।
ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः ॥ ५-४१-१४॥
prāsādasya mahāṃstasya stambhaṃ hemapariṣkṛtam |
utpāṭayitvā vegena hanūmānmārutātmajaḥ |
tatastaṃ bhrāmayāmāsa śatadhāraṃ mahābalaḥ || 5-41-14||

RMY 5-41-15

स राक्षसशतं हत्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ।
अन्तरिक्षस्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-४१-१५॥
sa rākṣasaśataṃ hatvā vajreṇendra ivāsurān |
antarikṣasthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 5-41-15||

RMY 5-41-16

मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम् ।
बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम् ॥ ५-४१-१६॥
mādṛśānāṃ sahasrāṇi visṛṣṭāni mahātmanām |
balināṃ vānarendrāṇāṃ sugrīvavaśavartinām || 5-41-16||

RMY 5-41-17

शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि ।
आगमिष्यति सुग्रीवः सर्वेषां वो निषूदनः ॥ ५-४१-१७॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭībhirayutairapi |
āgamiṣyati sugrīvaḥ sarveṣāṃ vo niṣūdanaḥ || 5-41-17||

RMY 5-41-18

नेयमस्ति पुरी लङ्का न यूयं न च रावणः ।
यस्मादिक्ष्वाकुनाथेन बद्धं वैरं महात्मना ॥ ५-४१-१८॥
neyamasti purī laṅkā na yūyaṃ na ca rāvaṇaḥ |
yasmādikṣvākunāthena baddhaṃ vairaṃ mahātmanā || 5-41-18||

Sarga: 42/66 (19)

RMY 5-42-1

संदिष्टो राक्षसेन्द्रेण प्रहस्तस्य सुतो बली ।
जम्बुमाली महादंष्ट्रो निर्जगाम धनुर्धरः ॥ ५-४२-१॥
saṃdiṣṭo rākṣasendreṇa prahastasya suto balī |
jambumālī mahādaṃṣṭro nirjagāma dhanurdharaḥ || 5-42-1||

RMY 5-42-2

रक्तमाल्याम्बरधरः स्रग्वी रुचिरकुण्डलः ।
महान्विवृत्तनयनश्चण्डः समरदुर्जयः ॥ ५-४२-२॥
raktamālyāmbaradharaḥ sragvī rucirakuṇḍalaḥ |
mahānvivṛttanayanaścaṇḍaḥ samaradurjayaḥ || 5-42-2||

RMY 5-42-3

धनुः शक्रधनुः प्रख्यं महद्रुचिरसायकम् ।
विस्फारयाणो वेगेन वज्राशनिसमस्वनम् ॥ ५-४२-३॥
dhanuḥ śakradhanuḥ prakhyaṃ mahadrucirasāyakam |
visphārayāṇo vegena vajrāśanisamasvanam || 5-42-3||

RMY 5-42-4

तस्य विस्फारघोषेण धनुषो महता दिशः ।
प्रदिशश्च नभश्चैव सहसा समपूर्यत ॥ ५-४२-४॥
tasya visphāraghoṣeṇa dhanuṣo mahatā diśaḥ |
pradiśaśca nabhaścaiva sahasā samapūryata || 5-42-4||

RMY 5-42-5

रथेन खरयुक्तेन तमागतमुदीक्ष्य सः ।
हनूमान्वेगसंपन्नो जहर्ष च ननाद च ॥ ५-४२-५॥
rathena kharayuktena tamāgatamudīkṣya saḥ |
hanūmānvegasaṃpanno jaharṣa ca nanāda ca || 5-42-5||

RMY 5-42-6

तं तोरणविटङ्कस्थं हनूमन्तं महाकपिम् ।
जम्बुमाली महाबाहुर्विव्याध निशितैः शरैः ॥ ५-४२-६॥
taṃ toraṇaviṭaṅkasthaṃ hanūmantaṃ mahākapim |
jambumālī mahābāhurvivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 5-42-6||

RMY 5-42-7

अर्धचन्द्रेण वदने शिरस्येकेन कर्णिना ।
बाह्वोर्विव्याध नाराचैर्दशभिस्तं कपीश्वरम् ॥ ५-४२-७॥
ardhacandreṇa vadane śirasyekena karṇinā |
bāhvorvivyādha nārācairdaśabhistaṃ kapīśvaram || 5-42-7||

RMY 5-42-8

तस्य तच्छुशुभे ताम्रं शरेणाभिहतं मुखम् ।
शरदीवाम्बुजं फुल्लं विद्धं भास्कररश्मिना ॥ ५-४२-८॥
tasya tacchuśubhe tāmraṃ śareṇābhihataṃ mukham |
śaradīvāmbujaṃ phullaṃ viddhaṃ bhāskararaśminā || 5-42-8||

RMY 5-42-9

चुकोप बाणाभिहतो राक्षसस्य महाकपिः ।
ततः पार्श्वेऽतिविपुलां ददर्श महतीं शिलाम् ॥ ५-४२-९॥
cukopa bāṇābhihato rākṣasasya mahākapiḥ |
tataḥ pārśve'tivipulāṃ dadarśa mahatīṃ śilām || 5-42-9||

RMY 5-42-10

तरसा तां समुत्पाट्य चिक्षेप बलवद्बली ।
तां शरैर्दशभिः क्रुद्धस्ताडयामास राक्षसः ॥ ५-४२-१०॥
tarasā tāṃ samutpāṭya cikṣepa balavadbalī |
tāṃ śarairdaśabhiḥ kruddhastāḍayāmāsa rākṣasaḥ || 5-42-10||

RMY 5-42-11

विपन्नं कर्म तद्दृष्ट्वा हनूमांश्चण्डविक्रमः ।
सालं विपुलमुत्पाट्य भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ ५-४२-११॥
vipannaṃ karma taddṛṣṭvā hanūmāṃścaṇḍavikramaḥ |
sālaṃ vipulamutpāṭya bhrāmayāmāsa vīryavān || 5-42-11||

RMY 5-42-12

भ्रामयन्तं कपिं दृष्ट्वा सालवृक्षं महाबलम् ।
चिक्षेप सुबहून्बाणाञ्जम्बुमाली महाबलः ॥ ५-४२-१२॥
bhrāmayantaṃ kapiṃ dṛṣṭvā sālavṛkṣaṃ mahābalam |
cikṣepa subahūnbāṇāñjambumālī mahābalaḥ || 5-42-12||

RMY 5-42-13

सालं चतुर्भिर्चिच्छेद वानरं पञ्चभिर्भुजे ।
उरस्येकेन बाणेन दशभिस्तु स्तनान्तरे ॥ ५-४२-१३॥
sālaṃ caturbhirciccheda vānaraṃ pañcabhirbhuje |
urasyekena bāṇena daśabhistu stanāntare || 5-42-13||

RMY 5-42-14

स शरैः पूरिततनुः क्रोधेन महता वृतः ।
तमेव परिघं गृह्य भ्रामयामास वेगितः ॥ ५-४२-१४॥
sa śaraiḥ pūritatanuḥ krodhena mahatā vṛtaḥ |
tameva parighaṃ gṛhya bhrāmayāmāsa vegitaḥ || 5-42-14||

RMY 5-42-15

अतिवेगोऽतिवेगेन भ्रामयित्वा बलोत्कटः ।
परिघं पातयामास जम्बुमालेर्महोरसि ॥ ५-४२-१५॥
ativego'tivegena bhrāmayitvā balotkaṭaḥ |
parighaṃ pātayāmāsa jambumālermahorasi || 5-42-15||

RMY 5-42-16

तस्य चैव शिरो नास्ति न बाहू न च जानुनी ।
न धनुर्न रथो नाश्वास्तत्रादृश्यन्त नेषवः ॥ ५-४२-१६॥
tasya caiva śiro nāsti na bāhū na ca jānunī |
na dhanurna ratho nāśvāstatrādṛśyanta neṣavaḥ || 5-42-16||

RMY 5-42-17

स हतस्तरसा तेन जम्बुमाली महारथः ।
पपात निहतो भूमौ चूर्णिताङ्गविभूषणः ॥ ५-४२-१७॥
sa hatastarasā tena jambumālī mahārathaḥ |
papāta nihato bhūmau cūrṇitāṅgavibhūṣaṇaḥ || 5-42-17||

RMY 5-42-18

जम्बुमालिं च निहतं किंकरांश्च महाबलान् ।
चुक्रोध रावणः श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः ॥ ५-४२-१८॥
jambumāliṃ ca nihataṃ kiṃkarāṃśca mahābalān |
cukrodha rāvaṇaḥ śrutvā kopasaṃraktalocanaḥ || 5-42-18||

RMY 5-42-19

स रोषसंवर्तितताम्रलोचनः प्रहस्तपुत्रे निहते महाबले ।
अमात्यपुत्रानतिवीर्यविक्रमान्समादिदेशाशु निशाचरेश्वरः ॥ ५-४२-१९॥
sa roṣasaṃvartitatāmralocanaḥ prahastaputre nihate mahābale |
amātyaputrānativīryavikramānsamādideśāśu niśācareśvaraḥ || 5-42-19||

Sarga: 43/66 (16)

RMY 5-43-1

ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः ।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्त सप्तार्चिवर्चसः ॥ ५-४३-१॥
tataste rākṣasendreṇa coditā mantriṇaḥ sutāḥ |
niryayurbhavanāttasmātsapta saptārcivarcasaḥ || 5-43-1||

RMY 5-43-2

महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः ।
कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः ॥ ५-४३-२॥
mahābalaparīvārā dhanuṣmanto mahābalāḥ |
kṛtāstrāstravidāṃ śreṣṭhāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ || 5-43-2||

RMY 5-43-3

हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः ।
तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः ॥ ५-४३-३॥
hemajālaparikṣiptairdhvajavadbhiḥ patākibhiḥ |
toyadasvananirghoṣairvājiyuktairmahārathaiḥ || 5-43-3||

RMY 5-43-4

तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः ।
विस्फारयन्तः संहृष्टास्तडिद्वन्त इवाम्बुदाः ॥ ५-४३-४॥
taptakāñcanacitrāṇi cāpānyamitavikramāḥ |
visphārayantaḥ saṃhṛṣṭāstaḍidvanta ivāmbudāḥ || 5-43-4||

RMY 5-43-5

जनन्यस्तास्ततस्तेषां विदित्वा किंकरान्हतान् ।
बभूवुः शोकसंभ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः ॥ ५-४३-५॥
jananyastāstatasteṣāṃ viditvā kiṃkarānhatān |
babhūvuḥ śokasaṃbhrāntāḥ sabāndhavasuhṛjjanāḥ || 5-43-5||

RMY 5-43-6

ते परस्परसंघर्षास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम् ॥ ५-४३-६॥
te parasparasaṃgharṣāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
abhipeturhanūmantaṃ toraṇasthamavasthitam || 5-43-6||

RMY 5-43-7

सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः ।
वृष्टिमन्त इवाम्भोदा विचेरुर्नैरृतर्षभाः ॥ ५-४३-७॥
sṛjanto bāṇavṛṣṭiṃ te rathagarjitaniḥsvanāḥ |
vṛṣṭimanta ivāmbhodā vicerurnairṛtarṣabhāḥ || 5-43-7||

RMY 5-43-8

अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनूमाञ्शरवृष्टिभिः ।
अभवत्संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः ॥ ५-४३-८॥
avakīrṇastatastābhirhanūmāñśaravṛṣṭibhiḥ |
abhavatsaṃvṛtākāraḥ śailarāḍiva vṛṣṭibhiḥ || 5-43-8||

RMY 5-43-9

स शरान्वञ्चयामास तेषामाशुचरः कपिः ।
रथवेगांश्च वीराणां विचरन्विमलेऽम्बरे ॥ ५-४३-९॥
sa śarānvañcayāmāsa teṣāmāśucaraḥ kapiḥ |
rathavegāṃśca vīrāṇāṃ vicaranvimale'mbare || 5-43-9||

RMY 5-43-10

स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते ।
धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे ॥ ५-४३-१०॥
sa taiḥ krīḍandhanuṣmadbhirvyomni vīraḥ prakāśate |
dhanuṣmadbhiryathā meghairmārutaḥ prabhurambare || 5-43-10||

RMY 5-43-11

स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम् ।
चकार हनुमान्वेगं तेषु रक्षःसु वीर्यवान् ॥ ५-४३-११॥
sa kṛtvā ninadaṃ ghoraṃ trāsayaṃstāṃ mahācamūm |
cakāra hanumānvegaṃ teṣu rakṣaḥsu vīryavān || 5-43-11||

RMY 5-43-12

तलेनाभिहनत्कांश्चित्पादैः कांश्चित्परंतपः ।
मुष्टिनाभ्यहनत्कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत् ॥ ५-४३-१२॥
talenābhihanatkāṃścitpādaiḥ kāṃścitparaṃtapaḥ |
muṣṭinābhyahanatkāṃścinnakhaiḥ kāṃścidvyadārayat || 5-43-12||

RMY 5-43-13

प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरान्कपिः ।
केचित्तस्यैव नादेन तत्रैव पतिता भुवि ॥ ५-४३-१३॥
pramamāthorasā kāṃścidūrubhyāmaparānkapiḥ |
kecittasyaiva nādena tatraiva patitā bhuvi || 5-43-13||

RMY 5-43-14

ततस्तेष्ववपन्नेषु भूमौ निपतितेषु च ।
तत्सैन्यमगमत्सर्वं दिशो दशभयार्दितम् ॥ ५-४३-१४॥
tatasteṣvavapanneṣu bhūmau nipatiteṣu ca |
tatsainyamagamatsarvaṃ diśo daśabhayārditam || 5-43-14||

RMY 5-43-15

विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः ।
भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाभवद्रथैः ॥ ५-४३-१५॥
vinedurvisvaraṃ nāgā nipeturbhuvi vājinaḥ |
bhagnanīḍadhvajacchatrairbhūśca kīrṇābhavadrathaiḥ || 5-43-15||

RMY 5-43-16

स तान्प्रवृद्धान्विनिहत्य राक्षसान्महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः ।
युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसैस्तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणम् ॥ ५-४३-१६॥
sa tānpravṛddhānvinihatya rākṣasānmahābalaścaṇḍaparākramaḥ kapiḥ |
yuyutsuranyaiḥ punareva rākṣasaistadeva vīro'bhijagāma toraṇam || 5-43-16||

Sarga: 44/66 (39)

RMY 5-44-1

हतान्मन्त्रिसुतान्बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ५-४४-१॥
hatānmantrisutānbuddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 5-44-1||

RMY 5-44-2

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ ५-४४-२॥
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasaṃ |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 5-44-2||

RMY 5-44-3

संदिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।
हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥ ५-४४-३॥
saṃdideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanūmadgrahaṇe vyagrānvāyuvegasamānyudhi || 5-44-3||

RMY 5-44-4

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥ ५-४४-४॥
yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti || 5-44-4||

RMY 5-44-5

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम् ॥ ५-४४-५॥
yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhitam || 5-44-5||

RMY 5-44-6

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ।
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ॥ ५-४४-६॥
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham |
bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt || 5-44-6||

RMY 5-44-7

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ।
युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ॥ ५-४४-७॥
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ |
yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ || 5-44-7||

RMY 5-44-8

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः ।
तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ॥ ५-४४-८॥
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcideva naḥ |
tadeva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām || 5-44-8||

RMY 5-44-9

नावमन्यो भवद्भिश्च हरिः क्रूरपराक्रमः ।
दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः ॥ ५-४४-९॥
nāvamanyo bhavadbhiśca hariḥ krūraparākramaḥ |
dṛṣṭā hi harayaḥ śīghrā mayā vipulavikramāḥ || 5-44-9||

RMY 5-44-10

वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ।
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ॥ ५-४४-१०॥
vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ |
nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ || 5-44-10||

RMY 5-44-11

नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ।
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ॥ ५-४४-११॥
naiva teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ |
na matirna balotsāho na rūpaparikalpanam || 5-44-11||

RMY 5-44-12

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ।
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ॥ ५-४४-१२॥
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam |
prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ || 5-44-12||

RMY 5-44-13

कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ।
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ॥ ५-४४-१३॥
kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ |
bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire || 5-44-13||

RMY 5-44-14

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ।
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ॥ ५-४४-१४॥
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe |
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā || 5-44-14||

RMY 5-44-15

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ।
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ॥ ५-४४-१५॥
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ |
samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ || 5-44-15||

RMY 5-44-16

रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः ।
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ॥ ५-४४-१६॥
rathaiśca mattairnāgaiśca vājibhiśca mahājavaiḥ |
śastraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ || 5-44-16||

RMY 5-44-17

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ।
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥ ५-४४-१७॥
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim |
raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam || 5-44-17||

RMY 5-44-18

तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् ।
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम् ॥ ५-४४-१८॥
toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam |
mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābalam || 5-44-18||

RMY 5-44-19

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ।
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ ५-४४-१९॥
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ |
taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 5-44-19||

RMY 5-44-20

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः ।
शिरस्त्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥ ५-४४-२०॥
tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ |
śirastyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ || 5-44-20||

RMY 5-44-21

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।
उत्पपात नदन्व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥ ५-४४-२१॥
sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ |
utpapāta nadanvyomni diśo daśa vinādayan || 5-44-21||

RMY 5-44-22

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः ।
किरञ्शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥ ५-४४-२२॥
tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ |
kirañśaraśatairnaikairabhipede mahābalaḥ || 5-44-22||

RMY 5-44-23

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥ ५-४४-२३॥
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam |
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ || 5-44-23||

RMY 5-44-24

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५-४४-२४॥
ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ |
cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān || 5-44-24||

RMY 5-44-25

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥ ५-४४-२५॥
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ |
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva || 5-44-25||

RMY 5-44-26

ततस्तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम् ।
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ ५-४४-२६॥
tatastaṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūvaram |
vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ || 5-44-26||

RMY 5-44-27

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
संजातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ ॥ ५-४४-२७॥
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi |
saṃjātaroṣau durdharṣāvutpetaturariṃdamau || 5-44-27||

RMY 5-44-28

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ ५-४४-२८॥
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare |
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ || 5-44-28||

RMY 5-44-29

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ॥ ५-४४-२९॥
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ |
nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ || 5-44-29||

RMY 5-44-30

स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः ।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥ ५-४४-३०॥
sa sālavṛkṣamāsādya samutpāṭya ca vānaraḥ |
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ || 5-44-30||

RMY 5-44-31

ततस्तांस्त्रीन्हताञ्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ॥ ५-४४-३१॥
tatastāṃstrīnhatāñjñātvā vānareṇa tarasvinā |
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim || 5-44-31||

RMY 5-44-32

भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥ ५-४४-३२॥
bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān |
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitau || 5-44-32||

RMY 5-44-33

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् ।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ॥ ५-४४-३३॥
paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat |
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam || 5-44-33||

RMY 5-44-34

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ।
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ ५-४४-३४॥
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ |
abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ || 5-44-34||

RMY 5-44-35

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।
जघान हनुमान्वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ॥ ५-४४-३५॥
samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam |
jaghāna hanumānvīro rākṣasau kapikuñjaraḥ || 5-44-35||

RMY 5-44-36

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥ ५-४४-३६॥
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu |
balaṃ tadavaśeṣaṃ tu nāśayāmāsa vānaraḥ || 5-44-36||

RMY 5-44-37

अश्वैरश्वान्गजैर्नागान्योधैर्योधान्रथै रथान् ।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ५-४४-३७॥
aśvairaśvāngajairnāgānyodhairyodhānrathai rathān |
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān || 5-44-37||

RMY 5-44-38

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ ५-४४-३८॥
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ |
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ || 5-44-38||

RMY 5-44-39

ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन्रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् ।
तदेव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५-४४-३९॥
tataḥ kapistāndhvajinīpatīnraṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
tadeva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 5-44-39||

Sarga: 45/66 (39)

RMY 5-45-1

सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान्हनूमता सानुचरान्सवाहनान् ।
समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षतम् ॥ ५-४५-१॥
senāpatīnpañca sa tu pramāpitānhanūmatā sānucarānsavāhanān |
samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatākṣatam || 5-45-1||

RMY 5-45-2

स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः ।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ ५-४५-२॥
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ |
samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ || 5-45-2||

RMY 5-45-3

ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् ।
रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥ ५-४५-३॥
tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasaṃtatam |
rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ || 5-45-3||

RMY 5-45-4

ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् ।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ ५-४५-४॥
tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam || 5-45-4||

RMY 5-45-5

सुरासुराधृष्यमसंगचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ ५-४५-५॥
surāsurādhṛṣyamasaṃgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |
satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram || 5-45-5||

RMY 5-45-6

विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा ।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ ५-४५-६॥
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarvasā |
divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ || 5-45-6||

RMY 5-45-7

स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम् ॥ ५-४५-७॥
sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ |
balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamatkapim || 5-45-7||

RMY 5-45-8

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ ५-४५-८॥
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |
avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā || 5-45-8||

RMY 5-45-9

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः ।
विचारयन्खं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥ ५-४५-९॥
sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |
vicārayankhaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate || 5-45-9||

RMY 5-45-10

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥ ५-४५-१०॥
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam |
samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ || 5-45-10||

RMY 5-45-11

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ ५-४५-११॥
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |
avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ || 5-45-11||

RMY 5-45-12

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशु पराक्रमः कपिम् ।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि संभ्रमप्रदः ॥ ५-४५-१२॥
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ samāsasādāśu parākramaḥ kapim |
tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇāmapi saṃbhramapradaḥ || 5-45-12||

RMY 5-45-13

ररास भूमिर्न तताप भानुमान्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ ५-४५-१३॥
rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumānvavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ |
kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe || 5-45-13||

RMY 5-45-14

ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान् ।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥ ५-४५-१४॥
tataḥ sa vīraḥ sumukhānpatatriṇaḥ suvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān |
samādhisaṃyogavimokṣatattvaviccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat || 5-45-14||

RMY 5-45-15

स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः ।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ ५-४५-१५॥
sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |
navoditādityanibhaḥ śarāṃśumānvyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ || 5-45-15||

RMY 5-45-16

ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ ५-४५-१६॥
tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ || 5-45-16||

RMY 5-45-17

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ ५-४५-१७॥
sa mandarāgrastha ivāṃśumālī vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |
kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā || 5-45-17||

RMY 5-45-18

ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ ५-४५-१८॥
tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |
śarānmumocāśu harīśvarācale balāhako vṛṣṭimivācalottame || 5-45-18||

RMY 5-45-19

ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः ॥ ५-४५-१९॥
tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasāyakam |
kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣādghanatulyavikramaḥ || 5-45-19||

RMY 5-45-20

स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ ५-४५-२०॥
sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |
samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ || 5-45-20||

RMY 5-45-21

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिःस्वनः ।
समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः ॥ ५-४५-२१॥
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ |
samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutirbhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ || 5-45-21||

RMY 5-45-22

समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ्शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ ५-४५-२२॥
samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |
rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañśaraiḥ payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ || 5-45-22||

RMY 5-45-23

स ताञ्शरांस्तस्य विमोक्षयन्कपिश्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥ ५-४५-२३॥
sa tāñśarāṃstasya vimokṣayankapiścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |
śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ || 5-45-23||

RMY 5-45-24

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥ ५-४५-२४॥
tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ |
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ || 5-45-24||

RMY 5-45-25

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ ५-४५-२५॥
tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravaryeṇa mahātmanā nadan |
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavidvicintayāmāsa raṇe parākramam || 5-45-25||

RMY 5-45-26

अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ ५-४५-२६॥
abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |
na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate || 5-45-26||

RMY 5-45-27

अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ ५-४५-२७॥
ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ samāhitaścātisahaśca saṃyuge |
asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ || 5-45-27||

RMY 5-45-28

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥ ५-४५-२८॥
parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ |
parākramo hyasya manāṃsi kampayetsurāsurāṇāmapi śīghrakāriṇaḥ || 5-45-28||

RMY 5-45-29

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ ५-४५-२९॥
na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |
pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ || 5-45-29||

RMY 5-45-30

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः ॥ ५-४५-३०॥
iti pravegaṃ tu parasya tarkayansvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |
cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ || 5-45-30||

RMY 5-45-31

स तस्य तानष्टहयान्महाजवान्समाहितान्भारसहान्विवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः ॥ ५-४५-३१॥
sa tasya tānaṣṭahayānmahājavānsamāhitānbhārasahānvivartane |
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ || 5-45-31||

RMY 5-45-32

ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ ५-४५-३२॥
tatastalenābhihato mahārathaḥ sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |
sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt || 5-45-32||

RMY 5-45-33

स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतत् ।
तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ ५-४५-३३॥
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ khamutpatat |
tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavānvihāya dehaṃ marutāmivālayam || 5-45-33||

RMY 5-45-34

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते ।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥ ५-४५-३४॥
tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patatrirājānilasiddhasevite |
sametya taṃ mārutavegavikramaḥ krameṇa jagrāha ca pādayordṛḍham || 5-45-34||

RMY 5-45-35

स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।
मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ ५-४५-३५॥
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |
mumoca vegātpitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ || 5-45-35||

RMY 5-45-36

स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः क्षरन्नसृन्निर्मथितास्थिलोचनः ।
स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ ५-४५-३६॥
sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ kṣarannasṛnnirmathitāsthilocanaḥ |
sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ || 5-45-36||

RMY 5-45-37

महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम् ॥ ५-४५-३७॥
mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣo'dhipatermahadbhayam || 5-45-37||

RMY 5-45-38

महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयैर्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ ५-४५-३८॥
maharṣibhiścakracarairmahāvrataiḥ sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ |
suraiśca sendrairbhṛśajātavismayairhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ || 5-45-38||

RMY 5-45-39

निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५-४५-३९॥
nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |
tadeva vīro'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 5-45-39||

Sarga: 46/66 (59)

RMY 5-46-1

ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं स रोषात् ॥ ५-४६-१॥
tatastu rakṣo'dhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manaḥ samādhāya tadendrakalpaṃ samādideśendrajitaṃ sa roṣāt || 5-46-1||

RMY 5-46-2

त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसंचितास्त्रः ॥ ५-४६-२॥
tvamastravicchastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ surāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasaṃcitāstraḥ || 5-46-2||

RMY 5-46-3

तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।
न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः ॥ ५-४६-३॥
tavāstrabalamāsādya nāsurā na marudgaṇāḥ |
na kaścittriṣu lokeṣu saṃyuge na gataśramaḥ || 5-46-3||

RMY 5-46-4

भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।
देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ॥ ५-४६-४॥
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ |
deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ || 5-46-4||

RMY 5-46-5

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु संग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ ५-४६-५॥
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṃgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5-46-5||

RMY 5-46-6

ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ ५-४६-६॥
mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaḥ śramaṃ gacchati niścitārtham || 5-46-6||

RMY 5-46-7

निहता इंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ ५-४६-७॥
nihatā iṃkarāḥ sarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 5-46-7||

RMY 5-46-8

सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥ ५-४६-८॥
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ |
na tu teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana || 5-46-8||

RMY 5-46-9

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ ५-४६-९॥
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 5-46-9||

RMY 5-46-10

बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ ५-४६-१०॥
balāvamardastvayi saṃnikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 5-46-10||

RMY 5-46-11

न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥ ५-४६-११॥
na khalviyaṃ matiḥ śreṣṭhā yattvāṃ saṃpreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatrasya ca matirmatā || 5-46-11||

RMY 5-46-12

नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिंदम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ ५-४६-१२॥
nānāśastraiśca saṃgrāme vaiśāradyamariṃdama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 5-46-12||

RMY 5-46-13

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ५-४६-१३॥
tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 5-46-13||

RMY 5-46-14

ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित्प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं प्रतिपद्यत ॥ ५-४६-१४॥
tatastaiḥ svagaṇairiṣṭairindrajitpratipūjitaḥ |
yuddhoddhatakṛtotsāhaḥ saṃgrāmaṃ pratipadyata || 5-46-14||

RMY 5-46-15

श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु ॥ ५-४६-१५॥
śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipateḥ sutaḥ |
nirjagāma mahātejāḥ samudra iva parvasu || 5-46-15||

RMY 5-46-16

स पक्षि राजोपमतुल्यवेगैर्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसंगवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ ५-४६-१६॥
sa pakṣi rājopamatulyavegairvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadaṃṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasaṃgavegaṃ samārurohendrajidindrakalpaḥ || 5-46-16||

RMY 5-46-17

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान्यत्र सोऽभवत् ॥ ५-४६-१७॥
sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajño'stravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanūmānyatra so'bhavat || 5-46-17||

RMY 5-46-18

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरोऽसौ संप्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ ५-४६-१८॥
sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau saṃprahṛṣṭataro'bhavat || 5-46-18||

RMY 5-46-19

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ ५-४६-१९॥
sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanūmantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 5-46-19||

RMY 5-46-20

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवुर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ ५-४६-२०॥
tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati bāṇapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvurmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 5-46-20||

RMY 5-46-21

समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षिसंघा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ ५-४६-२१॥
samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhaḥ samāvṛtya ca pakṣisaṃghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 5-46-21||

RMY 5-46-22

आयन्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५-४६-२२॥
āyantaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 5-46-22||

RMY 5-46-23

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ॥ ५-४६-२३॥
indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurvisphārayāmāsa taḍidūrjitaniḥsvanam || 5-46-23||

RMY 5-46-24

ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेश्च पुत्रः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ ५-४६-२४॥
tataḥ sametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣo'dhipateśca putraḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 5-46-24||

RMY 5-46-25

स तस्य वीरस्य महारथस्या धनुष्मतः संयति संमतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ ५-४६-२५॥
sa tasya vīrasya mahārathasyā dhanuṣmataḥ saṃyati saṃmatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddhaścacāra mārge pituraprameyaḥ || 5-46-25||

RMY 5-46-26

ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसंततान्वज्रनिपातवेगान् ॥ ५-४६-२६॥
tataḥ śarānāyatatīkṣṇaśalyānsupatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susaṃtatānvajranipātavegān || 5-46-26||

RMY 5-46-27

स तस्य तत्स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ ५-४६-२७॥
sa tasya tatsyandananiḥsvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 5-46-27||

RMY 5-46-28

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्षस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ॥ ५-४६-२८॥
śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣasya mokṣaya~llakṣyasaṃgraham || 5-46-28||

RMY 5-46-29

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ ५-४६-२९॥
śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 5-46-29||

RMY 5-46-30

तावुभौ वेगसंपन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ ५-४६-३०॥
tāvubhau vegasaṃpannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 5-46-30||

RMY 5-46-31

हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ५-४६-३१॥
hanūmato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 5-46-31||

RMY 5-46-32

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेषु मोघेषु च संपतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ ५-४६-३२॥
tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣu mogheṣu ca saṃpatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 5-46-32||

RMY 5-46-33

ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन्हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ ५-४६-३३॥
tato matiṃ rākṣasarājasūnuścakāra tasminharivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapeḥ samīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 5-46-33||

RMY 5-46-34

ततः पैतामहां वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥ ५-४६-३४॥
tataḥ paitāmahāṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
saṃdadhe sumahātejāstaṃ haripravaraṃ prati || 5-46-34||

RMY 5-46-35

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ५-४६-३५॥
avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 5-46-35||

RMY 5-46-36

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ॥ ५-४६-३६॥
tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta ca mahītale || 5-46-36||

RMY 5-46-37

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदास्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगताल्पवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ ५-४६-३७॥
tato'tha buddhvā sa tadāstrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatālpavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 5-46-37||

RMY 5-46-38

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ ५-४६-३८॥
tataḥ svāyambhuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanūmāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 5-46-38||

RMY 5-46-39

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येवमेवंविहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ५-४६-३९॥
na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityevamevaṃvihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 5-46-39||

RMY 5-46-40

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ ५-४६-४०॥
sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 5-46-40||

RMY 5-46-41

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ ५-४६-४१॥
astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 5-46-41||

RMY 5-46-42

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ ५-४६-४२॥
grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 5-46-42||

RMY 5-46-43

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्य करी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥ ५-४६-४३॥
sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣya karī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistaiḥ paribhartsyamānaḥ || 5-46-43||

RMY 5-46-44

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिंदमम् ।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ ५-४६-४४॥
tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamariṃdamam |
babandhuḥ śaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 5-46-44||

RMY 5-46-45

स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ५-४६-४५॥
sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 5-46-45||

RMY 5-46-46

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ ५-४६-४६॥
sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 5-46-46||

RMY 5-46-47

अथेन्द्रजित्तं द्रुमचीरबन्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तामन्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ ५-४६-४७॥
athendrajittaṃ drumacīrabandhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāmanyena baddho hyanuvartate'stram || 5-46-47||

RMY 5-46-48

अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ ५-४६-४८॥
aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca nāstre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitāḥ sma sarve || 5-46-48||

RMY 5-46-49

अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यते ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ ५-४६-४९॥
astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyate |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhistaiśca bandhairnipīḍitaḥ || 5-46-49||

RMY 5-46-50

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ ५-४६-५०॥
hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 5-46-50||

RMY 5-46-51

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ ५-४६-५१॥
athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
vyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 5-46-51||

RMY 5-46-52

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५-४६-५२॥
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 5-46-52||

RMY 5-46-53

कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः ॥ ५-४६-५३॥
ko'yaṃ kasya kuto vāpi kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra saṃjajñire kathāḥ || 5-46-53||

RMY 5-46-54

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ ५-४६-५४॥
hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṃkruddhāḥ parasparamathābruvan || 5-46-54||

RMY 5-46-55

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ ५-४६-५५॥
atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣo'dhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhāngṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 5-46-55||

RMY 5-46-56

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ ५-४६-५६॥
sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 5-46-56||

RMY 5-46-57

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ५-४६-५७॥
rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 5-46-57||

RMY 5-46-58

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान्कुलशीलवृद्धान्समादिशत्तं प्रति मन्त्रमुख्यान् ॥ ५-४६-५८॥
sa roṣasaṃvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭānkulaśīlavṛddhānsamādiśattaṃ prati mantramukhyān || 5-46-58||

RMY 5-46-59

यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ ५-४६-५९॥
yathākramaṃ taiḥ sa kapiśca pṛṣṭaḥ kāryārthamarthasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 5-46-59||

Sarga: 47/66 (20)

RMY 5-47-1

ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः ।
हनुमान्रोषताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ ५-४७-१॥
tataḥ sa karmaṇā tasya vismito bhīmavikramaḥ |
hanumānroṣatāmrākṣo rakṣo'dhipamavaikṣata || 5-47-1||

RMY 5-47-2

भाजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता ।
मुक्ताजालावृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥ ५-४७-२॥
bhājamānaṃ mahārheṇa kāñcanena virājatā |
muktājālāvṛtenātha mukuṭena mahādyutim || 5-47-2||

RMY 5-47-3

वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः ।
हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः ॥ ५-४७-३॥
vajrasaṃyogasaṃyuktairmahārhamaṇivigrahaiḥ |
haimairābharaṇaiścitrairmanaseva prakalpitaiḥ || 5-47-3||

RMY 5-47-4

महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम् ।
स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधभिश्च भक्तिभिः ॥ ५-४७-४॥
mahārhakṣaumasaṃvītaṃ raktacandanarūṣitam |
svanuliptaṃ vicitrābhirvividhabhiśca bhaktibhiḥ || 5-47-4||

RMY 5-47-5

विपुलैर्दर्शनीयैश्च रक्षाक्षैर्भीमदर्शनैः ।
दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः ॥ ५-४७-५॥
vipulairdarśanīyaiśca rakṣākṣairbhīmadarśanaiḥ |
dīptatīkṣṇamahādaṃṣṭraiḥ pralambadaśanacchadaiḥ || 5-47-5||

RMY 5-47-6

शिरोभिर्दशभिर्वीरं भ्राजमानं महौजसं ।
नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम् ॥ ५-४७-६॥
śirobhirdaśabhirvīraṃ bhrājamānaṃ mahaujasaṃ |
nānāvyālasamākīrṇaiḥ śikharairiva mandaram || 5-47-6||

RMY 5-47-7

नीलाञ्जनचय प्रख्यं हारेणोरसि राजता ।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबलाकमिवाम्बुदम् ॥ ५-४७-७॥
nīlāñjanacaya prakhyaṃ hāreṇorasi rājatā |
pūrṇacandrābhavaktreṇa sabalākamivāmbudam || 5-47-7||

RMY 5-47-8

बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः ।
भ्राजमानाङ्गदैः पीनैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः ॥ ५-४७-८॥
bāhubhirbaddhakeyūraiścandanottamarūṣitaiḥ |
bhrājamānāṅgadaiḥ pīnaiḥ pañcaśīrṣairivoragaiḥ || 5-47-8||

RMY 5-47-9

महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगसंस्कृते ।
उत्तमास्तरणास्तीर्णे उपविष्टं वरासने ॥ ५-४७-९॥
mahati sphāṭike citre ratnasaṃyogasaṃskṛte |
uttamāstaraṇāstīrṇe upaviṣṭaṃ varāsane || 5-47-9||

RMY 5-47-10

अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः ।
वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम् ॥ ५-४७-१०॥
alaṃkṛtābhiratyarthaṃ pramadābhiḥ samantataḥ |
vālavyajanahastābhirārātsamupasevitam || 5-47-10||

RMY 5-47-11

दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ ५-४७-११॥
durdhareṇa prahastena mahāpārśvena rakṣasā |
mantribhirmantratattvajñairnikumbhena ca mantriṇā || 5-47-11||

RMY 5-47-12

उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितैः ।
कृत्स्नैः परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः ॥ ५-४७-१२॥
upopaviṣṭaṃ rakṣobhiścaturbhirbaladarpitaiḥ |
kṛtsnaiḥ parivṛtaṃ lokaṃ caturbhiriva sāgaraiḥ || 5-47-12||

RMY 5-47-13

मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभबुद्धिभिः ।
अन्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम् ॥ ५-४७-१३॥
mantribhirmantratattvajñairanyaiśca śubhabuddhibhiḥ |
anvāsyamānaṃ sacivaiḥ surairiva sureśvaram || 5-47-13||

RMY 5-47-14

अपश्यद्राक्षसपतिं हनूमानतितेजसं ।
विष्ठितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम् ॥ ५-४७-१४॥
apaśyadrākṣasapatiṃ hanūmānatitejasaṃ |
viṣṭhitaṃ meruśikhare satoyamiva toyadam || 5-47-14||

RMY 5-47-15

स तैः संपीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।
विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ ५-४७-१५॥
sa taiḥ saṃpīḍyamāno'pi rakṣobhirbhīmavikramaiḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā rakṣo'dhipamavaikṣata || 5-47-15||

RMY 5-47-16

भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान्राक्षसेश्वरम् ।
मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः ॥ ५-४७-१६॥
bhrājamānaṃ tato dṛṣṭvā hanumānrākṣaseśvaram |
manasā cintayāmāsa tejasā tasya mohitaḥ || 5-47-16||

RMY 5-47-17

अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः ।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥ ५-४७-१७॥
aho rūpamaho dhairyamaho sattvamaho dyutiḥ |
aho rākṣasarājasya sarvalakṣaṇayuktatā || 5-47-17||

RMY 5-47-18

यद्यधर्मो न बलवान्स्यादयं राक्षसेश्वरः ।
स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥ ५-४७-१८॥
yadyadharmo na balavānsyādayaṃ rākṣaseśvaraḥ |
syādayaṃ suralokasya saśakrasyāpi rakṣitā || 5-47-18||

RMY 5-47-19

तेन बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः ।
अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत् ॥ ५-४७-१९॥
tena bibhyati khalvasmāllokāḥ sāmaradānavāḥ |
ayaṃ hyutsahate kruddhaḥ kartumekārṇavaṃ jagat || 5-47-19||

RMY 5-47-20

इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान्कपिः ।
दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः ॥ ५-४७-२०॥
iti cintāṃ bahuvidhāmakaronmatimānkapiḥ |
dṛṣṭvā rākṣasarājasya prabhāvamamitaujasaḥ || 5-47-20||

Sarga: 48/66 (16)

RMY 5-48-1

तमुद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम् ।
रोषेण महताविष्टो रावणो लोकरावणः ॥ ५-४८-१॥
tamudvīkṣya mahābāhuḥ piṅgākṣaṃ purataḥ sthitam |
roṣeṇa mahatāviṣṭo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 5-48-1||

RMY 5-48-2

स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम् ।
कालयुक्तमुवाचेदं वचो विपुलमर्थवत् ॥ ५-४८-२॥
sa rājā roṣatāmrākṣaḥ prahastaṃ mantrisattamam |
kālayuktamuvācedaṃ vaco vipulamarthavat || 5-48-2||

RMY 5-48-3

दुरात्मा पृच्छ्यतामेष कुतः किं वास्य कारणम् ।
वनभङ्गे च कोऽस्यार्थो राक्षसीनां च तर्जने ॥ ५-४८-३॥
durātmā pṛcchyatāmeṣa kutaḥ kiṃ vāsya kāraṇam |
vanabhaṅge ca ko'syārtho rākṣasīnāṃ ca tarjane || 5-48-3||

RMY 5-48-4

रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्तो वाक्यमब्रवीत् ।
समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे ॥ ५-४८-४॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā prahasto vākyamabravīt |
samāśvasihi bhadraṃ te na bhīḥ kāryā tvayā kape || 5-48-4||

RMY 5-48-5

यदि तावत्त्वमिन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम् ।
तत्त्वमाख्याहि मा ते भूद्भयं वानर मोक्ष्यसे ॥ ५-४८-५॥
yadi tāvattvamindreṇa preṣito rāvaṇālayam |
tattvamākhyāhi mā te bhūdbhayaṃ vānara mokṣyase || 5-48-5||

RMY 5-48-6

यदि वैश्रवणस्य त्वं यमस्य वरुणस्य च ।
चारुरूपमिदं कृत्वा यमस्य वरुणस्य च ॥ ५-४८-६॥
yadi vaiśravaṇasya tvaṃ yamasya varuṇasya ca |
cārurūpamidaṃ kṛtvā yamasya varuṇasya ca || 5-48-6||

RMY 5-48-7

विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा ।
न हि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम् ॥ ५-४८-७॥
viṣṇunā preṣito vāpi dūto vijayakāṅkṣiṇā |
na hi te vānaraṃ tejo rūpamātraṃ tu vānaram || 5-48-7||

RMY 5-48-8

तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे ।
अनृतं वदतश्चापि दुर्लभं तव जीवितम् ॥ ५-४८-८॥
tattvataḥ kathayasvādya tato vānara mokṣyase |
anṛtaṃ vadataścāpi durlabhaṃ tava jīvitam || 5-48-8||

RMY 5-48-9

अथ वा यन्निमित्तस्ते प्रवेशो रावणालये ॥ ५-४८-९॥
atha vā yannimittaste praveśo rāvaṇālaye || 5-48-9||

RMY 5-48-10

एवमुक्तो हरिवरस्तदा रक्षोगणेश्वरम् ।
अब्रवीन्नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य वा ॥ ५-४८-१०॥
evamukto harivarastadā rakṣogaṇeśvaram |
abravīnnāsmi śakrasya yamasya varuṇasya vā || 5-48-10||

RMY 5-48-11

धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः ।
जातिरेव मम त्वेषा वानरोऽहमिहागतः ॥ ५-४८-११॥
dhanadena na me sakhyaṃ viṣṇunā nāsmi coditaḥ |
jātireva mama tveṣā vānaro'hamihāgataḥ || 5-48-11||

RMY 5-48-12

दर्शने राक्षसेन्द्रस्य दुर्लभे तदिदं मया ।
वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थे विनाशितम् ॥ ५-४८-१२॥
darśane rākṣasendrasya durlabhe tadidaṃ mayā |
vanaṃ rākṣasarājasya darśanārthe vināśitam || 5-48-12||

RMY 5-48-13

ततस्ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः ।
रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे ॥ ५-४८-१३॥
tataste rākṣasāḥ prāptā balino yuddhakāṅkṣiṇaḥ |
rakṣaṇārthaṃ ca dehasya pratiyuddhā mayā raṇe || 5-48-13||

RMY 5-48-14

अस्त्रपाशैर्न शक्योऽहं बद्धुं देवासुरैरपि ।
पितामहादेव वरो ममाप्येषोऽभ्युपागतः ॥ ५-४८-१४॥
astrapāśairna śakyo'haṃ baddhuṃ devāsurairapi |
pitāmahādeva varo mamāpyeṣo'bhyupāgataḥ || 5-48-14||

RMY 5-48-15

राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रमनुवर्तितम् ।
विमुक्तो अहमस्त्रेण राक्षसैस्त्वतिपीडितः ॥ ५-४८-१५॥
rājānaṃ draṣṭukāmena mayāstramanuvartitam |
vimukto ahamastreṇa rākṣasaistvatipīḍitaḥ || 5-48-15||

RMY 5-48-16

दूतोऽहमिति विज्ञेयो राघवस्यामितौजसः ।
श्रूयतां चापि वचनं मम पथ्यमिदं प्रभो ॥ ५-४८-१६॥
dūto'hamiti vijñeyo rāghavasyāmitaujasaḥ |
śrūyatāṃ cāpi vacanaṃ mama pathyamidaṃ prabho || 5-48-16||

Sarga: 49/66 (36)

RMY 5-49-1

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ ५-४९-१॥
taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ |
vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 5-49-1||

RMY 5-49-2

अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ ५-४९-२॥
ahaṃ sugrīvasaṃdeśādiha prāptastavālayam |
rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 5-49-2||

RMY 5-49-3

भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ ५-४९-३॥
bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 5-49-3||

RMY 5-49-4

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ ५-४९-४॥
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |
piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 5-49-4||

RMY 5-49-5

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ५-४९-५॥
jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |
piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5-49-5||

RMY 5-49-6

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥ ५-४९-६॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ || 5-49-6||

RMY 5-49-7

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ ५-४९-७॥
tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā |
vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 5-49-7||

RMY 5-49-8

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः ॥ ५-४९-८॥
sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |
ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ || 5-49-8||

RMY 5-49-9

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ ५-४९-९॥
tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |
sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 5-49-9||

RMY 5-49-10

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ ५-४९-१०॥
tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 5-49-10||

RMY 5-49-11

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
हरीन्संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ ५-४९-११॥
sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
harīnsaṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ || 5-49-11||

RMY 5-49-12

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे ॥ ५-४९-१२॥
tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare || 5-49-12||

RMY 5-49-13

वैनतेय समाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः ।
असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ ५-४९-१३॥
vainateya samāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ |
asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ || 5-49-13||

RMY 5-49-14

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ।
समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ॥ ५-४९-१४॥
ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ |
sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam |
samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ || 5-49-14||

RMY 5-49-15

तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः ।
परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥ ५-४९-१५॥
tadbhavāndṛṣṭadharmārthastapaḥ kṛtaparigrahaḥ |
paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 5-49-15||

RMY 5-49-16

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ५-४९-१६॥
na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 5-49-16||

RMY 5-49-17

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ ५-४९-१७॥
kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |
śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 5-49-17||

RMY 5-49-18

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ ५-४९-१८॥
na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana |
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 5-49-18||

RMY 5-49-19

तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ ५-४९-१९॥
tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca |
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 5-49-19||

RMY 5-49-20

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ ५-४९-२०॥
dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |
uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 5-49-20||

RMY 5-49-21

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ ५-४९-२१॥
lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |
gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 5-49-21||

RMY 5-49-22

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ ५-४९-२२॥
neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |
viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 5-49-22||

RMY 5-49-23

तपःसंतापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ ५-४९-२३॥
tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ |
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ || 5-49-23||

RMY 5-49-24

अवध्यतां तपोभिर्यां भवान्समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ ५-४९-२४॥
avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavānsamanupaśyati |
ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 5-49-24||

RMY 5-49-25

सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च मानुषः ।
न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ ५-४९-२५॥
sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ |
na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ || 5-49-25||

RMY 5-49-26

मानुषो राघवो राजन्सुग्रीवश्च हरीश्वरः ।
तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि ॥ ५-४९-२६॥
mānuṣo rāghavo rājansugrīvaśca harīśvaraḥ |
tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi || 5-49-26||

RMY 5-49-27

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ ५-४९-२७॥
na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam |
tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ || 5-49-27||

RMY 5-49-28

प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ ५-४९-२८॥
prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ |
phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 5-49-28||

RMY 5-49-29

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः ॥ ५-४९-२९॥
janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ || 5-49-29||

RMY 5-49-30

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः ॥ ५-४९-३०॥
kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām |
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ || 5-49-30||

RMY 5-49-31

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ ५-४९-३१॥
rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau |
utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā || 5-49-31||

RMY 5-49-32

अपकुर्वन्हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ ५-४९-३२॥
apakurvanhi rāmasya sākṣādapi puraṃdaraḥ |
na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ || 5-49-32||

RMY 5-49-33

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ ५-४९-३३॥
yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe |
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm || 5-49-33||

RMY 5-49-34

तदलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम् ॥ ५-४९-३४॥
tadalaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā |
svayaṃ skandhāvasaktena kṣamamātmani cintyatām || 5-49-34||

RMY 5-49-35

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ।
दह्यमनामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ ५-४९-३५॥
sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām |
dahyamanāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām || 5-49-35||

RMY 5-49-36

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः ।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः ॥ ५-४९-३६॥
sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ |
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ || 5-49-36||

Sarga: 50/66 (17)

RMY 5-50-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः ।
आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ ५-५०-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarasya mahātmanaḥ |
ājñāpayadvadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 5-50-1||

RMY 5-50-2

वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना ।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥ ५-५०-२॥
vadhe tasya samājñapte rāvaṇena durātmanā |
niveditavato dautyaṃ nānumene vibhīṣaṇaḥ || 5-50-2||

RMY 5-50-3

तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम् ।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ ५-५०-३॥
taṃ rakṣo'dhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryamupasthitam |
viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ || 5-50-3||

RMY 5-50-4

निश्चितार्थस्ततः साम्नापूज्य शत्रुजिदग्रजम् ।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-५०-४॥
niścitārthastataḥ sāmnāpūjya śatrujidagrajam |
uvāca hitamatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-50-4||

RMY 5-50-5

राजन्धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् ।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥ ५-५०-५॥
rājandharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam |
tava cāsadṛśaṃ vīra kaperasya pramāpaṇam || 5-50-5||

RMY 5-50-6

असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम् ।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ ५-५०-६॥
asaṃśayaṃ śatrurayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hyanenāpriyamaprameyam |
na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ || 5-50-6||

RMY 5-50-7

वैरूप्यामङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्ष्मणसंनिपातः ।
एतान्हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽपि ॥ ५-५०-७॥
vairūpyāmaṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ tathā lakṣmaṇasaṃnipātaḥ |
etānhi dūte pravadanti daṇḍānvadhastu dūtasya na naḥ śruto'pi || 5-50-7||

RMY 5-50-8

कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः ।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ ५-५०-८॥
kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ parāvarapratyayaniścitārthaḥ |
bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhetkopaṃ niyacchanti hi sattvavantaḥ || 5-50-8||

RMY 5-50-9

न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि ।
विद्येत कश्चित्तव वीरतुल्यस्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ ५-५०-९॥
na dharmavāde na ca lokavṛtte na śāstrabuddhigrahaṇeṣu vāpi |
vidyeta kaścittava vīratulyastvaṃ hyuttamaḥ sarvasurāsurāṇām || 5-50-9||

RMY 5-50-10

न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित्पश्याम्यहं गुणम् ।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥ ५-५०-१०॥
na cāpyasya kaperghāte kaṃcitpaśyāmyahaṃ guṇam |
teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yairayaṃ preṣitaḥ kapiḥ || 5-50-10||

RMY 5-50-11

साधुर्वा यदि वासाधुर्परैरेष समर्पितः ।
ब्रुवन्परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति ॥ ५-५०-११॥
sādhurvā yadi vāsādhurparaireṣa samarpitaḥ |
bruvanparārthaṃ paravānna dūto vadhamarhati || 5-50-11||

RMY 5-50-12

अपि चास्मिन्हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम् ।
इह यः पुनरागच्छेत्परं पारं महोदधिः ॥ ५-५०-१२॥
api cāsminhate rājannānyaṃ paśyāmi khecaram |
iha yaḥ punarāgacchetparaṃ pāraṃ mahodadhiḥ || 5-50-12||

RMY 5-50-13

तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय ।
भवान्सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥ ५-५०-१३॥
tasmānnāsya vadhe yatnaḥ kāryaḥ parapuraṃjaya |
bhavānsendreṣu deveṣu yatnamāsthātumarhati || 5-50-13||

RMY 5-50-14

अस्मिन्विनष्टे न हि दूतमन्यं पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ ।
युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीतावुद्योजयेद्दीर्घपथावरुद्धौ ॥ ५-५०-१४॥
asminvinaṣṭe na hi dūtamanyaṃ paśyāmi yastau nararājaputrau |
yuddhāya yuddhapriyadurvinītāvudyojayeddīrghapathāvaruddhau || 5-50-14||

RMY 5-50-15

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन ।
त्वया मनोनन्दन नैरृतानां युद्धायतिर्नाशयितुं न युक्ता ॥ ५-५०-१५॥
parākramotsāhamanasvināṃ ca surāsurāṇāmapi durjayena |
tvayā manonandana nairṛtānāṃ yuddhāyatirnāśayituṃ na yuktā || 5-50-15||

RMY 5-50-16

हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु ।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रशस्ते सुभृताश्च योधाः ॥ ५-५०-१६॥
hitāśca śūrāśca samāhitāśca kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu |
manasvinaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ koṭyagraśaste subhṛtāśca yodhāḥ || 5-50-16||

RMY 5-50-17

तदेकदेशेन बलस्य तावत्केचित्तवादेशकृतोऽपयान्तु ।
तौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ ५-५०-१७॥
tadekadeśena balasya tāvatkecittavādeśakṛto'payāntu |
tau rājaputrau vinigṛhya mūḍhau pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam || 5-50-17||

Sarga: 51/66 (39)

RMY 5-51-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तममब्रवीत् ॥ ५-५१-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttamamabravīt || 5-51-1||

RMY 5-51-2

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ ५-५१-२॥
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 5-51-2||

RMY 5-51-3

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ ५-५१-३॥
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 5-51-3||

RMY 5-51-4

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ ५-५१-४॥
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrā jñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 5-51-4||

RMY 5-51-5

आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ ५-५१-५॥
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5-51-5||

RMY 5-51-6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः ।
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ ५-५१-६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarkaśāḥ |
veṣṭante tasya lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsikaiḥ paṭaiḥ || 5-51-6||

RMY 5-51-7

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥ ५-५१-७॥
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 5-51-7||

RMY 5-51-8

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रावपातयन् ॥ ५-५१-८॥
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrāvapātayan || 5-51-8||

RMY 5-51-9

लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ।
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ॥ ५-५१-९॥
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat |
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ || 5-51-9||

RMY 5-51-10

स भूयः संगतैः क्रूरै राकसैर्हरिसत्तमः ।
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥ ५-५१-१०॥
sa bhūyaḥ saṃgataiḥ krūrai rākasairharisattamaḥ |
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim || 5-51-10||

RMY 5-51-11

कामं खलु न मे शक्ता निबधस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान्समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ॥ ५-५१-११॥
kāmaṃ khalu na me śaktā nibadhasyāpi rākṣasāḥ |
chittvā pāśānsamutpatya hanyāmahamimānpunaḥ || 5-51-11||

RMY 5-51-12

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ॥ ५-५१-१२॥
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi |
kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam || 5-51-12||

RMY 5-51-13

लङ्का चरयितव्या मे पुनरेव भवेदिति ।
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ ५-५१-१३॥
laṅkā carayitavyā me punareva bhavediti |
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 5-51-13||

RMY 5-51-14

कामं बन्धैश्च मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः ॥ ५-५१-१४॥
kāmaṃ bandhaiśca me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaḥ śramaḥ || 5-51-14||

RMY 5-51-15

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ ५-५१-१५॥
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 5-51-15||

RMY 5-51-16

शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ ५-५१-१६॥
śaṅkhabherīninādaistairghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 5-51-16||

RMY 5-51-17

हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ।
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ॥ ५-५१-१७॥
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm |
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ || 5-51-17||

RMY 5-51-18

संवृतान्भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ।
रथ्याश्च गृहसंबाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥ ५-५१-१८॥
saṃvṛtānbhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān |
rathyāśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śṛṅgāṭakāni ca || 5-51-18||

RMY 5-51-19

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥ ५-५१-१९॥
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca |
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ || 5-51-19||

RMY 5-51-20

दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ।
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ॥ ५-५१-२०॥
dīpyamāne tatastasya lāṅgūlāgre hanūmataḥ |
rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam || 5-51-20||

RMY 5-51-21

यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ॥ ५-५१-२१॥
yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ |
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate || 5-51-21||

RMY 5-51-22

श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ।
वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत् ॥ ५-५१-२२॥
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam |
vaidehī śokasaṃtaptā hutāśanamupāgamat || 5-51-22||

RMY 5-51-23

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः ।
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ॥ ५-५१-२३॥
maṅgalābhimukhī tasya sā tadāsīnmahākapeḥ |
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam || 5-51-23||

RMY 5-51-24

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२४॥
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-24||

RMY 5-51-25

यदि कश्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।
यदि वा भाग्यशेषं मे शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२५॥
yadi kaścidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ |
yadi vā bhāgyaśeṣaṃ me śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-25||

RMY 5-51-26

यदि मां वृत्तसंपन्नां तत्समागमलालसाम् ।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२६॥
yadi māṃ vṛttasaṃpannāṃ tatsamāgamalālasām |
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-26||

RMY 5-51-27

यदि मां तारयत्यार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
अस्माद्दुःखान्महाबाहुः शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२७॥
yadi māṃ tārayatyāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
asmādduḥkhānmahābāhuḥ śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-27||

RMY 5-51-28

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ॥ ५-५१-२८॥
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ |
jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śivaṃ kapeḥ || 5-51-28||

RMY 5-51-29

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥ ५-५१-२९॥
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ |
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ || 5-51-29||

RMY 5-51-30

दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् ।
शिशिरस्येव संपातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥ ५-५१-३०॥
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam |
śiśirasyeva saṃpāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ || 5-51-30||

RMY 5-51-31

अथ वा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया ।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥ ५-५१-३१॥
atha vā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā |
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau || 5-51-31||

RMY 5-51-32

यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमथ ।
रामार्थं संभ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ॥ ५-५१-३२॥
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmatha |
rāmārthaṃ saṃbhramastādṛkkimagnirna kariṣyati || 5-51-32||

RMY 5-51-33

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥ ५-५१-३३॥
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca |
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ || 5-51-33||

RMY 5-51-34

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ॥ ५-५१-३४॥
bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ || 5-51-34||

RMY 5-51-35

पुरद्वारं ततः श्रीमाञ्शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
विभक्तरक्षःसंबाधमाससादानिलात्मजः ॥ ५-५१-३५॥
puradvāraṃ tataḥ śrīmāñśailaśṛṅgamivonnatam |
vibhaktarakṣaḥsaṃbādhamāsasādānilātmajaḥ || 5-51-35||

RMY 5-51-36

स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान् ।
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥ ५-५१-३६॥
sa bhūtvā śailasaṃkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān |
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat || 5-51-36||

RMY 5-51-37

विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्पुनः पर्वतसंनिभः ।
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ॥ ५-५१-३७॥
vimuktaścābhavacchrīmānpunaḥ parvatasaṃnibhaḥ |
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam || 5-51-37||

RMY 5-51-38

स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।
रक्षिणस्तान्पुनः सर्वान्सूदयामास मारुतिः ॥ ५-५१-३८॥
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam |
rakṣiṇastānpunaḥ sarvānsūdayāmāsa mārutiḥ || 5-51-38||

RMY 5-51-39

स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवांशुमाली ॥ ५-५१-३९॥
sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivāṃśumālī || 5-51-39||

Sarga: 52/66 (17)

RMY 5-52-1

वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥ ५-५२-१॥
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ |
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat || 5-52-1||

RMY 5-52-2

किं नु खल्वविशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ।
यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ॥ ५-५२-२॥
kiṃ nu khalvaviśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam |
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ saṃtāpajananaṃ bhavet || 5-52-2||

RMY 5-52-3

वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥ ५-५२-३॥
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ |
balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam || 5-52-3||

RMY 5-52-4

दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन्मम स्यात्सफलः श्रमः ॥ ५-५२-४॥
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'sminmama syātsaphalaḥ śramaḥ || 5-52-4||

RMY 5-52-5

यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ ५-५२-५॥
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya saṃtarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5-52-5||

RMY 5-52-6

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ ५-५२-६॥
tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 5-52-6||

RMY 5-52-7

मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ ५-५२-७॥
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 5-52-7||

RMY 5-52-8

श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ ५-५२-८॥
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 5-52-8||

RMY 5-52-9

प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयत् ॥ ५-५२-९॥
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasu cārayat || 5-52-9||

RMY 5-52-10

तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ ५-५२-१०॥
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 5-52-10||

RMY 5-52-11

तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ।
भवनानीव सिद्धानामम्बरात्पुण्यसंक्षये ॥ ५-५२-११॥
tāni bhagnavimānāni nipeturvasudhātale |
bhavanānīva siddhānāmambarātpuṇyasaṃkṣaye || 5-52-11||

RMY 5-52-12

वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान्भवनाद्धातून्स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥ ५-५२-१२॥
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūnsyandamānāndadarśa saḥ || 5-52-12||

RMY 5-52-13

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान्राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति ॥ ५-५२-१३॥
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmānrākṣasendrāṇāṃ vadhe kiṃcinna tṛpyati || 5-52-13||

RMY 5-52-14

हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।
हनूमातः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ ५-५२-१४॥
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā |
hanūmātaḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 5-52-14||

RMY 5-52-15

ससंभ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम् ॥ ५-५२-१५॥
sasaṃbhramaṃ trastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhukopopahatāmivāvanim || 5-52-15||

RMY 5-52-16

स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षो भवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ ५-५२-१६॥
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣo bhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 5-52-16||

RMY 5-52-17

लङ्कां समस्तां संदीप्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः ।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ॥ ५-५२-१७॥
laṅkāṃ samastāṃ saṃdīpya lāṅgūlāgniṃ mahākapiḥ |
nirvāpayāmāsa tadā samudre harisattamaḥ || 5-52-17||

Sarga: 53/66 (28)

RMY 5-53-1

संदीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षो गणां पुरीम् ।
अवेक्ष्य हानुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ ५-५३-१॥
saṃdīpyamānāṃ vidhvastāṃ trastarakṣo gaṇāṃ purīm |
avekṣya hānumā~llaṅkāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-53-1||

RMY 5-53-2

तस्याभूत्सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित्कृतमिदं मया ॥ ५-५३-२॥
tasyābhūtsumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata |
laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvitkṛtamidaṃ mayā || 5-53-2||

RMY 5-53-3

धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठ ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ ५-५३-३॥
dhanyāste puruṣaśreṣṭha ye buddhyā kopamutthitam |
nirundhanti mahātmāno dīptamagnimivāmbhasā || 5-53-3||

RMY 5-53-4

यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्यापि जानकी ।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥ ५-५३-४॥
yadi dagdhā tviyaṃ laṅkā nūnamāryāpi jānakī |
dagdhā tena mayā bharturhataṃ kāryamajānatā || 5-53-4||

RMY 5-53-5

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् ।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ ५-५३-५॥
yadarthamayamārambhastatkāryamavasāditam |
mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā || 5-53-5||

RMY 5-53-6

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः ।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ ५-५३-६॥
īṣatkāryamidaṃ kāryaṃ kṛtamāsīnna saṃśayaḥ |
tasya krodhābhibhūtena mayā mūlakṣayaḥ kṛtaḥ || 5-53-6||

RMY 5-53-7

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ५-५३-७॥
vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
laṅkāyāḥ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī || 5-53-7||

RMY 5-53-8

यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात् ।
इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यतिरोचते ॥ ५-५३-८॥
yadi tadvihataṃ kāryaṃ mayā prajñāviparyayāt |
ihaiva prāṇasaṃnyāso mamāpi hyatirocate || 5-53-8||

RMY 5-53-9

किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्वडवामुखे ।
शरीरमाहो सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ ५-५३-९॥
kimagnau nipatāmyadya āhosvidvaḍavāmukhe |
śarīramāho sattvānāṃ dadmi sāgaravāsinām || 5-53-9||

RMY 5-53-10

कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ ५-५३-१०॥
kathaṃ hi jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ |
tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā || 5-53-10||

RMY 5-53-11

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात्प्रदर्शितम् ।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपितमनवस्थितम् ॥ ५-५३-११॥
mayā khalu tadevedaṃ roṣadoṣātpradarśitam |
prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitamanavasthitam || 5-53-11||

RMY 5-53-12

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् ।
ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ ५-५३-१२॥
dhigastu rājasaṃ bhāvamanīśamanavasthitam |
īśvareṇāpi yadrāgānmayā sītā na rakṣitā || 5-53-12||

RMY 5-53-13

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः ।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ ५-५३-१३॥
vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāvubhau vinaśiṣyataḥ |
tayorvināśe sugrīvaḥ sabandhurvinaśiṣyati || 5-53-13||

RMY 5-53-14

एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ ५-५३-१४॥
etadeva vacaḥ śrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum || 5-53-14||

RMY 5-53-15

इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः ॥ ५-५३-१५॥
ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśamasaṃśayam |
bhaviṣyanti prajāḥ sarvāḥ śokasaṃtāpapīḍitāḥ || 5-53-15||

RMY 5-53-16

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः ।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥ ५-५३-१६॥
tadahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṃgrahaḥ |
roṣadoṣaparītātmā vyaktaṃ lokavināśanaḥ || 5-53-16||

RMY 5-53-17

इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे ।
पूरमप्युपलब्धानि साक्षात्पुनरचिन्तयत् ॥ ५-५३-१७॥
iti cintayatastasya nimittānyupapedire |
pūramapyupalabdhāni sākṣātpunaracintayat || 5-53-17||

RMY 5-53-18

अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ ५-५३-१८॥
atha vā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā |
na naśiṣyati kalyāṇī nāgniragnau pravartate || 5-53-18||

RMY 5-53-19

न हि धर्मान्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः ।
स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ ५-५३-१९॥
na hi dharmānmanastasya bhāryāmamitatejasaḥ |
svacāritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭumarhati pāvakaḥ || 5-53-19||

RMY 5-53-20

नूनं रामप्रभावेन वैदेह्याः सुकृतेन च ।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ ५-५३-२०॥
nūnaṃ rāmaprabhāvena vaidehyāḥ sukṛtena ca |
yanmāṃ dahanakarmāyaṃ nādahaddhavyavāhanaḥ || 5-53-20||

RMY 5-53-21

त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या ।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ ५-५३-२१॥
trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhrātṝṇāṃ devatā ca yā |
rāmasya ca manaḥkāntā sā kathaṃ vinaśiṣyati || 5-53-21||

RMY 5-53-22

यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः ।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ ५-५३-२२॥
yadvā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhuravyayaḥ |
na me dahati lāṅgūlaṃ kathamāryāṃ pradhakṣyati || 5-53-22||

RMY 5-53-23

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि ।
अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ ५-५३-२३॥
tapasā satyavākyena ananyatvācca bhartari |
api sā nirdahedagniṃ na tāmagniḥ pradhakṣyati || 5-53-23||

RMY 5-53-24

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् ।
शुश्राव हनुमान्वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ॥ ५-५३-२४॥
sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham |
śuśrāva hanumānvākyaṃ cāraṇānāṃ mahātmanām || 5-53-24||

RMY 5-53-25

अहो खलु कृतं कर्म दुर्विषह्यं हनूमता ।
अग्निं विसृजताभीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ ५-५३-२५॥
aho khalu kṛtaṃ karma durviṣahyaṃ hanūmatā |
agniṃ visṛjatābhīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasasadmani || 5-53-25||

RMY 5-53-26

दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥ ५-५३-२६॥
dagdheyaṃ nagarī laṅkā sāṭṭaprākāratoraṇā |
jānakī na ca dagdheti vismayo'dbhuta eva naḥ || 5-53-26||

RMY 5-53-27

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत्प्रीतमानसः ॥ ५-५३-२७॥
sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ṛṣivākyaiśca hanumānabhavatprītamānasaḥ || 5-53-27||

RMY 5-53-28

ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा ।
प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ ५-५३-२८॥
tataḥ kapiḥ prāptamanorathārthastāmakṣatāṃ rājasutāṃ viditvā |
pratyakṣatastāṃ punareva dṛṣṭvā pratiprayāṇāya matiṃ cakāra || 5-53-28||

Sarga: 54/66 (26)

RMY 5-54-1

ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् ।
अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥ ५-५४-१॥
tatastu śiṃśapāmūle jānakīṃ paryavasthitām |
abhivādyābravīddiṣṭyā paśyāmi tvāmihākṣatām || 5-54-1||

RMY 5-54-2

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनूमन्तमभाषत ॥ ५-५४-२॥
tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |
bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ hanūmantamabhāṣata || 5-54-2||

RMY 5-54-3

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ५-५४-३॥
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 5-54-3||

RMY 5-54-4

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तस्य तत्सादृशं भवेत् ॥ ५-५४-४॥
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayedyadi kākutsthastasya tatsādṛśaṃ bhavet || 5-54-4||

RMY 5-54-5

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवत्याहवशूरस्य तत्त्वमेवोपपादय ॥ ५-५४-५॥
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavatyāhavaśūrasya tattvamevopapādaya || 5-54-5||

RMY 5-54-6

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमांस्तस्या वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-५४-६॥
tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |
niśamya hanumāṃstasyā vākyamuttaramabravīt || 5-54-6||

RMY 5-54-7

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्शोकं व्यपनयिष्यति ॥ ५-५४-७॥
kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairvṛtaḥ |
yaste yudhi vijityārīñśokaṃ vyapanayiṣyati || 5-54-7||

RMY 5-54-8

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥ ५-५४-८॥
evamāśvāsya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīmabhyavādayat || 5-54-8||

RMY 5-54-9

ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः ।
आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ॥ ५-५४-९॥
tataḥ sa kapiśārdūlaḥ svāmisaṃdarśanotsukaḥ |
āruroha giriśreṣṭhamariṣṭamarimardanaḥ || 5-54-9||

RMY 5-54-10

तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः ।
सालतालाश्वकर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ॥ ५-५४-१०॥
tuṅgapadmakajuṣṭābhirnīlābhirvanarājibhiḥ |
sālatālāśvakarṇaiśca vaṃśaiśca bahubhirvṛtam || 5-54-10||

RMY 5-54-11

लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलंकृतम् ।
नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ॥ ५-५४-११॥
latāvitānairvitataiḥ puṣpavadbhiralaṃkṛtam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ dhātuniṣyandabhūṣitam || 5-54-11||

RMY 5-54-12

बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम् ।
महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम् ॥ ५-५४-१२॥
bahuprasravaṇopetaṃ śilāsaṃcayasaṃkaṭam |
maharṣiyakṣagandharvakiṃnaroragasevitam || 5-54-12||

RMY 5-54-13

लतापादपसंबाधं सिंहाकुलितकन्दरम् ।
व्याघ्रसंघसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ॥ ५-५४-१३॥
latāpādapasaṃbādhaṃ siṃhākulitakandaram |
vyāghrasaṃghasamākīrṇaṃ svādumūlaphaladrumam || 5-54-13||

RMY 5-54-14

तमारुरोहातिबलः पर्वतं प्लवगोत्तमः ।
रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ॥ ५-५४-१४॥
tamārurohātibalaḥ parvataṃ plavagottamaḥ |
rāmadarśanaśīghreṇa praharṣeṇābhicoditaḥ || 5-54-14||

RMY 5-54-15

तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु ।
सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ॥ ५-५४-१५॥
tena pādatalākrāntā ramyeṣu girisānuṣu |
saghoṣāḥ samaśīryanta śilāścūrṇīkṛtāstataḥ || 5-54-15||

RMY 5-54-16

स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः ।
दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयँल्लवणाम्भसः ॥ ५-५४-१६॥
sa tamāruhya śailendraṃ vyavardhata mahākapiḥ |
dakṣiṇāduttaraṃ pāraṃ prārthaya~llavaṇāmbhasaḥ || 5-54-16||

RMY 5-54-17

अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः ।
ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम् ॥ ५-५४-१७॥
adhiruhya tato vīraḥ parvataṃ pavanātmajaḥ |
dadarśa sāgaraṃ bhīmaṃ mīnoraganiṣevitam || 5-54-17||

RMY 5-54-18

स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसंभवः ।
प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ॥ ५-५४-१८॥
sa māruta ivākāśaṃ mārutasyātmasaṃbhavaḥ |
prapede hariśārdūlo dakṣiṇāduttarāṃ diśam || 5-54-18||

RMY 5-54-19

स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
ररास सह तैर्भूतैः प्राविशद्वसुधातलम् ।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ॥ ५-५४-१९॥
sa tadā pīḍitastena kapinā parvatottamaḥ |
rarāsa saha tairbhūtaiḥ prāviśadvasudhātalam |
kampamānaiśca śikharaiḥ patadbhirapi ca drumaiḥ || 5-54-19||

RMY 5-54-20

तस्योरुवेगान्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः ।
निपेतुर्भूतले रुग्णाः शक्रायुधहता इव ॥ ५-५४-२०॥
tasyoruvegānmathitāḥ pādapāḥ puṣpaśālinaḥ |
nipeturbhūtale rugṇāḥ śakrāyudhahatā iva || 5-54-20||

RMY 5-54-21

कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् ।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन्स शुश्रुवे ॥ ५-५४-२१॥
kandarodarasaṃsthānāṃ pīḍitānāṃ mahaujasām |
siṃhānāṃ ninado bhīmo nabho bhindansa śuśruve || 5-54-21||

RMY 5-54-22

स्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणा ।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥ ५-५४-२२॥
srastavyāviddhavasanā vyākulīkṛtabhūṣaṇā |
vidyādharyaḥ samutpetuḥ sahasā dharaṇīdharāt || 5-54-22||

RMY 5-54-23

अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः ।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥ ५-५४-२३॥
atipramāṇā balino dīptajihvā mahāviṣāḥ |
nipīḍitaśirogrīvā vyaveṣṭanta mahāhayaḥ || 5-54-23||

RMY 5-54-24

किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा ।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ॥ ५-५४-२४॥
kiṃnaroragagandharvayakṣavidyādharāstathā |
pīḍitaṃ taṃ nagavaraṃ tyaktvā gaganamāsthitāḥ || 5-54-24||

RMY 5-54-25

स च भूमिधरः श्रीमान्बलिना तेन पीडितः ।
सवृक्षशिखरोदग्राः प्रविवेश रसातलम् ॥ ५-५४-२५॥
sa ca bhūmidharaḥ śrīmānbalinā tena pīḍitaḥ |
savṛkṣaśikharodagrāḥ praviveśa rasātalam || 5-54-25||

RMY 5-54-26

दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः ।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥ ५-५४-२६॥
daśayojanavistārastriṃśadyojanamucchritaḥ |
dharaṇyāṃ samatāṃ yātaḥ sa babhūva dharādharaḥ || 5-54-26||

Sarga: 55/66 (38)

RMY 5-55-1

सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् ।
तिष्यश्रवणकदम्बमभ्रशैवलशाद्वलम् ॥ ५-५५-१॥
sacandrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham |
tiṣyaśravaṇakadambamabhraśaivalaśādvalam || 5-55-1||

RMY 5-55-2

पुनर्वसु महामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् ।
ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलोडितम् ॥ ५-५५-२॥
punarvasu mahāmīnaṃ lohitāṅgamahāgraham |
airāvatamahādvīpaṃ svātīhaṃsaviloḍitam || 5-55-2||

RMY 5-55-3

वातसंघातजातोर्मिं चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् ।
भुजंगयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम् ॥ ५-५५-३॥
vātasaṃghātajātormiṃ candrāṃśuśiśirāmbumat |
bhujaṃgayakṣagandharvaprabuddhakamalotpalam || 5-55-3||

RMY 5-55-4

ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवालिखन् ।
हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ॥ ५-५५-४॥
grasamāna ivākāśaṃ tārādhipamivālikhan |
haranniva sanakṣatraṃ gaganaṃ sārkamaṇḍalam || 5-55-4||

RMY 5-55-5

मारुतस्यालयं श्रीमान्कपिर्व्योमचरो महान् ।
हनूमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ॥ ५-५५-५॥
mārutasyālayaṃ śrīmānkapirvyomacaro mahān |
hanūmānmeghajālāni vikarṣanniva gacchati || 5-55-5||

RMY 5-55-6

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५-५५-६॥
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
haritāruṇavarṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 5-55-6||

RMY 5-55-7

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ ५-५५-७॥
praviśannabhrajālāni niṣkramaṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 5-55-7||

RMY 5-55-8

नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।
आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् ॥ ५-५५-८॥
nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ |
ājagāma mahātejāḥ punarmadhyena sāgaram || 5-55-8||

RMY 5-55-9

पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ।
ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागतः ॥ ५-५५-९॥
parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān |
jyāmukta iva nārāco mahāvego'bhyupāgataḥ || 5-55-9||

RMY 5-55-10

स किंचिदनुसंप्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ।
महेन्द्रमेघसंकाशं ननाद हरिपुंगवः ॥ ५-५५-१०॥
sa kiṃcidanusaṃprāptaḥ samālokya mahāgirim |
mahendrameghasaṃkāśaṃ nanāda haripuṃgavaḥ || 5-55-10||

RMY 5-55-11

निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः ।
बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५-५५-११॥
niśamya nadato nādaṃ vānarāste samantataḥ |
babhūvurutsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ || 5-55-11||

RMY 5-55-12

जाम्बवान्स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः ।
उपामन्त्र्य हरीन्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-५५-१२॥
jāmbavānsa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ |
upāmantrya harīnsarvānidaṃ vacanamabravīt || 5-55-12||

RMY 5-55-13

सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनूमान्नात्र संशयः ।
न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ॥ ५-५५-१३॥
sarvathā kṛtakāryo'sau hanūmānnātra saṃśayaḥ |
na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet || 5-55-13||

RMY 5-55-14

तस्या बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः ।
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः ॥ ५-५५-१४॥
tasyā bāhūruvegaṃ ca ninādaṃ ca mahātmanaḥ |
niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpetustatastataḥ || 5-55-14||

RMY 5-55-15

ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च ।
प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ॥ ५-५५-१५॥
te nagāgrānnagāgrāṇi śikharācchikharāṇi ca |
prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ || 5-55-15||

RMY 5-55-16

ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुपुष्पिताः ।
वासांसीव प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः ॥ ५-५५-१६॥
te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāḥ supuṣpitāḥ |
vāsāṃsīva prakāśāni samāvidhyanta vānarāḥ || 5-55-16||

RMY 5-55-17

तमभ्रघनसंकाशमापतन्तं महाकपिम् ।
दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ५-५५-१७॥
tamabhraghanasaṃkāśamāpatantaṃ mahākapim |
dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā || 5-55-17||

RMY 5-55-18

ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः ।
निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले ॥ ५-५५-१८॥
tatastu vegavāṃstasya girergirinibhaḥ kapiḥ |
nipapāta mahendrasya śikhare pādapākule || 5-55-18||

RMY 5-55-19

ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुंगवाः ।
हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ५-५५-१९॥
tataste prītamanasaḥ sarve vānarapuṃgavāḥ |
hanūmantaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire || 5-55-19||

RMY 5-55-20

परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः ।
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमरोगमुपागतम् ॥ ५-५५-२०॥
parivārya ca te sarve parāṃ prītimupāgatāḥ |
prahṛṣṭavadanāḥ sarve tamarogamupāgatam || 5-55-20||

RMY 5-55-21

उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च ।
प्रत्यर्चयन्हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥ ५-५५-२१॥
upāyanāni cādāya mūlāni ca phalāni ca |
pratyarcayanhariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam || 5-55-21||

RMY 5-55-22

विनेदुर्मुदिताः केचिच्चक्रुः किल किलां तथा ।
हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर्वानरर्षभाः ॥ ५-५५-२२॥
vinedurmuditāḥ keciccakruḥ kila kilāṃ tathā |
hṛṣṭāḥ pādapaśākhāśca āninyurvānararṣabhāḥ || 5-55-22||

RMY 5-55-23

हनूमांस्तु गुरून्वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा ।
कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः ॥ ५-५५-२३॥
hanūmāṃstu gurūnvṛddhāñjāmbavatpramukhāṃstadā |
kumāramaṅgadaṃ caiva so'vandata mahākapiḥ || 5-55-23||

RMY 5-55-24

स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः ।
दृष्टा देवीति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ॥ ५-५५-२४॥
sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ |
dṛṣṭā devīti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat || 5-55-24||

RMY 5-55-25

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ।
रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ॥ ५-५५-२५॥
niṣasāda ca hastena gṛhītvā vālinaḥ sutam |
ramaṇīye vanoddeśe mahendrasya girestadā || 5-55-25||

RMY 5-55-26

हनूमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान् ।
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ॥ ५-५५-२६॥
hanūmānabravīddhṛṣṭastadā tānvānararṣabhān |
aśokavanikāsaṃsthā dṛṣṭā sā janakātmajā || 5-55-26||

RMY 5-55-27

रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता ।
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा ।
उपवासपरिश्रान्ता मलिना जटिला कृशा ॥ ५-५५-२७॥
rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhiraninditā |
ekaveṇīdharā bālā rāmadarśanalālasā |
upavāsapariśrāntā malinā jaṭilā kṛśā || 5-55-27||

RMY 5-55-28

ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् ।
निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानरा भवन् ॥ ५-५५-२८॥
tato dṛṣṭeti vacanaṃ mahārthamamṛtopamam |
niśamya māruteḥ sarve muditā vānarā bhavan || 5-55-28||

RMY 5-55-29

क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः ।
चक्रुः किल किलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ॥ ५-५५-२९॥
kṣveḍantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ |
cakruḥ kila kilāmanye pratigarjanti cāpare || 5-55-29||

RMY 5-55-30

केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः ।
अञ्चितायतदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ॥ ५-५५-३०॥
keciducchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ |
añcitāyatadīrghāṇi lāṅgūlāni pravivyadhuḥ || 5-55-30||

RMY 5-55-31

अपरे तु हनूमन्तं वानरा वारणोपमम् ।
आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ॥ ५-५५-३१॥
apare tu hanūmantaṃ vānarā vāraṇopamam |
āplutya giriśṛṅgebhyaḥ saṃspṛśanti sma harṣitāḥ || 5-55-31||

RMY 5-55-32

उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तु तदाब्रवीत् ।
सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम् ॥ ५-५५-३२॥
uktavākyaṃ hanūmantamaṅgadastu tadābravīt |
sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vācamanuttamām || 5-55-32||

RMY 5-55-33

सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित्समो वानरविद्यते ।
यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः ॥ ५-५५-३३॥
sattve vīrye na te kaścitsamo vānaravidyate |
yadavaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punarāgataḥ || 5-55-33||

RMY 5-55-34

दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी ।
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीता वियोगजम् ॥ ५-५५-३४॥
diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī |
diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītā viyogajam || 5-55-34||

RMY 5-55-35

ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः ।
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ॥ ५-५५-३५॥
tato'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ |
parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ || 5-55-35||

RMY 5-55-36

श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः ।
दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः ॥ ५-५५-३६॥
śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ |
darśanaṃ cāpi laṅkāyāḥ sītāyā rāvaṇasya ca |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanūmadvadanonmukhāḥ || 5-55-36||

RMY 5-55-37

तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ॥ ५-५५-३७॥
tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmānvānarairbahubhirvṛtaḥ |
upāsyamāno vibudhairdivi devapatiryathā || 5-55-37||

RMY 5-55-38

हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथाङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना ।
मुदा तदाध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥ ५-५५-३८॥
hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā tathāṅgadenāṅgadabaddhabāhunā |
mudā tadādhyāsitamunnataṃ mahanmahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyābhavat || 5-55-38||

Sarga: 56/66 (140)

RMY 5-56-1

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ ५-५६-१॥
tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām || 5-56-1||

RMY 5-56-2

तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।
जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥ ५-५६-२॥
taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim |
jāmbavānkāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam || 5-56-2||

RMY 5-56-3

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ।
तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥ ५-५६-३॥
kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate |
tasyāṃ vā sa kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ || 5-56-3||

RMY 5-56-4

तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ ५-५६-४॥
tattvataḥ sarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape |
śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam || 5-56-4||

RMY 5-56-5

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः ॥ ५-५६-५॥
yaścārthastatra vaktavyo gatairasmābhirātmavān |
rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavānvyākarotu naḥ || 5-56-5||

RMY 5-56-6

स नियुक्तस्ततस्तेन संप्रहृष्टतनूरुहः ।
नमस्यञ्शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ५-५६-६॥
sa niyuktastatastena saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
namasyañśirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata || 5-56-6||

RMY 5-56-7

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खमाप्लुतः ।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ ५-५६-७॥
pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrātkhamāplutaḥ |
udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ || 5-56-7||

RMY 5-56-8

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ ५-५६-८॥
gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat |
kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam || 5-56-8||

RMY 5-56-9

स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ॥ ५-५६-९॥
sthitaṃ panthānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam || 5-56-9||

RMY 5-56-10

उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ।
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ॥ ५-५६-१०॥
upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam |
kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca || 5-56-10||

RMY 5-56-11

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ।
शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा ॥ ५-५६-११॥
prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ |
śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā || 5-56-11||

RMY 5-56-12

व्यवसायं च मे बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ।
पुत्रेति मधुरां बाणीं मनःप्रह्लादयन्निव ॥ ५-५६-१२॥
vyavasāyaṃ ca me buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ |
putreti madhurāṃ bāṇīṃ manaḥprahlādayanniva || 5-56-12||

RMY 5-56-13

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ।
मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ॥ ५-५६-१३॥
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ |
mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau || 5-56-13||

RMY 5-56-14

पक्ष्ववन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ।
छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ॥ ५-५६-१४॥
pakṣvavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ |
chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ || 5-56-14||

RMY 5-56-15

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ।
चिच्छेद भगवान्पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः ॥ ५-५६-१५॥
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
ciccheda bhagavānpakṣānvajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ || 5-56-15||

RMY 5-56-16

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ।
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे ॥ ५-५६-१६॥
ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā |
mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave || 5-56-16||

RMY 5-56-17

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम ।
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ५-५६-१७॥
rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamariṃdama |
rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ || 5-56-17||

RMY 5-56-18

एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः ।
कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्धतं च मनो मम ॥ ५-५६-१८॥
etacchrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ |
kāryamāvedya tu gireruddhataṃ ca mano mama || 5-56-18||

RMY 5-56-19

तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ।
उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः ॥ ५-५६-१९॥
tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā |
uttamaṃ javamāsthāya śeṣamadhvānamāsthitaḥ || 5-56-19||

RMY 5-56-20

ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि ।
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ॥ ५-५६-२०॥
tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyagamaṃ pathi |
tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram || 5-56-20||

RMY 5-56-21

समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ।
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममारैर्हरिसत्तमम् ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥ ५-५६-२१॥
samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata |
mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamamārairharisattamam |
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me || 5-56-21||

RMY 5-56-22

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥ ५-५६-२२॥
evamuktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam || 5-56-22||

RMY 5-56-23

रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः ॥ ५-५६-२३॥
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ || 5-56-23||

RMY 5-56-24

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ ५-५६-२४॥
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā |
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt || 5-56-24||

RMY 5-56-25

कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५-५६-२५॥
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 5-56-25||

RMY 5-56-26

अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोति मे ॥ ५-५६-२६॥
atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇoti me || 5-56-26||

RMY 5-56-27

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ॥ ५-५६-२७॥
evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama || 5-56-27||

RMY 5-56-28

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः ।
ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ॥ ५-५६-२८॥
evamuktaḥ surasayā daśayojanamāyataḥ |
tato'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu || 5-56-28||

RMY 5-56-29

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तन्मुखं तया ।
तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ॥ ५-५६-२९॥
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ tanmukhaṃ tayā |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ || 5-56-29||

RMY 5-56-30

तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसंमितः ।
अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ॥ ५-५६-३०॥
tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhasaṃmitaḥ |
abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt || 5-56-30||

RMY 5-56-31

अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ।
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ ५-५६-३१॥
abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ |
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham || 5-56-31||

RMY 5-56-32

समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ।
सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ॥ ५-५६-३२॥
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā |
sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara || 5-56-32||

RMY 5-56-33

ततोऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः ।
ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ॥ ५-५६-३३॥
tato'haṃ sādhu sādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ |
tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā || 5-56-33||

RMY 5-56-34

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन ।
सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।
न किंचित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः ॥ ५-५६-३४॥
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana |
so'haṃ vigatavegastu diśo daśa vilokayan |
na kiṃcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ || 5-56-34||

RMY 5-56-35

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गमने मम ।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥ ५-५६-३५॥
tato me buddhirutpannā kiṃ nāma gamane mama |
īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate || 5-56-35||

RMY 5-56-36

अधो भागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया ।
ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिले शयाम् ॥ ५-५६-३६॥
adho bhāgena me dṛṣṭiḥ śocatā pātitā mayā |
tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salile śayām || 5-56-36||

RMY 5-56-37

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।
अवस्थितमसंभ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ ५-५६-३७॥
prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā |
avasthitamasaṃbhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam || 5-56-37||

RMY 5-56-38

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ ५-५६-३८॥
kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam || 5-56-38||

RMY 5-56-39

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।
आस्य प्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ ५-५६-३९॥
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ |
āsya pramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam || 5-56-39||

RMY 5-56-40

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे ।
न च मां सा तु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ ५-५६-४०॥
tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |
na ca māṃ sā tu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam || 5-56-40||

RMY 5-56-41

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् ।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभस्तलम् ॥ ५-५६-४१॥
tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt |
tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhastalam || 5-56-41||

RMY 5-56-42

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।
मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती ॥ ५-५६-४२॥
sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi |
mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī || 5-56-42||

RMY 5-56-43

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह ।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हृता ॥ ५-५६-४३॥
śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaiḥ saha |
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hṛtā || 5-56-43||

RMY 5-56-44

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ।
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ॥ ५-५६-४४॥
tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran |
gatvā ca mahadadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam |
dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī || 5-56-44||

RMY 5-56-45

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम् ।
प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ॥ ५-५६-४५॥
astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm |
praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ || 5-56-45||

RMY 5-56-46

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वञ्जनकात्मजाम् ।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ ५-५६-४६॥
tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvañjanakātmajām |
rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām || 5-56-46||

RMY 5-56-47

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ ५-५६-४७॥
tataḥ sītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane |
śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye || 5-56-47||

RMY 5-56-48

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ ५-५६-४८॥
śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam |
kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam || 5-56-48||

RMY 5-56-49

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ॥ ५-५६-४९॥
sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam || 5-56-49||

RMY 5-56-50

अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान् ।
तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदली वनम् ॥ ५-५६-५०॥
aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān |
tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalī vanam || 5-56-50||

RMY 5-56-51

अदूराच्छिंशपावृक्षात्पश्यामि वनवर्णिनीम् ।
श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ॥ ५-५६-५१॥
adūrācchiṃśapāvṛkṣātpaśyāmi vanavarṇinīm |
śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām || 5-56-51||

RMY 5-56-52

राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ।
मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा ॥ ५-५६-५२॥
rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām |
māṃsaśoṇitabhakṣyābhirvyāghrībhirhariṇīṃ yathā || 5-56-52||

RMY 5-56-53

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीमनिन्दिताम् ।
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ ५-५६-५३॥
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīmaninditām |
tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ || 5-56-53||

RMY 5-56-54

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ ५-५६-५४॥
tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam |
śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane || 5-56-54||

RMY 5-56-55

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् ।
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ ५-५६-५५॥
tato'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam |
ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ || 5-56-55||

RMY 5-56-56

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।
तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत्स्थिता ॥ ५-५६-५६॥
tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ |
taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītābhavatsthitā || 5-56-56||

RMY 5-56-57

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् ।
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ५-५६-५७॥
taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |
saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca || 5-56-57||

RMY 5-56-58

तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।
अवाक्शिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व मामिति ॥ ५-५६-५८॥
tāmuvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām |
avākśirāḥ prapatito bahu manyasva māmiti || 5-56-58||

RMY 5-56-59

यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते ।
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ ५-५६-५९॥
yadi cettvaṃ tu māṃ darpānnābhinandasi garvite |
dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava || 5-56-59||

RMY 5-56-60

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ ५-५६-६०॥
etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam || 5-56-60||

RMY 5-56-61

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ।
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ॥ ५-५६-६१॥
rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca |
avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava || 5-56-61||

RMY 5-56-62

किंस्विद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ ।
अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ॥ ५-५६-६२॥
kiṃsvidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasaṃnidhau |
apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā || 5-56-62||

RMY 5-56-63

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्या न युज्यसे ।
यज्ञीयः सत्यवाक्चैव रणश्लाघी च राघवः ॥ ५-५६-६३॥
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasyā na yujyase |
yajñīyaḥ satyavākcaiva raṇaślāghī ca rāghavaḥ || 5-56-63||

RMY 5-56-64

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ।
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ॥ ५-५६-६४॥
jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ |
jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ || 5-56-64||

RMY 5-56-65

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ॥ ५-५६-६५॥
vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam |
maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā || 5-56-65||

RMY 5-56-66

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ।
वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ॥ ५-५६-६६॥
strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ |
varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ || 5-56-66||

RMY 5-56-67

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ।
सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम ।
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ॥ ५-५६-६७॥
uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ |
sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikrama |
mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī || 5-56-67||

RMY 5-56-68

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ॥ ५-५६-६८॥
devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca |
sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi || 5-56-68||

RMY 5-56-69

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ।
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥ ५-५६-६९॥
tatastābhiḥ sametābhirnārībhiḥ sa mahābalaḥ |
utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ || 5-56-69||

RMY 5-56-70

याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥ ५-५६-७०॥
yāte tasmindaśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ || 5-56-70||

RMY 5-56-71

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ।
तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥ ५-५६-७१॥
tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī |
tarjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam || 5-56-71||

RMY 5-56-72

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत् ॥ ५-५६-७२॥
vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ |
rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītāvyavasitaṃ mahat || 5-56-72||

RMY 5-56-73

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ।
परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ॥ ५-५६-७३॥
tatastāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ |
parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ || 5-56-73||

RMY 5-56-74

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥ ५-५६-७४॥
tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā |
vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā || 5-56-74||

RMY 5-56-75

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ।
चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥ ५-५६-७५॥
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām |
cintayāmāsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ || 5-56-75||

RMY 5-56-76

संभाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ।
इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ॥ ५-५६-७६॥
saṃbhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ |
ikṣvākukulavaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ || 5-56-76||

RMY 5-56-77

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ।
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ॥ ५-५६-७७॥
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām |
pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā || 5-56-77||

RMY 5-56-78

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुंगव ।
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ ५-५६-७८॥
kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṃgava |
kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi || 5-56-78||

RMY 5-56-79

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः ।
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्दो महाबलः ॥ ५-५६-७९॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā ahamapyabruvaṃ vacaḥ |
devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |
sugrīvo nāma vikrānto vānarendo mahābalaḥ || 5-56-79||

RMY 5-56-80

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम् ।
भर्त्राहं प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ५-५६-८०॥
tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantamihāgatam |
bhartrāhaṃ prahitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 5-56-80||

RMY 5-56-81

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान्दाशरथिः स्वयम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥ ५-५६-८१॥
idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmāndāśarathiḥ svayam |
aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini || 5-56-81||

RMY 5-56-82

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ ५-५६-८२॥
tadicchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram || 5-56-82||

RMY 5-56-83

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।
आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥ ५-५६-८३॥
etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī |
āha rāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti || 5-56-83||

RMY 5-56-84

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ ५-५६-८४॥
praṇamya śirasā devīmahamāryāmaninditām |
rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam || 5-56-84||

RMY 5-56-85

एवमुक्ता वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम् ।
प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ॥ ५-५६-८५॥
evamuktā varārohā maṇipravaramuttamam |
prāyacchatparamodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha || 5-56-85||

RMY 5-56-86

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥ ५-५६-८६॥
tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |
pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ || 5-56-86||

RMY 5-56-87

उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा ।
हनूमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ ५-५६-८७॥
uttaraṃ punarevāha niścitya manasā tadā |
hanūmanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave || 5-56-87||

RMY 5-56-88

यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥ ५-५६-८८॥
yathā śrutvaiva nacirāttāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru || 5-56-88||

RMY 5-56-89

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ ५-५६-८९॥
yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama |
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat || 5-56-89||

RMY 5-56-90

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ ५-५६-९०॥
tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata |
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram || 5-56-90||

RMY 5-56-91

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः ।
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥ ५-५६-९१॥
tato'vardhata me kāyastadā parvatasaṃnibhaḥ |
yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe || 5-56-91||

RMY 5-56-92

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ ५-५६-९२॥
tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |
pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 5-56-92||

RMY 5-56-93

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन्समागम्य ततस्ततः ।
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ ५-५६-९३॥
māṃ ca dṛṣṭvā vane tasminsamāgamya tatastataḥ |
tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire || 5-56-93||

RMY 5-56-94

राजन्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ ५-५६-९४॥
rājanvanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |
vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala || 5-56-94||

RMY 5-56-95

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥ ५-५६-९५॥
durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ |
vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet || 5-56-95||

RMY 5-56-96

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।
राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥ ५-५६-९६॥
tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ |
rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ || 5-56-96||

RMY 5-56-97

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।
मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ५-५६-९७॥
teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām |
mayā tasminvanoddeśe parigheṇa niṣūditam || 5-56-97||

RMY 5-56-98

तेषां तु हतशेषा ये ते गता लघुविक्रमाः ।
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ ५-५६-९८॥
teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatā laghuvikramāḥ |
nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire || 5-56-98||

RMY 5-56-99

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ॥ ५-५६-९९॥
tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam || 5-56-99||

RMY 5-56-100

तत्रस्थान्राक्षसान्हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ।
ललाम भूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ॥ ५-५६-१००॥
tatrasthānrākṣasānhatvā śataṃ stambhena vai punaḥ |
lalāma bhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā || 5-56-100||

RMY 5-56-101

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ ५-५६-१०१॥
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat || 5-56-101||

RMY 5-56-102

तमहं बलसंपन्नं राक्षसं रणकोविदम् ।
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ॥ ५-५६-१०२॥
tamahaṃ balasaṃpannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam |
parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam || 5-56-102||

RMY 5-56-103

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान्महाबलान् ।
पदातिबलसंपन्नान्प्रेषयामास रावणः ।
परिघेणैव तान्सर्वान्नयामि यमसादनम् ॥ ५-५६-१०३॥
tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputrānmahābalān |
padātibalasaṃpannānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
parigheṇaiva tānsarvānnayāmi yamasādanam || 5-56-103||

RMY 5-56-104

मन्त्रिपुत्रान्हताञ्श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।
पञ्चसेनाग्रगाञ्शूरान्प्रेषयामास रावणः ।
तानहं सह सैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ॥ ५-५६-१०४॥
mantriputrānhatāñśrutvā samare laghuvikramān |
pañcasenāgragāñśūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
tānahaṃ saha sainyānvai sarvānevābhyasūdayam || 5-56-104||

RMY 5-56-105

ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ।
बहुभी राकसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे ॥ ५-५६-१०५॥
tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam |
bahubhī rākasaiḥ sārdhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 5-56-105||

RMY 5-56-106

तं तु मन्दोदरी पुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ।
सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।
चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ ५-५६-१०६॥
taṃ tu mandodarī putraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam |
sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān |
carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam || 5-56-106||

RMY 5-56-107

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।
तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ।
व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ॥ ५-५६-१०७॥
tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |
tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam |
vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam || 5-56-107||

RMY 5-56-108

तस्याप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुंगवम् ।
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ॥ ५-५६-१०८॥
tasyāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṃgavam |
naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam || 5-56-108||

RMY 5-56-109

महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ।
प्रेषितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोत्कटैः ॥ ५-५६-१०९॥
mahatā hi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ |
preṣito rāvaṇenaiṣa saha vīrairmadotkaṭaiḥ || 5-56-109||

RMY 5-56-110

ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्रबध्नाच्चातिवेगतः ।
रज्जूभिरभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ ५-५६-११०॥
brāhmeṇāstreṇa sa tu māṃ prabadhnāccātivegataḥ |
rajjūbhirabhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ || 5-56-110||

RMY 5-56-111

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।
दृष्ट्वा संभाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ ५-५६-१११॥
rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan |
dṛṣṭvā saṃbhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā || 5-56-111||

RMY 5-56-112

पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तद्वधम् ।
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥ ५-५६-११२॥
pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca tadvadham |
tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam || 5-56-112||

RMY 5-56-113

अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ ५-५६-११३॥
asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham || 5-56-113||

RMY 5-56-114

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्समीपमिहागतः ॥ ५-५६-११४॥
rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |
so'haṃ dautyena rāmasya tvatsamīpamihāgataḥ || 5-56-114||

RMY 5-56-115

शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम् ।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमिवाशनम् ॥ ५-५६-११५॥
śṛṇu cāpi samādeśaṃ yadahaṃ prabravīmi te |
rākṣaseśa harīśastvāṃ vākyamāha samāhitam |
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamivāśanam || 5-56-115||

RMY 5-56-116

वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ ५-५६-११६॥
vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume |
rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ || 5-56-116||

RMY 5-56-117

तेन मे कथितं राजन्भार्या मे रक्षसा हृता ।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ ५-५६-११७॥
tena me kathitaṃ rājanbhāryā me rakṣasā hṛtā |
tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi || 5-56-117||

RMY 5-56-118

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सक्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ ५-५६-११८॥
vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ |
cakre'gnisākṣikaṃ sakyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 5-56-118||

RMY 5-56-119

तेन वालिनमुत्साद्य शरेणैकेन संयुगे ।
वानराणां महाराजः कृतः संप्लवतां प्रभुः ॥ ५-५६-११९॥
tena vālinamutsādya śareṇaikena saṃyuge |
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ saṃplavatāṃ prabhuḥ || 5-56-119||

RMY 5-56-120

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ ५-५६-१२०॥
tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |
tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ || 5-56-120||

RMY 5-56-121

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च ।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ ५-५६-१२१॥
kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca |
yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava || 5-56-121||

RMY 5-56-122

वानराणां प्रभवो हि न केन विदितः पुरा ।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ ५-५६-१२२॥
vānarāṇāṃ prabhavo hi na kena viditaḥ purā |
devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ || 5-56-122||

RMY 5-56-123

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ ५-५६-१२३॥
iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā |
māmaikṣata tato ruṣṭaścakṣuṣā pradahanniva || 5-56-123||

RMY 5-56-124

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ॥ ५-५६-१२४॥
tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā || 5-56-124||

RMY 5-56-125

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।
तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात् ॥ ५-५६-१२५॥
tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ |
tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt || 5-56-125||

RMY 5-56-126

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥ ५-५६-१२६॥
dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |
dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā || 5-56-126||

RMY 5-56-127

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः ।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीह शास्त्रतः ॥ ५-५६-१२७॥
sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ |
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīha śāstrataḥ || 5-56-127||

RMY 5-56-128

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान् ।
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ ५-५६-१२८॥
vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān |
rākṣasānetadevādya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti || 5-56-128||

RMY 5-56-129

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।
वेष्टितं शणवल्कैश्च पटैः कार्पासकैस्तथा ॥ ५-५६-१२९॥
tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca paṭaiḥ kārpāsakaistathā || 5-56-129||

RMY 5-56-130

राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ ५-५६-१३०॥
rākṣasāḥ siddhasaṃnāhāstataste caṇḍavikramāḥ |
tadādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ || 5-56-130||

RMY 5-56-131

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।
न मे पीडा भवेत्काचिद्दिदृक्षोर्नगरीं दिवा ॥ ५-५६-१३१॥
baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ |
na me pīḍā bhavetkāciddidṛkṣornagarīṃ divā || 5-56-131||

RMY 5-56-132

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ।
अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥ ५-५६-१३२॥
tataste rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam |
aghoṣayanrājamārge nagaradvāramāgatāḥ || 5-56-132||

RMY 5-56-133

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः ।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिष्ठः स्थितः पुनः ॥ ५-५६-१३३॥
tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ |
vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtiṣṭhaḥ sthitaḥ punaḥ || 5-56-133||

RMY 5-56-134

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ॥ ५-५६-१३४॥
āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam |
tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham || 5-56-134||

RMY 5-56-135

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।
दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥ ५-५६-१३५॥
pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām |
dahāmyahamasaṃbhrānto yugāntāgniriva prajāḥ || 5-56-135||

RMY 5-56-136

दग्ध्वा लङ्कां पुनश्चैव शङ्का मामभ्यवर्तत ।
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ॥ ५-५६-१३६॥
dagdhvā laṅkāṃ punaścaiva śaṅkā māmabhyavartata |
dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ || 5-56-136||

RMY 5-56-137

अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥ ५-५६-१३७॥
athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām |
jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām || 5-56-137||

RMY 5-56-138

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ।
पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः ॥ ५-५६-१३८॥
tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram |
punardṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaśca tayā punaḥ || 5-56-138||

RMY 5-56-139

राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा ।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ ५-५६-१३९॥
rāghavasya prabhāvena bhavatāṃ caiva tejasā |
sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam || 5-56-139||

RMY 5-56-140

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।
अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥ ५-५६-१४०॥
etatsarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam |
atra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tatsarvaṃ kriyatāmiti || 5-56-140||

Sarga: 57/66 (17)

RMY 5-57-1

एतदाख्यानं तत्सर्वं हनूमान्मारुतात्मजः ।
भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम् ॥ ५-५७-१॥
etadākhyānaṃ tatsarvaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
bhūyaḥ samupacakrāma vacanaṃ vaktumuttaram || 5-57-1||

RMY 5-57-2

सफलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च संभ्रमः ।
शीलमासाद्य सीताया मम च प्लवनं महत् ॥ ५-५७-२॥
saphalo rāghavodyogaḥ sugrīvasya ca saṃbhramaḥ |
śīlamāsādya sītāyā mama ca plavanaṃ mahat || 5-57-2||

RMY 5-57-3

आर्यायाः सदृशं शीलं सीतायाः प्लवगर्षभाः ।
तपसा धारयेल्लोकान्क्रुद्धा वा निर्दहेदपि ॥ ५-५७-३॥
āryāyāḥ sadṛśaṃ śīlaṃ sītāyāḥ plavagarṣabhāḥ |
tapasā dhārayellokānkruddhā vā nirdahedapi || 5-57-3||

RMY 5-57-4

सर्वथातिप्रवृद्धोऽसौ रावणो राक्षसाधिपः ।
यस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम् ॥ ५-५७-४॥
sarvathātipravṛddho'sau rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
yasya tāṃ spṛśato gātraṃ tapasā na vināśitam || 5-57-4||

RMY 5-57-5

न तदग्निशिखा कुर्यात्संस्पृष्टा पाणिना सती ।
जनकस्यात्मजा कुर्यादुत्क्रोधकलुषीकृता ॥ ५-५७-५॥
na tadagniśikhā kuryātsaṃspṛṣṭā pāṇinā satī |
janakasyātmajā kuryādutkrodhakaluṣīkṛtā || 5-57-5||

RMY 5-57-6

अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः ।
अधस्ताच्छिंशपावृक्षे साध्वी करुणमास्थिता ॥ ५-५७-६॥
aśokavanikāmadhye rāvaṇasya durātmanaḥ |
adhastācchiṃśapāvṛkṣe sādhvī karuṇamāsthitā || 5-57-6||

RMY 5-57-7

राक्षसीभिः परिवृता शोकसंतापकर्शिता ।
मेघलेखापरिवृता चन्द्रलेखेव निष्प्रभा ॥ ५-५७-७॥
rākṣasībhiḥ parivṛtā śokasaṃtāpakarśitā |
meghalekhāparivṛtā candralekheva niṣprabhā || 5-57-7||

RMY 5-57-8

अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम् ।
पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी ॥ ५-५७-८॥
acintayantī vaidehī rāvaṇaṃ baladarpitam |
pativratā ca suśroṇī avaṣṭabdhā ca jānakī || 5-57-8||

RMY 5-57-9

अनुरक्ता हि वैदेही रामं सर्वात्मना शुभा ।
अनन्यचित्ता रामे च पौलोमीव पुरंदरे ॥ ५-५७-९॥
anuraktā hi vaidehī rāmaṃ sarvātmanā śubhā |
ananyacittā rāme ca paulomīva puraṃdare || 5-57-9||

RMY 5-57-10

तदेकवासःसंवीता रजोध्वस्ता तथैव च ।
शोकसंतापदीनाङ्गी सीता भर्तृहिते रता ॥ ५-५७-१०॥
tadekavāsaḥsaṃvītā rajodhvastā tathaiva ca |
śokasaṃtāpadīnāṅgī sītā bhartṛhite ratā || 5-57-10||

RMY 5-57-11

सा मया राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।
राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदा वने ॥ ५-५७-११॥
sā mayā rākṣasī madhye tarjyamānā muhurmuhuḥ |
rākṣasībhirvirūpābhirdṛṣṭā hi pramadā vane || 5-57-11||

RMY 5-57-12

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।
अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ५-५७-१२॥
ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā |
adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 5-57-12||

RMY 5-57-13

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
कथंचिन्मृगशावाक्षी विश्वासमुपपादिता ॥ ५-५७-१३॥
rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
kathaṃcinmṛgaśāvākṣī viśvāsamupapāditā || 5-57-13||

RMY 5-57-14

ततः संभाषिता चैव सर्वमर्थं च दर्शिता ।
रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ॥ ५-५७-१४॥
tataḥ saṃbhāṣitā caiva sarvamarthaṃ ca darśitā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā || 5-57-14||

RMY 5-57-15

नियतः समुदाचारो भक्तिर्भर्तरि चोत्तमा ॥ ५-५७-१५॥
niyataḥ samudācāro bhaktirbhartari cottamā || 5-57-15||

RMY 5-57-16

यन्न हन्ति दशग्रीवं स महात्मा दशाननः ।
निमित्तमात्रं रामस्तु वधे तस्य भविष्यति ॥ ५-५७-१६॥
yanna hanti daśagrīvaṃ sa mahātmā daśānanaḥ |
nimittamātraṃ rāmastu vadhe tasya bhaviṣyati || 5-57-16||

RMY 5-57-17

एवमास्ते महाभागा सीता शोकपरायणा ।
यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत्सर्वमुपपाद्यताम् ॥ ५-५७-१७॥
evamāste mahābhāgā sītā śokaparāyaṇā |
yadatra pratikartavyaṃ tatsarvamupapādyatām || 5-57-17||

Sarga: 58/66 (22)

RMY 5-58-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत ।
जाम्बवत्प्रमुखान्सर्वाननुज्ञाप्य महाकपीन् ॥ ५-५८-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vālisūnurabhāṣata |
jāmbavatpramukhānsarvānanujñāpya mahākapīn || 5-58-1||

RMY 5-58-2

अस्मिन्नेवंगते कार्ये भवतां च निवेदिते ।
न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ ॥ ५-५८-२॥
asminnevaṃgate kārye bhavatāṃ ca nivedite |
nyāyyaṃ sma saha vaidehyā draṣṭuṃ tau pārthivātmajau || 5-58-2||

RMY 5-58-3

अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम् ।
तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम् ॥ ५-५८-३॥
ahameko'pi paryāptaḥ sarākṣasagaṇāṃ purīm |
tāṃ laṅkāṃ tarasā hantuṃ rāvaṇaṃ ca mahābalam || 5-58-3||

RMY 5-58-4

किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः ।
कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः ॥ ५-५८-४॥
kiṃ punaḥ sahito vīrairbalavadbhiḥ kṛtātmabhiḥ |
kṛtāstraiḥ plavagaiḥ śaktairbhavadbhirvijayaiṣibhiḥ || 5-58-4||

RMY 5-58-5

अहं तु रावणं युद्धे ससैन्यं सपुरःसरम् ।
सपुत्रं विधमिष्यामि सहोदरयुतं युधि ॥ ५-५८-५॥
ahaṃ tu rāvaṇaṃ yuddhe sasainyaṃ sapuraḥsaram |
saputraṃ vidhamiṣyāmi sahodarayutaṃ yudhi || 5-58-5||

RMY 5-58-6

ब्राह्ममैन्द्रं च रौद्रं च वायव्यं वारुणं तथा ।
यदि शक्रजितोऽस्त्राणि दुर्निरीक्ष्याणि संयुगे ।
तान्यहं विधमिष्यामि निहनिष्यामि राक्षसान् ॥ ५-५८-६॥
brāhmamaindraṃ ca raudraṃ ca vāyavyaṃ vāruṇaṃ tathā |
yadi śakrajito'strāṇi durnirīkṣyāṇi saṃyuge |
tānyahaṃ vidhamiṣyāmi nihaniṣyāmi rākṣasān || 5-58-6||

RMY 5-58-7

भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम् ॥ ५-५८-७॥
bhavatāmabhyanujñāto vikramo me ruṇaddhi tam || 5-58-7||

RMY 5-58-8

मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा ।
देवानपि रणे हन्यात्किं पुनस्तान्निशाचरान् ॥ ५-५८-८॥
mayātulā visṛṣṭā hi śailavṛṣṭirnirantarā |
devānapi raṇe hanyātkiṃ punastānniśācarān || 5-58-8||

RMY 5-58-9

सागरोऽप्यतियाद्वेलां मन्दरः प्रचलेदपि ।
न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी ॥ ५-५८-९॥
sāgaro'pyatiyādvelāṃ mandaraḥ pracaledapi |
na jāmbavantaṃ samare kampayedarivāhinī || 5-58-9||

RMY 5-58-10

सर्वराक्षससंघानां राक्षसा ये च पूर्वकाः ।
अलमेको विनाशाय वीरो वायुसुतः कपिः ॥ ५-५८-१०॥
sarvarākṣasasaṃghānāṃ rākṣasā ye ca pūrvakāḥ |
alameko vināśāya vīro vāyusutaḥ kapiḥ || 5-58-10||

RMY 5-58-11

पनसस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः ।
मन्दरोऽप्यवशीर्येत किं पुनर्युधि राक्षसाः ॥ ५-५८-११॥
panasasyoruvegena nīlasya ca mahātmanaḥ |
mandaro'pyavaśīryeta kiṃ punaryudhi rākṣasāḥ || 5-58-11||

RMY 5-58-12

सदेवासुरयुद्धेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु ।
मैन्दस्य प्रतियोद्धारं शंसत द्विविदस्य वा ॥ ५-५८-१२॥
sadevāsurayuddheṣu gandharvoragapakṣiṣu |
maindasya pratiyoddhāraṃ śaṃsata dvividasya vā || 5-58-12||

RMY 5-58-13

अश्विपुत्रौ महावेगावेतौ प्लवगसत्तमौ ।
पितामहवरोत्सेकात्परमं दर्पमास्थितौ ॥ ५-५८-१३॥
aśviputrau mahāvegāvetau plavagasattamau |
pitāmahavarotsekātparamaṃ darpamāsthitau || 5-58-13||

RMY 5-58-14

अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः ।
सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान्पुरा ॥ ५-५८-१४॥
aśvinormānanārthaṃ hi sarvalokapitāmahaḥ |
sarvāvadhyatvamatulamanayordattavānpurā || 5-58-14||

RMY 5-58-15

वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम् ।
सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ प्लवंगमौ ॥ ५-५८-१५॥
varotsekena mattau ca pramathya mahatīṃ camūm |
surāṇāmamṛtaṃ vīrau pītavantau plavaṃgamau || 5-58-15||

RMY 5-58-16

एतावेव हि संक्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ ५-५८-१६॥
etāveva hi saṃkruddhau savājirathakuñjarām |
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktau sarve tiṣṭhantu vānarāḥ || 5-58-16||

RMY 5-58-17

अयुक्तं तु विना देवीं दृष्टबद्भिः प्लवंगमाः ।
समीपं गन्तुमस्माभी राघवस्य महात्मनः ॥ ५-५८-१७॥
ayuktaṃ tu vinā devīṃ dṛṣṭabadbhiḥ plavaṃgamāḥ |
samīpaṃ gantumasmābhī rāghavasya mahātmanaḥ || 5-58-17||

RMY 5-58-18

दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदनम् ।
अयुक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातविक्रमैः ॥ ५-५८-१८॥
dṛṣṭā devī na cānītā iti tatra nivedanam |
ayuktamiva paśyāmi bhavadbhiḥ khyātavikramaiḥ || 5-58-18||

RMY 5-58-19

न हि वः प्लवते कश्चिन्नापि कश्चित्पराक्रमे ।
तुल्यः सामरदैत्येषु लोकेषु हरिसत्तमाः ॥ ५-५८-१९॥
na hi vaḥ plavate kaścinnāpi kaścitparākrame |
tulyaḥ sāmaradaityeṣu lokeṣu harisattamāḥ || 5-58-19||

RMY 5-58-20

तेष्वेवं हतवीरेषु राक्षसेषु हनूमता ।
किमन्यदत्र कर्तव्यं गृहीत्वा याम जानकीम् ॥ ५-५८-२०॥
teṣvevaṃ hatavīreṣu rākṣaseṣu hanūmatā |
kimanyadatra kartavyaṃ gṛhītvā yāma jānakīm || 5-58-20||

RMY 5-58-21

तमेवं कृतसंकल्पं जाम्बवान्हरिसत्तमः ।
उवाच परमप्रीतो वाक्यमर्थवदर्थवित् ॥ ५-५८-२१॥
tamevaṃ kṛtasaṃkalpaṃ jāmbavānharisattamaḥ |
uvāca paramaprīto vākyamarthavadarthavit || 5-58-21||

RMY 5-58-22

न तावदेषा मतिरक्षमा नो यथा भवान्पश्यति राजपुत्र ।
यथा तु रामस्य मतिर्निविष्टा तथा भवान्पश्यतु कार्यसिद्धिम् ॥ ५-५८-२२॥
na tāvadeṣā matirakṣamā no yathā bhavānpaśyati rājaputra |
yathā tu rāmasya matirniviṣṭā tathā bhavānpaśyatu kāryasiddhim || 5-58-22||

Sarga: 59/66 (22)

RMY 5-59-1

ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः ।
अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश्च महाकपिः ॥ ५-५९-१॥
tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ |
aṅgadapramukhā vīrā hanūmāṃśca mahākapiḥ || 5-59-1||

RMY 5-59-2

प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः ।
महेन्द्राग्रं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥ ५-५९-२॥
prītimantastataḥ sarve vāyuputrapuraḥsarāḥ |
mahendrāgraṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ || 5-59-2||

RMY 5-59-3

मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः ।
छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ॥ ५-५९-३॥
merumandarasaṃkāśā mattā iva mahāgajāḥ |
chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ || 5-59-3||

RMY 5-59-4

सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् ।
हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ॥ ५-५९-४॥
sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam |
hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ || 5-59-4||

RMY 5-59-5

राघवे चार्थनिर्वृत्तिं भर्तुश्च परमं यशः ।
समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिरुन्नताः ॥ ५-५९-५॥
rāghave cārthanirvṛttiṃ bhartuśca paramaṃ yaśaḥ |
samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhirunnatāḥ || 5-59-5||

RMY 5-59-6

प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः ॥ ५-५९-६॥
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |
sarve rāmapratīkāre niścitārthā manasvinaḥ || 5-59-6||

RMY 5-59-7

प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौक्षकः ।
नन्दनोपममासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम् ॥ ५-५९-७॥
plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukṣakaḥ |
nandanopamamāsedurvanaṃ drumalatāyutam || 5-59-7||

RMY 5-59-8

यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ।
अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ॥ ५-५९-८॥
yattanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam |
adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam || 5-59-8||

RMY 5-59-9

यद्रक्षति महावीर्यः सदा दधिमुखः कपिः ।
मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ५-५९-९॥
yadrakṣati mahāvīryaḥ sadā dadhimukhaḥ kapiḥ |
mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 5-59-9||

RMY 5-59-10

ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः ।
वानरा वानरेन्द्रस्य मनःकान्ततमं महत् ॥ ५-५९-१०॥
te tadvanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ |
vānarā vānarendrasya manaḥkāntatamaṃ mahat || 5-59-10||

RMY 5-59-11

ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् ।
कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ५-५९-११॥
tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat |
kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ || 5-59-11||

RMY 5-59-12

ततः कुमारस्तान्वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान्कपीन् ।
अनुमान्य ददौ तेषां निसर्गं मधुभक्षणे ॥ ५-५९-१२॥
tataḥ kumārastānvṛddhāñjāmbavatpramukhānkapīn |
anumānya dadau teṣāṃ nisargaṃ madhubhakṣaṇe || 5-59-12||

RMY 5-59-13

ततश्चानुमताः सर्वे संप्रहृष्टा वनौकसः ।
मुदिताश्च ततस्ते च प्रनृत्यन्ति ततस्ततः ॥ ५-५९-१३॥
tataścānumatāḥ sarve saṃprahṛṣṭā vanaukasaḥ |
muditāśca tataste ca pranṛtyanti tatastataḥ || 5-59-13||

RMY 5-59-14

गायन्ति केचित्प्रणमन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रहसन्ति केचित् ।
पतन्ति केचिद्विचरन्ति केचित्प्लवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित् ॥ ५-५९-१४॥
gāyanti kecitpraṇamanti kecinnṛtyanti kecitprahasanti kecit |
patanti kecidvicaranti kecitplavanti kecitpralapanti kecit || 5-59-14||

RMY 5-59-15

परस्परं केचिदुपाश्रयन्ते परस्परं केचिदतिब्रुवन्ते ।
द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिप्लवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित् ॥ ५-५९-१५॥
parasparaṃ kecidupāśrayante parasparaṃ kecidatibruvante |
drumāddrumaṃ kecidabhiplavante kṣitau nagāgrānnipatanti kecit || 5-59-15||

RMY 5-59-16

महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसंपतन्ते ।
गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति ॥ ५-५९-१६॥
mahītalātkecidudīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisaṃpatante |
gāyantamanyaḥ prahasannupaiti hasantamanyaḥ prahasannupaiti || 5-59-16||

RMY 5-59-17

रुदन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति ।
समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीन्मधुप्रपानोत्कट सत्त्वचेष्टम् ।
न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव तृप्तो ॥ ५-५९-१७॥
rudantamanyaḥ prarudannupaiti nudantamanyaḥ praṇudannupaiti |
samākulaṃ tatkapisainyamāsīnmadhuprapānotkaṭa sattvaceṣṭam |
na cātra kaścinna babhūva matto na cātra kaścinna babhūva tṛpto || 5-59-17||

RMY 5-59-18

ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् ।
समीक्ष्य कोपाद्दधिवक्त्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान् ॥ ५-५९-१८॥
tato vanaṃ tatparibhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |
samīkṣya kopāddadhivaktranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān || 5-59-18||

RMY 5-59-19

स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः ।
चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥ ५-५९-१९॥
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ |
cakāra bhūyo matimugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ || 5-59-19||

RMY 5-59-20

उवाच कांश्चित्परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान ।
समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित् ॥ ५-५९-२०॥
uvāca kāṃścitparuṣāṇi dhṛṣṭamasaktamanyāṃśca talairjaghāna |
sametya kaiścitkalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit || 5-59-20||

RMY 5-59-21

स तैर्मदाच्चाप्रतिवार्य वेगैर्बलाच्च तेनाप्रतिवार्यमाणैः ।
प्रधर्षितस्त्यक्तभयैः समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम् ॥ ५-५९-२१॥
sa tairmadāccāprativārya vegairbalācca tenāprativāryamāṇaiḥ |
pradharṣitastyaktabhayaiḥ sametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam || 5-59-21||

RMY 5-59-22

नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्तस्तलैश्च पादैश्च समाप्नुवन्तः ।
मदात्कपिं तं कपयः समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥ ५-५९-२२॥
nakhaistudanto daśanairdaśantastalaiśca pādaiśca samāpnuvantaḥ |
madātkapiṃ taṃ kapayaḥ samagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ || 5-59-22||

Sarga: 60/66 (37)

RMY 5-60-1

तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान्वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ ५-६०-१॥
tānuvāca hariśreṣṭho hanūmānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 5-60-1||

RMY 5-60-2

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ॥ ५-६०-२॥
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ |
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu || 5-60-2||

RMY 5-60-3

अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ।
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ॥ ५-६०-३॥
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā |
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam || 5-60-3||

RMY 5-60-4

अन्दगस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः ।
साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ॥ ५-६०-४॥
andagasya mukhācchrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
sādhu sādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan || 5-60-4||

RMY 5-60-5

पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ।
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुतम् ॥ ५-६०-५॥
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham |
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drutam || 5-60-5||

RMY 5-60-6

ते प्रहृष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ।
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥ ५-६०-६॥
te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ |
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm || 5-60-6||

RMY 5-60-7

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान्समागताः ।
ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान्मधुवने तदा ॥ ५-६०-७॥
utpatya ca tataḥ sarve vanapālānsamāgatāḥ |
tāḍayanti sma śataśaḥ saktānmadhuvane tadā || 5-60-7||

RMY 5-60-8

मधूनि द्रोणमात्राणि बहुभिः परिगृह्य ते ।
घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ॥ ५-६०-८॥
madhūni droṇamātrāṇi bahubhiḥ parigṛhya te |
ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare || 5-60-8||

RMY 5-60-9

केचित्पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
मधूच्चिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ ५-६०-९॥
kecitpītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcciṣṭena kecicca jaghnuranyonyamutkaṭāḥ || 5-60-9||

RMY 5-60-10

अपरे वृक्षमूलेषु शाखां गृह्य व्यवस्थितः ।
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ ५-६०-१०॥
apare vṛkṣamūleṣu śākhāṃ gṛhya vyavasthitaḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 5-60-10||

RMY 5-60-11

उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।
क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्त्यपि तथापरे ॥ ५-६०-११॥
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipantyapi tathānyonyaṃ skhalantyapi tathāpare || 5-60-11||

RMY 5-60-12

केचित्क्ष्वेडान्प्रकुर्वन्ति केचित्कूजन्ति हृष्टवत् ।
हरयो मधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले ॥ ५-६०-१२॥
kecitkṣveḍānprakurvanti kecitkūjanti hṛṣṭavat |
harayo madhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 5-60-12||

RMY 5-60-13

येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ ५-६०-१३॥
ye'pyatra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 5-60-13||

RMY 5-60-14

जानुभिश्च प्रकृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः ।
अब्रुवन्परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ ५-६०-१४॥
jānubhiśca prakṛṣṭāśca devamārgaṃ ca darśitāḥ |
abruvanparamodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 5-60-14||

RMY 5-60-15

हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५-६०-१५॥
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 5-60-15||

RMY 5-60-16

ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान्हरीन् ॥ ५-६०-१६॥
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tānharīn || 5-60-16||

RMY 5-60-17

एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान् ।
बलेनावारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ ५-६०-१७॥
etāgacchata gacchāmo vānarānatidarpitān |
balenāvārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 5-60-17||

RMY 5-60-18

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः ॥ ५-६०-१८॥
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahitā yayuḥ || 5-60-18||

RMY 5-60-19

मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् ।
समभ्यधावद्वेगेना ते च सर्वे प्लवंगमाः ॥ ५-६०-१९॥
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya sumahātarum |
samabhyadhāvadvegenā te ca sarve plavaṃgamāḥ || 5-60-19||

RMY 5-60-20

ते शिलाः पादपांश्चापि पाषाणांश्चापि वानराः ।
गृहीत्वाभ्यागमन्क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ ५-६०-२०॥
te śilāḥ pādapāṃścāpi pāṣāṇāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvābhyāgamankruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 5-60-20||

RMY 5-60-21

ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।
त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ५-६०-२१॥
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 5-60-21||

RMY 5-60-22

वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान्बलदर्पितान् ।
अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ ५-६०-२२॥
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarānbaladarpitān |
abhyakrāmanta te vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 5-60-22||

RMY 5-60-23

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुंगवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनूमत्प्रमुखास्तदा ॥ ५-६०-२३॥
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanūmatpramukhāstadā || 5-60-23||

RMY 5-60-24

तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ ५-६०-२४॥
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 5-60-24||

RMY 5-60-25

मदान्धश न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ ५-६०-२५॥
madāndhaśa na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 5-60-25||

RMY 5-60-26

स भग्नबाहुर्विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ ५-६०-२६॥
sa bhagnabāhurvimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 5-60-26||

RMY 5-60-27

स कथंचिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमागम्य भृत्यांस्तान्समुपागतान् ॥ ५-६०-२७॥
sa kathaṃcidvimuktastairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāgamya bhṛtyāṃstānsamupāgatān || 5-60-27||

RMY 5-60-28

एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ ५-६०-२८॥
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 5-60-28||

RMY 5-60-29

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिव ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ ५-६०-२९॥
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthiva |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 5-60-29||

RMY 5-60-30

इष्टं मधुवनं ह्येतत्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ ५-६०-३०॥
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatsugrīvasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 5-60-30||

RMY 5-60-31

स वानरानिमान्सर्वान्मधुलुब्धान्गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ ५-६०-३१॥
sa vānarānimānsarvānmadhulubdhāngatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān || 5-60-31||

RMY 5-60-32

वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञा परिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥ ५-६०-३२॥
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñā paribhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati || 5-60-32||

RMY 5-60-33

एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥ ५-६०-३३॥
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ || 5-60-33||

RMY 5-60-34

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ५-६०-३४॥
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmānsugrīvo yatra vānaraḥ || 5-60-34||

RMY 5-60-35

रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ ५-६०-३५॥
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 5-60-35||

RMY 5-60-36

स निपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ ५-६०-३६॥
sa nipatya mahāvīryaḥ sarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 5-60-36||

RMY 5-60-37

स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ५-६०-३७॥
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat || 5-60-37||

Sarga: 61/66 (27)

RMY 5-61-1

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५-६१-१॥
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 5-61-1||

RMY 5-61-2

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम ।
अभयं ते भवेद्वीर सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ ५-६१-२॥
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra satyamevābhidhīyatām || 5-61-2||

RMY 5-61-3

स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
उत्थाय च महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ ५-६१-३॥
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya ca mahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 5-61-3||

RMY 5-61-4

नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना ।
वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तत्तु वानरैः ॥ ५-६१-४॥
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tattu vānaraiḥ || 5-61-4||

RMY 5-61-5

एभिः प्रधर्षिताश्चैव वारिता वनरक्षिभिः ।
मधून्यचिन्तयित्वेमान्भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५-६१-५॥
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vāritā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemānbhakṣayanti pibanti ca || 5-61-5||

RMY 5-61-6

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे ।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवौ वै दर्शयन्ति हि ॥ ५-६१-६॥
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvau vai darśayanti hi || 5-61-6||

RMY 5-61-7

इमे हि संरब्धतरास्तथा तैः संप्रधर्षिताः ।
वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुंगवैः ॥ ५-६१-७॥
ime hi saṃrabdhatarāstathā taiḥ saṃpradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṃgavaiḥ || 5-61-7||

RMY 5-61-8

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः ।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः संप्रचालिताः ॥ ५-६१-८॥
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabhāḥ |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ saṃpracālitāḥ || 5-61-8||

RMY 5-61-9

पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः ।
प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५-६१-९॥
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 5-61-9||

RMY 5-61-10

एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि ।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ ५-६१-१०॥
evamete hatāḥ śūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 5-61-10||

RMY 5-61-11

एवं विज्ञाप्यमानं तु सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ५-६१-११॥
evaṃ vijñāpyamānaṃ tu sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 5-61-11||

RMY 5-61-12

किमयं वानरो राजन्वनपः प्रत्युपस्थितः ।
कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-६१-१२॥
kimayaṃ vānaro rājanvanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 5-61-12||

RMY 5-61-13

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-६१-१३॥
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-61-13||

RMY 5-61-14

आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधुवानरैः ॥ ५-६१-१४॥
ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhuvānaraiḥ || 5-61-14||

RMY 5-61-15

नैषामकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
वनं यथाभिपन्नं तैः साधितं कर्म वानरैः ॥ ५-६१-१५॥
naiṣāmakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ |
vanaṃ yathābhipannaṃ taiḥ sādhitaṃ karma vānaraiḥ || 5-61-15||

RMY 5-61-16

दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ।
न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः ॥ ५-६१-१६॥
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā |
na hyanyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ || 5-61-16||

RMY 5-61-17

कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुंगव ।
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ ५-६१-१७॥
kāryasiddhirhanumati matiśca haripuṃgava |
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 5-61-17||

RMY 5-61-18

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदस्य बलेश्वरः ।
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ ५-६१-१८॥
jāmbavānyatra netā syādaṅgadasya baleśvaraḥ |
hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 5-61-18||

RMY 5-61-19

अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ।
विचिन्त्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुंगवैः ॥ ५-६१-१९॥
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila |
vicintya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṃgavaiḥ || 5-61-19||

RMY 5-61-20

आगतैश्च प्रविष्टं तद्यथा मधुवनं हि तैः ।
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः ।
वारिताः सहिताः पालास्तथा जानुभिराहताः ॥ ५-६१-२०॥
āgataiśca praviṣṭaṃ tadyathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ |
vāritāḥ sahitāḥ pālāstathā jānubhirāhatāḥ || 5-61-20||

RMY 5-61-21

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह ।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ ५-६१-२१॥
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha |
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ || 5-61-21||

RMY 5-61-22

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः ।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ ५-६१-२२॥
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ |
abhigamya yathā sarve pibanti madhu vānarāḥ || 5-61-22||

RMY 5-61-23

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ ।
वनं दात्त वरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ ५-६१-२३॥
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha |
vanaṃ dātta varaṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ || 5-61-23||

RMY 5-61-24

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः ।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ ५-६१-२४॥
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ |
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām || 5-61-24||

RMY 5-61-25

प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः ।
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च ।
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ ५-६१-२५॥
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ |
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvastu prahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 5-61-25||

RMY 5-61-26

प्रीतोऽस्मि सौम्य यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ।
मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ ५-६१-२६॥
prīto'smi saumya yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 5-61-26||

RMY 5-61-27

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्शाखामृगांस्तान्मृगराजदर्पान् ।
द्रष्टुं कृतार्थान्सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ ५-६१-२७॥
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānānśākhāmṛgāṃstānmṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthānsaha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 5-61-27||

Sarga: 62/66 (40)

RMY 5-62-1

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ ५-६२-१॥
sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 5-62-1||

RMY 5-62-2

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ ५-६२-२॥
sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau |
vānaraiḥ sahitaiḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 5-62-2||

RMY 5-62-3

स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितो गतः ।
निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह ॥ ५-६२-३॥
sa yathaivāgataḥ pūrvaṃ tathaiva tvarito gataḥ |
nipatya gaganādbhūmau tadvanaṃ praviveśa ha || 5-62-3||

RMY 5-62-4

स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुद्धतान्सर्वान्मेहमानान्मधूदकम् ॥ ५-६२-४॥
sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān |
vimadānuddhatānsarvānmehamānānmadhūdakam || 5-62-4||

RMY 5-62-5

स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ ५-६२-५॥
sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5-62-5||

RMY 5-62-6

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिरभिवारितः ।
अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ५-६२-६॥
saumya roṣo na kartavyo yadebhirabhivāritaḥ |
ajñānādrakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 5-62-6||

RMY 5-62-7

युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ।
मौर्ख्यात्पूर्वं कृतो दोषस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ॥ ५-६२-७॥
yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala |
maurkhyātpūrvaṃ kṛto doṣastadbhavānkṣantumarhati || 5-62-7||

RMY 5-62-8

यथैव हि पिता तेऽभूत्पूर्वं हरिगणेश्वरः ।
तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम ॥ ५-६२-८॥
yathaiva hi pitā te'bhūtpūrvaṃ harigaṇeśvaraḥ |
tathā tvamapi sugrīvo nānyastu harisattama || 5-62-8||

RMY 5-62-9

आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ।
इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ॥ ५-६२-९॥
ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha |
ihopayānaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 5-62-9||

RMY 5-62-10

स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः ।
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ ५-६२-१०॥
sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ |
prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 5-62-10||

RMY 5-62-11

प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ॥ ५-६२-११॥
prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ |
śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 5-62-11||

RMY 5-62-12

श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद्वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ।
अब्रवीत्तान्हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-६२-१२॥
śrutvā dadhimukhasyaitadvacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ |
abravīttānhariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-62-12||

RMY 5-62-13

शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ।
तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः ॥ ५-६२-१३॥
śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ |
tatkṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye paraṃtapāḥ || 5-62-13||

RMY 5-62-14

पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ॥ ५-६२-१४॥
pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ |
kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 5-62-14||

RMY 5-62-15

सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः ।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ ५-६२-१५॥
sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ |
tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 5-62-15||

RMY 5-62-16

नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ॥ ५-६२-१६॥
nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi |
ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 5-62-16||

RMY 5-62-17

ब्रुवतश्चाङ्गदश्चैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ ५-६२-१७॥
bruvataścāṅgadaścaivaṃ śrutvā vacanamavyayam |
prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 5-62-17||

RMY 5-62-18

एवं वक्ष्यति को राजन्प्रभुः सन्वानरर्षभ ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते ॥ ५-६२-१८॥
evaṃ vakṣyati ko rājanprabhuḥ sanvānararṣabha |
aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate || 5-62-18||

RMY 5-62-19

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
संनतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभभाग्यताम् ॥ ५-६२-१९॥
tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |
saṃnatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhabhāgyatām || 5-62-19||

RMY 5-62-20

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ ५-६२-२०॥
sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |
sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 5-62-20||

RMY 5-62-21

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम् ।
क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ ५-६२-२१॥
tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padātpadam |
kvacidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 5-62-21||

RMY 5-62-22

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत ।
बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा उत्पपात महीतलात् ॥ ५-६२-२२॥
evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyabhāṣata |
bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā utpapāta mahītalāt || 5-62-22||

RMY 5-62-23

उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वाकाशं निराकाशं यज्ञोत्क्षिप्ता इवानलाः ॥ ५-६२-२३॥
utpatantamanūtpetuḥ sarve te hariyūthapāḥ |
kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yajñotkṣiptā ivānalāḥ || 5-62-23||

RMY 5-62-24

तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवंगमाः ।
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ॥ ५-६२-२४॥
te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṃgamāḥ |
vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 5-62-24||

RMY 5-62-25

अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः ।
उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ॥ ५-६२-२५॥
aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ |
uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 5-62-25||

RMY 5-62-26

समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ।
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ॥ ५-६२-२६॥
samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ |
nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 5-62-26||

RMY 5-62-27

न मत्सकाशमागच्छेत्कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोऽङ्गदः ॥ ५-६२-२७॥
na matsakāśamāgacchetkṛtye hi vinipātite |
yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 5-62-27||

RMY 5-62-28

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
भवेत्तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ ५-६२-२८॥
yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ |
bhavettu dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 5-62-28||

RMY 5-62-29

पितृपैतामहं चैतत्पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ॥ ५-६२-२९॥
pitṛpaitāmahaṃ caitatpūrvakairabhirakṣitam |
na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 5-62-29||

RMY 5-62-30

कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ।
न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधने तद्विधो भवेत् ॥ ५-६२-३०॥
kausalyā suprajā rāma samāśvasihi suvrata |
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā |
na hyanyaḥ karmaṇo hetuḥ sādhane tadvidho bhavet || 5-62-30||

RMY 5-62-31

हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ।
व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ॥ ५-६२-३१॥
hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattama |
vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam || 5-62-31||

RMY 5-62-32

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः ।
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ ५-६२-३२॥
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ |
hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 5-62-32||

RMY 5-62-33

मा भूश्चिन्ता समायुक्तः संप्रत्यमितविक्रम ॥ ५-६२-३३॥
mā bhūścintā samāyuktaḥ saṃpratyamitavikrama || 5-62-33||

RMY 5-62-34

ततः किल किला शब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ।
हनूमत्कर्मदृप्तानां नर्दतां काननौकसाम् ।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ५-६२-३४॥
tataḥ kila kilā śabdaṃ śuśrāvāsannamambare |
hanūmatkarmadṛptānāṃ nardatāṃ kānanaukasām |
kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva || 5-62-34||

RMY 5-62-35

ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्धृष्टमानसः ॥ ५-६२-३५॥
tataḥ śrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ |
āyatāñcitalāṅgūlaḥ so'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ || 5-62-35||

RMY 5-62-36

आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः ।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ५-६२-३६॥
ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram || 5-62-36||

RMY 5-62-37

तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः ।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥ ५-६२-३७॥
te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭāśca mudānvitāḥ |
nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca || 5-62-37||

RMY 5-62-38

हनूमांश्च महाबहुः प्रणम्य शिरसा ततः ।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ५-६२-३८॥
hanūmāṃśca mahābahuḥ praṇamya śirasā tataḥ |
niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat || 5-62-38||

RMY 5-62-39

निश्चितार्थं ततस्तस्मिन्सुग्रीवं पवनात्मजे ।
लक्ष्मणः प्रीतिमान्प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥ ५-६२-३९॥
niścitārthaṃ tatastasminsugrīvaṃ pavanātmaje |
lakṣmaṇaḥ prītimānprītaṃ bahumānādavaikṣata || 5-62-39||

RMY 5-62-40

प्रीत्या च रममाणोऽथ राघवः परवीरहा ।
बहु मानेन महता हनूमन्तमवैक्षत ॥ ५-६२-४०॥
prītyā ca ramamāṇo'tha rāghavaḥ paravīrahā |
bahu mānena mahatā hanūmantamavaikṣata || 5-62-40||

Sarga: 63/66 (26)

RMY 5-63-1

ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् ।
प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ ५-६३-१॥
tataḥ prasravaṇaṃ śailaṃ te gatvā citrakānanam |
praṇamya śirasā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 5-63-1||

RMY 5-63-2

युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च ।
प्रवृत्तमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः ॥ ५-६३-२॥
yuvarājaṃ puraskṛtya sugrīvamabhivādya ca |
pravṛttamatha sītāyāḥ pravaktumupacakramuḥ || 5-63-2||

RMY 5-63-3

रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम् ।
रामे समनुरागं च यश्चापि समयः कृतः ॥ ५-६३-३॥
rāvaṇāntaḥpure rodhaṃ rākṣasībhiśca tarjanam |
rāme samanurāgaṃ ca yaścāpi samayaḥ kṛtaḥ || 5-63-3||

RMY 5-63-4

एतदाख्यान्ति ते सर्वे हरयो राम संनिधौ ।
वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत् ॥ ५-६३-४॥
etadākhyānti te sarve harayo rāma saṃnidhau |
vaidehīmakṣatāṃ śrutvā rāmastūttaramabravīt || 5-63-4||

RMY 5-63-5

क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते ।
एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः ॥ ५-६३-५॥
kva sītā vartate devī kathaṃ ca mayi vartate |
etanme sarvamākhyāta vaidehīṃ prati vānarāḥ || 5-63-5||

RMY 5-63-6

रामस्य गदितं श्रुत्व हरयो रामसंनिधौ ।
चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम् ॥ ५-६३-६॥
rāmasya gaditaṃ śrutva harayo rāmasaṃnidhau |
codayanti hanūmantaṃ sītāvṛttāntakovidam || 5-63-6||

RMY 5-63-7

श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनूमान्मारुतात्मजः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सीताया दर्शनं यथा ॥ ५-६३-७॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sītāyā darśanaṃ yathā || 5-63-7||

RMY 5-63-8

समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनमायतम् ।
अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया ॥ ५-६३-८॥
samudraṃ laṅghayitvāhaṃ śatayojanamāyatam |
agacchaṃ jānakīṃ sītāṃ mārgamāṇo didṛkṣayā || 5-63-8||

RMY 5-63-9

तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः ।
दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे ॥ ५-६३-९॥
tatra laṅketi nagarī rāvaṇasya durātmanaḥ |
dakṣiṇasya samudrasya tīre vasati dakṣiṇe || 5-63-9||

RMY 5-63-10

तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तःपुरे सती ।
संन्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम् ॥ ५-६३-१०॥
tatra dṛṣṭā mayā sītā rāvaṇāntaḥpure satī |
saṃnyasya tvayi jīvantī rāmā rāma manoratham || 5-63-10||

RMY 5-63-11

दृष्टा मे राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।
राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने ॥ ५-६३-११॥
dṛṣṭā me rākṣasī madhye tarjyamānā muhurmuhuḥ |
rākṣasībhirvirūpābhī rakṣitā pramadāvane || 5-63-11||

RMY 5-63-12

दुःखमापद्यते देवी तवादुःखोचिता सती ।
रावणान्तःपुरे रुद्ध्वा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ५-६३-१२॥
duḥkhamāpadyate devī tavāduḥkhocitā satī |
rāvaṇāntaḥpure ruddhvā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 5-63-12||

RMY 5-63-13

एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा ।
अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ५-६३-१३॥
ekaveṇīdharā dīnā tvayi cintāparāyaṇā |
adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 5-63-13||

RMY 5-63-14

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
देवी कथंचित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया ॥ ५-६३-१४॥
rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
devī kathaṃcitkākutstha tvanmanā mārgitā mayā || 5-63-14||

RMY 5-63-15

इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ ।
स मया नरशार्दूल विश्वासमुपपादिता ॥ ५-६३-१५॥
ikṣvākuvaṃśavikhyātiṃ śanaiḥ kīrtayatānagha |
sa mayā naraśārdūla viśvāsamupapāditā || 5-63-15||

RMY 5-63-16

ततः संभाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता ।
रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ॥ ५-६३-१६॥
tataḥ saṃbhāṣitā devī sarvamarthaṃ ca darśitā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā || 5-63-16||

RMY 5-63-17

नियतः समुदाचारो भक्तिश्चास्यास्तथा त्वयि ।
एवं मया महाभागा दृष्टा जनकनन्दिनी ।
उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ ॥ ५-६३-१७॥
niyataḥ samudācāro bhaktiścāsyāstathā tvayi |
evaṃ mayā mahābhāgā dṛṣṭā janakanandinī |
ugreṇa tapasā yuktā tvadbhaktyā puruṣarṣabha || 5-63-17||

RMY 5-63-18

अभिज्ञानं च मे दत्तं यथावृत्तं तवान्तिके ।
चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव ॥ ५-६३-१८॥
abhijñānaṃ ca me dattaṃ yathāvṛttaṃ tavāntike |
citrakūṭe mahāprājña vāyasaṃ prati rāghava || 5-63-18||

RMY 5-63-19

विज्ञाप्यश्च नर व्याघ्रो रामो वायुसुत त्वया ।
अखिलेनेह यद्दृष्टमिति मामाह जानकी ॥ ५-६३-१९॥
vijñāpyaśca nara vyāghro rāmo vāyusuta tvayā |
akhileneha yaddṛṣṭamiti māmāha jānakī || 5-63-19||

RMY 5-63-20

इदं चास्मै प्रदातव्यं यत्नात्सुपरिरक्षितम् ।
ब्रुवता वचनान्येवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः ॥ ५-६३-२०॥
idaṃ cāsmai pradātavyaṃ yatnātsuparirakṣitam |
bruvatā vacanānyevaṃ sugrīvasyopaśṛṇvataḥ || 5-63-20||

RMY 5-63-21

एष चूडामणिः श्रीमान्मया ते यत्नरक्षितः ।
मनःशिलायास्तिकलस्तं स्मरस्वेति चाब्रवीत् ॥ ५-६३-२१॥
eṣa cūḍāmaṇiḥ śrīmānmayā te yatnarakṣitaḥ |
manaḥśilāyāstikalastaṃ smarasveti cābravīt || 5-63-21||

RMY 5-63-22

एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसंभवः ।
एतं दृष्ट्वा प्रमोदिष्ये व्यसने त्वामिवानघ ॥ ५-६३-२२॥
eṣa niryātitaḥ śrīmānmayā te vārisaṃbhavaḥ |
etaṃ dṛṣṭvā pramodiṣye vyasane tvāmivānagha || 5-63-22||

RMY 5-63-23

जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं रक्षसां वशमागता ॥ ५-६३-२३॥
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ rakṣasāṃ vaśamāgatā || 5-63-23||

RMY 5-63-24

इति मामब्रवीत्सीता कृशाङ्गी धर्म चारिणी ।
रावणान्तःपुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना ॥ ५-६३-२४॥
iti māmabravītsītā kṛśāṅgī dharma cāriṇī |
rāvaṇāntaḥpure ruddhā mṛgīvotphullalocanā || 5-63-24||

RMY 5-63-25

एतदेव मयाख्यातं सर्वं राघव यद्यथा ।
सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम् ॥ ५-६३-२५॥
etadeva mayākhyātaṃ sarvaṃ rāghava yadyathā |
sarvathā sāgarajale saṃtāraḥ pravidhīyatām || 5-63-25||

RMY 5-63-26

तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच्चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय ।
देव्या चाख्यातं सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा संपूर्णं वायुपुत्रः शशंस ॥ ५-६३-२६॥
tau jātāśvāsau rājaputrau viditvā taccābhijñānaṃ rāghavāya pradāya |
devyā cākhyātaṃ sarvamevānupūrvyādvācā saṃpūrṇaṃ vāyuputraḥ śaśaṃsa || 5-63-26||

Sarga: 64/66 (15)

RMY 5-64-1

एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः ।
तं मणिं हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ॥ ५-६४-१॥
evamukto hanumatā rāmo daśarathātmajaḥ |
taṃ maṇiṃ hṛdaye kṛtvā praruroda salakṣmaṇaḥ || 5-64-1||

RMY 5-64-2

तं तु दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं राघवः शोककर्शितः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ५-६४-२॥
taṃ tu dṛṣṭvā maṇiśreṣṭhaṃ rāghavaḥ śokakarśitaḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sugrīvamidamabravīt || 5-64-2||

RMY 5-64-3

यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद्वत्सस्य वत्सला ।
तथा ममापि हृदयं मणिरत्नस्य दर्शनात् ॥ ५-६४-३॥
yathaiva dhenuḥ sravati snehādvatsasya vatsalā |
tathā mamāpi hṛdayaṃ maṇiratnasya darśanāt || 5-64-3||

RMY 5-64-4

मणिरत्नमिदं दत्तं वैदेह्याः श्वशुरेण मे ।
वधूकाले यथा बद्धमधिकं मूर्ध्नि शोभते ॥ ५-६४-४॥
maṇiratnamidaṃ dattaṃ vaidehyāḥ śvaśureṇa me |
vadhūkāle yathā baddhamadhikaṃ mūrdhni śobhate || 5-64-4||

RMY 5-64-5

अयं हि जलसंभूतो मणिः प्रवरपूजितः ।
यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता ॥ ५-६४-५॥
ayaṃ hi jalasaṃbhūto maṇiḥ pravarapūjitaḥ |
yajñe paramatuṣṭena dattaḥ śakreṇa dhīmatā || 5-64-5||

RMY 5-64-6

इमं दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं तथा तातस्य दर्शनम् ।
अद्यास्म्यवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः ॥ ५-६४-६॥
imaṃ dṛṣṭvā maṇiśreṣṭhaṃ tathā tātasya darśanam |
adyāsmyavagataḥ saumya vaidehasya tathā vibhoḥ || 5-64-6||

RMY 5-64-7

अयं हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः ।
अद्यास्य दर्शनेनाहं प्राप्तां तामिव चिन्तये ॥ ५-६४-७॥
ayaṃ hi śobhate tasyāḥ priyāyā mūrdhni me maṇiḥ |
adyāsya darśanenāhaṃ prāptāṃ tāmiva cintaye || 5-64-7||

RMY 5-64-8

किमाह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः ।
परासुमिव तोयेन सिञ्चन्ती वाक्यवारिणा ॥ ५-६४-८॥
kimāha sītā vaidehī brūhi saumya punaḥ punaḥ |
parāsumiva toyena siñcantī vākyavāriṇā || 5-64-8||

RMY 5-64-9

इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसंभवम् ।
मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतं विना ॥ ५-६४-९॥
itastu kiṃ duḥkhataraṃ yadimaṃ vārisaṃbhavam |
maṇiṃ paśyāmi saumitre vaidehīmāgataṃ vinā || 5-64-9||

RMY 5-64-10

चिरं जीवति वैदेही यदि मासं धरिष्यति ।
क्षणं सौम्य न जीवेयं विना तामसितेक्षणाम् ॥ ५-६४-१०॥
ciraṃ jīvati vaidehī yadi māsaṃ dhariṣyati |
kṣaṇaṃ saumya na jīveyaṃ vinā tāmasitekṣaṇām || 5-64-10||

RMY 5-64-11

नय मामपि तं देशं यत्र दृष्टा मम प्रिया ।
न तिष्ठेयं क्षणमपि प्रवृत्तिमुपलभ्य च ॥ ५-६४-११॥
naya māmapi taṃ deśaṃ yatra dṛṣṭā mama priyā |
na tiṣṭheyaṃ kṣaṇamapi pravṛttimupalabhya ca || 5-64-11||

RMY 5-64-12

कथं सा मम सुश्रोणि भीरु भीरुः सती तदा ।
भयावहानां घोराणां मध्ये तिष्ठति रक्षसाम् ॥ ५-६४-१२॥
kathaṃ sā mama suśroṇi bhīru bhīruḥ satī tadā |
bhayāvahānāṃ ghorāṇāṃ madhye tiṣṭhati rakṣasām || 5-64-12||

RMY 5-64-13

शारदस्तिमिरोन्मुखो नूनं चन्द्र इवाम्बुदैः ।
आवृतं वदनं तस्या न विराजति राक्षसैः ॥ ५-६४-१३॥
śāradastimironmukho nūnaṃ candra ivāmbudaiḥ |
āvṛtaṃ vadanaṃ tasyā na virājati rākṣasaiḥ || 5-64-13||

RMY 5-64-14

किमाह सीता हनुमंस्तत्त्वतः कथयस्व मे ।
एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो यथा ॥ ५-६४-१४॥
kimāha sītā hanumaṃstattvataḥ kathayasva me |
etena khalu jīviṣye bheṣajenāturo yathā || 5-64-14||

RMY 5-64-15

मधुरा मधुरालापा किमाह मम भामिनी ।
मद्विहीना वरारोहा हनुमन्कथयस्व मे ।
दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य कथं जीवति जानकी ॥ ५-६४-१५॥
madhurā madhurālāpā kimāha mama bhāminī |
madvihīnā varārohā hanumankathayasva me |
duḥkhādduḥkhataraṃ prāpya kathaṃ jīvati jānakī || 5-64-15||

Sarga: 65/66 (36)

RMY 5-65-1

एवमुक्तस्तु हनुमान्राघवेण महात्मना ।
सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे ॥ ५-६५-१॥
evamuktastu hanumānrāghaveṇa mahātmanā |
sītāyā bhāṣitaṃ sarvaṃ nyavedayata rāghave || 5-65-1||

RMY 5-65-2

इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ ।
पूर्ववृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथा तथम् ॥ ५-६५-२॥
idamuktavatī devī jānakī puruṣarṣabha |
pūrvavṛttamabhijñānaṃ citrakūṭe yathā tatham || 5-65-2||

RMY 5-65-3

सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता ।
वायसः सहसोत्पत्य विरराद स्तनान्तरे ॥ ५-६५-३॥
sukhasuptā tvayā sārdhaṃ jānakī pūrvamutthitā |
vāyasaḥ sahasotpatya virarāda stanāntare || 5-65-3||

RMY 5-65-4

पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज ।
पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम् ॥ ५-६५-४॥
paryāyeṇa ca suptastvaṃ devyaṅke bharatāgraja |
punaśca kila pakṣī sa devyā janayati vyathām || 5-65-4||

RMY 5-65-5

ततः पुनरुपागम्य विरराद भृशं किल ।
ततस्त्वं बोधितस्तस्याः शोणितेन समुक्षितः ॥ ५-६५-५॥
tataḥ punarupāgamya virarāda bhṛśaṃ kila |
tatastvaṃ bodhitastasyāḥ śoṇitena samukṣitaḥ || 5-65-5||

RMY 5-65-6

वायसेन च तेनैव सततं बाध्यमानया ।
बोधितः किल देव्यास्त्वं सुखसुप्तः परंतप ॥ ५-६५-६॥
vāyasena ca tenaiva satataṃ bādhyamānayā |
bodhitaḥ kila devyāstvaṃ sukhasuptaḥ paraṃtapa || 5-65-6||

RMY 5-65-7

तां तु दृष्ट्वा महाबाहो रादितां च स्तनान्तरे ।
आशीविष इव क्रुद्धो निःश्वसन्नभ्यभाषथाः ॥ ५-६५-७॥
tāṃ tu dṛṣṭvā mahābāho rāditāṃ ca stanāntare |
āśīviṣa iva kruddho niḥśvasannabhyabhāṣathāḥ || 5-65-7||

RMY 5-65-8

नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं तु स्तनान्तरम् ।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥ ५-६५-८॥
nakhāgraiḥ kena te bhīru dāritaṃ tu stanāntaram |
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā || 5-65-8||

RMY 5-65-9

निरीक्षमाणः सहसा वायसं समवैक्षताः ।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ॥ ५-६५-९॥
nirīkṣamāṇaḥ sahasā vāyasaṃ samavaikṣatāḥ |
nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam || 5-65-9||

RMY 5-65-10

सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।
धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥ ५-६५-१०॥
sutaḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ |
dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ || 5-65-10||

RMY 5-65-11

ततस्तस्मिन्महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः ।
वायसे त्वं कृत्वाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ ५-६५-११॥
tatastasminmahābāho kopasaṃvartitekṣaṇaḥ |
vāyase tvaṃ kṛtvāḥ krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara || 5-65-11||

RMY 5-65-12

स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः ।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखः खगम् ॥ ५-६५-१२॥
sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ |
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukhaḥ khagam || 5-65-12||

RMY 5-65-13

स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ।
ततस्तु वायसं दीप्तः स दर्भोऽनुजगाम ह ॥ ५-६५-१३॥
sa tvaṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati |
tatastu vāyasaṃ dīptaḥ sa darbho'nujagāma ha || 5-65-13||

RMY 5-65-14

स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः ।
त्रीँल्लोकान्संपरिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति ॥ ५-६५-१४॥
sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ |
trī~llokānsaṃparikramya trātāraṃ nādhigacchati || 5-65-14||

RMY 5-65-15

तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।
वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः ॥ ५-६५-१५॥
taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paripālayaḥ || 5-65-15||

RMY 5-65-16

मोघमस्त्रं न शक्यं तु कर्तुमित्येव राघव ।
ततस्तस्याक्षिकाकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ ५-६५-१६॥
moghamastraṃ na śakyaṃ tu kartumityeva rāghava |
tatastasyākṣikākasya hinasti sma sa dakṣiṇam || 5-65-16||

RMY 5-65-17

राम त्वां स नमस्कृत्वा राज्ञो दशरथस्य च ।
विसृष्टस्तु तदा काकः प्रतिपेदे खमालयम् ॥ ५-६५-१७॥
rāma tvāṃ sa namaskṛtvā rājño daśarathasya ca |
visṛṣṭastu tadā kākaḥ pratipede khamālayam || 5-65-17||

RMY 5-65-18

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ्शीलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ ५-६५-१८॥
evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavāñśīlavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava || 5-65-18||

RMY 5-65-19

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
तव राम मुखे स्थातुं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ ५-६५-१९॥
na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
tava rāma mukhe sthātuṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 5-65-19||

RMY 5-65-20

तव वीर्यवतः कच्चिन्मयि यद्यस्ति संभ्रमः ।
क्षिप्रं सुनिशितैर्बाणैर्हन्यतां युधि रावणः ॥ ५-६५-२०॥
tava vīryavataḥ kaccinmayi yadyasti saṃbhramaḥ |
kṣipraṃ suniśitairbāṇairhanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ || 5-65-20||

RMY 5-65-21

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः ।
स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः ॥ ५-६५-२१॥
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ |
sa kimarthaṃ naravaro na māṃ rakṣati rāghavaḥ || 5-65-21||

RMY 5-65-22

शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ ५-६५-२२॥
śaktau tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 5-65-22||

RMY 5-65-23

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थौ सहितौ यन्मां नापेक्षेते परंतपौ ॥ ५-६५-२३॥
mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthau sahitau yanmāṃ nāpekṣete paraṃtapau || 5-65-23||

RMY 5-65-24

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
पुनरप्यहमार्यां तामिदं वचनमब्रुवम् ॥ ५-६५-२४॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
punarapyahamāryāṃ tāmidaṃ vacanamabruvam || 5-65-24||

RMY 5-65-25

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ ५-६५-२५॥
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 5-65-25||

RMY 5-65-26

कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ ५-६५-२६॥
kathaṃcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini || 5-65-26||

RMY 5-65-27

तावुभौ नरशार्दूलौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ ५-६५-२७॥
tāvubhau naraśārdūlau rājaputrāvariṃdamau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 5-65-27||

RMY 5-65-28

हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सह बान्धवम् ।
राघवस्त्वां महाबाहुः स्वां पुरीं नयते ध्रुवम् ॥ ५-६५-२८॥
hatvā ca samare raudraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam |
rāghavastvāṃ mahābāhuḥ svāṃ purīṃ nayate dhruvam || 5-65-28||

RMY 5-65-29

यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते ।
प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत्त्वमर्हसि ॥ ५-६५-२९॥
yattu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite |
prītisaṃjananaṃ tasya pradātuṃ tattvamarhasi || 5-65-29||

RMY 5-65-30

साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनमुत्तमम् ।
मुक्त्वा वस्त्राद्ददौ मह्यं मणिमेतं महाबल ॥ ५-६५-३०॥
sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanamuttamam |
muktvā vastrāddadau mahyaṃ maṇimetaṃ mahābala || 5-65-30||

RMY 5-65-31

प्रतिगृह्य मणिं दिव्यं तव हेतो रघूत्तम ।
शिरसा संप्रणम्यैनामहमागमने त्वरे ॥ ५-६५-३१॥
pratigṛhya maṇiṃ divyaṃ tava heto raghūttama |
śirasā saṃpraṇamyaināmahamāgamane tvare || 5-65-31||

RMY 5-65-32

गमने च कृतोत्साहमवेक्ष्य वरवर्णिनी ।
विवर्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा ।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पसंदिग्धभाषिणी ॥ ५-६५-३२॥
gamane ca kṛtotsāhamavekṣya varavarṇinī |
vivardhamānaṃ ca hi māmuvāca janakātmajā |
aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpasaṃdigdhabhāṣiṇī || 5-65-32||

RMY 5-65-33

हनुमन्सिंहसंकाशौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम् ॥ ५-६५-३३॥
hanumansiṃhasaṃkāśau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvānbrūyā anāmayam || 5-65-33||

RMY 5-65-34

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत्समाधातुमर्हसि ॥ ५-६५-३४॥
yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |
asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttatsamādhātumarhasi || 5-65-34||

RMY 5-65-35

इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ ५-६५-३५॥
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca |
brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra || 5-65-35||

RMY 5-65-36

एतत्तवार्या नृपराजसिंह सीता वचः प्राह विषादपूर्वम् ।
एतच्च बुद्ध्वा गदितं मया त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम् ॥ ५-६५-३६॥
etattavāryā nṛparājasiṃha sītā vacaḥ prāha viṣādapūrvam |
etacca buddhvā gaditaṃ mayā tvaṃ śraddhatsva sītāṃ kuśalāṃ samagrām || 5-65-36||

Sarga: 66/66 (29)

RMY 5-66-1

अथाहमुत्तरं देव्या पुनरुक्तः ससंभ्रमम् ।
तव स्नेहान्नरव्याघ्र सौहार्यादनुमान्य च ॥ ५-६६-१॥
athāhamuttaraṃ devyā punaruktaḥ sasaṃbhramam |
tava snehānnaravyāghra sauhāryādanumānya ca || 5-66-1||

RMY 5-66-2

एवं बहुविधं वाच्यो रामो दाशरथिस्त्वया ।
यथा मामाप्नुयाच्छीघ्रं हत्वा रावणमाहवे ॥ ५-६६-२॥
evaṃ bahuvidhaṃ vācyo rāmo dāśarathistvayā |
yathā māmāpnuyācchīghraṃ hatvā rāvaṇamāhave || 5-66-2||

RMY 5-66-3

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम ।
कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५-६६-३॥
yadi vā manyase vīra vasaikāhamariṃdama |
kasmiṃścitsaṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi || 5-66-3||

RMY 5-66-4

मम चाप्यल्पभाग्यायाः साम्निध्यात्तव वानर ।
अस्य शोकविपाकस्य मुहूर्तं स्याद्विमोक्षणम् ॥ ५-६६-४॥
mama cāpyalpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāttava vānara |
asya śokavipākasya muhūrtaṃ syādvimokṣaṇam || 5-66-4||

RMY 5-66-5

गते हि त्वयि विक्रान्ते पुनरागमनाय वै ।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ ५-६६-५॥
gate hi tvayi vikrānte punarāgamanāya vai |
prāṇānāmapi saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 5-66-5||

RMY 5-66-6

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।
दुःखाद्दुःखपराभूतां दुर्गतां दुःखभागिनीम् ॥ ५-६६-६॥
tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet |
duḥkhādduḥkhaparābhūtāṃ durgatāṃ duḥkhabhāginīm || 5-66-6||

RMY 5-66-7

अयं तु वीरसंदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु असंशयः ॥ ५-६६-७॥
ayaṃ tu vīrasaṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ |
sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu asaṃśayaḥ || 5-66-7||

RMY 5-66-8

कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ५-६६-८॥
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |
tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 5-66-8||

RMY 5-66-9

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने ।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य वायोर्वा तव वानघ ॥ ५-६६-९॥
trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyāsya laṅghane |
śaktiḥ syādvainateyasya vāyorvā tava vānagha || 5-66-9||

RMY 5-66-10

तदस्मिन्कार्यनियोगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।
किं पश्यसि समाधानं ब्रूहि कार्यविदां वर ॥ ५-६६-१०॥
tadasminkāryaniyoge vīraivaṃ duratikrame |
kiṃ paśyasi samādhānaṃ brūhi kāryavidāṃ vara || 5-66-10||

RMY 5-66-11

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ५-६६-११॥
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 5-66-11||

RMY 5-66-12

बलैः समग्रैर्यदि मां हत्वा रावणमाहवे ।
विजयी स्वां पुरीं रामो नयेत्तत्स्याद्यशस्करम् ॥ ५-६६-१२॥
balaiḥ samagrairyadi māṃ hatvā rāvaṇamāhave |
vijayī svāṃ purīṃ rāmo nayettatsyādyaśaskaram || 5-66-12||

RMY 5-66-13

यथाहं तस्य वीरस्य वनादुपधिना हृता ।
रक्षसा तद्भयादेव तथा नार्हति राघवः ॥ ५-६६-१३॥
yathāhaṃ tasya vīrasya vanādupadhinā hṛtā |
rakṣasā tadbhayādeva tathā nārhati rāghavaḥ || 5-66-13||

RMY 5-66-14

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५-६६-१४॥
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayedyadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 5-66-14||

RMY 5-66-15

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ५-६६-१५॥
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavatyāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya || 5-66-15||

RMY 5-66-16

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्याहं ततः शेषं वाक्यमुत्तरमब्रुवम् ॥ ५-६६-१६॥
tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |
niśamyāhaṃ tataḥ śeṣaṃ vākyamuttaramabruvam || 5-66-16||

RMY 5-66-17

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ५-६६-१७॥
devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
sugrīvaḥ sattvasaṃpannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 5-66-17||

RMY 5-66-18

तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ५-६६-१८॥
tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 5-66-18||

RMY 5-66-19

येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः ।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ५-६६-१९॥
yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryaksajjate gatiḥ |
na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 5-66-19||

RMY 5-66-20

असकृत्तैर्महाभागैर्वानरैर्बलसंयुतैः ।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ५-६६-२०॥
asakṛttairmahābhāgairvānarairbalasaṃyutaiḥ |
pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 5-66-20||

RMY 5-66-21

मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः ।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ ५-६६-२१॥
madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ |
mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasaṃnidhau || 5-66-21||

RMY 5-66-22

अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः ।
न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ५-६६-२२॥
ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ |
na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 5-66-22||

RMY 5-66-23

तदलं परितापेन देवि मन्युर्व्यपैतु ते ।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ५-६६-२३॥
tadalaṃ paritāpena devi manyurvyapaitu te |
ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 5-66-23||

RMY 5-66-24

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
त्वत्सकाशं महाभागे नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ५-६६-२४॥
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau |
tvatsakāśaṃ mahābhāge nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 5-66-24||

RMY 5-66-25

अरिघ्नं सिंहसंकाशं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्का द्वारमुपस्थितम् ॥ ५-६६-२५॥
arighnaṃ siṃhasaṃkāśaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |
lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkā dvāramupasthitam || 5-66-25||

RMY 5-66-26

नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिंहशार्दूलविक्रमान् ।
वानरान्वानरेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ ५-६६-२६॥
nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrānsiṃhaśārdūlavikramān |
vānarānvānarendrābhānkṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān || 5-66-26||

RMY 5-66-27

शैलाम्बुदन्निकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।
नर्दतां कपिमुख्यानामचिराच्छोष्यसे स्वनम् ॥ ५-६६-२७॥
śailāmbudannikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu |
nardatāṃ kapimukhyānāmacirācchoṣyase svanam || 5-66-27||

RMY 5-66-28

निवृत्तवनवासं च त्वया सार्धमरिंदमम् ।
अभिषिक्तमयोध्यायां क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ ५-६६-२८॥
nivṛttavanavāsaṃ ca tvayā sārdhamariṃdamam |
abhiṣiktamayodhyāyāṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam || 5-66-28||

RMY 5-66-29

ततो मया वाग्भिरदीनभाषिणी शिवाभिरिष्टाभिरभिप्रसादिता ।
जगाम शान्तिं मम मैथिलात्मजा तवापि शोकेन तथाभिपीडिता ॥ ५-६६-२९॥
tato mayā vāgbhiradīnabhāṣiṇī śivābhiriṣṭābhirabhiprasāditā |
jagāma śāntiṃ mama maithilātmajā tavāpi śokena tathābhipīḍitā || 5-66-29||

6 - Ramayana - Yuddha Kanda

Yuddha Kanda narrates the great war between Rama and Ravana in Lanka. The Kanda explores alliance, heroism, sacrifice, warfare, devotion, justice, and the restoration of order through the defeat of Ravana and the rescue of Sita.

Editorial Note

Yuddha Kanda is the great war and resolution section of the Ramayana.

After exile, separation, search, and preparation, the narrative reaches its climactic confrontation.

This Kanda combines:

  • military campaign
  • heroic battles
  • devotion
  • sacrifice
  • and moral conflict.

The struggle between Rama and Ravana becomes more than a personal conflict.

It represents the larger tension between:

  • dharma and arrogance
  • restraint and desire
  • responsibility and power.

The Kanda also contains some of the most dramatic and emotionally intense scenes in the Ramayana tradition.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~128 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • March toward Lanka
    • Construction of the bridge across the ocean
    • Alliance with Vibhishana
    • Siege of Lanka
    • Battles between vanaras and rakshasas
    • Duels involving major warriors
    • Injuries and revival episodes
    • Deaths of Kumbhakarna and Indrajit
    • Final battle between Rama and Ravana
    • Rescue of Sita
    • Return journey to Ayodhya
    • Coronation of Rama

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - leader and warrior seeking justice and restoration
  • Sita - enduring figure of dignity and suffering
  • Hanuman - devoted hero central to the success of the campaign
  • Ravana - powerful but arrogant ruler of Lanka
  • Lakshmana - loyal warrior and companion of Rama
  • Vibhishana - Ravana’s righteous brother who joins Rama
  • Indrajit - formidable rakshasa warrior using illusion and strategy
  • Kumbhakarna - tragic giant warrior associated with loyalty and fate

Thematic Flow

  1. Preparation for War Rama organizes forces and advances toward Lanka

  2. Alliance and Cooperation Diverse groups unite around a common purpose

  3. Siege and Conflict Large-scale warfare transforms Lanka into a battlefield

  4. Heroism and Sacrifice Warriors on both sides display courage and loyalty

  5. Fall of Ravana Arrogance and adharma lead to destruction

  6. Restoration of Order Sita is reunited with Rama and Ayodhya is restored

Philosophical Significance

Yuddha Kanda explores the moral complexity of warfare and the restoration of justice.

Major themes include:

  • Dharma and Leadership - righteous authority requires responsibility and restraint
  • Power and Arrogance - uncontrolled ambition leads to downfall
  • Devotion and Service - loyalty and selfless action sustain collective success
  • War and Sacrifice - victory demands suffering and loss
  • Restoration after Conflict - justice must rebuild order rather than continue destruction

This Kanda presents war not as glory alone, but as a difficult process required to restore balance and protect dharma.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Yuddha Kanda tells the story of Rama’s war against Ravana in Lanka.

After learning where Sita is held, Rama gathers the vanara army and marches toward the ocean.

With the help of the vanaras, a bridge is built across the sea to reach Lanka.

Vibhishana, Ravana’s brother, joins Rama because he disagrees with Ravana’s actions.

A massive war then begins between the vanaras and the rakshasas.

Many important battles take place.

Lakshmana fights Indrajit, while Rama eventually confronts Ravana directly.

Hanuman plays a major role throughout the war, including bringing medicinal herbs to save injured warriors.

One by one, Ravana’s strongest warriors are defeated.

Finally, Rama kills Ravana in the great final battle.

Sita is rescued, and the long separation ends.

After victory, Rama, Sita, and Lakshmana return to Ayodhya.

Rama is crowned king, bringing stability and order back to the kingdom.

Yuddha Kanda teaches that:

  • power without morality leads to destruction
  • loyalty and cooperation create strength
  • and justice requires courage, sacrifice, and responsibility.

Important Events in Yuddha Kanda

1. Construction of the Ocean Bridge

The vanara army builds a bridge across the ocean to reach Lanka.

This becomes one of the most famous collective achievements in the Ramayana.

2. Vibhishana Joins Rama

Ravana’s brother Vibhishana leaves Lanka and joins Rama, choosing dharma over family loyalty.

3. Siege of Lanka

Rama’s forces surround Lanka and begin the great war against the rakshasa kingdom.

4. Battles with Indrajit and Kumbhakarna

Major rakshasa warriors fight fiercely against Rama’s army.

Both Indrajit and Kumbhakarna become central tragic and heroic figures within the conflict.

5. Hanuman’s Journey for Medicine

Hanuman carries the mountain containing healing herbs to save injured warriors.

This episode becomes one of the most celebrated moments of devotion and strength.

6. Rama versus Ravana

Rama and Ravana engage in the final decisive battle.

Ravana is eventually defeated and killed.

7. Rescue of Sita

Sita is reunited with Rama after the destruction of Ravana’s kingdom.

8. Return to Ayodhya

Rama, Sita, and Lakshmana return home after exile and war.

Rama is crowned king.

Historical and Literary Importance

Yuddha Kanda became one of the most influential war narratives in Indian literary tradition.

It combines:

  • epic warfare
  • ethical leadership
  • devotion
  • sacrifice
  • and restoration of social order.

The Kanda deeply influenced:

  • drama
  • temple traditions
  • festivals
  • performance arts
  • and regional retellings across South and Southeast Asia.

The conflict between Rama and Ravana also became a lasting symbolic representation of the struggle between dharma and destructive ambition.

At the same time, the Kanda preserves the Ramayana’s broader insight: true victory is meaningful only when it restores justice, harmony, and ethical order.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/116 (16)

RMY 6-1-1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।
रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ६-१-१॥
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadabhibhāṣitam |
rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt || 6-1-1||

RMY 6-1-2

कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुष्करम् ।
मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ॥ ६-१-२॥
kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ sumahadbhuvi duṣkaram |
manasāpi yadanyena na śakyaṃ dharaṇītale || 6-1-2||

RMY 6-1-3

न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।
अन्यत्र गरुणाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ॥ ६-१-३॥
na hi taṃ paripaśyāmi yastareta mahārṇavam |
anyatra garuṇādvāyoranyatra ca hanūmataḥ || 6-1-3||

RMY 6-1-4

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ॥ ६-१-४॥
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
apradhṛṣyāṃ purīṃ laṅkāṃ rāvaṇena surakṣitām || 6-1-4||

RMY 6-1-5

प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन्को नाम निष्क्रमेत् ।
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।
यो वीर्यबलसंपन्नो न समः स्याद्धनूमतः ॥ ६-१-५॥
praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvanko nāma niṣkramet |
ko viśetsudurādharṣāṃ rākṣasaiśca surakṣitām |
yo vīryabalasaṃpanno na samaḥ syāddhanūmataḥ || 6-1-5||

RMY 6-1-6

भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत् ।
एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ॥ ६-१-६॥
bhṛtyakāryaṃ hanumatā sugrīvasya kṛtaṃ mahat |
evaṃ vidhāya svabalaṃ sadṛśaṃ vikramasya ca || 6-1-6||

RMY 6-1-7

यो हि भृत्यो नियुक्तः सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।
कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१-७॥
yo hi bhṛtyo niyuktaḥ sanbhartrā karmaṇi duṣkare |
kuryāttadanurāgeṇa tamāhuḥ puruṣottamam || 6-1-7||

RMY 6-1-8

नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यः समाहितः ।
भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ६-१-८॥
niyukto nṛpateḥ kāryaṃ na kuryādyaḥ samāhitaḥ |
bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣādhamam || 6-1-8||

RMY 6-1-9

तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।
न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः ॥ ६-१-९॥
tanniyoge niyuktena kṛtaṃ kṛtyaṃ hanūmatā |
na cātmā laghutāṃ nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ || 6-1-9||

RMY 6-1-10

अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ॥ ६-१-१०॥
ahaṃ ca raghuvaṃśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ || 6-1-10||

RMY 6-1-11

इदं तु मम दीनस्या मनो भूयः प्रकर्षति ।
यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ॥ ६-१-११॥
idaṃ tu mama dīnasyā mano bhūyaḥ prakarṣati |
yadihāsya priyākhyāturna kurmi sadṛśaṃ priyam || 6-1-11||

RMY 6-1-12

एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनूमतः ।
मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ॥ ६-१-१२॥
eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanūmataḥ |
mayā kālamimaṃ prāpya dattastasya mahātmanaḥ || 6-1-12||

RMY 6-1-13

सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।
सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ॥ ६-१-१३॥
sarvathā sukṛtaṃ tāvatsītāyāḥ parimārgaṇam |
sāgaraṃ tu samāsādya punarnaṣṭaṃ mano mama || 6-1-13||

RMY 6-1-14

कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।
हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समाहिताः ॥ ६-१-१४॥
kathaṃ nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ |
harayo dakṣiṇaṃ pāraṃ gamiṣyanti samāhitāḥ || 6-1-14||

RMY 6-1-15

यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।
समुद्रपारगमने हरीणां किमिवोत्तरम् ॥ ६-१-१५॥
yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama |
samudrapāragamane harīṇāṃ kimivottaram || 6-1-15||

RMY 6-1-16

इत्युक्त्वा शोकसंभ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ॥ ६-१-१६॥
ityuktvā śokasaṃbhrānto rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
hanūmantaṃ mahābāhustato dhyānamupāgamat || 6-1-16||

Sarga: 2/116 (21)

RMY 6-2-1

तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम् ।
उवाच वचनं श्रीमान्सुग्रीवः शोकनाशनम् ॥ ६-२-१॥
taṃ tu śokaparidyūnaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
uvāca vacanaṃ śrīmānsugrīvaḥ śokanāśanam || 6-2-1||

RMY 6-2-2

किं त्वं संतप्यसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ।
मैवं भूस्त्यज संतापं कृतघ्न इव सौहृदम् ॥ ६-२-२॥
kiṃ tvaṃ saṃtapyase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā |
maivaṃ bhūstyaja saṃtāpaṃ kṛtaghna iva sauhṛdam || 6-2-2||

RMY 6-2-3

संतापस्य च ते स्थानं न हि पश्यामि राघव ।
प्रवृत्तावुपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः ॥ ६-२-३॥
saṃtāpasya ca te sthānaṃ na hi paśyāmi rāghava |
pravṛttāvupalabdhāyāṃ jñāte ca nilaye ripoḥ || 6-2-3||

RMY 6-2-4

धृतिमाञ्शास्त्रवित्प्राज्ञः पण्डितश्चासि राघव ।
त्यजेमां पापिकां बुद्धिं कृत्वात्मेवार्थदूषणीम् ॥ ६-२-४॥
dhṛtimāñśāstravitprājñaḥ paṇḍitaścāsi rāghava |
tyajemāṃ pāpikāṃ buddhiṃ kṛtvātmevārthadūṣaṇīm || 6-2-4||

RMY 6-2-5

समुद्रं लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम् ।
लङ्कामारोहयिष्यामो हनिष्यामश्च ते रिपुम् ॥ ६-२-५॥
samudraṃ laṅghayitvā tu mahānakrasamākulam |
laṅkāmārohayiṣyāmo haniṣyāmaśca te ripum || 6-2-5||

RMY 6-2-6

निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः ।
सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ॥ ६-२-६॥
nirutsāhasya dīnasya śokaparyākulātmanaḥ |
sarvārthā vyavasīdanti vyasanaṃ cādhigacchati || 6-2-6||

RMY 6-2-7

इमे शूराः समर्थाश्च सर्वे नो हरियूथपाः ।
त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम् ॥ ६-२-७॥
ime śūrāḥ samarthāśca sarve no hariyūthapāḥ |
tvatpriyārthaṃ kṛtotsāhāḥ praveṣṭumapi pāvakam || 6-2-7||

RMY 6-2-8

एषां हर्षेण जानामि तर्कश्चास्मिन्दृढो मम ।
विक्रमेण समानेष्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम् ॥ ६-२-८॥
eṣāṃ harṣeṇa jānāmi tarkaścāsmindṛḍho mama |
vikrameṇa samāneṣye sītāṃ hatvā yathā ripum || 6-2-8||

RMY 6-2-9

सेतुरत्र यथा वध्येद्यथा पश्येम तां पुरीम् ।
तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वं कुरु राघव ॥ ६-२-९॥
seturatra yathā vadhyedyathā paśyema tāṃ purīm |
tasya rākṣasarājasya tathā tvaṃ kuru rāghava || 6-2-9||

RMY 6-2-10

दृष्ट्वा तां हि पुरीं लङ्कां त्रिकूटशिखरे स्थिताम् ।
हतं च रावणं युद्धे दर्शनादुपधारय ॥ ६-२-१०॥
dṛṣṭvā tāṃ hi purīṃ laṅkāṃ trikūṭaśikhare sthitām |
hataṃ ca rāvaṇaṃ yuddhe darśanādupadhāraya || 6-2-10||

RMY 6-2-11

सेतुबद्धः समुद्रे च यावल्लङ्का समीपतः ।
सर्वं तीर्णं च वै सैन्यं जितमित्युपधार्यताम् ॥ ६-२-११॥
setubaddhaḥ samudre ca yāvallaṅkā samīpataḥ |
sarvaṃ tīrṇaṃ ca vai sainyaṃ jitamityupadhāryatām || 6-2-11||

RMY 6-2-12

इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः ।
तदलं विक्लवा बुद्धी राजन्सर्वार्थनाशनी ॥ ६-२-१२॥
ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
tadalaṃ viklavā buddhī rājansarvārthanāśanī || 6-2-12||

RMY 6-2-13

पुरुषस्य हि लोकेऽस्मिञ्शोकः शौर्यापकर्षणः ।
यत्तु कार्यं मनुष्येण शौण्डीर्यमवलम्बता ।
शूराणां हि मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम् ॥ ६-२-१३॥
puruṣasya hi loke'smiñśokaḥ śauryāpakarṣaṇaḥ |
yattu kāryaṃ manuṣyeṇa śauṇḍīryamavalambatā |
śūrāṇāṃ hi manuṣyāṇāṃ tvadvidhānāṃ mahātmanām || 6-2-13||

RMY 6-2-14

विनष्टे वा प्रनष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः ।
त्वं तु बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ॥ ६-२-१४॥
vinaṣṭe vā pranaṣṭe vā śokaḥ sarvārthanāśanaḥ |
tvaṃ tu buddhimatāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ || 6-2-14||

RMY 6-2-15

मद्विधैः सचिवैः सार्थमरिं जेतुमिहार्हसि ।
न हि पश्याम्यहं कंचित्त्रिषु लोकेषु राघव ॥ ६-२-१५॥
madvidhaiḥ sacivaiḥ sārthamariṃ jetumihārhasi |
na hi paśyāmyahaṃ kaṃcittriṣu lokeṣu rāghava || 6-2-15||

RMY 6-2-16

गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठेदभिमुखो रणे ।
वानरेषु समासक्तं न ते कार्यं विपत्स्यते ॥ ६-२-१६॥
gṛhītadhanuṣo yaste tiṣṭhedabhimukho raṇe |
vānareṣu samāsaktaṃ na te kāryaṃ vipatsyate || 6-2-16||

RMY 6-2-17

अचिराद्द्रक्ष्यसे सीतां तीर्त्वा सागरमक्षयम् ।
तदलं शोकमालम्ब्य क्रोधमालम्ब भूपते ॥ ६-२-१७॥
acirāddrakṣyase sītāṃ tīrtvā sāgaramakṣayam |
tadalaṃ śokamālambya krodhamālamba bhūpate || 6-2-17||

RMY 6-2-18

निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति ।
लङ्गनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः ॥ ६-२-१८॥
niśceṣṭāḥ kṣatriyā mandāḥ sarve caṇḍasya bibhyati |
laṅganārthaṃ ca ghorasya samudrasya nadīpateḥ || 6-2-18||

RMY 6-2-19

सहास्माभिरिहोपेतः सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय ।
इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः ॥ ६-२-१९॥
sahāsmābhirihopetaḥ sūkṣmabuddhirvicāraya |
ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-2-19||

RMY 6-2-20

तानरीन्विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः ।
कथंचित्परिपश्यामस्ते वयं वरुणालयम् ॥ ६-२-२०॥
tānarīnvidhamiṣyanti śilāpādapavṛṣṭibhiḥ |
kathaṃcitparipaśyāmaste vayaṃ varuṇālayam || 6-2-20||

RMY 6-2-21

किमुक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजयी भवान् ॥ ६-२-२१॥
kimuktvā bahudhā cāpi sarvathā vijayī bhavān || 6-2-21||

Sarga: 3/116 (32)

RMY 6-3-1

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवित् ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ६-३-१॥
sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumatparamārthavit |
pratijagrāha kākutstho hanūmantamathābravīt || 6-3-1||

RMY 6-3-2

तरसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन वा ।
सर्वथा सुसमर्थोऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने ॥ ६-३-२॥
tarasā setubandhena sāgarocchoṣaṇena vā |
sarvathā susamartho'smi sāgarasyāsya laṅghane || 6-3-2||

RMY 6-3-3

कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद्ब्रवीहि मे ।
ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं दर्शनादिव वानर ॥ ६-३-३॥
kati durgāṇi durgāyā laṅkāyāstadbravīhi me |
jñātumicchāmi tatsarvaṃ darśanādiva vānara || 6-3-3||

RMY 6-3-4

बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि ।
गुप्ति कर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च ॥ ६-३-४॥
balasya parimāṇaṃ ca dvāradurgakriyāmapi |
gupti karma ca laṅkāyā rakṣasāṃ sadanāni ca || 6-3-4||

RMY 6-3-5

यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान् ।
सरमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि ॥ ६-३-५॥
yathāsukhaṃ yathāvacca laṅkāyāmasi dṛṣṭavān |
saramācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hyasi || 6-3-5||

RMY 6-3-6

श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान्मारुतात्मजः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत् ॥ ६-३-६॥
śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punarathābravīt || 6-3-6||

RMY 6-3-7

श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्मविधानतः ।
गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥ ६-३-७॥
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye durgakarmavidhānataḥ |
guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ || 6-3-7||

RMY 6-3-8

परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् ।
विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च ॥ ६-३-८॥
parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām |
vibhāgaṃ ca balaughasya nirdeśaṃ vāhanasya ca || 6-3-8||

RMY 6-3-9

प्रहृष्टा मुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला ।
महती रथसंपूर्णा रक्षोगणसमाकुला ॥ ६-३-९॥
prahṛṣṭā muditā laṅkā mattadvipasamākulā |
mahatī rathasaṃpūrṇā rakṣogaṇasamākulā || 6-3-9||

RMY 6-3-10

दृढबद्धकवाटानि महापरिघवन्ति च ।
द्वाराणि विपुलान्यस्याश्चत्वारि सुमहान्ति च ॥ ६-३-१०॥
dṛḍhabaddhakavāṭāni mahāparighavanti ca |
dvārāṇi vipulānyasyāścatvāri sumahānti ca || 6-3-10||

RMY 6-3-11

वप्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च ।
आगतं परसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते ॥ ६-३-११॥
vapreṣūpalayantrāṇi balavanti mahānti ca |
āgataṃ parasainyaṃ taistatra pratinivāryate || 6-3-11||

RMY 6-3-12

द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः ।
शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः ॥ ६-३-१२॥
dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ |
śataśo rocitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ || 6-3-12||

RMY 6-3-13

सौवर्णश्च महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः ।
मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविचरितान्तरः ॥ ६-३-१३॥
sauvarṇaśca mahāṃstasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ |
maṇividrumavaidūryamuktāvicaritāntaraḥ || 6-3-13||

RMY 6-3-14

सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः ।
अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः ॥ ६-३-१४॥
sarvataśca mahābhīmāḥ śītatoyā mahāśubhāḥ |
agādhā grāhavatyaśca parikhā mīnasevitāḥ || 6-3-14||

RMY 6-3-15

द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः ।
यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्दृढसंधिभिः ॥ ६-३-१५॥
dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ |
yantrairupetā bahubhirmahadbhirdṛḍhasaṃdhibhiḥ || 6-3-15||

RMY 6-3-16

त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागमे सति ।
यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥ ६-३-१६॥
trāyante saṃkramāstatra parasainyāgame sati |
yantraistairavakīryante parikhāsu samantataḥ || 6-3-16||

RMY 6-3-17

एकस्त्वकम्प्यो बलवान्संक्रमः सुमहादृढः ।
काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः ॥ ६-३-१७॥
ekastvakampyo balavānsaṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ |
kāñcanairbahubhiḥ stambhairvedikābhiśca śobhitaḥ || 6-3-17||

RMY 6-3-18

स्वयं प्रकृतिसंपन्नो युयुत्सू राम रावणः ।
उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने ॥ ६-३-१८॥
svayaṃ prakṛtisaṃpanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ |
utthitaścāpramattaśca balānāmanudarśane || 6-3-18||

RMY 6-3-19

लङ्का पुरी निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा ।
नादेयं पार्वतं वन्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥ ६-३-१९॥
laṅkā purī nirālambā devadurgā bhayāvahā |
nādeyaṃ pārvataṃ vanyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham || 6-3-19||

RMY 6-3-20

स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव ।
नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरादेशश्च सर्वतः ॥ ६-३-२०॥
sthitā pāre samudrasya dūrapārasya rāghava |
naupathaścāpi nāstyatra nirādeśaśca sarvataḥ || 6-3-20||

RMY 6-3-21

शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा ।
वाजिवारणसंपूर्णा लङ्का परमदुर्जया ॥ ६-३-२१॥
śailāgre racitā durgā sā pūrdevapuropamā |
vājivāraṇasaṃpūrṇā laṅkā paramadurjayā || 6-3-21||

RMY 6-3-22

परिघाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च ।
शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-३-२२॥
parighāśca śataghnyaśca yantrāṇi vividhāni ca |
śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-3-22||

RMY 6-3-23

अयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम् ।
शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥ ६-३-२३॥
ayutaṃ rakṣasāmatra paścimadvāramāśritam |
śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ || 6-3-23||

RMY 6-3-24

नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम् ।
चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः ॥ ६-३-२४॥
niyutaṃ rakṣasāmatra dakṣiṇadvāramāśritam |
caturaṅgeṇa sainyena yodhāstatrāpyanuttamāḥ || 6-3-24||

RMY 6-3-25

प्रयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् ।
चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥ ६-३-२५॥
prayutaṃ rakṣasāmatra pūrvadvāraṃ samāśritam |
carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ || 6-3-25||

RMY 6-3-26

अर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम् ।
रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः ॥ ६-३-२६॥
arbudaṃ rakṣasāmatra uttaradvāramāśritam |
rathinaścāśvavāhāśca kulaputrāḥ supūjitāḥ || 6-3-26||

RMY 6-3-27

शतं शतसहस्राणां मध्यमं गुल्ममाश्रितम् ।
यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम् ॥ ६-३-२७॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ madhyamaṃ gulmamāśritam |
yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiśca rakṣasām || 6-3-27||

RMY 6-3-28

ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः ।
दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः ॥ ६-३-२८॥
te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāścāvapūritāḥ |
dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāścāvasāditāḥ || 6-3-28||

RMY 6-3-29

येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम् ।
हतेति नगरी लङ्कां वानरैरवधार्यताम् ॥ ६-३-२९॥
yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇālayam |
hateti nagarī laṅkāṃ vānarairavadhāryatām || 6-3-29||

RMY 6-3-30

अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान्पनसो नलः ।
नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव ॥ ६-३-३०॥
aṅgado dvivido maindo jāmbavānpanaso nalaḥ |
nīlaḥ senāpatiścaiva balaśeṣeṇa kiṃ tava || 6-3-30||

RMY 6-3-31

प्लवमाना हि गत्वा तां रावणस्य महापुरीम् ।
सप्रकारां सभवनामानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ६-३-३१॥
plavamānā hi gatvā tāṃ rāvaṇasya mahāpurīm |
saprakārāṃ sabhavanāmānayiṣyanti maithilīm || 6-3-31||

RMY 6-3-32

एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम् ।
मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय ॥ ६-३-३२॥
evamājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham |
muhūrtena tu yuktena prasthānamabhirocaya || 6-3-32||

Sarga: 4/116 (88)

RMY 6-4-1

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ ६-४-१॥
śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ || 6-4-1||

RMY 6-4-2

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-४-२॥
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ vadhiṣyāmi satyametadbravīmi te || 6-4-2||

RMY 6-4-3

अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकरः ॥ ६-४-३॥
asminmuhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākaraḥ || 6-4-3||

RMY 6-4-4

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ ६-४-४॥
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprayāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 6-4-4||

RMY 6-4-5

निमित्तानि च धन्यानि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ ६-४-५॥
nimittāni ca dhanyāni yāni prādurbhavanti me |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6-4-5||

RMY 6-4-6

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ ६-४-६॥
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 6-4-6||

RMY 6-4-7

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ ६-४-७॥
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 6-4-7||

RMY 6-4-8

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ ६-४-८॥
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 6-4-8||

RMY 6-4-9

दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ ६-४-९॥
dūṣayeyurdurātmānaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 6-4-9||

RMY 6-4-10

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहतं बलम् ॥ ६-४-१०॥
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihataṃ balam || 6-4-10||

RMY 6-4-11

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहा प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६-४-११॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhā prakarṣantu śataśo'tha sahasraśaḥ || 6-4-11||

RMY 6-4-12

गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः ।
गवाक्षश्चाग्रतो यान्तु गवां दृप्ता इवर्षभाः ॥ ६-४-१२॥
gajaśca girisaṃkāśo gavayaśca mahābalaḥ |
gavākṣaścāgrato yāntu gavāṃ dṛptā ivarṣabhāḥ || 6-4-12||

RMY 6-4-13

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः ।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ ६-४-१३॥
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ patiḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 6-4-13||

RMY 6-4-14

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ ६-४-१४॥
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 6-4-14||

RMY 6-4-15

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ॥ ६-४-१५॥
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmantamairāvatamiveśvaraḥ || 6-4-15||

RMY 6-4-16

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः ।
सार्वभौमेण भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ ६-४-१६॥
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścāntakopamaḥ |
sārvabhaumeṇa bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 6-4-16||

RMY 6-4-17

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ ६-४-१७॥
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 6-4-17||

RMY 6-4-18

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यान्वानरान्वानरर्षभः ॥ ६-४-१८॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryānvānarānvānararṣabhaḥ || 6-4-18||

RMY 6-4-19

ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ॥ ६-४-१९॥
te vānaragaṇāḥ sarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaḥ śikharebhyaśca āśu pupluvire tadā || 6-4-19||

RMY 6-4-20

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ ६-४-२०॥
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 6-4-20||

RMY 6-4-21

शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि ।
वारणाभिश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ ६-४-२१॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭībhirayutairapi |
vāraṇābhiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 6-4-21||

RMY 6-4-22

तं यान्तमनुयाति स्म महती हरिवाहिनी ॥ ६-४-२२॥
taṃ yāntamanuyāti sma mahatī harivāhinī || 6-4-22||

RMY 6-4-23

हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥ ६-४-२३॥
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇābhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
kṣvelanto ninadantaśca jagmurvai dakṣiṇāṃ diśam || 6-4-23||

RMY 6-4-24

भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान्मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ ६-४-२४॥
bhakṣayantaḥ sugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣānmañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 6-4-24||

RMY 6-4-25

अन्योन्यं सहसा दृष्टा निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ ६-४-२५॥
anyonyaṃ sahasā dṛṣṭā nirvahanti kṣipanti ca |
patantaścotpatantyanye pātayantyapare parān || 6-4-25||

RMY 6-4-26

रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ ६-४-२६॥
rāvaṇo no nihantavyaḥ sarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 6-4-26||

RMY 6-4-27

पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
पथानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह ॥ ६-४-२७॥
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
pathānaṃ śodhayanti sma vānarairbahubhiḥ saha || 6-4-27||

RMY 6-4-28

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बहुभिर्बलिभिर्भीमैर्वृताः शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-४-२८॥
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
bahubhirbalibhirbhīmairvṛtāḥ śatrunibarhaṇaḥ || 6-4-28||

RMY 6-4-29

हरिः शतबलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ ६-४-२९॥
hariḥ śatabalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyavaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 6-4-29||

RMY 6-4-30

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ ६-४-३०॥
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 6-4-30||

RMY 6-4-31

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतः ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥ ६-४-३१॥
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtaḥ |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ saṃrarakṣatuḥ || 6-4-31||

RMY 6-4-32

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः ।
संपतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयत् ॥ ६-४-३२॥
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṃgavaḥ |
saṃpatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayat || 6-4-32||

RMY 6-4-33

दरीमिखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान् ॥ ६-४-३३॥
darīmikhaḥ prajaṅghaśca jambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṃgamān || 6-4-33||

RMY 6-4-34

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमलतायुतम् ॥ ६-४-३४॥
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumalatāyutam || 6-4-34||

RMY 6-4-35

सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
निःससर्प महाघोषं भीमवेग इवार्णवः ॥ ६-४-३५॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
niḥsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmavega ivārṇavaḥ || 6-4-35||

RMY 6-4-36

तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः ।
तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ ६-४-३६॥
tasya dāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuñjarāḥ |
tūrṇamāpupluvuḥ sarve sadaśvā iva coditāḥ || 6-4-36||

RMY 6-4-37

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभते नरर्षभौ ।
महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्राहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ ६-४-३७॥
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhate nararṣabhau |
mahadbhyāmiva saṃspṛṣṭau grāhābhyāṃ candrabhāskarau || 6-4-37||

RMY 6-4-38

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा ।
उवाच प्रतिपूर्णार्थः स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ॥ ६-४-३८॥
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaḥ śubhayā girā |
uvāca pratipūrṇārthaḥ smṛtimānpratibhānavān || 6-4-38||

RMY 6-4-39

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ ६-४-३९॥
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthaḥ samṛddhārthāmayodhyāṃ pratiyāsyasi || 6-4-39||

RMY 6-4-40

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
शुभान्ति तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ॥ ६-४-४०॥
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhānti tava paśyāmi sarvāṇyevārthasiddhaye || 6-4-40||

RMY 6-4-41

अनु वाति शुभो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ।
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ॥ ६-४-४१॥
anu vāti śubho vāyuḥ senāṃ mṛduhitaḥ sukhaḥ |
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ || 6-4-41||

RMY 6-4-42

प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ ६-४-४२॥
prasannāśca diśaḥ sarvā vimalaśca divākaraḥ |
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 6-4-42||

RMY 6-4-43

ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ ६-४-४३॥
brahmarāśirviśuddhaśca śuddhāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 6-4-43||

RMY 6-4-44

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः ।
पितामहवरोऽस्माकमिष्क्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ६-४-४४॥
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣiḥ sapurohitaḥ |
pitāmahavaro'smākamiṣkvākūṇāṃ mahātmanām || 6-4-44||

RMY 6-4-45

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे ।
नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ६-४-४५॥
vimale ca prakāśete viśākhe nirupadrave |
nakṣatraṃ paramasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 6-4-45||

RMY 6-4-46

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलं मूलवता स्पृष्टं धूप्यते धूमकेतुना ॥ ६-४-४६॥
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlaṃ mūlavatā spṛṣṭaṃ dhūpyate dhūmaketunā || 6-4-46||

RMY 6-4-47

सरं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नकत्रं ग्रहपीडितम् ॥ ६-४-४७॥
saraṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupasthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakatraṃ grahapīḍitam || 6-4-47||

RMY 6-4-48

प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्त्यभ्यधिकं गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ ६-४-४८॥
prasannāḥ surasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhyadhikaṃ gandhā yathartukusumā drumāḥ || 6-4-48||

RMY 6-4-49

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।
देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये ॥ ६-४-४९॥
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho |
devānāmiva sainyāni saṃgrāme tārakāmaye || 6-4-49||

RMY 6-4-50

एवमार्य समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ ६-४-५०॥
evamārya samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi |
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 6-4-50||

RMY 6-4-51

अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैर्वृता ॥ ६-४-५१॥
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
ṛkṣavānaraśārdūlairnakhadaṃṣṭrāyudhairvṛtā || 6-4-51||

RMY 6-4-52

कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः ।
भौममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ ६-४-५२॥
karāgraiścaraṇāgraiśca vānarairuddhataṃ rajaḥ |
bhaumamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 6-4-52||

RMY 6-4-53

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
हृष्टप्रमुदिता सेना सुग्रीवेणाभिरक्षिता ॥ ६-४-५३॥
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
hṛṣṭapramuditā senā sugrīveṇābhirakṣitā || 6-4-53||

RMY 6-4-54

वनरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दनः ।
मुमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नासत ॥ ६-४-५४॥
vanarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandanaḥ |
mumokṣayiṣavaḥ sītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāsata || 6-4-54||

RMY 6-4-55

ततः पादपसंबाधं नानामृगसमाकुलम् ।
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयं च मही धरम् ॥ ६-४-५५॥
tataḥ pādapasaṃbādhaṃ nānāmṛgasamākulam |
sahyaparvatamāsedurmalayaṃ ca mahī dharam || 6-4-55||

RMY 6-4-56

काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ।
पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥ ६-४-५६॥
kānanāni vicitrāṇi nadīprasravaṇāni ca |
paśyannapi yayau rāmaḥ sahyasya malayasya ca || 6-4-56||

RMY 6-4-57

चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान्सिन्दुवारकान् ।
करवीरांश्च तिमिशान्भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ॥ ६-४-५७॥
campakāṃstilakāṃścūtānaśokānsinduvārakān |
karavīrāṃśca timiśānbhañjanti sma plavaṃgamāḥ || 6-4-57||

RMY 6-4-58

फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
बुभुजुर्वानरास्तत्र पादपानां बलोत्कटाः ॥ ६-४-५८॥
phalānyamṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
bubhujurvānarāstatra pādapānāṃ balotkaṭāḥ || 6-4-58||

RMY 6-4-59

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
ययुः पिबन्तो हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ६-४-५९॥
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanto hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 6-4-59||

RMY 6-4-60

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः ।
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ ६-४-६०॥
pādapānavabhañjanto vikarṣantastathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 6-4-60||

RMY 6-4-61

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नर्दन्तो मधुदर्पिताः ।
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपतन्त्यपि चापरे ॥ ६-४-६१॥
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nardanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapatantyapi cāpare || 6-4-61||

RMY 6-4-62

बभूव वसुधा तैस्तु संपूर्णा हरिपुंगवैः ।
यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा ॥ ६-४-६२॥
babhūva vasudhā taistu saṃpūrṇā haripuṃgavaiḥ |
yathā kamalakedāraiḥ pakvairiva vasuṃdharā || 6-4-62||

RMY 6-4-63

महेन्द्रमथ संप्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
अध्यारोहन्महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ ६-४-६३॥
mahendramatha saṃprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuḥ śikharaṃ drumabhūṣitam || 6-4-63||

RMY 6-4-64

ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाशयम् ॥ ६-४-६४॥
tataḥ śikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilāśayam || 6-4-64||

RMY 6-4-65

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ॥ ६-४-६५॥
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam || 6-4-65||

RMY 6-4-66

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ६-४-६६॥
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭhaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ || 6-4-66||

RMY 6-4-67

अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६-४-६७॥
atha dhautopalatalāṃ toyaughaiḥ sahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulāṃ rāmo vacanamabravīt || 6-4-67||

RMY 6-4-68

एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता सा या न पूर्वं समुत्थिता ॥ ६-४-६८॥
ete vayamanuprāptāḥ sugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sā yā na pūrvaṃ samutthitā || 6-4-68||

RMY 6-4-69

अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पति ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ ६-४-६९॥
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgaraḥ saritāṃ pati |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 6-4-69||

RMY 6-4-70

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ ६-४-७०॥
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 6-4-70||

RMY 6-4-71

इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः ।
रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-४-७१॥
itīva sa mahābāhuḥ sītāharaṇakarśitaḥ |
rāmaḥ sāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 6-4-71||

RMY 6-4-72

संप्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने ।
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ ६-४-७२॥
saṃprāpto mantrakālo naḥ sāgarasyeha laṅghane |
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāḥ śūrā jñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 6-4-72||

RMY 6-4-73

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
सेनां न्यवेशयत्तीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ ६-४-७३॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ nyaveśayattīre sāgarasya drumāyute || 6-4-73||

RMY 6-4-74

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
मधुपाण्डुजलः श्रीमान्द्वितीय इव सागरः ॥ ६-४-७४॥
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujalaḥ śrīmāndvitīya iva sāgaraḥ || 6-4-74||

RMY 6-4-75

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुंगवाः ।
विनिविष्टाः परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ ६-४-७५॥
velāvanamupāgamya tataste haripuṃgavāḥ |
viniviṣṭāḥ paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 6-4-75||

RMY 6-4-76

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ ६-४-७६॥
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 6-4-76||

RMY 6-4-77

दूरपारमसंबाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ ६-४-७७॥
dūrapāramasaṃbādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 6-4-77||

RMY 6-4-78

चण्डनक्रग्रहं घोरं क्षपादौ दिवसक्षये ।
चन्द्रोदये समाधूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ॥ ६-४-७८॥
caṇḍanakragrahaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣaye |
candrodaye samādhūtaṃ praticandrasamākulam || 6-4-78||

RMY 6-4-79

चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः ।
दीप्तभोगैरिवाक्रीर्णं भुजंगैर्वरुणालयम् ॥ ६-४-७९॥
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṃgilaiḥ |
dīptabhogairivākrīrṇaṃ bhujaṃgairvaruṇālayam || 6-4-79||

RMY 6-4-80

अवगाढं महासत्तैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
दुर्गं द्रुगममार्गं तमगाधमसुरालयम् ॥ ६-४-८०॥
avagāḍhaṃ mahāsattairnānāśailasamākulam |
durgaṃ drugamamārgaṃ tamagādhamasurālayam || 6-4-80||

RMY 6-4-81

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोहिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ ६-४-८१॥
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalohitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 6-4-81||

RMY 6-4-82

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्कराम्बुमनोरगम् ।
सुरारिविषयं घोरं पातालविषमं सदा ॥ ६-४-८२॥
agnicūrṇamivāviddhaṃ bhāskarāmbumanoragam |
surāriviṣayaṃ ghoraṃ pātālaviṣamaṃ sadā || 6-4-82||

RMY 6-4-83

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥ ६-४-८३॥
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣamadṛśyata || 6-4-83||

RMY 6-4-84

संपृक्तं नभसा ह्यम्भः संपृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारा रत्नसमाकुले ॥ ६-४-८४॥
saṃpṛktaṃ nabhasā hyambhaḥ saṃpṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpe sma dṛśyete tārā ratnasamākule || 6-4-84||

RMY 6-4-85

समुत्पतितमेघस्य वीच्चि मालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ ६-४-८५॥
samutpatitameghasya vīcci mālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 6-4-85||

RMY 6-4-86

अन्योन्यैराहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः ।
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ ६-४-८६॥
anyonyairāhatāḥ saktāḥ sasvanurbhīmaniḥsvanāḥ |
ūrmayaḥ sindhurājasya mahābherya ivāhave || 6-4-86||

RMY 6-4-87

रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ ६-४-८७॥
ratnaughajalasaṃnādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 6-4-87||

RMY 6-4-88

ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गतमिवोर्मिभिः ।
भ्रान्तोर्मिजलसंनादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ ६-४-८८॥
dadṛśuste mahātmāno vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalgatamivormibhiḥ |
bhrāntormijalasaṃnādaṃ pralolamiva sāgaram || 6-4-88||

Sarga: 5/116 (22)

RMY 6-5-1

सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता ।
सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥ ६-५-१॥
sā tu nīlena vidhivatsvārakṣā susamāhitā |
sāgarasyottare tīre sādhu senā niveśitā || 6-5-1||

RMY 6-5-2

मैन्दश्च द्विविधश्चोभौ तत्र वानरपुंगवौ ।
विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतो दिशम् ॥ ६-५-२॥
maindaśca dvividhaścobhau tatra vānarapuṃgavau |
viceratuśca tāṃ senāṃ rakṣārthaṃ sarvato diśam || 6-5-2||

RMY 6-5-3

निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः ।
पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६-५-३॥
niviṣṭāyāṃ tu senāyāṃ tīre nadanadīpateḥ |
pārśvasthaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāmo vacanamabravīt || 6-5-3||

RMY 6-5-4

शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति ।
मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते ॥ ६-५-४॥
śokaśca kila kālena gacchatā hyapagacchati |
mama cāpaśyataḥ kāntāmahanyahani vardhate || 6-5-4||

RMY 6-5-5

न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च ।
एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते ॥ ६-५-५॥
na me duḥkhaṃ priyā dūre na me duḥkhaṃ hṛteti ca |
etadevānuśocāmi vayo'syā hyativartate || 6-5-5||

RMY 6-5-6

वाहि वात यतः कन्या तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश ।
त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥ ६-५-६॥
vāhi vāta yataḥ kanyā tāṃ spṛṣṭvā māmapi spṛśa |
tvayi me gātrasaṃsparśaścandre dṛṣṭisamāgamaḥ || 6-5-6||

RMY 6-5-7

तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये ।
हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत् ॥ ६-५-७॥
tanme dahati gātrāṇi viṣaṃ pītamivāśaye |
hā nātheti priyā sā māṃ hriyamāṇā yadabravīt || 6-5-7||

RMY 6-5-8

तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविपुलार्चिषा ।
रात्रिं दिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना ॥ ६-५-८॥
tadviyogendhanavatā taccintāvipulārciṣā |
rātriṃ divaṃ śarīraṃ me dahyate madanāgninā || 6-5-8||

RMY 6-5-9

अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना ।
कथंचित्प्रज्वलन्कामः समासुप्तं जले दहेत् ॥ ६-५-९॥
avagāhyārṇavaṃ svapsye saumitre bhavatā vinā |
kathaṃcitprajvalankāmaḥ samāsuptaṃ jale dahet || 6-5-9||

RMY 6-5-10

बह्वेतत्कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम् ।
यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ ॥ ६-५-१०॥
bahvetatkāmayānasya śakyametena jīvitum |
yadahaṃ sā ca vāmorurekāṃ dharaṇimāśritau || 6-5-10||

RMY 6-5-11

केदारस्येव केदारः सोदकस्य निरूदकः ।
उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम् ॥ ६-५-११॥
kedārasyeva kedāraḥ sodakasya nirūdakaḥ |
upasnehena jīvāmi jīvantīṃ yacchṛṇomi tām || 6-5-11||

RMY 6-5-12

कदा तु खलु सुस्शोणीं शतपत्रायतेक्षणाम् ।
विजित्य शत्रून्द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम् ॥ ६-५-१२॥
kadā tu khalu susśoṇīṃ śatapatrāyatekṣaṇām |
vijitya śatrūndrakṣyāmi sītāṃ sphītāmiva śriyam || 6-5-12||

RMY 6-5-13

कदा नु चारुबिम्बौष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम् ।
ईषदुन्नम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः ॥ ६-५-१३॥
kadā nu cārubimbauṣṭhaṃ tasyāḥ padmamivānanam |
īṣadunnamya pāsyāmi rasāyanamivāturaḥ || 6-5-13||

RMY 6-5-14

तौ तस्याः संहतौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ ।
कदा नु खलु सोत्कम्पौ हसन्त्या मां भजिष्यतः ॥ ६-५-१४॥
tau tasyāḥ saṃhatau pīnau stanau tālaphalopamau |
kadā nu khalu sotkampau hasantyā māṃ bhajiṣyataḥ || 6-5-14||

RMY 6-5-15

सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती ।
मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥ ६-५-१५॥
sā nūnamasitāpāṅgī rakṣomadhyagatā satī |
mannāthā nāthahīneva trātāraṃ nādhigacchati || 6-5-15||

RMY 6-5-16

कदा विक्षोभ्य रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति ।
विधूय जलदान्नीलाञ्शशिलेखा शरत्स्विव ॥ ६-५-१६॥
kadā vikṣobhya rakṣāṃsi sā vidhūyotpatiṣyati |
vidhūya jaladānnīlāñśaśilekhā śaratsviva || 6-5-16||

RMY 6-5-17

स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च ।
भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात् ॥ ६-५-१७॥
svabhāvatanukā nūnaṃ śokenānaśanena ca |
bhūyastanutarā sītā deśakālaviparyayāt || 6-5-17||

RMY 6-5-18

कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् ।
सीतां प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसं ॥ ६-५-१८॥
kadā nu rākṣasendrasya nidhāyorasi sāyakān |
sītāṃ pratyāhariṣyāmi śokamutsṛjya mānasaṃ || 6-5-18||

RMY 6-5-19

कदा नु खलु मां साध्वी सीतामरसुतोपमा ।
सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम् ॥ ६-५-१९॥
kadā nu khalu māṃ sādhvī sītāmarasutopamā |
sotkaṇṭhā kaṇṭhamālambya mokṣyatyānandajaṃ jalam || 6-5-19||

RMY 6-5-20

कदा शोकमिमं घोरं मैथिली विप्रयोगजम् ।
सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा ॥ ६-५-२०॥
kadā śokamimaṃ ghoraṃ maithilī viprayogajam |
sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukletaraṃ yathā || 6-5-20||

RMY 6-5-21

एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः ।
दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत् ॥ ६-५-२१॥
evaṃ vilapatastasya tatra rāmasya dhīmataḥ |
dinakṣayānmandavapurbhāskaro'stamupāgamat || 6-5-21||

RMY 6-5-22

आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत ।
स्मरन्कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः ॥ ६-५-२२॥
āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ saṃdhyāmupāsata |
smarankamalapatrākṣīṃ sītāṃ śokākulīkṛtaḥ || 6-5-22||

Sarga: 6/116 (18)

RMY 6-6-1

लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भवावहम् ।
राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणेव महात्मना ।
अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ ६-६-१॥
laṅkāyāṃ tu kṛtaṃ karma ghoraṃ dṛṣṭvā bhavāvaham |
rākṣasendro hanumatā śakreṇeva mahātmanā |
abravīdrākṣasānsarvānhriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ || 6-6-1||

RMY 6-6-2

धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्प्रसहा पुरी ।
तेन वानरमात्रेण दृष्टा सीता च जानकी ॥ ६-६-२॥
dharṣitā ca praviṣṭā ca laṅkā duṣprasahā purī |
tena vānaramātreṇa dṛṣṭā sītā ca jānakī || 6-6-2||

RMY 6-6-3

प्रसादो धर्षितश्चैत्यः प्रवरा राक्षसा हताः ।
आविला च पुरी लङ्का सर्वा हनुमता कृता ॥ ६-६-३॥
prasādo dharṣitaścaityaḥ pravarā rākṣasā hatāḥ |
āvilā ca purī laṅkā sarvā hanumatā kṛtā || 6-6-3||

RMY 6-6-4

किं करिष्यामि भद्रं वः किं वा युक्तमनन्तरम् ।
उच्यतां नः समर्थं यत्कृतं च सुकृतं भवेत् ॥ ६-६-४॥
kiṃ kariṣyāmi bhadraṃ vaḥ kiṃ vā yuktamanantaram |
ucyatāṃ naḥ samarthaṃ yatkṛtaṃ ca sukṛtaṃ bhavet || 6-6-4||

RMY 6-6-5

मन्त्रमूलं हि विजयं प्राहुरार्या मनस्विनः ।
तस्माद्वै रोचये मन्त्रं रामं प्रति महाबलाः ॥ ६-६-५॥
mantramūlaṃ hi vijayaṃ prāhurāryā manasvinaḥ |
tasmādvai rocaye mantraṃ rāmaṃ prati mahābalāḥ || 6-6-5||

RMY 6-6-6

त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः ।
तेषां तु समवेतानां गुणदोषं वदाम्यहम् ॥ ६-६-६॥
trividhāḥ puruṣā loke uttamādhamamadhyamāḥ |
teṣāṃ tu samavetānāṃ guṇadoṣaṃ vadāmyaham || 6-6-6||

RMY 6-6-7

मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैः समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।
मित्रैर्वापि समानार्थैर्बान्धवैरपि वा हितैः ॥ ६-६-७॥
mantribhirhitasaṃyuktaiḥ samarthairmantranirṇaye |
mitrairvāpi samānārthairbāndhavairapi vā hitaiḥ || 6-6-7||

RMY 6-6-8

सहितो मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।
दैवे च कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ ६-६-८॥
sahito mantrayitvā yaḥ karmārambhānpravartayet |
daive ca kurute yatnaṃ tamāhuḥ puruṣottamam || 6-6-8||

RMY 6-6-9

एकोऽर्थं विमृशेदेको धर्मे प्रकुरुते मनः ।
एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम् ॥ ६-६-९॥
eko'rthaṃ vimṛśedeko dharme prakurute manaḥ |
ekaḥ kāryāṇi kurute tamāhurmadhyamaṃ naram || 6-6-9||

RMY 6-6-10

गुणदोषावनिश्चित्य त्यक्त्वा दैवव्यपाश्रयम् ।
करिष्यामीति यः कार्यमुपेक्षेत्स नराधमः ॥ ६-६-१०॥
guṇadoṣāvaniścitya tyaktvā daivavyapāśrayam |
kariṣyāmīti yaḥ kāryamupekṣetsa narādhamaḥ || 6-6-10||

RMY 6-6-11

यथेमे पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।
एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः ॥ ६-६-११॥
yatheme puruṣā nityamuttamādhamamadhyamāḥ |
evaṃ mantro'pi vijñeya uttamādhamamadhyamaḥ || 6-6-11||

RMY 6-6-12

ऐकमत्यमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा ।
मन्त्रिणो यत्र निरस्तास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ॥ ६-६-१२॥
aikamatyamupāgamya śāstradṛṣṭena cakṣuṣā |
mantriṇo yatra nirastāstamāhurmantramuttamam || 6-6-12||

RMY 6-6-13

बह्व्योऽपि मतयो गत्वा मन्त्रिणो ह्यर्थनिर्णये ।
पुनर्यत्रैकतां प्राप्तः स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः ॥ ६-६-१३॥
bahvyo'pi matayo gatvā mantriṇo hyarthanirṇaye |
punaryatraikatāṃ prāptaḥ sa mantro madhyamaḥ smṛtaḥ || 6-6-13||

RMY 6-6-14

अन्योन्यमतिमास्थाय यत्र संप्रतिभाष्यते ।
न चैकमत्ये श्रेयोऽस्ति मन्त्रः सोऽधम उच्यते ॥ ६-६-१४॥
anyonyamatimāsthāya yatra saṃpratibhāṣyate |
na caikamatye śreyo'sti mantraḥ so'dhama ucyate || 6-6-14||

RMY 6-6-15

तस्मात्सुमन्त्रितं साधु भवन्तो मन्त्रिसत्तमाः ।
कार्यं संप्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यतमं मम ॥ ६-६-१५॥
tasmātsumantritaṃ sādhu bhavanto mantrisattamāḥ |
kāryaṃ saṃpratipadyantāmetatkṛtyatamaṃ mama || 6-6-15||

RMY 6-6-16

वानराणां हि वीराणां सहस्रैः परिवारितः ।
रामोऽभ्येति पुरीं लङ्कामस्माकमुपरोधकः ॥ ६-६-१६॥
vānarāṇāṃ hi vīrāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ |
rāmo'bhyeti purīṃ laṅkāmasmākamuparodhakaḥ || 6-6-16||

RMY 6-6-17

तरिष्यति च सुव्यक्तं राघवः सागरं सुखम् ।
तरसा युक्तरूपेण सानुजः सबलानुगः ॥ ६-६-१७॥
tariṣyati ca suvyaktaṃ rāghavaḥ sāgaraṃ sukham |
tarasā yuktarūpeṇa sānujaḥ sabalānugaḥ || 6-6-17||

RMY 6-6-18

अस्मिन्नेवंगते कार्ये विरुद्धे वानरैः सह ।
हितं पुरे च सैन्ये च सर्वं संमन्त्र्यतां मम ॥ ६-६-१८॥
asminnevaṃgate kārye viruddhe vānaraiḥ saha |
hitaṃ pure ca sainye ca sarvaṃ saṃmantryatāṃ mama || 6-6-18||

Sarga: 7/116 (16)

RMY 6-7-1

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ६-७-१॥
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasāste mahābalāḥ |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 6-7-1||

RMY 6-7-2

राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टससंकुलम् ।
सुमहन्नो बलं कस्माद्विषादं भजते भवान् ॥ ६-७-२॥
rājanparighaśaktyṛṣṭiśūlapaṭṭasasaṃkulam |
sumahanno balaṃ kasmādviṣādaṃ bhajate bhavān || 6-7-2||

RMY 6-7-3

कैलासशिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः ।
सुमहत्कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः ॥ ६-७-३॥
kailāsaśikharāvāsī yakṣairbahubhirāvṛtaḥ |
sumahatkadanaṃ kṛtvā vaśyaste dhanadaḥ kṛtaḥ || 6-7-3||

RMY 6-7-4

स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्त्वया विभो ।
निर्जितः समरे रोषाल्लोकपालो महाबलः ॥ ६-७-४॥
sa maheśvarasakhyena ślāghamānastvayā vibho |
nirjitaḥ samare roṣāllokapālo mahābalaḥ || 6-7-4||

RMY 6-7-5

विनिहत्य च यक्षौघान्विक्षोभ्य च विगृह्य च ।
त्वया कैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम् ॥ ६-७-५॥
vinihatya ca yakṣaughānvikṣobhya ca vigṛhya ca |
tvayā kailāsaśikharādvimānamidamāhṛtam || 6-7-5||

RMY 6-7-6

मयेन दानवेन्द्रेण त्वद्भयात्सख्यमिच्छता ।
दुहिता तव भार्यार्थे दत्ता राक्षसपुंगव ॥ ६-७-६॥
mayena dānavendreṇa tvadbhayātsakhyamicchatā |
duhitā tava bhāryārthe dattā rākṣasapuṃgava || 6-7-6||

RMY 6-7-7

दानवेन्द्रो मधुर्नाम वीर्योत्सिक्तो दुरासदः ।
विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः ॥ ६-७-७॥
dānavendro madhurnāma vīryotsikto durāsadaḥ |
vigṛhya vaśamānītaḥ kumbhīnasyāḥ sukhāvahaḥ || 6-7-7||

RMY 6-7-8

निर्जितास्ते महाबाहो नागा गत्वा रसातलम् ।
वासुकिस्तक्षकः शङ्खो जटी च वशमाहृताः ॥ ६-७-८॥
nirjitāste mahābāho nāgā gatvā rasātalam |
vāsukistakṣakaḥ śaṅkho jaṭī ca vaśamāhṛtāḥ || 6-7-8||

RMY 6-7-9

अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः ।
त्वया संवत्सरं युद्ध्वा समरे दानवा विभो ॥ ६-७-९॥
akṣayā balavantaśca śūrā labdhavarāḥ punaḥ |
tvayā saṃvatsaraṃ yuddhvā samare dānavā vibho || 6-7-9||

RMY 6-7-10

स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिंदम ।
मायाश्चाधिगतास्तत्र बहवो राक्षसाधिप ॥ ६-७-१०॥
svabalaṃ samupāśritya nītā vaśamariṃdama |
māyāścādhigatāstatra bahavo rākṣasādhipa || 6-7-10||

RMY 6-7-11

शूराश्च बलवन्तश्च वरुणस्य सुता रणे ।
निर्जितास्ते महाबाहो चतुर्विधबलानुगाः ॥ ६-७-११॥
śūrāśca balavantaśca varuṇasya sutā raṇe |
nirjitāste mahābāho caturvidhabalānugāḥ || 6-7-11||

RMY 6-7-12

मृत्युदण्डमहाग्राहं शाल्मलिद्वीपमण्डितम् ।
अवगाह्य त्वया राजन्यमस्य बलसागरम् ॥ ६-७-१२॥
mṛtyudaṇḍamahāgrāhaṃ śālmalidvīpamaṇḍitam |
avagāhya tvayā rājanyamasya balasāgaram || 6-7-12||

RMY 6-7-13

जयश्च विप्लुलः प्राप्तो मृत्युश्च प्रतिषेधितः ।
सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकास्तत्र सुतोषिताः ॥ ६-७-१३॥
jayaśca viplulaḥ prāpto mṛtyuśca pratiṣedhitaḥ |
suyuddhena ca te sarve lokāstatra sutoṣitāḥ || 6-7-13||

RMY 6-7-14

क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
आसीद्वसुमती पूर्णा महद्भिरिव पादपैः ॥ ६-७-१४॥
kṣatriyairbahubhirvīraiḥ śakratulyaparākramaiḥ |
āsīdvasumatī pūrṇā mahadbhiriva pādapaiḥ || 6-7-14||

RMY 6-7-15

तेषां वीर्यगुणोत्साहैर्न समो राघवो रणे ।
प्रसह्य ते त्वया राजन्हताः परमदुर्जयाः ॥ ६-७-१५॥
teṣāṃ vīryaguṇotsāhairna samo rāghavo raṇe |
prasahya te tvayā rājanhatāḥ paramadurjayāḥ || 6-7-15||

RMY 6-7-16

राजन्नापदयुक्तेयमागता प्राकृताज्जनात् ।
हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम् ॥ ६-७-१६॥
rājannāpadayukteyamāgatā prākṛtājjanāt |
hṛdi naiva tvayā kāryā tvaṃ vadhiṣyasi rāghavam || 6-7-16||

Sarga: 8/116 (16)

RMY 6-8-1

ततो नीलाम्बुदनिभः प्रहस्तो नाम राक्षसः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा ॥ ६-८-१॥
tato nīlāmbudanibhaḥ prahasto nāma rākṣasaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ śūraḥ senāpatistadā || 6-8-1||

RMY 6-8-2

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः ।
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः किं पुनर्वानरा रणे ॥ ६-८-२॥
devadānavagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ |
na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ kiṃ punarvānarā raṇe || 6-8-2||

RMY 6-8-3

सर्वे प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिताः स्म हनूमता ।
न हि मे जीवतो गच्छेज्जीवन्स वनगोचरः ॥ ६-८-३॥
sarve pramattā viśvastā vañcitāḥ sma hanūmatā |
na hi me jīvato gacchejjīvansa vanagocaraḥ || 6-8-3||

RMY 6-8-4

सर्वां सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ।
करोम्यवानरां भूमिमाज्ञापयतु मां भवान् ॥ ६-८-४॥
sarvāṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām |
karomyavānarāṃ bhūmimājñāpayatu māṃ bhavān || 6-8-4||

RMY 6-8-5

रक्षां चैव विधास्यामि वानराद्रजनीचर ।
नागमिष्यति ते दुःखं किंचिदात्मापराधजम् ॥ ६-८-५॥
rakṣāṃ caiva vidhāsyāmi vānarādrajanīcara |
nāgamiṣyati te duḥkhaṃ kiṃcidātmāparādhajam || 6-8-5||

RMY 6-8-6

अब्रवीच्च सुसंक्रुद्धो दुर्मुखो नाम राक्षसः ।
इदं न क्षमणीयं हि सर्वेषां नः प्रधर्षणम् ॥ ६-८-६॥
abravīcca susaṃkruddho durmukho nāma rākṣasaḥ |
idaṃ na kṣamaṇīyaṃ hi sarveṣāṃ naḥ pradharṣaṇam || 6-8-6||

RMY 6-8-7

अयं परिभवो भूयः पुरस्यान्तःपुरस्य च ।
श्रीमतो राक्षसेन्द्रस्य वानरेन्द्रप्रधर्षणम् ॥ ६-८-७॥
ayaṃ paribhavo bhūyaḥ purasyāntaḥpurasya ca |
śrīmato rākṣasendrasya vānarendrapradharṣaṇam || 6-8-7||

RMY 6-8-8

अस्मिन्मुहूर्ते हत्वैको निवर्तिष्यामि वानरान् ।
प्रविष्टान्सागरं भीममम्बरं वा रसातलम् ॥ ६-८-८॥
asminmuhūrte hatvaiko nivartiṣyāmi vānarān |
praviṣṭānsāgaraṃ bhīmamambaraṃ vā rasātalam || 6-8-8||

RMY 6-8-9

ततोऽब्रवीत्सुसंक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।
प्रगृह्य परिघं घोरं मांसशोणितरूपितम् ॥ ६-८-९॥
tato'bravītsusaṃkruddho vajradaṃṣṭro mahābalaḥ |
pragṛhya parighaṃ ghoraṃ māṃsaśoṇitarūpitam || 6-8-9||

RMY 6-8-10

किं वो हनुमता कार्यं कृपणेन तपस्विना ।
रामे तिष्ठति दुर्धर्षे सुग्रीवे सहलक्ष्मणे ॥ ६-८-१०॥
kiṃ vo hanumatā kāryaṃ kṛpaṇena tapasvinā |
rāme tiṣṭhati durdharṣe sugrīve sahalakṣmaṇe || 6-8-10||

RMY 6-8-11

अद्य रामं ससुग्रीवं परिघेण सलक्ष्मणम् ।
आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ॥ ६-८-११॥
adya rāmaṃ sasugrīvaṃ parigheṇa salakṣmaṇam |
āgamiṣyāmi hatvaiko vikṣobhya harivāhinīm || 6-8-11||

RMY 6-8-12

कौम्भकर्णिस्ततो वीरो निकुम्भो नाम वीर्यवान् ।
अब्रवीत्परमकुर्द्धो रावणं लोकरावणम् ॥ ६-८-१२॥
kaumbhakarṇistato vīro nikumbho nāma vīryavān |
abravītparamakurddho rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 6-8-12||

RMY 6-8-13

सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु महाराजेन संगताः ।
अहमेको हनिष्यामि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-८-१३॥
sarve bhavantastiṣṭhantu mahārājena saṃgatāḥ |
ahameko haniṣyāmi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 6-8-13||

RMY 6-8-14

ततो वज्रहनुर्नाम राक्षसः पर्वतोपमः ।
क्रुद्धः परिलिहन्वक्त्रं जिह्वया वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-८-१४॥
tato vajrahanurnāma rākṣasaḥ parvatopamaḥ |
kruddhaḥ parilihanvaktraṃ jihvayā vākyamabravīt || 6-8-14||

RMY 6-8-15

स्वैरं कुर्वन्तु कार्याणि भवन्तो विगतज्वराः ।
एकोऽहं भक्षयिष्यामि तान्सर्वान्हरियूथपान् ॥ ६-८-१५॥
svairaṃ kurvantu kāryāṇi bhavanto vigatajvarāḥ |
eko'haṃ bhakṣayiṣyāmi tānsarvānhariyūthapān || 6-8-15||

RMY 6-8-16

स्वस्थाः क्रीडन्तु निश्चिन्ताः पिबन्तु मधुवारुणीम् ।
अहमेको हनिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम् ।
साङ्गदं च हनूमन्तं रामं च रणकुञ्जरम् ॥ ६-८-१६॥
svasthāḥ krīḍantu niścintāḥ pibantu madhuvāruṇīm |
ahameko haniṣyāmi sugrīvaṃ sahalakṣmaṇam |
sāṅgadaṃ ca hanūmantaṃ rāmaṃ ca raṇakuñjaram || 6-8-16||

Sarga: 9/116 (22)

RMY 6-9-1

ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर्महाबलः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च महापार्श्वो महोदरः ॥ ६-९-१॥
tato nikumbho rabhasaḥ sūryaśatrurmahābalaḥ |
suptaghno yajñakopaśca mahāpārśvo mahodaraḥ || 6-9-1||

RMY 6-9-2

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान्रावणात्मजः ॥ ६-९-२॥
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
indrajicca mahātejā balavānrāvaṇātmajaḥ || 6-9-2||

RMY 6-9-3

प्रहस्तोऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।
धूम्राक्षश्चातिकायश्च दुर्मुखश्चैव राक्षसः ॥ ६-९-३॥
prahasto'tha virūpākṣo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ |
dhūmrākṣaścātikāyaśca durmukhaścaiva rākṣasaḥ || 6-9-3||

RMY 6-9-4

परिघान्पट्टसान्प्रासाञ्शक्तिशूलपरश्वधान् ।
चापानि च सबाणानि खड्गांश्च विपुलाञ्शितान् ॥ ६-९-४॥
parighānpaṭṭasānprāsāñśaktiśūlaparaśvadhān |
cāpāni ca sabāṇāni khaḍgāṃśca vipulāñśitān || 6-9-4||

RMY 6-9-5

प्रगृह्य परमक्रुद्धाः समुत्पत्य च राक्षसाः ।
अब्रुवन्रावणं सर्वे प्रदीप्ता इव तेजसा ॥ ६-९-५॥
pragṛhya paramakruddhāḥ samutpatya ca rākṣasāḥ |
abruvanrāvaṇaṃ sarve pradīptā iva tejasā || 6-9-5||

RMY 6-9-6

अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ।
कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता ॥ ६-९-६॥
adya rāmaṃ vadhiṣyāmaḥ sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam |
kṛpaṇaṃ ca hanūmantaṃ laṅkā yena pradharṣitā || 6-9-6||

RMY 6-9-7

तान्गृहीतायुधान्सर्वान्वारयित्वा विभीषणः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं पुनः प्रत्युपवेश्य तान् ॥ ६-९-७॥
tāngṛhītāyudhānsarvānvārayitvā vibhīṣaṇaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ punaḥ pratyupaveśya tān || 6-9-7||

RMY 6-9-8

अप्युपायैस्त्रिभिस्तात योऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते ।
तस्य विक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ॥ ६-९-८॥
apyupāyaistribhistāta yo'rthaḥ prāptuṃ na śakyate |
tasya vikramakālāṃstānyuktānāhurmanīṣiṇaḥ || 6-9-8||

RMY 6-9-9

प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च ।
विक्रमास्तात सिध्यन्ति परीक्ष्य विधिना कृताः ॥ ६-९-९॥
pramatteṣvabhiyukteṣu daivena prahateṣu ca |
vikramāstāta sidhyanti parīkṣya vidhinā kṛtāḥ || 6-9-9||

RMY 6-9-10

अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम् ।
जितरोषं दुराधर्षं प्रधर्षयितुमिच्छथ ॥ ६-९-१०॥
apramattaṃ kathaṃ taṃ tu vijigīṣuṃ bale sthitam |
jitaroṣaṃ durādharṣaṃ pradharṣayitumicchatha || 6-9-10||

RMY 6-9-11

समुद्रं लङ्घयित्वा तु घोरं नदनदीपतिम् ।
कृतं हनुमता कर्म दुष्करं तर्कयेत कः ॥ ६-९-११॥
samudraṃ laṅghayitvā tu ghoraṃ nadanadīpatim |
kṛtaṃ hanumatā karma duṣkaraṃ tarkayeta kaḥ || 6-9-11||

RMY 6-9-12

बलान्यपरिमेयानि वीर्याणि च निशाचराः ।
परेषां सहसावज्ञा न कर्तव्या कथंचन ॥ ६-९-१२॥
balānyaparimeyāni vīryāṇi ca niśācarāḥ |
pareṣāṃ sahasāvajñā na kartavyā kathaṃcana || 6-9-12||

RMY 6-9-13

किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा ।
आजहार जनस्थानाद्यस्य भार्यां यशस्विनः ॥ ६-९-१३॥
kiṃ ca rākṣasarājasya rāmeṇāpakṛtaṃ purā |
ājahāra janasthānādyasya bhāryāṃ yaśasvinaḥ || 6-9-13||

RMY 6-9-14

खरो यद्यतिवृत्तस्तु रामेण निहतो रणे ।
अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथा बलम् ॥ ६-९-१४॥
kharo yadyativṛttastu rāmeṇa nihato raṇe |
avaśyaṃ prāṇināṃ prāṇā rakṣitavyā yathā balam || 6-9-14||

RMY 6-9-15

एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद्भवेत् ।
आहृता सा परित्याज्या कलहार्थे कृते न किम् ॥ ६-९-१५॥
etannimittaṃ vaidehī bhayaṃ naḥ sumahadbhavet |
āhṛtā sā parityājyā kalahārthe kṛte na kim || 6-9-15||

RMY 6-9-16

न नः क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना ।
वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयतामस्य मैथिली ॥ ६-९-१६॥
na naḥ kṣamaṃ vīryavatā tena dharmānuvartinā |
vairaṃ nirarthakaṃ kartuṃ dīyatāmasya maithilī || 6-9-16||

RMY 6-9-17

यावन्न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम् ।
पुरीं दारयते बाणैर्दीयतामस्य मैथिली ॥ ६-९-१७॥
yāvanna sagajāṃ sāśvāṃ bahuratnasamākulām |
purīṃ dārayate bāṇairdīyatāmasya maithilī || 6-9-17||

RMY 6-9-18

यावत्सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी ।
नावस्कन्दति नो लङ्कां तावत्सीता प्रदीयताम् ॥ ६-९-१८॥
yāvatsughorā mahatī durdharṣā harivāhinī |
nāvaskandati no laṅkāṃ tāvatsītā pradīyatām || 6-9-18||

RMY 6-9-19

विनश्येद्धि पुरी लङ्का शूराः सर्वे च राक्षसाः ।
रामस्य दयिता पत्नी न स्वयं यदि दीयते ॥ ६-९-१९॥
vinaśyeddhi purī laṅkā śūrāḥ sarve ca rākṣasāḥ |
rāmasya dayitā patnī na svayaṃ yadi dīyate || 6-9-19||

RMY 6-9-20

प्रसादये त्वां बन्धुत्वात्कुरुष्व वचनं मम ।
हितं पथ्यं त्वहं ब्रूमि दीयतामस्य मैथिली ॥ ६-९-२०॥
prasādaye tvāṃ bandhutvātkuruṣva vacanaṃ mama |
hitaṃ pathyaṃ tvahaṃ brūmi dīyatāmasya maithilī || 6-9-20||

RMY 6-9-21

पुरा शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान्नवाग्रपुङ्खान्सुदृढान्नृपात्मजः ।
सृजत्यमोघान्विशिखान्वधाय ते प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६-९-२१॥
purā śaratsūryamarīcisaṃnibhānnavāgrapuṅkhānsudṛḍhānnṛpātmajaḥ |
sṛjatyamoghānviśikhānvadhāya te pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 6-9-21||

RMY 6-9-22

त्यजस्व कोपं सुखधर्मनाशनं भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम् ।
प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६-९-२२॥
tyajasva kopaṃ sukhadharmanāśanaṃ bhajasva dharmaṃ ratikīrtivardhanam |
prasīda jīvema saputrabāndhavāḥ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 6-9-22||

Sarga: 10/116 (21)

RMY 6-10-1

सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम् ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ ६-१०-१॥
suniviṣṭaṃ hitaṃ vākyamuktavantaṃ vibhīṣaṇam |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 6-10-1||

RMY 6-10-2

वसेत्सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण वा ।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥ ६-१०-२॥
vasetsaha sapatnena kruddhenāśīviṣeṇa vā |
na tu mitrapravādena saṃvasecchatrusevinā || 6-10-2||

RMY 6-10-3

जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस ।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ ६-१०-३॥
jānāmi śīlaṃ jñātīnāṃ sarvalokeṣu rākṣasa |
hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā || 6-10-3||

RMY 6-10-4

प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ॥ ६-१०-४॥
pradhānaṃ sādhakaṃ vaidyaṃ dharmaśīlaṃ ca rākṣasa |
jñātayo hyavamanyante śūraṃ paribhavanti ca || 6-10-4||

RMY 6-10-5

नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः ।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥ ६-१०-५॥
nityamanyonyasaṃhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ |
pracchannahṛdayā ghorā jñātayastu bhayāvahāḥ || 6-10-5||

RMY 6-10-6

श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने क्वचित् ।
पाशहस्तान्नरान्दृष्ट्वा शृणु तान्गदतो मम ॥ ६-१०-६॥
śrūyante hastibhirgītāḥ ślokāḥ padmavane kvacit |
pāśahastānnarāndṛṣṭvā śṛṇu tāngadato mama || 6-10-6||

RMY 6-10-7

नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ ६-१०-७॥
nāgnirnānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ |
ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ || 6-10-7||

RMY 6-10-8

उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः ।
कृत्स्नाद्भयाज्ज्ञातिभयं सुकष्टं विदितं च नः ॥ ६-१०-८॥
upāyamete vakṣyanti grahaṇe nātra saṃśayaḥ |
kṛtsnādbhayājjñātibhayaṃ sukaṣṭaṃ viditaṃ ca naḥ || 6-10-8||

RMY 6-10-9

विद्यते गोषु संपन्नं विद्यते ब्राह्मणे दमः ।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥ ६-१०-९॥
vidyate goṣu saṃpannaṃ vidyate brāhmaṇe damaḥ |
vidyate strīṣu cāpalyaṃ vidyate jñātito bhayam || 6-10-9||

RMY 6-10-10

ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः ।
ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ ६-१०-१०॥
tato neṣṭamidaṃ saumya yadahaṃ lokasatkṛtaḥ |
aiśvaryamabhijātaśca ripūṇāṃ mūrdhni ca sthitaḥ || 6-10-10||

RMY 6-10-11

अन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर ।
अस्मिन्मुहूर्ते न भवेत्त्वां तु धिक्कुलपांसनम् ॥ ६-१०-११॥
anyastvevaṃvidhaṃ brūyādvākyametanniśācara |
asminmuhūrte na bhavettvāṃ tu dhikkulapāṃsanam || 6-10-11||

RMY 6-10-12

इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः ।
उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६-१०-१२॥
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ |
utpapāta gadāpāṇiścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6-10-12||

RMY 6-10-13

अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः ।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान्भ्रातरं राक्षसाधिपम् ॥ ६-१०-१३॥
abravīcca tadā vākyaṃ jātakrodho vibhīṣaṇaḥ |
antarikṣagataḥ śrīmānbhrātaraṃ rākṣasādhipam || 6-10-13||

RMY 6-10-14

स त्वं भ्रातासि मे राजन्ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ।
इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्यनृतं तव ॥ ६-१०-१४॥
sa tvaṃ bhrātāsi me rājanbrūhi māṃ yadyadicchasi |
idaṃ tu paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmyanṛtaṃ tava || 6-10-14||

RMY 6-10-15

सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन ।
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ ६-१०-१५॥
sunītaṃ hitakāmena vākyamuktaṃ daśānana |
na gṛhṇantyakṛtātmānaḥ kālasya vaśamāgatāḥ || 6-10-15||

RMY 6-10-16

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ६-१०-१६॥
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 6-10-16||

RMY 6-10-17

बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणा ।
न नश्यन्तमुपेक्षेयं प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ ६-१०-१७॥
baddhaṃ kālasya pāśena sarvabhūtāpahāriṇā |
na naśyantamupekṣeyaṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā || 6-10-17||

RMY 6-10-18

दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः ।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ ६-१०-१८॥
dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śitaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
na tvāmicchāmyahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ || 6-10-18||

RMY 6-10-19

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्ना सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ६-१०-१९॥
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannā sīdanti yathā vālukasetavaḥ || 6-10-19||

RMY 6-10-20

आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ ६-१०-२०॥
ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām |
svasti te'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā || 6-10-20||

RMY 6-10-21

निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा न रोचते ते वचनं निशाचर ।
परीतकाला हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ ६-१०-२१॥
nivāryamāṇasya mayā hitaiṣiṇā na rocate te vacanaṃ niśācara |
parītakālā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam || 6-10-21||

Sarga: 11/116 (59)

RMY 6-11-1

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः ।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६-११-१॥
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaṃ rāvaṇānujaḥ |
ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 6-11-1||

RMY 6-11-2

तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम् ।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ ६-११-२॥
taṃ meruśikharākāraṃ dīptāmiva śatahradām |
gaganasthaṃ mahīsthāste dadṛśurvānarādhipāḥ || 6-11-2||

RMY 6-11-3

तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः ।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ६-११-३॥
tamātmapañcamaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vānarādhipaḥ |
vānaraiḥ saha durdharṣaścintayāmāsa buddhimān || 6-11-3||

RMY 6-11-4

चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह ।
हनूमत्प्रमुखान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ६-११-४॥
cintayitvā muhūrtaṃ tu vānarāṃstānuvāca ha |
hanūmatpramukhānsarvānidaṃ vacanamuttamam || 6-11-4||

RMY 6-11-5

एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
राक्षसोऽभ्येति पश्यध्वमस्मान्हन्तुं न संशयः ॥ ६-११-५॥
eṣa sarvāyudhopetaścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyeti paśyadhvamasmānhantuṃ na saṃśayaḥ || 6-11-5||

RMY 6-11-6

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ६-११-६॥
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ |
sālānudyamya śailāṃśca idaṃ vacanamabruvan || 6-11-6||

RMY 6-11-7

शीघ्रं व्यादिश नो राजन्वधायैषां दुरात्मनाम् ।
निपतन्तु हताश्चैते धरण्यामल्पजीविताः ॥ ६-११-७॥
śīghraṃ vyādiśa no rājanvadhāyaiṣāṃ durātmanām |
nipatantu hatāścaite dharaṇyāmalpajīvitāḥ || 6-11-7||

RMY 6-11-8

तेषां संभाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः ।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ ६-११-८॥
teṣāṃ saṃbhāṣamāṇānāmanyonyaṃ sa vibhīṣaṇaḥ |
uttaraṃ tīramāsādya khastha eva vyatiṣṭhata || 6-11-8||

RMY 6-11-9

उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।
सुग्रीवं तांश्च संप्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ६-११-९॥
uvāca ca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān |
sugrīvaṃ tāṃśca saṃprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ || 6-11-9||

RMY 6-11-10

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ ६-११-१०॥
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣaseśvaraḥ |
tasyāhamanujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 6-11-10||

RMY 6-11-11

तेन सीता जनस्थानाद्धृता हत्वा जटायुषम् ।
रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ६-११-११॥
tena sītā janasthānāddhṛtā hatvā jaṭāyuṣam |
ruddhvā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 6-11-11||

RMY 6-11-12

तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम् ।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ ६-११-१२॥
tamahaṃ hetubhirvākyairvividhaiśca nyadarśayam |
sādhu niryātyatāṃ sītā rāmāyeti punaḥ punaḥ || 6-11-12||

RMY 6-11-13

स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः ।
उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ ६-११-१३॥
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kālacoditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta ivauṣadham || 6-11-13||

RMY 6-11-14

सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ ६-११-१४॥
so'haṃ paruṣitastena dāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca rāghavaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6-11-14||

RMY 6-11-15

सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने ।
निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६-११-१५॥
sarvalokaśaraṇyāya rāghavāya mahātmane |
nivedayata māṃ kṣipraṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6-11-15||

RMY 6-11-16

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ६-११-१६॥
etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvo laghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ saṃrabdhamidamabravīt || 6-11-16||

RMY 6-11-17

रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ ६-११-१७॥
rāvaṇasyānujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ |
caturbhiḥ saha rakṣobhirbhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6-11-17||

RMY 6-11-18

रावणेन प्रणिहितं तमवेहि विभीषणम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ ६-११-१८॥
rāvaṇena praṇihitaṃ tamavehi vibhīṣaṇam |
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara || 6-11-18||

RMY 6-11-19

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमुपस्थितः ।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव ॥ ६-११-१९॥
rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamupasthitaḥ |
prahartuṃ māyayā channo viśvaste tvayi rāghava || 6-11-19||

RMY 6-11-20

बध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ ६-११-२०॥
badhyatāmeṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha |
rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ || 6-11-20||

RMY 6-11-21

एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ६-११-२१॥
evamuktvā tu taṃ rāmaṃ saṃrabdho vāhinīpatiḥ |
vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat || 6-11-21||

RMY 6-11-22

सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः ।
समीपस्थानुवाचेदं हनूमत्प्रमुखान्हरीन् ॥ ६-११-२२॥
sugrīvasya tu tadvākyaṃ śrutvā rāmo mahābalaḥ |
samīpasthānuvācedaṃ hanūmatpramukhānharīn || 6-11-22||

RMY 6-11-23

यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति ।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि तच्छ्रुतम् ॥ ६-११-२३॥
yaduktaṃ kapirājena rāvaṇāvarajaṃ prati |
vākyaṃ hetumadatyarthaṃ bhavadbhirapi tacchrutam || 6-11-23||

RMY 6-11-24

सुहृदा ह्यर्थकृच्छेषु युक्तं बुद्धिमता सता ।
समर्थेनापि संदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ ६-११-२४॥
suhṛdā hyarthakṛccheṣu yuktaṃ buddhimatā satā |
samarthenāpi saṃdeṣṭuṃ śāśvatīṃ bhūtimicchatā || 6-11-24||

RMY 6-11-25

इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारं तदा राममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ ६-११-२५॥
ityevaṃ paripṛṣṭāste svaṃ svaṃ matamatandritāḥ |
sopacāraṃ tadā rāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 6-11-25||

RMY 6-11-26

अज्ञातं नास्ति ते किंचित्त्रिषु लोकेषु राघव ।
आत्मानं पूजयन्राम पृच्छस्यस्मान्सुहृत्तया ॥ ६-११-२६॥
ajñātaṃ nāsti te kiṃcittriṣu lokeṣu rāghava |
ātmānaṃ pūjayanrāma pṛcchasyasmānsuhṛttayā || 6-11-26||

RMY 6-11-27

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः ।
परीक्ष्य कारा स्मृतिमान्निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ ६-११-२७॥
tvaṃ hi satyavrataḥ śūro dhārmiko dṛḍhavikramaḥ |
parīkṣya kārā smṛtimānnisṛṣṭātmā suhṛtsu ca || 6-11-27||

RMY 6-11-28

तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तु सचिवास्तव ।
हेतुतो मतिसंपन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ ६-११-२८॥
tasmādekaikaśastāvadbruvantu sacivāstava |
hetuto matisaṃpannāḥ samarthāśca punaḥ punaḥ || 6-11-28||

RMY 6-11-29

इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ ६-११-२९॥
ityukte rāghavāyātha matimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvāca vacanaṃ hariḥ || 6-11-29||

RMY 6-11-30

शत्रोः सकाशात्संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्य एव हि ।
विश्वासयोग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ६-११-३०॥
śatroḥ sakāśātsaṃprāptaḥ sarvathā śaṅkya eva hi |
viśvāsayogyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ || 6-11-30||

RMY 6-11-31

छादयित्वात्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः ।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान्भवेत् ॥ ६-११-३१॥
chādayitvātmabhāvaṃ hi caranti śaṭhabuddhayaḥ |
praharanti ca randhreṣu so'narthaḥ sumahānbhavet || 6-11-31||

RMY 6-11-32

अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह ।
गुणतः संग्रहं कुर्याद्दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ६-११-३२॥
arthānarthau viniścitya vyavasāyaṃ bhajeta ha |
guṇataḥ saṃgrahaṃ kuryāddoṣatastu visarjayet || 6-11-32||

RMY 6-11-33

यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम् ।
गुणान्वापि बहूञ्ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप ॥ ६-११-३३॥
yadi doṣo mahāṃstasmiṃstyajyatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpi bahūñjñātvā saṃgrahaḥ kriyatāṃ nṛpa || 6-11-33||

RMY 6-11-34

शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ६-११-३४॥
śarabhastvatha niścitya sārthaṃ vacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥ pratividhīyatām || 6-11-34||

RMY 6-11-35

प्रणिधाय हि चारेण यथावत्सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ६-११-३५॥
praṇidhāya hi cāreṇa yathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣya ca tataḥ kāryo yathānyāyaṃ parigrahaḥ || 6-11-35||

RMY 6-11-36

जाम्बवांस्त्वथ संप्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः ।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद्दोषवर्जितम् ॥ ६-११-३६॥
jāmbavāṃstvatha saṃprekṣya śāstrabuddhyā vicakṣaṇaḥ |
vākyaṃ vijñāpayāmāsa guṇavaddoṣavarjitam || 6-11-36||

RMY 6-11-37

बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद्विभीषणः ।
अदेश काले संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्यतामयम् ॥ ६-११-३७॥
baddhavairācca pāpācca rākṣasendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśa kāle saṃprāptaḥ sarvathā śaṅkyatāmayam || 6-11-37||

RMY 6-11-38

ततो मैन्दस्तु संप्रेक्ष्य नयापनयकोविदः ।
वाक्यं वचनसंपन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ६-११-३८॥
tato maindastu saṃprekṣya nayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃ vacanasaṃpanno babhāṣe hetumattaram || 6-11-38||

RMY 6-11-39

वचनं नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः ।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरवरेश्वर ॥ ६-११-३९॥
vacanaṃ nāma tasyaiṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ |
pṛcchyatāṃ madhureṇāyaṃ śanairnaravareśvara || 6-11-39||

RMY 6-11-40

भावमस्य तु विज्ञाय ततस्तत्त्वं करिष्यसि ।
यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ६-११-४०॥
bhāvamasya tu vijñāya tatastattvaṃ kariṣyasi |
yadi dṛṣṭo na duṣṭo vā buddhipūrvaṃ nararṣabha || 6-11-40||

RMY 6-11-41

अथ संस्कारसंपन्नो हनूमान्सचिवोत्तमः ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ६-११-४१॥
atha saṃskārasaṃpanno hanūmānsacivottamaḥ |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamarthavanmadhuraṃ laghu || 6-11-41||

RMY 6-11-42

न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् ।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ६-११-४२॥
na bhavantaṃ matiśreṣṭhaṃ samarthaṃ vadatāṃ varam |
atiśāyayituṃ śakto bṛhaspatirapi bruvan || 6-11-42||

RMY 6-11-43

न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः ।
वक्ष्यामि वचनं राजन्यथार्थं रामगौरवात् ॥ ६-११-४३॥
na vādānnāpi saṃgharṣānnādhikyānna ca kāmataḥ |
vakṣyāmi vacanaṃ rājanyathārthaṃ rāmagauravāt || 6-11-43||

RMY 6-11-44

अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव ।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया न ह्युपपद्यते ॥ ६-११-४४॥
arthānarthanimittaṃ hi yaduktaṃ sacivaistava |
tatra doṣaṃ prapaśyāmi kriyā na hyupapadyate || 6-11-44||

RMY 6-11-45

ऋते नियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते ।
सहसा विनियोगो हि दोषवान्प्रतिभाति मे ॥ ६-११-४५॥
ṛte niyogātsāmarthyamavaboddhuṃ na śakyate |
sahasā viniyogo hi doṣavānpratibhāti me || 6-11-45||

RMY 6-11-46

चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव ।
अर्थस्यासंभवात्तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ६-११-४६॥
cārapraṇihitaṃ yuktaṃ yaduktaṃ sacivaistava |
arthasyāsaṃbhavāttatra kāraṇaṃ nopapadyate || 6-11-46||

RMY 6-11-47

अदेश काले संप्राप्त इत्ययं यद्विभीषणः ।
विवक्षा चात्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथा मति ॥ ६-११-४७॥
adeśa kāle saṃprāpta ityayaṃ yadvibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā cātra me'stīyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 6-11-47||

RMY 6-11-48

स एष देशः कालश्च भवतीह यथा तथा ।
पुरुषात्पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ६-११-४८॥
sa eṣa deśaḥ kālaśca bhavatīha yathā tathā |
puruṣātpuruṣaṃ prāpya tathā doṣaguṇāvapi || 6-11-48||

RMY 6-11-49

दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि ।
युक्तमागमनं तस्य सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ६-११-४९॥
daurātmyaṃ rāvaṇe dṛṣṭvā vikramaṃ ca tathā tvayi |
yuktamāgamanaṃ tasya sadṛśaṃ tasya buddhitaḥ || 6-11-49||

RMY 6-11-50

अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन्पृच्छ्यतामिति ।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥ ६-११-५०॥
ajñātarūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājanpṛcchyatāmiti |
yaduktamatra me prekṣā kācidasti samīkṣitā || 6-11-50||

RMY 6-11-51

पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान्वचः ।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्यपृष्टं सुखागतम् ॥ ६-११-५१॥
pṛcchyamāno viśaṅketa sahasā buddhimānvacaḥ |
tatra mitraṃ praduṣyeta mithyapṛṣṭaṃ sukhāgatam || 6-11-51||

RMY 6-11-52

अशक्यः सहसा राजन्भावो वेत्तुं परस्य वै ।
अन्तः स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यं पश्यता भृशम् ॥ ६-११-५२॥
aśakyaḥ sahasā rājanbhāvo vettuṃ parasya vai |
antaḥ svabhāvairgītaistairnaipuṇyaṃ paśyatā bhṛśam || 6-11-52||

RMY 6-11-53

न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता ।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६-११-५३॥
na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭabhāvatā |
prasannaṃ vadanaṃ cāpi tasmānme nāsti saṃśayaḥ || 6-11-53||

RMY 6-11-54

अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
न चास्य दुष्टा वाक्चापि तस्मान्नास्तीह संशयः ॥ ६-११-५४॥
aśaṅkitamatiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati |
na cāsya duṣṭā vākcāpi tasmānnāstīha saṃśayaḥ || 6-11-54||

RMY 6-11-55

आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ६-११-५५॥
ākāraśchādyamāno'pi na śakyo vinigūhitum |
balāddhi vivṛṇotyeva bhāvamantargataṃ nṛṇām || 6-11-55||

RMY 6-11-56

देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर ।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ६-११-५६॥
deśakālopapannaṃ ca kāryaṃ kāryavidāṃ vara |
saphalaṃ kurute kṣipraṃ prayogeṇābhisaṃhitam || 6-11-56||

RMY 6-11-57

उद्योगं तव संप्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् ।
वालिनश्च वधं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ६-११-५७॥
udyogaṃ tava saṃprekṣya mithyāvṛttaṃ ca rāvaṇam |
vālinaśca vadhaṃ śrutvā sugrīvaṃ cābhiṣecitam || 6-11-57||

RMY 6-11-58

राज्यं प्रार्थयमानश्च बुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत्तु पुरस्कृत्य युज्यते त्वस्य संग्रहः ॥ ६-११-५८॥
rājyaṃ prārthayamānaśca buddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattu puraskṛtya yujyate tvasya saṃgrahaḥ || 6-11-58||

RMY 6-11-59

यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति ।
त्वं प्रमाणं तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ६-११-५९॥
yathāśakti mayoktaṃ tu rākṣasasyārjavaṃ prati |
tvaṃ pramāṇaṃ tu śeṣasya śrutvā buddhimatāṃ vara || 6-11-59||

Sarga: 12/116 (22)

RMY 6-12-1

अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह ।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ॥ ६-१२-१॥
atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha |
pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavānātmani sthitam || 6-12-1||

RMY 6-12-2

ममापि तु विवक्षास्ति काचित्प्रति विभीषणम् ।
श्रुतमिच्छामि तत्सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ ६-१२-२॥
mamāpi tu vivakṣāsti kācitprati vibhīṣaṇam |
śrutamicchāmi tatsarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ || 6-12-2||

RMY 6-12-3

मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथंचन ।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात्सतामेतदगर्हितम् ॥ ६-१२-३॥
mitrabhāvena saṃprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃcana |
doṣo yadyapi tasya syātsatāmetadagarhitam || 6-12-3||

RMY 6-12-4

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिचोदितः ॥ ६-१२-४॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhicoditaḥ || 6-12-4||

RMY 6-12-5

किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे ।
यत्त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान्सपथे स्थितः ॥ ६-१२-५॥
kimatra citraṃ dharmajña lokanāthaśikhāmaṇe |
yattvamāryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavānsapathe sthitaḥ || 6-12-5||

RMY 6-12-6

मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धिं वेत्ति विभीषणम् ।
अनुमनाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥ ६-१२-६॥
mama cāpyantarātmāyaṃ śuddhiṃ vetti vibhīṣaṇam |
anumanācca bhāvācca sarvataḥ suparīkṣitaḥ || 6-12-6||

RMY 6-12-7

तस्मात्क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव ।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ ६-१२-७॥
tasmātkṣipraṃ sahāsmābhistulyo bhavatu rāghava |
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ || 6-12-7||

RMY 6-12-8

स सुग्रीवस्य तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुंगवम् ॥ ६-१२-८॥
sa sugrīvasya tadvākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca |
tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṃgavam || 6-12-8||

RMY 6-12-9

सुदुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः ।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं ममाशक्तः कथंचन ॥ ६-१२-९॥
suduṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ |
sūkṣmamapyahitaṃ kartuṃ mamāśaktaḥ kathaṃcana || 6-12-9||

RMY 6-12-10

पिशाचान्दानवान्यक्षान्पृथिव्यां चैव राक्षसान् ।
अङ्गुल्यग्रेण तान्हन्यामिच्छन्हरिगणेश्वर ॥ ६-१२-१०॥
piśācāndānavānyakṣānpṛthivyāṃ caiva rākṣasān |
aṅgulyagreṇa tānhanyāmicchanharigaṇeśvara || 6-12-10||

RMY 6-12-11

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ ६-१२-११॥
śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
arcitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ || 6-12-11||

RMY 6-12-12

स हि तं प्रतिजग्राह भार्या हर्तारमागतम् ।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः ॥ ६-१२-१२॥
sa hi taṃ pratijagrāha bhāryā hartāramāgatam |
kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punarmadvidho janaḥ || 6-12-12||

RMY 6-12-13

ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा ।
शृणु गाथां पुरा गीतां धर्मिष्ठां सत्यवादिना ॥ ६-१२-१३॥
ṛṣeḥ kaṇvasya putreṇa kaṇḍunā paramarṣiṇā |
śṛṇu gāthāṃ purā gītāṃ dharmiṣṭhāṃ satyavādinā || 6-12-13||

RMY 6-12-14

बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् ।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परं पत ॥ ६-१२-१४॥
baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam |
na hanyādānṛśaṃsyārthamapi śatruṃ paraṃ pata || 6-12-14||

RMY 6-12-15

आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः ।
अरिः प्राणान्परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ ६-१२-१५॥
ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ |
ariḥ prāṇānparityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā || 6-12-15||

RMY 6-12-16

स चेद्भयाद्वा मोहाद्वा कामाद्वापि न रक्षति ।
स्वया शक्त्या यथातत्त्वं तत्पापं लोकगर्हितम् ॥ ६-१२-१६॥
sa cedbhayādvā mohādvā kāmādvāpi na rakṣati |
svayā śaktyā yathātattvaṃ tatpāpaṃ lokagarhitam || 6-12-16||

RMY 6-12-17

विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणागतः ।
आदाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः ॥ ६-१२-१७॥
vinaṣṭaḥ paśyatastasya rakṣiṇaḥ śaraṇāgataḥ |
ādāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacchedarakṣitaḥ || 6-12-17||

RMY 6-12-18

एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे ।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥ ६-१२-१८॥
evaṃ doṣo mahānatra prapannānāmarakṣaṇe |
asvargyaṃ cāyaśasyaṃ ca balavīryavināśanam || 6-12-18||

RMY 6-12-19

करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम् ।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात्तु फलोदये ॥ ६-१२-१९॥
kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍorvacanamuttamam |
dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāttu phalodaye || 6-12-19||

RMY 6-12-20

सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम ॥ ६-१२-२०॥
sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mama || 6-12-20||

RMY 6-12-21

आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ ६-१२-२१॥
ānayainaṃ hariśreṣṭha dattamasyābhayaṃ mayā |
vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam || 6-12-21||

RMY 6-12-22

ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य तद्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः ।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥ ६-१२-२२॥
tatastu sugrīvavaco niśamya taddharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ |
vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ patatrirājena yathā puraṃdaraḥ || 6-12-22||

Sarga: 13/116 (23)

RMY 6-13-1

राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः ।
खात्पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ॥ ६-१३-१॥
rāghaveṇābhaye datte saṃnato rāvaṇānujaḥ |
khātpapātāvaniṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha || 6-13-1||

RMY 6-13-2

स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः ।
पादयोः शरणान्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६-१३-२॥
sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ |
pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6-13-2||

RMY 6-13-3

अब्रवीच्च तदा रामं वाक्यं तत्र विभीषणः ।
धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं संप्रहर्षणम् ॥ ६-१३-३॥
abravīcca tadā rāmaṃ vākyaṃ tatra vibhīṣaṇaḥ |
dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ saṃpraharṣaṇam || 6-13-3||

RMY 6-13-4

अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः ।
भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः ॥ ६-१३-४॥
anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāsmyavamānitaḥ |
bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6-13-4||

RMY 6-13-5

परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च ।
भवद्गतं मे राज्यं च जीवितं च सुखानि च ॥ ६-१३-५॥
parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni ca |
bhavadgataṃ me rājyaṃ ca jīvitaṃ ca sukhāni ca || 6-13-5||

RMY 6-13-6

राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे ।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥ ६-१३-६॥
rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇe |
kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm || 6-13-6||

RMY 6-13-7

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ॥ ६-१३-७॥
iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam |
abravīllakṣmaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya || 6-13-7||

RMY 6-13-8

तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् ।
राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥ ६-१३-८॥
tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam |
rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada || 6-13-8||

RMY 6-13-9

एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।
मध्ये वानरमुख्यानां राजानं रामशासनात् ॥ ६-१३-९॥
evamuktastu saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam |
madhye vānaramukhyānāṃ rājānaṃ rāmaśāsanāt || 6-13-9||

RMY 6-13-10

तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवंगमाः ।
प्रचुक्रुशुर्महानादान्साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ ६-१३-१०॥
taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṃgamāḥ |
pracukruśurmahānādānsādhu sādhviti cābruvan || 6-13-10||

RMY 6-13-11

अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ॥ ६-१३-११॥
abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam |
kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam || 6-13-11||

RMY 6-13-12

उपायैरभिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् ।
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् ॥ ६-१३-१२॥
upāyairabhigacchāmo yathā nadanadīpatim |
tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam || 6-13-12||

RMY 6-13-13

एवमुक्तस्तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ।
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ॥ ६-१३-१३॥
evamuktastu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati || 6-13-13||

RMY 6-13-14

खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः ।
कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः ॥ ६-१३-१४॥
khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ |
kartumarhati rāmasya jñāteḥ kāryaṃ mahodadhiḥ || 6-13-14||

RMY 6-13-15

एवं विभीषणेनोक्ते राक्षसेन विपश्चिता ।
प्रकृत्या धर्मशीलस्य राघवस्याप्यरोचत ॥ ६-१३-१५॥
evaṃ vibhīṣaṇenokte rākṣasena vipaścitā |
prakṛtyā dharmaśīlasya rāghavasyāpyarocata || 6-13-15||

RMY 6-13-16

स लक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् ।
सत्क्रियार्थं क्रियादक्षः स्मितपूर्वमुवाच ह ॥ ६-१३-१६॥
sa lakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram |
satkriyārthaṃ kriyādakṣaḥ smitapūrvamuvāca ha || 6-13-16||

RMY 6-13-17

विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते ।
ब्रूहि त्वं सहसुग्रीवस्तवापि यदि रोचते ॥ ६-१३-१७॥
vibhīṣaṇasya mantro'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate |
brūhi tvaṃ sahasugrīvastavāpi yadi rocate || 6-13-17||

RMY 6-13-18

सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान्मन्त्रविचक्षणः ।
उभाभ्यां संप्रधार्यार्यं रोचते यत्तदुच्यताम् ॥ ६-१३-१८॥
sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavānmantravicakṣaṇaḥ |
ubhābhyāṃ saṃpradhāryāryaṃ rocate yattaducyatām || 6-13-18||

RMY 6-13-19

एवमुक्तौ तु तौ वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ ।
समुदाचार संयुक्तमिदं वचनमूचतुः ॥ ६-१३-१९॥
evamuktau tu tau vīrāvubhau sugrīvalakṣmaṇau |
samudācāra saṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ || 6-13-19||

RMY 6-13-20

किमर्थं नो नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव ।
विभीषणेन यत्तूक्तमस्मिन्काले सुखावहम् ॥ ६-१३-२०॥
kimarthaṃ no naravyāghra na rociṣyati rāghava |
vibhīṣaṇena yattūktamasminkāle sukhāvaham || 6-13-20||

RMY 6-13-21

अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन्वरुणालये ।
लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६-१३-२१॥
abaddhvā sāgare setuṃ ghore'sminvaruṇālaye |
laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 6-13-21||

RMY 6-13-22

विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः ।
अलं कालात्ययं कृत्वा समुद्रोऽयं नियुज्यताम् ॥ ६-१३-२२॥
vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ |
alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā samudro'yaṃ niyujyatām || 6-13-22||

RMY 6-13-23

एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ।
संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ॥ ६-१३-२३॥
evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ |
saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ || 6-13-23||

Sarga: 14/116 (21)

RMY 6-14-1

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले ।
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ॥ ६-१४-१॥
tasya rāmasya suptasya kuśāstīrṇe mahītale |
niyamādapramattasya niśāstisro'ticakramuḥ || 6-14-1||

RMY 6-14-2

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः ।
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः ॥ ६-१४-२॥
na ca darśayate mandastadā rāmasya sāgaraḥ |
prayatenāpi rāmeṇa yathārhamabhipūjitaḥ || 6-14-2||

RMY 6-14-3

समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः ।
समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ ६-१४-३॥
samudrasya tataḥ kruddho rāmo raktāntalocanaḥ |
samīpasthamuvācedaṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam || 6-14-3||

RMY 6-14-4

पश्य तावदनार्यस्य पूज्यमानस्य लक्ष्मण ।
अवलेपं समुद्रस्य न दर्शयति यत्स्वयम् ॥ ६-१४-४॥
paśya tāvadanāryasya pūjyamānasya lakṣmaṇa |
avalepaṃ samudrasya na darśayati yatsvayam || 6-14-4||

RMY 6-14-5

प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता ।
असामर्थ्यं फलन्त्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः ॥ ६-१४-५॥
praśamaśca kṣamā caiva ārjavaṃ priyavāditā |
asāmarthyaṃ phalantyete nirguṇeṣu satāṃ guṇāḥ || 6-14-5||

RMY 6-14-6

आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम् ।
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ॥ ६-१४-६॥
ātmapraśaṃsinaṃ duṣṭaṃ dhṛṣṭaṃ viparidhāvakam |
sarvatrotsṛṣṭadaṇḍaṃ ca lokaḥ satkurute naram || 6-14-6||

RMY 6-14-7

न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः ।
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूधनि ॥ ६-१४-७॥
na sāmnā śakyate kīrtirna sāmnā śakyate yaśaḥ |
prāptuṃ lakṣmaṇa loke'smiñjayo vā raṇamūdhani || 6-14-7||

RMY 6-14-8

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्मकरालयम् ।
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ॥ ६-१४-८॥
adya madbāṇanirbhinnairmakarairmakarālayam |
niruddhatoyaṃ saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ || 6-14-8||

RMY 6-14-9

महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह ।
भोगांश्च पश्य नागानां मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ ६-१४-९॥
mahābhogāni matsyānāṃ kariṇāṃ ca karāniha |
bhogāṃśca paśya nāgānāṃ mayā bhinnāni lakṣmaṇa || 6-14-9||

RMY 6-14-10

सशङ्खशुक्तिका जालं समीनमकरं शरैः ।
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये ॥ ६-१४-१०॥
saśaṅkhaśuktikā jālaṃ samīnamakaraṃ śaraiḥ |
adya yuddhena mahatā samudraṃ pariśoṣaye || 6-14-10||

RMY 6-14-11

क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः ।
असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने ॥ ६-१४-११॥
kṣamayā hi samāyuktaṃ māmayaṃ makarālayaḥ |
asamarthaṃ vijānāti dhikkṣamāmīdṛśe jane || 6-14-11||

RMY 6-14-12

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् ।
अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ॥ ६-१४-१२॥
cāpamānaya saumitre śarāṃścāśīviṣopamān |
adyākṣobhyamapi kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram || 6-14-12||

RMY 6-14-13

वेलासु कृतमर्यादं सहसोर्मिसमाकुलम् ।
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम् ॥ ६-१४-१३॥
velāsu kṛtamaryādaṃ sahasormisamākulam |
nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakairvaruṇālayam || 6-14-13||

RMY 6-14-14

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ६-१४-१४॥
evamuktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |
babhūva rāmo durdharṣo yugāntāgniriva jvalan || 6-14-14||

RMY 6-14-15

संपीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत् ।
मुमोच विशिखानुग्रान्वज्राणीव शतक्रतुः ॥ ६-१४-१५॥
saṃpīḍya ca dhanurghoraṃ kampayitvā śarairjagat |
mumoca viśikhānugrānvajrāṇīva śatakratuḥ || 6-14-15||

RMY 6-14-16

ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः ।
प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलं त्रस्तपन्नगम् ॥ ६-१४-१६॥
te jvalanto mahāvegāstejasā sāyakottamāḥ |
praviśanti samudrasya salilaṃ trastapannagam || 6-14-16||

RMY 6-14-17

ततो वेगः समुद्रस्य सनक्रमकरो महान् ।
संबभूव महाघोरः समारुतरवस्तदा ॥ ६-१४-१७॥
tato vegaḥ samudrasya sanakramakaro mahān |
saṃbabhūva mahāghoraḥ samārutaravastadā || 6-14-17||

RMY 6-14-18

महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमाकुलः ।
सधूमपरिवृत्तोर्मिः सहसाभून्महोदधिः ॥ ६-१४-१८॥
mahormimālāvitataḥ śaṅkhaśuktisamākulaḥ |
sadhūmaparivṛttormiḥ sahasābhūnmahodadhiḥ || 6-14-18||

RMY 6-14-19

व्यथिताः पन्नगाश्चासन्दीप्तास्या दीप्तलोचनाः ।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः ॥ ६-१४-१९॥
vyathitāḥ pannagāścāsandīptāsyā dīptalocanāḥ |
dānavāśca mahāvīryāḥ pātālatalavāsinaḥ || 6-14-19||

RMY 6-14-20

ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तदा ।
विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ ६-१४-२०॥
ūrmayaḥ sindhurājasya sanakramakarāstadā |
vindhyamandarasaṃkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ || 6-14-20||

RMY 6-14-21

आघूर्णिततरङ्गौघः संभ्रान्तोरगराक्षसः ।
उद्वर्तित महाग्राहः संवृत्तः सलिलाशयः ॥ ६-१४-२१॥
āghūrṇitataraṅgaughaḥ saṃbhrāntoragarākṣasaḥ |
udvartita mahāgrāhaḥ saṃvṛttaḥ salilāśayaḥ || 6-14-21||

Sarga: 15/116 (33)

RMY 6-15-1

ततो मध्यात्समुद्रस्य सागरः स्वयमुत्थितः ।
उदयन्हि महाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः ।
पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-१५-१॥
tato madhyātsamudrasya sāgaraḥ svayamutthitaḥ |
udayanhi mahāśailānmeroriva divākaraḥ |
pannagaiḥ saha dīptāsyaiḥ samudraḥ pratyadṛśyata || 6-15-1||

RMY 6-15-2

स्निग्धवैदूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषितः ।
रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः ॥ ६-१५-२॥
snigdhavaidūryasaṃkāśo jāmbūnadavibhūṣitaḥ |
raktamālyāmbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ || 6-15-2||

RMY 6-15-3

सागरः समतिक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥ ६-१५-३॥
sāgaraḥ samatikramya pūrvamāmantrya vīryavān |
abravītprāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ śarapāṇinam || 6-15-3||

RMY 6-15-4

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघवः ।
स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ॥ ६-१५-४॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca rāghavaḥ |
svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvataṃ mārgamāśritāḥ || 6-15-4||

RMY 6-15-5

तत्स्वभावो ममाप्येष यदगाधोऽहमप्लवः ।
विकारस्तु भवेद्राध एतत्ते प्रवदाम्यहम् ॥ ६-१५-५॥
tatsvabhāvo mamāpyeṣa yadagādho'hamaplavaḥ |
vikārastu bhavedrādha etatte pravadāmyaham || 6-15-5||

RMY 6-15-6

न कामान्न च लोभाद्वा न भयात्पार्थिवात्मज ।
ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथंचन ॥ ६-१५-६॥
na kāmānna ca lobhādvā na bhayātpārthivātmaja |
grāhanakrākulajalaṃ stambhayeyaṃ kathaṃcana || 6-15-6||

RMY 6-15-7

विधास्ये राम येनापि विषहिष्ये ह्यहं तथा ।
ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ॥ ६-१५-७॥
vidhāsye rāma yenāpi viṣahiṣye hyahaṃ tathā |
grāhā na prahariṣyanti yāvatsenā tariṣyati || 6-15-7||

RMY 6-15-8

अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः ।
पित्रा दत्तवरः श्रीमान्प्रतिमो विश्वकर्मणः ॥ ६-१५-८॥
ayaṃ saumya nalo nāma tanujo viśvakarmaṇaḥ |
pitrā dattavaraḥ śrīmānpratimo viśvakarmaṇaḥ || 6-15-8||

RMY 6-15-9

एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः ।
तमहं धारयिष्यामि तथा ह्येष यथा पिता ॥ ६-१५-९॥
eṣa setuṃ mahotsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ |
tamahaṃ dhārayiṣyāmi tathā hyeṣa yathā pitā || 6-15-9||

RMY 6-15-10

एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः ।
अब्रवीद्वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलः ॥ ६-१५-१०॥
evamuktvodadhirnaṣṭaḥ samutthāya nalastataḥ |
abravīdvānaraśreṣṭho vākyaṃ rāmaṃ mahābalaḥ || 6-15-10||

RMY 6-15-11

अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे वरुणालये ।
पितुः सामर्थ्यमास्थाय तत्त्वमाह महोदधिः ॥ ६-१५-११॥
ahaṃ setuṃ kariṣyāmi vistīrṇe varuṇālaye |
pituḥ sāmarthyamāsthāya tattvamāha mahodadhiḥ || 6-15-11||

RMY 6-15-12

मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा ।
औरसस्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा ॥ ६-१५-१२॥
mama māturvaro datto mandare viśvakarmaṇā |
aurasastasya putro'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā || 6-15-12||

RMY 6-15-13

न चाप्यहमनुक्तो वै प्रब्रूयामात्मनो गुणान् ।
काममद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुंगवाः ॥ ६-१५-१३॥
na cāpyahamanukto vai prabrūyāmātmano guṇān |
kāmamadyaiva badhnantu setuṃ vānarapuṃgavāḥ || 6-15-13||

RMY 6-15-14

ततो निसृष्टरामेण सर्वतो हरियूथपाः ।
अभिपेतुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥ ६-१५-१४॥
tato nisṛṣṭarāmeṇa sarvato hariyūthapāḥ |
abhipeturmahāraṇyaṃ hṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ || 6-15-14||

RMY 6-15-15

ते नगान्नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः ।
बभञ्जुर्वानरास्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥ ६-१५-१५॥
te nagānnagasaṃkāśāḥ śākhāmṛgagaṇarṣabhāḥ |
babhañjurvānarāstatra pracakarṣuśca sāgaram || 6-15-15||

RMY 6-15-16

ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः ।
कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिकलैस्तिमिशैरपि ॥ ६-१५-१६॥
te sālaiścāśvakarṇaiśca dhavairvaṃśaiśca vānarāḥ |
kuṭajairarjunaistālaistikalaistimiśairapi || 6-15-16||

RMY 6-15-17

बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥ ६-१५-१७॥
bilvakaiḥ saptaparṇaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ |
cūtaiścāśokavṛkṣaiśca sāgaraṃ samapūrayan || 6-15-17||

RMY 6-15-18

समूलांश्च विमूलांश्च पादपान्हरिसत्तमाः ।
इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्हरयस्तरून् ॥ ६-१५-१८॥
samūlāṃśca vimūlāṃśca pādapānharisattamāḥ |
indraketūnivodyamya prajahrurharayastarūn || 6-15-18||

RMY 6-15-19

प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धतम् ।
समुत्पतितमाकाशमपासर्पत्ततस्ततः ॥ ६-१५-१९॥
prakṣipyamāṇairacalaiḥ sahasā jalamuddhatam |
samutpatitamākāśamapāsarpattatastataḥ || 6-15-19||

RMY 6-15-20

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।
नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः ॥ ६-१५-२०॥
daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam |
nalaścakre mahāsetuṃ madhye nadanadīpateḥ || 6-15-20||

RMY 6-15-21

शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मिन्महोदधौ ॥ ६-१५-२१॥
śilānāṃ kṣipyamāṇānāṃ śailānāṃ tatra pātyatām |
babhūva tumulaḥ śabdastadā tasminmahodadhau || 6-15-21||

RMY 6-15-22

स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये ।
शुशुभे सुभगः श्रीमान्स्वातीपथ इवाम्बरे ॥ ६-१५-२२॥
sa nalena kṛtaḥ setuḥ sāgare makarālaye |
śuśubhe subhagaḥ śrīmānsvātīpatha ivāmbare || 6-15-22||

RMY 6-15-23

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ६-१५-२३॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ || 6-15-23||

RMY 6-15-24

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
तमचिन्त्यमसह्यं च अद्भुतं लोमहर्षणम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम् ॥ ६-१५-२४॥
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
tamacintyamasahyaṃ ca adbhutaṃ lomaharṣaṇam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni sāgare setubandhanam || 6-15-24||

RMY 6-15-25

तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् ।
बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः ॥ ६-१५-२५॥
tāni koṭisahasrāṇi vānarāṇāṃ mahaujasām |
badhnantaḥ sāgare setuṃ jagmuḥ pāraṃ mahodadheḥ || 6-15-25||

RMY 6-15-26

विशालः सुकृतः श्रीमान्सुभूमिः सुसमाहितः ।
अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ॥ ६-१५-२६॥
viśālaḥ sukṛtaḥ śrīmānsubhūmiḥ susamāhitaḥ |
aśobhata mahāsetuḥ sīmanta iva sāgare || 6-15-26||

RMY 6-15-27

ततः परे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः ।
परेषामभिघतार्थमतिष्ठत्सचिवैः सह ॥ ६-१५-२७॥
tataḥ pare samudrasya gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
pareṣāmabhighatārthamatiṣṭhatsacivaiḥ saha || 6-15-27||

RMY 6-15-28

अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान्रामः सलक्ष्मणः ।
जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः ॥ ६-१५-२८॥
agratastasya sainyasya śrīmānrāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
jagāma dhanvī dharmātmā sugrīveṇa samanvitaḥ || 6-15-28||

RMY 6-15-29

अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवंगमाः ।
सलिले प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये न लेभिरे ।
केचिद्वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥ ६-१५-२९॥
anye madhyena gacchanti pārśvato'nye plavaṃgamāḥ |
salile prapatantyanye mārgamanye na lebhire |
kecidvaihāyasa gatāḥ suparṇā iva pupluvuḥ || 6-15-29||

RMY 6-15-30

घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम् ।
भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी ॥ ६-१५-३०॥
ghoṣeṇa mahatā ghoṣaṃ sāgarasya samucchritam |
bhīmamantardadhe bhīmā tarantī harivāhinī || 6-15-30||

RMY 6-15-31

वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना ।
तीरे निविविशे राज्ञा बहुमूलफलोदके ॥ ६-१५-३१॥
vānarāṇāṃ hi sā tīrṇā vāhinī nala setunā |
tīre niviviśe rājñā bahumūlaphalodake || 6-15-31||

RMY 6-15-32

तदद्भुतं राघव कर्म दुष्करं समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः ।
उपेत्य रामं सहिता महर्षिभिः समभ्यषिञ्चन्सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥ ६-१५-३२॥
tadadbhutaṃ rāghava karma duṣkaraṃ samīkṣya devāḥ saha siddhacāraṇaiḥ |
upetya rāmaṃ sahitā maharṣibhiḥ samabhyaṣiñcansuśubhairjalaiḥ pṛthak || 6-15-32||

RMY 6-15-33

जयस्व शत्रून्नरदेव मेदिनीं ससागरां पालय शाश्वतीः समाः ।
इतीव रामं नरदेवसत्कृतं शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥ ६-१५-३३॥
jayasva śatrūnnaradeva medinīṃ sasāgarāṃ pālaya śāśvatīḥ samāḥ |
itīva rāmaṃ naradevasatkṛtaṃ śubhairvacobhirvividhairapūjayan || 6-15-33||

Sarga: 16/116 (29)

RMY 6-16-1

सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे ।
अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ॥ ६-१६-१॥
sabale sāgaraṃ tīrṇe rāme daśarathātmaje |
amātyau rāvaṇaḥ śrīmānabravīcchukasāraṇau || 6-16-1||

RMY 6-16-2

समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् ।
अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनम् ॥ ६-१६-२॥
samagraṃ sāgaraṃ tīrṇaṃ dustaraṃ vānaraṃ balam |
abhūtapūrvaṃ rāmeṇa sāgare setubandhanam || 6-16-2||

RMY 6-16-3

सागरे सेतुबन्धं तु न श्रद्दध्यां कथंचन ।
अवश्यं चापि संख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥ ६-१६-३॥
sāgare setubandhaṃ tu na śraddadhyāṃ kathaṃcana |
avaśyaṃ cāpi saṃkhyeyaṃ tanmayā vānaraṃ balam || 6-16-3||

RMY 6-16-4

भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ ।
परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवंगमाः ॥ ६-१६-४॥
bhavantau vānaraṃ sainyaṃ praviśyānupalakṣitau |
parimāṇaṃ ca vīryaṃ ca ye ca mukhyāḥ plavaṃgamāḥ || 6-16-4||

RMY 6-16-5

मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च संमताः ।
ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवंगमाः ॥ ६-१६-५॥
mantriṇo ye ca rāmasya sugrīvasya ca saṃmatāḥ |
ye pūrvamabhivartante ye ca śūrāḥ plavaṃgamāḥ || 6-16-5||

RMY 6-16-6

स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे ।
निवेशश्च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ ६-१६-६॥
sa ca seturyathā baddhaḥ sāgare salilārṇave |
niveśaśca yathā teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām || 6-16-6||

RMY 6-16-7

रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च ।
लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथ ॥ ६-१६-७॥
rāmasya vyavasāyaṃ ca vīryaṃ praharaṇāni ca |
lakṣmaṇasya ca vīrasya tattvato jñātumarhatha || 6-16-7||

RMY 6-16-8

कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महौजसाम् ।
एतज्ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमगन्तुमर्हथः ॥ ६-१६-८॥
kaśca senāpatisteṣāṃ vānarāṇāṃ mahaujasām |
etajjñātvā yathātattvaṃ śīghramagantumarhathaḥ || 6-16-8||

RMY 6-16-9

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम् ॥ ६-१६-९॥
iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau |
harirūpadharau vīrau praviṣṭau vānaraṃ balam || 6-16-9||

RMY 6-16-10

ततस्तद्वानरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम् ।
संख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ ॥ ६-१६-१०॥
tatastadvānaraṃ sainyamacintyaṃ lomaharṣaṇam |
saṃkhyātuṃ nādhyagacchetāṃ tadā tau śukasāraṇau || 6-16-10||

RMY 6-16-11

तत्स्थितं पर्वताग्रेषु निर्दरेषु गुहासु च ।
समुद्रस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च ॥ ६-१६-११॥
tatsthitaṃ parvatāgreṣu nirdareṣu guhāsu ca |
samudrasya ca tīreṣu vaneṣūpavaneṣu ca || 6-16-11||

RMY 6-16-12

तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः ।
निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम् ॥ ६-१६-१२॥
taramāṇaṃ ca tīrṇaṃ ca tartukāmaṃ ca sarvaśaḥ |
niviṣṭaṃ niviśaccaiva bhīmanādaṃ mahābalam || 6-16-12||

RMY 6-16-13

तौ ददर्श महातेजाः प्रच्छन्नौ च विभीषणः ।
आचचक्षेऽथ रामाय गृहीत्वा शुकसारणौ ।
लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ परपुरंजयौ ॥ ६-१६-१३॥
tau dadarśa mahātejāḥ pracchannau ca vibhīṣaṇaḥ |
ācacakṣe'tha rāmāya gṛhītvā śukasāraṇau |
laṅkāyāḥ samanuprāptau cārau parapuraṃjayau || 6-16-13||

RMY 6-16-14

तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तदा ।
कृताञ्जलिपुटौ भीतौ वचनं चेदमूचतुः ॥ ६-१६-१४॥
tau dṛṣṭvā vyathitau rāmaṃ nirāśau jīvite tadā |
kṛtāñjalipuṭau bhītau vacanaṃ cedamūcatuḥ || 6-16-14||

RMY 6-16-15

आवामिहागतौ सौम्य रावणप्रहितावुभौ ।
परिज्ञातुं बलं कृत्स्नं तवेदं रघुनन्दन ॥ ६-१६-१५॥
āvāmihāgatau saumya rāvaṇaprahitāvubhau |
parijñātuṃ balaṃ kṛtsnaṃ tavedaṃ raghunandana || 6-16-15||

RMY 6-16-16

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ ६-१६-१६॥
tayostadvacanaṃ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
abravītprahasanvākyaṃ sarvabhūtahite rataḥ || 6-16-16||

RMY 6-16-17

यदि दृष्टं बलं कृत्स्नं वयं वा सुसमीक्षिताः ।
यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम् ॥ ६-१६-१७॥
yadi dṛṣṭaṃ balaṃ kṛtsnaṃ vayaṃ vā susamīkṣitāḥ |
yathoktaṃ vā kṛtaṃ kāryaṃ chandataḥ pratigamyatām || 6-16-17||

RMY 6-16-18

प्रविश्य नगरीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः ।
वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम ॥ ६-१६-१८॥
praviśya nagarīṃ laṅkāṃ bhavadbhyāṃ dhanadānujaḥ |
vaktavyo rakṣasāṃ rājā yathoktaṃ vacanaṃ mama || 6-16-18||

RMY 6-16-19

यद्बलं च समाश्रित्य सीतां मे हृतवानसि ।
तद्दर्शय यथाकामं ससैन्यः सहबान्धवः ॥ ६-१६-१९॥
yadbalaṃ ca samāśritya sītāṃ me hṛtavānasi |
taddarśaya yathākāmaṃ sasainyaḥ sahabāndhavaḥ || 6-16-19||

RMY 6-16-20

श्वःकाले नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ।
राक्षसं च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया ॥ ६-१६-२०॥
śvaḥkāle nagarīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
rākṣasaṃ ca balaṃ paśya śarairvidhvaṃsitaṃ mayā || 6-16-20||

RMY 6-16-21

घोरं रोषमहं मोक्ष्ये बलं धारय रावण ।
श्वःकाले वज्रवान्वज्रं दानवेष्विव वासवः ॥ ६-१६-२१॥
ghoraṃ roṣamahaṃ mokṣye balaṃ dhāraya rāvaṇa |
śvaḥkāle vajravānvajraṃ dānaveṣviva vāsavaḥ || 6-16-21||

RMY 6-16-22

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
आगम्य नगरीं लङ्कामब्रूतां राक्षसाधिपम् ॥ ६-१६-२२॥
iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau |
āgamya nagarīṃ laṅkāmabrūtāṃ rākṣasādhipam || 6-16-22||

RMY 6-16-23

विभीषणगृहीतौ तु वधार्हौ राक्षसेश्वर ।
दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा ॥ ६-१६-२३॥
vibhīṣaṇagṛhītau tu vadhārhau rākṣaseśvara |
dṛṣṭvā dharmātmanā muktau rāmeṇāmitatejasā || 6-16-23||

RMY 6-16-24

एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
लोकपालोपमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ॥ ६-१६-२४॥
ekasthānagatā yatra catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |
lokapālopamāḥ śūrāḥ kṛtāstrā dṛḍhavikramāḥ || 6-16-24||

RMY 6-16-25

रामो दाशरथिः श्रीमाँल्लक्ष्मणश्च विभीषणः ।
सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ६-१६-२५॥
rāmo dāśarathiḥ śrīmā~llakṣmaṇaśca vibhīṣaṇaḥ |
sugrīvaśca mahātejā mahendrasamavikramaḥ || 6-16-25||

RMY 6-16-26

एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ।
उत्पाट्य संक्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ ६-१६-२६॥
ete śaktāḥ purīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
utpāṭya saṃkrāmayituṃ sarve tiṣṭhantu vānarāḥ || 6-16-26||

RMY 6-16-27

यादृशं तस्य रामस्य रूपं प्रहरणानि च ।
वधिष्यति पुरीं लङ्कामेकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः ॥ ६-१६-२७॥
yādṛśaṃ tasya rāmasya rūpaṃ praharaṇāni ca |
vadhiṣyati purīṃ laṅkāmekastiṣṭhantu te trayaḥ || 6-16-27||

RMY 6-16-28

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ६-१६-२८॥
rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |
babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 6-16-28||

RMY 6-16-29

प्रहृष्टरूपा ध्वजिनी वनौकसां महात्मनां संप्रति योद्धुमिच्छताम् ।
अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६-१६-२९॥
prahṛṣṭarūpā dhvajinī vanaukasāṃ mahātmanāṃ saṃprati yoddhumicchatām |
alaṃ virodhena śamo vidhīyatāṃ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 6-16-29||

Sarga: 17/116 (40)

RMY 6-17-1

तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् ।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥ ६-१७-१॥
tadvacaḥ pathyamaklībaṃ sāraṇenābhibhāṣitam |
niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam || 6-17-1||

RMY 6-17-2

यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ६-१७-२॥
yadi māmabhiyuñjīrandevagandharvadānavāḥ |
naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi || 6-17-2||

RMY 6-17-3

त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर्निर्जितो भृशम् ।
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे ।
को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति ॥ ६-१७-३॥
tvaṃ tu saumya paritrasto haribhirnirjito bhṛśam |
pratipradānamadyaiva sītāyāḥ sādhu manyase |
ko hi nāma sapatno māṃ samare jetumarhati || 6-17-3||

RMY 6-17-4

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम् ।
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया ॥ ६-१७-४॥
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
āruroha tataḥ śrīmānprāsādaṃ himapāṇḍuram |
bahutālasamutsedhaṃ rāvaṇo'tha didṛkṣayā || 6-17-4||

RMY 6-17-5

ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः ।
पश्यमानः समुद्रं च पर्वतांश्च वनानि च ।
ददर्श पृथिवीदेशं सुसंपूर्णं प्लवंगमैः ॥ ६-१७-५॥
tābhyāṃ carābhyāṃ sahito rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
paśyamānaḥ samudraṃ ca parvatāṃśca vanāni ca |
dadarśa pṛthivīdeśaṃ susaṃpūrṇaṃ plavaṃgamaiḥ || 6-17-5||

RMY 6-17-6

तदपारमसंख्येयं वानराणां महद्बलम् ।
आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् ॥ ६-१७-६॥
tadapāramasaṃkhyeyaṃ vānarāṇāṃ mahadbalam |
ālokya rāvaṇo rājā paripapraccha sāraṇam || 6-17-6||

RMY 6-17-7

एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः ।
के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः ॥ ६-१७-७॥
eṣāṃ vānaramukhyānāṃ ke śūrāḥ ke mahābalāḥ |
ke pūrvamabhivartante mahotsāhāḥ samantataḥ || 6-17-7||

RMY 6-17-8

केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः ।
सारणाचक्ष्व मे सर्वं के प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ ६-१७-८॥
keṣāṃ śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapayūthapāḥ |
sāraṇācakṣva me sarvaṃ ke pradhānāḥ plavaṃgamāḥ || 6-17-8||

RMY 6-17-9

सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः ।
आचचक्षेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तांस्तु वनौकसः ॥ ६-१७-९॥
sāraṇo rākṣasendrasya vacanaṃ paripṛcchataḥ |
ācacakṣe'tha mukhyajño mukhyāṃstāṃstu vanaukasaḥ || 6-17-9||

RMY 6-17-10

एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः ।
यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ॥ ६-१७-१०॥
eṣa yo'bhimukho laṅkāṃ nardaṃstiṣṭhati vānaraḥ |
yūthapānāṃ sahasrāṇāṃ śatena parivāritaḥ || 6-17-10||

RMY 6-17-11

यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ।
लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना ॥ ६-१७-११॥
yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā |
laṅkā pravepate sarvā saśailavanakānanā || 6-17-11||

RMY 6-17-12

सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः ॥ ६-१७-१२॥
sarvaśākhāmṛgendrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
balāgre tiṣṭhate vīro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-17-12||

RMY 6-17-13

बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् ।
लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते ॥ ६-१७-१३॥
bāhū pragṛhya yaḥ padbhyāṃ mahīṃ gacchati vīryavān |
laṅkāmabhimukhaḥ kopādabhīkṣṇaṃ ca vijṛmbhate || 6-17-13||

RMY 6-17-14

गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः ।
स्फोटयत्यभिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः ॥ ६-१७-१४॥
giriśṛṅgapratīkāśaḥ padmakiñjalkasaṃnibhaḥ |
sphoṭayatyabhisaṃrabdho lāṅgūlaṃ ca punaḥ punaḥ || 6-17-14||

RMY 6-17-15

यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश ।
एष वानरराजेन सुर्ग्रीवेणाभिषेचितः ।
यौवराज्येऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥ ६-१७-१५॥
yasya lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa |
eṣa vānararājena surgrīveṇābhiṣecitaḥ |
yauvarājye'ṅgado nāma tvāmāhvayati saṃyuge || 6-17-15||

RMY 6-17-16

ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च ।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुंगवाः ॥ ६-१७-१६॥
ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca |
utthāya ca vijṛmbhante krodhena haripuṃgavāḥ || 6-17-16||

RMY 6-17-17

एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च ॥ ६-१७-१७॥
ete duṣprasahā ghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ |
aṣṭau śatasahasrāṇi daśakoṭiśatāni ca || 6-17-17||

RMY 6-17-18

य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः ।
एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१७-१८॥
ya enamanugacchanti vīrāścandanavāsinaḥ |
eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-17-18||

RMY 6-17-19

श्वेतो रजतसंकाशः सबलो भीमविक्रमः ।
बुद्धिमान्वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ६-१७-१९॥
śveto rajatasaṃkāśaḥ sabalo bhīmavikramaḥ |
buddhimānvānaraḥ śūrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 6-17-19||

RMY 6-17-20

तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः ।
विभजन्वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् ॥ ६-१७-२०॥
tūrṇaṃ sugrīvamāgamya punargacchati vānaraḥ |
vibhajanvānarīṃ senāmanīkāni praharṣayan || 6-17-20||

RMY 6-17-21

यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् ।
नाम्ना संकोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः ॥ ६-१७-२१॥
yaḥ purā gomatītīre ramyaṃ paryeti parvatam |
nāmnā saṃkocano nāma nānānagayuto giriḥ || 6-17-21||

RMY 6-17-22

तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः ।
योऽसौ शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति ॥ ६-१७-२२॥
tatra rājyaṃ praśāstyeṣa kumudo nāma yūthapaḥ |
yo'sau śatasahasrāṇāṃ sahasraṃ parikarṣati || 6-17-22||

RMY 6-17-23

यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ६-१७-२३॥
yasya vālā bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ |
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 6-17-23||

RMY 6-17-24

अदीनो रोषणश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१७-२४॥
adīno roṣaṇaścaṇḍaḥ saṃgrāmamabhikāṅkṣati |
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-17-24||

RMY 6-17-25

यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः ।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ६-१७-२५॥
yastveṣa siṃhasaṃkāśaḥ kapilo dīrghakesaraḥ |
nibhṛtaḥ prekṣate laṅkāṃ didhakṣanniva cakṣuṣā || 6-17-25||

RMY 6-17-26

विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् ।
राजन्सततमध्यास्ते रम्भो नामैष यूथपः ॥ ६-१७-२६॥
vindhyaṃ kṛṣṇagiriṃ sahyaṃ parvataṃ ca sudarśanam |
rājansatatamadhyāste rambho nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-17-26||

RMY 6-17-27

शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरियूथपाः ।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ६-१७-२७॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ triṃśacca hariyūthapāḥ |
parivāryānugacchanti laṅkāṃ marditumojasā || 6-17-27||

RMY 6-17-28

यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः ।
न च संविजते मृत्योर्न च यूथाद्विधावति ॥ ६-१७-२८॥
yastu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ |
na ca saṃvijate mṛtyorna ca yūthādvidhāvati || 6-17-28||

RMY 6-17-29

महाबलो वीतभयो रम्यं साल्वेय पर्वतम् ।
राजन्सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥ ६-१७-२९॥
mahābalo vītabhayo ramyaṃ sālveya parvatam |
rājansatatamadhyāste śarabho nāma yūthapaḥ || 6-17-29||

RMY 6-17-30

एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः ।
राजञ्शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ ६-१७-३०॥
etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ |
rājañśatasahasrāṇi catvāriṃśattathaiva ca || 6-17-30||

RMY 6-17-31

यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति ।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ ६-१७-३१॥
yastu megha ivākāśaṃ mahānāvṛtya tiṣṭhati |
madhye vānaravīrāṇāṃ surāṇāmiva vāsavaḥ || 6-17-31||

RMY 6-17-32

भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान् ।
घोरः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ ६-१७-३२॥
bherīṇāmiva saṃnādo yasyaiṣa śrūyate mahān |
ghoraḥ śākhāmṛgendrāṇāṃ saṃgrāmamabhikāṅkṣatām || 6-17-32||

RMY 6-17-33

एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् ।
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ ६-१७-३३॥
eṣa parvatamadhyāste pāriyātramanuttamam |
yuddhe duṣprasaho nityaṃ panaso nāma yūthapaḥ || 6-17-33||

RMY 6-17-34

एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥ ६-१७-३४॥
enaṃ śatasahasrāṇāṃ śatārdhaṃ paryupāsate |
yūthapā yūthapaśreṣṭhaṃ yeṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ || 6-17-34||

RMY 6-17-35

यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् ।
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥ ६-१७-३५॥
yastu bhīmāṃ pravalgantīṃ camūṃ tiṣṭhati śobhayan |
sthitāṃ tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ || 6-17-35||

RMY 6-17-36

एष दर्दरसंकाशो विनतो नाम यूथपः ।
पिबंश्चरति पर्णाशां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥ ६-१७-३६॥
eṣa dardarasaṃkāśo vinato nāma yūthapaḥ |
pibaṃścarati parṇāśāṃ nadīnāmuttamāṃ nadīm || 6-17-36||

RMY 6-17-37

षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः ।
त्वामाह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः ॥ ६-१७-३७॥
ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi balamasya plavaṃgamāḥ |
tvāmāhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ || 6-17-37||

RMY 6-17-38

यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः ।
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥ ६-१७-३८॥
yastu gairikavarṇābhaṃ vapuḥ puṣyati vānaraḥ |
gavayo nāma tejasvī tvāṃ krodhādabhivartate || 6-17-38||

RMY 6-17-39

एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते ।
एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१७-३९॥
enaṃ śatasahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate |
eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-17-39||

RMY 6-17-40

एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः कामरूपिणः ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठा येषां संख्या न विद्यते ॥ ६-१७-४०॥
ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
yūthapā yūthapaśreṣṭhā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 6-17-40||

Sarga: 18/116 (42)

RMY 6-18-1

तांस्तु तेऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् ।
राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥ ६-१८-१॥
tāṃstu te'haṃ pravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān |
rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam || 6-18-1||

RMY 6-18-2

स्निग्धा यस्य बहुश्यामा बाला लाङ्गूलमाश्रिताः ।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ६-१८-२॥
snigdhā yasya bahuśyāmā bālā lāṅgūlamāśritāḥ |
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 6-18-2||

RMY 6-18-3

प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः ।
पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष यूथपः ॥ ६-१८-३॥
pragṛhītāḥ prakāśante sūryasyeva marīcayaḥ |
pṛthivyāṃ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-18-3||

RMY 6-18-4

यं पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।
द्रुमानुद्यम्य सहिता लङ्कारोहणतत्पराः ॥ ६-१८-४॥
yaṃ pṛṣṭhato'nugacchanti śataśo'tha sahasraśaḥ |
drumānudyamya sahitā laṅkārohaṇatatparāḥ || 6-18-4||

RMY 6-18-5

एष कोटीसहस्रेण वानराणां महौजसाम् ।
आकाङ्क्षते त्वां संग्रामे जेतुं परपुरंजय ॥ ६-१८-५॥
eṣa koṭīsahasreṇa vānarāṇāṃ mahaujasām |
ākāṅkṣate tvāṃ saṃgrāme jetuṃ parapuraṃjaya || 6-18-5||

RMY 6-18-6

नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि ।
असिताञ्जनसंकाशान्युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ ६-१८-६॥
nīlāniva mahāmeghāṃstiṣṭhato yāṃstu paśyasi |
asitāñjanasaṃkāśānyuddhe satyaparākramān || 6-18-6||

RMY 6-18-7

नखदंष्ट्रायुधान्वीरांस्तीक्ष्णकोपान्भयावहान् ।
असंख्येयाननिर्देश्यान्परं पारमिवोदधेः ॥ ६-१८-७॥
nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrāṃstīkṣṇakopānbhayāvahān |
asaṃkhyeyānanirdeśyānparaṃ pāramivodadheḥ || 6-18-7||

RMY 6-18-8

पर्वतेषु च ये केचिद्विषमेषु नदीषु च ।
एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृष्काः सुदारुणाः ॥ ६-१८-८॥
parvateṣu ca ye kecidviṣameṣu nadīṣu ca |
ete tvāmabhivartante rājannṛṣkāḥ sudāruṇāḥ || 6-18-8||

RMY 6-18-9

एषां मध्ये स्थितो राजन्भीमाक्षो भीमदर्शनः ।
पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात्परिवारितः ॥ ६-१८-९॥
eṣāṃ madhye sthito rājanbhīmākṣo bhīmadarśanaḥ |
parjanya iva jīmūtaiḥ samantātparivāritaḥ || 6-18-9||

RMY 6-18-10

ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन् ।
सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः ॥ ६-१८-१०॥
ṛkṣavantaṃ giriśreṣṭhamadhyāste narmadāṃ piban |
sarvarkṣāṇāmadhipatirdhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-18-10||

RMY 6-18-11

यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् ।
भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे ॥ ६-१८-११॥
yavīyānasya tu bhrātā paśyainaṃ parvatopamam |
bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭastu parākrame || 6-18-11||

RMY 6-18-12

स एष जाम्बवान्नाम महायूथपयूथपः ।
प्रशान्तो गुरुवर्ती च संप्रहारेष्वमर्षणः ॥ ६-१८-१२॥
sa eṣa jāmbavānnāma mahāyūthapayūthapaḥ |
praśānto guruvartī ca saṃprahāreṣvamarṣaṇaḥ || 6-18-12||

RMY 6-18-13

एतेन साह्यं सुमहत्कृतं शक्रस्य धीमता ।
देवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः ॥ ६-१८-१३॥
etena sāhyaṃ sumahatkṛtaṃ śakrasya dhīmatā |
devāsure jāmbavatā labdhāśca bahavo varāḥ || 6-18-13||

RMY 6-18-14

आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः ।
मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च ॥ ६-१८-१४॥
āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ |
muñcanti vipulākārā na mṛtyorudvijanti ca || 6-18-14||

RMY 6-18-15

राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः ।
एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्त्यग्नितेजसः ॥ ६-१८-१५॥
rākṣasānāṃ ca sadṛśāḥ piśācānāṃ ca romaśāḥ |
etasya sainye bahavo vicarantyagnitejasaḥ || 6-18-15||

RMY 6-18-16

यं त्वेनमभिसंरब्धं प्लवमानमिव स्थितम् ।
प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितं यूथपयूथपम् ॥ ६-१८-१६॥
yaṃ tvenamabhisaṃrabdhaṃ plavamānamiva sthitam |
prekṣante vānarāḥ sarve sthitaṃ yūthapayūthapam || 6-18-16||

RMY 6-18-17

एष राजन्सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः ।
बलेन बलसंपन्नो रम्भो नामैष यूथपः ॥ ६-१८-१७॥
eṣa rājansahasrākṣaṃ paryupāste harīśvaraḥ |
balena balasaṃpanno rambho nāmaiṣa yūthapaḥ || 6-18-17||

RMY 6-18-18

यः स्थितं योजने शैलं गच्छन्पार्श्वेन सेवते ।
ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥ ६-१८-१८॥
yaḥ sthitaṃ yojane śailaṃ gacchanpārśvena sevate |
ūrdhvaṃ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam || 6-18-18||

RMY 6-18-19

यस्मान्न परमं रूपं चतुष्पादेषु विद्यते ।
श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः ॥ ६-१८-१९॥
yasmānna paramaṃ rūpaṃ catuṣpādeṣu vidyate |
śrutaḥ saṃnādano nāma vānarāṇāṃ pitāmahaḥ || 6-18-19||

RMY 6-18-20

येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता ।
पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः ।
यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ॥ ६-१८-२०॥
yena yuddhaṃ tadā dattaṃ raṇe śakrasya dhīmatā |
parājayaśca na prāptaḥ so'yaṃ yūthapayūthapaḥ |
yasya vikramamāṇasya śakrasyeva parākramaḥ || 6-18-20||

RMY 6-18-21

एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना ।
पुरा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ॥ ६-१८-२१॥
eṣa gandharvakanyāyāmutpannaḥ kṛṣṇavartmanā |
purā devāsure yuddhe sāhyārthaṃ tridivaukasām || 6-18-21||

RMY 6-18-22

यस्य वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते ।
यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् ॥ ६-१८-२२॥
yasya vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate |
yo rājā parvatendrāṇāṃ bahukiṃnarasevinām || 6-18-22||

RMY 6-18-23

विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप ।
तत्रैष वसति श्रीमान्बलवान्वानरर्षभः ।
युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥ ६-१८-२३॥
vihārasukhado nityaṃ bhrātuste rākṣasādhipa |
tatraiṣa vasati śrīmānbalavānvānararṣabhaḥ |
yuddheṣvakatthano nityaṃ krathano nāma yūthapaḥ || 6-18-23||

RMY 6-18-24

वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समुपस्थितः ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१८-२४॥
vṛtaḥ koṭisahasreṇa harīṇāṃ samupasthitaḥ |
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-18-24||

RMY 6-18-25

यो गङ्गामनु पर्येति त्रासयन्हस्तियूथपान् ।
हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ६-१८-२५॥
yo gaṅgāmanu paryeti trāsayanhastiyūthapān |
hastināṃ vānarāṇāṃ ca pūrvavairamanusmaran || 6-18-25||

RMY 6-18-26

एष यूथपतिर्नेता गच्छन्गिरिगुहाशयः ।
हरीणां वाहिनी मुख्यो नदीं हैमवतीमनु ॥ ६-१८-२६॥
eṣa yūthapatirnetā gacchangiriguhāśayaḥ |
harīṇāṃ vāhinī mukhyo nadīṃ haimavatīmanu || 6-18-26||

RMY 6-18-27

उशीर बीजमाश्रित्य पर्वतं मन्दरोपमम् ।
रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ॥ ६-१८-२७॥
uśīra bījamāśritya parvataṃ mandaropamam |
ramate vānaraśreṣṭho divi śakra iva svayam || 6-18-27||

RMY 6-18-28

एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते ।
एष दुर्मर्षणो राजन्प्रमाथी नाम यूथपः ॥ ६-१८-२८॥
enaṃ śatasahasrāṇāṃ sahasramabhivartate |
eṣa durmarṣaṇo rājanpramāthī nāma yūthapaḥ || 6-18-28||

RMY 6-18-29

वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि ।
विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः ॥ ६-१८-२९॥
vātenevoddhataṃ meghaṃ yamenamanupaśyasi |
vivartamānaṃ bahuśo yatraitadbahulaṃ rajaḥ || 6-18-29||

RMY 6-18-30

एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः ।
शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ॥ ६-१८-३०॥
ete'sitamukhā ghorā golāṅgūlā mahābalāḥ |
śataṃ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam || 6-18-30||

RMY 6-18-31

गोलाङ्गूलं महावेगं गवाक्षं नाम यूथपम् ।
परिवार्याभिवर्तन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ६-१८-३१॥
golāṅgūlaṃ mahāvegaṃ gavākṣaṃ nāma yūthapam |
parivāryābhivartante laṅkāṃ marditumojasā || 6-18-31||

RMY 6-18-32

भ्रमराचरिता यत्र सर्वकामफलद्रुमाः ।
यं सूर्यतुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम् ॥ ६-१८-३२॥
bhramarācaritā yatra sarvakāmaphaladrumāḥ |
yaṃ sūryatulyavarṇābhamanuparyeti parvatam || 6-18-32||

RMY 6-18-33

यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः ।
यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ॥ ६-१८-३३॥
yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ |
yasya prasthaṃ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ || 6-18-33||

RMY 6-18-34

तत्रैष रमते राजन्रम्ये काञ्चनपर्वते ।
मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः ॥ ६-१८-३४॥
tatraiṣa ramate rājanramye kāñcanaparvate |
mukhyo vānaramukhyānāṃ kesarī nāma yūthapaḥ || 6-18-34||

RMY 6-18-35

षष्टिर्गिरिसहस्राणां रम्याः काञ्चनपर्वताः ।
तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् ॥ ६-१८-३५॥
ṣaṣṭirgirisahasrāṇāṃ ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ |
teṣāṃ madhye girivarastvamivānagha rakṣasām || 6-18-35||

RMY 6-18-36

तत्रैते कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः ।
निवसन्त्युत्तमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ॥ ६-१८-३६॥
tatraite kapilāḥ śvetāstāmrāsyā madhupiṅgalāḥ |
nivasantyuttamagirau tīkṣṇadaṃṣṭrānakhāyudhāḥ || 6-18-36||

RMY 6-18-37

सिंह इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ।
सर्वे वैश्वनरसमा ज्वलिताशीविषोपमाः ॥ ६-१८-३७॥
siṃha iva caturdaṃṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ |
sarve vaiśvanarasamā jvalitāśīviṣopamāḥ || 6-18-37||

RMY 6-18-38

सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातंगसंनिभाः ।
महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिस्वनाः ॥ ६-१८-३८॥
sudīrghāñcitalāṅgūlā mattamātaṃgasaṃnibhāḥ |
mahāparvatasaṃkāśā mahājīmūtanisvanāḥ || 6-18-38||

RMY 6-18-39

एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् ।
नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ्शतबलीति यः ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६-१८-३९॥
eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān |
nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājañśatabalīti yaḥ |
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 6-18-39||

RMY 6-18-40

गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः ।
एकैक एव यूथानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ ६-१८-४०॥
gajo gavākṣo gavayo nalo nīlaśca vānaraḥ |
ekaika eva yūthānāṃ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 6-18-40||

RMY 6-18-41

तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः ।
न शक्यन्ते बहुत्वात्तु संख्यातुं लघुविक्रमाः ॥ ६-१८-४१॥
tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ |
na śakyante bahutvāttu saṃkhyātuṃ laghuvikramāḥ || 6-18-41||

RMY 6-18-42

सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः ।
सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ॥ ६-१८-४२॥
sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ sarve mahāśailanikāśakāyāḥ |
sarve samarthāḥ pṛthivīṃ kṣaṇena kartuṃ pravidhvastavikīrṇaśailām || 6-18-42||

Sarga: 19/116 (34)

RMY 6-19-1

सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ।
बलमालोकयन्सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ६-१९-१॥
sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
balamālokayansarvaṃ śuko vākyamathābravīt || 6-19-1||

RMY 6-19-2

स्थितान्पश्यसि यानेतान्मत्तानिव महाद्विपान् ।
न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान्सालान्हैमवतीनिव ॥ ६-१९-२॥
sthitānpaśyasi yānetānmattāniva mahādvipān |
nyagrodhāniva gāṅgeyānsālānhaimavatīniva || 6-19-2||

RMY 6-19-3

एते दुष्प्रसहा राजन्बलिनः कामरूपिणः ।
दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः ॥ ६-१९-३॥
ete duṣprasahā rājanbalinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
daityadānavasaṃkāśā yuddhe devaparākramāḥ || 6-19-3||

RMY 6-19-4

एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्चच सप्त च ।
तथा शङ्खसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च ॥ ६-१९-४॥
eṣāṃ koṭisahasrāṇi nava pañcaca sapta ca |
tathā śaṅkhasahasrāṇi tathā vṛndaśatāni ca || 6-19-4||

RMY 6-19-5

एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा ।
हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः ॥ ६-१९-५॥
ete sugrīvasacivāḥ kiṣkindhānilayāḥ sadā |
harayo devagandharvairutpannāḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-19-5||

RMY 6-19-6

यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ ।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि ॥ ६-१९-६॥
yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau |
maindaśca dvividaścobhau tābhyāṃ nāsti samo yudhi || 6-19-6||

RMY 6-19-7

ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ ।
आशंसेते युधा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा ॥ ६-१९-७॥
brahmaṇā samanujñātāvamṛtaprāśināvubhau |
āśaṃsete yudhā laṅkāmetau marditumojasā || 6-19-7||

RMY 6-19-8

यावेतावेतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ ।
सुमुखो विमुखश्चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ ॥ ६-१९-८॥
yāvetāvetayoḥ pārśve sthitau parvatasaṃnibhau |
sumukho vimukhaścaiva mṛtyuputrau pituḥ samau || 6-19-8||

RMY 6-19-9

यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् ।
यो बलात्क्षोभयेत्क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः ॥ ६-१९-९॥
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnamiva kuñjaram |
yo balātkṣobhayetkruddhaḥ samudramapi vānaraḥ || 6-19-9||

RMY 6-19-10

एषोऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास्तव च प्रभो ।
एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम् ॥ ६-१९-१०॥
eṣo'bhigantā laṅkāyā vaidehyāstava ca prabho |
enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punarāgatam || 6-19-10||

RMY 6-19-11

ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः ।
हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः ॥ ६-१९-११॥
jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ |
hanūmāniti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ || 6-19-11||

RMY 6-19-12

कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः ।
अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः ॥ ६-१९-१२॥
kāmarūpī hariśreṣṭho balarūpasamanvitaḥ |
anivāryagatiścaiva yathā satatagaḥ prabhuḥ || 6-19-12||

RMY 6-19-13

उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः ।
त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि ॥ ६-१९-१३॥
udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ |
triyojanasahasraṃ tu adhvānamavatīrya hi || 6-19-13||

RMY 6-19-14

आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत्प्रतियास्यति ।
इति संचिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः ॥ ६-१९-१४॥
ādityamāhariṣyāmi na me kṣutpratiyāsyati |
iti saṃcintya manasā puraiṣa baladarpitaḥ || 6-19-14||

RMY 6-19-15

अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिदानवैः ।
अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ ॥ ६-१९-१५॥
anādhṛṣyatamaṃ devamapi devarṣidānavaiḥ |
anāsādyaiva patito bhāskarodayane girau || 6-19-15||

RMY 6-19-16

पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले ।
किंचिद्भिन्ना दृढहनोर्हनूमानेष तेन वै ॥ ६-१९-१६॥
patitasya kaperasya hanurekā śilātale |
kiṃcidbhinnā dṛḍhahanorhanūmāneṣa tena vai || 6-19-16||

RMY 6-19-17

सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः ।
नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् ॥ ६-१९-१७॥
satyamāgamayogena mamaiṣa vidito hariḥ |
nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum || 6-19-17||

RMY 6-19-18

एष आशंसते लङ्कामेको मर्दितुमोजसा ।
यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः ॥ ६-१९-१८॥
eṣa āśaṃsate laṅkāmeko marditumojasā |
yaścaiṣo'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ || 6-19-18||

RMY 6-19-19

इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विख्यात पौरुषः ।
यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते ॥ ६-१९-१९॥
ikṣvākūṇāmatiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ |
yasminna calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate || 6-19-19||

RMY 6-19-20

यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ।
यो भिन्द्याद्गगनं बाणैः पर्वतांश्चापि दारयेत् ॥ ६-१९-२०॥
yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ |
yo bhindyādgaganaṃ bāṇaiḥ parvatāṃścāpi dārayet || 6-19-20||

RMY 6-19-21

यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः ।
स एष रामस्त्वां योद्धुं राजन्समभिवर्तते ॥ ६-१९-२१॥
yasya mṛtyoriva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ |
sa eṣa rāmastvāṃ yoddhuṃ rājansamabhivartate || 6-19-21||

RMY 6-19-22

यश्चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः ॥ ६-१९-२२॥
yaścaiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ |
viśālavakṣāstāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ || 6-19-22||

RMY 6-19-23

एषोऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः ।
नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ६-१९-२३॥
eṣo'sya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇasamaḥ priyaḥ |
naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || 6-19-23||

RMY 6-19-24

अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली ।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥ ६-१९-२४॥
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī |
rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ || 6-19-24||

RMY 6-19-25

न ह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति ।
एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् ॥ ६-१९-२५॥
na hyeṣa rāghavasyārthe jīvitaṃ parirakṣati |
eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān || 6-19-25||

RMY 6-19-26

यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति ।
रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः ॥ ६-१९-२६॥
yastu savyamasau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati |
rakṣogaṇaparikṣipto rājā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ || 6-19-26||

RMY 6-19-27

श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः ।
त्वामेव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते ॥ ६-१९-२७॥
śrīmatā rājarājena laṅkāyāmabhiṣecitaḥ |
tvāmeva pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo'bhivartate || 6-19-27||

RMY 6-19-28

यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम् ।
सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारमपराजितम् ॥ ६-१९-२८॥
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girimivācalam |
sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāramaparājitam || 6-19-28||

RMY 6-19-29

तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च ।
यः कपीनति बभ्राज हिमवानिव पर्वतान् ॥ ६-१९-२९॥
tejasā yaśasā buddhyā jñānenābhijanena ca |
yaḥ kapīnati babhrāja himavāniva parvatān || 6-19-29||

RMY 6-19-30

किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् ।
दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः ॥ ६-१९-३०॥
kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām |
durgāṃ parvatadurgasthāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ || 6-19-30||

RMY 6-19-31

यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा ।
कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ ६-१९-३१॥
yasyaiṣā kāñcanī mālā śobhate śatapuṣkarā |
kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā || 6-19-31||

RMY 6-19-32

एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः ॥ ६-१९-३२॥
etāṃ ca mālāṃ tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ || 6-19-32||

RMY 6-19-33

एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च ।
सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ६-१९-३३॥
evaṃ koṭisahasreṇa śaṅkūnāṃ ca śatena ca |
sugrīvo vānarendrastvāṃ yuddhārthamabhivartate || 6-19-33||

RMY 6-19-34

इमां महाराजसमीक्ष्य वाहिनीमुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् ।
ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराजयः ॥ ६-१९-३४॥
imāṃ mahārājasamīkṣya vāhinīmupasthitāṃ prajvalitagrahopamām |
tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ yathā jayaḥ syānna paraiḥ parājayaḥ || 6-19-34||

Sarga: 20/116 (24)

RMY 6-20-1

शुकेन तु समाख्यातांस्तान्दृष्ट्वा हरियूथपान् ।
समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ॥ ६-२०-१॥
śukena tu samākhyātāṃstāndṛṣṭvā hariyūthapān |
samīpasthaṃ ca rāmasya bhrātaraṃ svaṃ vibhīṣaṇam || 6-20-1||

RMY 6-20-2

लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् ।
सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ॥ ६-२०-२॥
lakṣmaṇaṃ ca mahāvīryaṃ bhujaṃ rāmasya dakṣiṇam |
sarvavānararājaṃ ca sugrīvaṃ bhīmavikramam || 6-20-2||

RMY 6-20-3

किंचिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः ।
भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ ॥ ६-२०-३॥
kiṃcidāvignahṛdayo jātakrodhaśca rāvaṇaḥ |
bhartsayāmāsa tau vīrau kathānte śukasāraṇau || 6-20-3||

RMY 6-20-4

अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।
रोषगद्गदया वाचा संरब्धः परुषं वचः ॥ ६-२०-४॥
adhomukhau tau praṇatāvabravīcchukasāraṇau |
roṣagadgadayā vācā saṃrabdhaḥ paruṣaṃ vacaḥ || 6-20-4||

RMY 6-20-5

न तावत्सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः ।
विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहप्रग्रहे विभोः ॥ ६-२०-५॥
na tāvatsadṛśaṃ nāma sacivairupajīvibhiḥ |
vipriyaṃ nṛpatervaktuṃ nigrahapragrahe vibhoḥ || 6-20-5||

RMY 6-20-6

रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् ।
उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ६-२०-६॥
ripūṇāṃ pratikūlānāṃ yuddhārthamabhivartatām |
ubhābhyāṃ sadṛśaṃ nāma vaktumaprastave stavam || 6-20-6||

RMY 6-20-7

आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः ।
सारं यद्राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते ॥ ६-२०-७॥
ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vāṃ paryupāsitāḥ |
sāraṃ yadrājaśāstrāṇāmanujīvyaṃ na gṛhyate || 6-20-7||

RMY 6-20-8

गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वोछ्यते ।
ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम् ॥ ६-२०-८॥
gṛhīto vā na vijñāto bhāro jñānasya vochyate |
īdṛśaiḥ sacivairyukto mūrkhairdiṣṭyā dharāmyaham || 6-20-8||

RMY 6-20-9

किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः ।
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम् ॥ ६-२०-९॥
kiṃ nu mṛtyorbhayaṃ nāsti māṃ vaktuṃ paruṣaṃ vacaḥ |
yasya me śāsato jihvā prayacchati śubhāśubham || 6-20-9||

RMY 6-20-10

अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।
राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥ ६-२०-१०॥
apyeva dahanaṃ spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ |
rājadoṣaparāmṛṣṭāstiṣṭhante nāparādhinaḥ || 6-20-10||

RMY 6-20-11

हन्यामहमिमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसकौ ।
यदि पूर्वोपकारैर्मे न क्रोधो मृदुतां व्रजेत् ॥ ६-२०-११॥
hanyāmahamimau pāpau śatrupakṣapraśaṃsakau |
yadi pūrvopakārairme na krodho mṛdutāṃ vrajet || 6-20-11||

RMY 6-20-12

अपध्वंसत गच्छध्वं संनिकर्षादितो मम ।
न हि वां हन्तुमिच्छामि स्मरन्नुपकृतानि वाम् ।
हतावेव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ॥ ६-२०-१२॥
apadhvaṃsata gacchadhvaṃ saṃnikarṣādito mama |
na hi vāṃ hantumicchāmi smarannupakṛtāni vām |
hatāveva kṛtaghnau tau mayi snehaparāṅmukhau || 6-20-12||

RMY 6-20-13

एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तावुभौ शुकसारणौ ।
रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ ॥ ६-२०-१३॥
evamuktau tu savrīḍau tāvubhau śukasāraṇau |
rāvaṇaṃ jayaśabdena pratinandyābhiniḥsṛtau || 6-20-13||

RMY 6-20-14

अब्रवीत्स दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् ।
उपस्थापय शीघ्रं मे चारान्नीतिविशारदान् ॥ ६-२०-१४॥
abravītsa daśagrīvaḥ samīpasthaṃ mahodaram |
upasthāpaya śīghraṃ me cārānnītiviśāradān || 6-20-14||

RMY 6-20-15

ततश्चराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् ।
उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषा ॥ ६-२०-१५॥
tataścarāḥ saṃtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt |
upasthitāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣā || 6-20-15||

RMY 6-20-16

तानब्रवीत्ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
चारान्प्रत्ययिकाञ्शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ॥ ६-२०-१६॥
tānabravīttato vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cārānpratyayikāñśūrānbhaktānvigatasādhvasān || 6-20-16||

RMY 6-20-17

इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षथ ।
मन्त्रेष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः ॥ ६-२०-१७॥
ito gacchata rāmasya vyavasāyaṃ parīkṣatha |
mantreṣvabhyantarā ye'sya prītyā tena samāgatāḥ || 6-20-17||

RMY 6-20-18

कथं स्वपिति जागर्ति किमन्यच्च करिष्यति ।
विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः ॥ ६-२०-१८॥
kathaṃ svapiti jāgarti kimanyacca kariṣyati |
vijñāya nipuṇaṃ sarvamāgantavyamaśeṣataḥ || 6-20-18||

RMY 6-20-19

चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः ।
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥ ६-२०-१९॥
cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitairvasudhādhipaiḥ |
yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate || 6-20-19||

RMY 6-20-20

चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६-२०-२०॥
cārāstu te tathetyuktvā prahṛṣṭā rākṣaseśvaram |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ jagmuryatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 6-20-20||

RMY 6-20-21

ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ ।
प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥ ६-२०-२१॥
te suvelasya śailasya samīpe rāmalakṣmaṇau |
pracchannā dadṛśurgatvā sasugrīvavibhīṣaṇau || 6-20-21||

RMY 6-20-22

ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः ।
विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया ॥ ६-२०-२२॥
te tu dharmātmanā dṛṣṭā rākṣasendreṇa rākṣasāḥ |
vibhīṣaṇena tatrasthā nigṛhītā yadṛcchayā || 6-20-22||

RMY 6-20-23

वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।
पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः ॥ ६-२०-२३॥
vānarairarditāste tu vikrāntairlaghuvikramaiḥ |
punarlaṅkāmanuprāptāḥ śvasanto naṣṭacetasaḥ || 6-20-23||

RMY 6-20-24

ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः ।
गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं न्यवेदयन्भीमबलं महाबलाः ॥ ६-२०-२४॥
tato daśagrīvamupasthitāste cārā bahirnityacarā niśācarāḥ |
gireḥ suvelasya samīpavāsinaṃ nyavedayanbhīmabalaṃ mahābalāḥ || 6-20-24||

Sarga: 21/116 (35)

RMY 6-21-1

ततस्तमक्षोभ्य बलं लङ्काधिपतये चराः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ ६-२१-१॥
tatastamakṣobhya balaṃ laṅkādhipataye carāḥ |
suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan || 6-21-1||

RMY 6-21-2

चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत्किंचिच्छार्दूलं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-२१-२॥
cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
jātodvego'bhavatkiṃcicchārdūlaṃ vākyamabravīt || 6-21-2||

RMY 6-21-3

अयथावच्च ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर ।
नासि कच्चिदमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः ॥ ६-२१-३॥
ayathāvacca te varṇo dīnaścāsi niśācara |
nāsi kaccidamitrāṇāṃ kruddhānāṃ vaśamāgataḥ || 6-21-3||

RMY 6-21-4

इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयत् ।
तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविह्वलः ॥ ६-२१-४॥
iti tenānuśiṣṭastu vācaṃ mandamudīrayat |
tadā rākṣasaśārdūlaṃ śārdūlo bhayavihvalaḥ || 6-21-4||

RMY 6-21-5

न ते चारयितुं शक्या राजन्वानरपुंगवाः ।
विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः ॥ ६-२१-५॥
na te cārayituṃ śakyā rājanvānarapuṃgavāḥ |
vikrāntā balavantaśca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ || 6-21-5||

RMY 6-21-6

नापि संभाषितुं शक्याः संप्रश्नोऽत्र न लभ्यते ।
सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः ॥ ६-२१-६॥
nāpi saṃbhāṣituṃ śakyāḥ saṃpraśno'tra na labhyate |
sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvatopamaiḥ || 6-21-6||

RMY 6-21-7

प्रविष्टमात्रे ज्ञातोऽहं बले तस्मिन्नचारिते ।
बलाद्गृहीतो बहुभिर्बहुधास्मि विदारितः ॥ ६-२१-७॥
praviṣṭamātre jñāto'haṃ bale tasminnacārite |
balādgṛhīto bahubhirbahudhāsmi vidāritaḥ || 6-21-7||

RMY 6-21-8

जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् ।
परिणीतोऽस्मि हरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ॥ ६-२१-८॥
jānubhirmuṣṭibhirdantaistalaiścābhihato bhṛśam |
pariṇīto'smi haribhirbalavadbhiramarṣaṇaiḥ || 6-21-8||

RMY 6-21-9

परिणीय च सर्वत्र नीतोऽहं रामसंसदम् ।
रुधिरादिग्धसर्वाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः ॥ ६-२१-९॥
pariṇīya ca sarvatra nīto'haṃ rāmasaṃsadam |
rudhirādigdhasarvāṅgo vihvalaścalitendriyaḥ || 6-21-9||

RMY 6-21-10

हरिभिर्वध्यमानश्च याचमानः कृताञ्जलिः ।
राघवेण परित्रातो जीवामि ह यदृच्छया ॥ ६-२१-१०॥
haribhirvadhyamānaśca yācamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛcchayā || 6-21-10||

RMY 6-21-11

एष शैलैः शिलाभिश्च पूरयित्वा महार्णवम् ।
द्वारमाश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः ॥ ६-२१-११॥
eṣa śailaiḥ śilābhiśca pūrayitvā mahārṇavam |
dvāramāśritya laṅkāyā rāmastiṣṭhati sāyudhaḥ || 6-21-11||

RMY 6-21-12

गरुडव्यूहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः ।
मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवाभिवर्तते ॥ ६-२१-१२॥
garuḍavyūhamāsthāya sarvato haribhirvṛtaḥ |
māṃ visṛjya mahātejā laṅkāmevābhivartate || 6-21-12||

RMY 6-21-13

पुरा प्राकारमायाति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु सुयुद्धं वा प्रदीयताम् ॥ ६-२१-१३॥
purā prākāramāyāti kṣipramekataraṃ kuru |
sītāṃ cāsmai prayacchāśu suyuddhaṃ vā pradīyatām || 6-21-13||

RMY 6-21-14

मनसा संततापाथ तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः ।
शार्दूलस्य महद्वाक्यमथोवाच स रावणः ॥ ६-२१-१४॥
manasā saṃtatāpātha tacchrutvā rākṣasādhipaḥ |
śārdūlasya mahadvākyamathovāca sa rāvaṇaḥ || 6-21-14||

RMY 6-21-15

यदि मां प्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ६-२१-१५॥
yadi māṃ pratiyudhyerandevagandharvadānavāḥ |
naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi || 6-21-15||

RMY 6-21-16

एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत् ।
चारिता भवता सेना केऽत्र शूराः प्लवंगमाः ॥ ६-२१-१६॥
evamuktvā mahātejā rāvaṇaḥ punarabravīt |
cāritā bhavatā senā ke'tra śūrāḥ plavaṃgamāḥ || 6-21-16||

RMY 6-21-17

कीदृशाः किंप्रभावाश्च वानरा ये दुरासदाः ।
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि राक्षस ॥ ६-२१-१७॥
kīdṛśāḥ kiṃprabhāvāśca vānarā ye durāsadāḥ |
kasya putrāśca pautrāśca tattvamākhyāhi rākṣasa || 6-21-17||

RMY 6-21-18

तत्रत्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् ।
अवश्यं बलसंख्यानं कर्तव्यं युद्धमिच्छता ॥ ६-२१-१८॥
tatratra pratipatsyāmi jñātvā teṣāṃ balābalam |
avaśyaṃ balasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ yuddhamicchatā || 6-21-18||

RMY 6-21-19

अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं रावणसंनिधौ ॥ ६-२१-१९॥
athaivamuktaḥ śārdūlo rāvaṇenottamaścaraḥ |
idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ rāvaṇasaṃnidhau || 6-21-19||

RMY 6-21-20

अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन्सुदुर्जयः ।
गद्गदस्याथ पुत्रोऽत्र जाम्बवानिति विश्रुतः ॥ ६-२१-२०॥
atharkṣarajasaḥ putro yudhi rājansudurjayaḥ |
gadgadasyātha putro'tra jāmbavāniti viśrutaḥ || 6-21-20||

RMY 6-21-21

गद्गदस्यैव पुत्रोऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः ।
कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्षसाम् ॥ ६-२१-२१॥
gadgadasyaiva putro'nyo guruputraḥ śatakratoḥ |
kadanaṃ yasya putreṇa kṛtamekena rakṣasām || 6-21-21||

RMY 6-21-22

सुषेणश्चापि धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् ।
सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन्दधिमुखः कपिः ॥ ६-२१-२२॥
suṣeṇaścāpi dharmātmā putro dharmasya vīryavān |
saumyaḥ somātmajaścātra rājandadhimukhaḥ kapiḥ || 6-21-22||

RMY 6-21-23

सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः ।
मृत्युर्वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ ६-२१-२३॥
sumukho durmukhaścātra vegadarśī ca vānaraḥ |
mṛtyurvānararūpeṇa nūnaṃ sṛṣṭaḥ svayambhuvā || 6-21-23||

RMY 6-21-24

पुत्रो हुतवहस्याथ नीलः सेनापतिः स्वयम् ।
अनिलस्य च पुत्रोऽत्र हनूमानिति विश्रुतः ॥ ६-२१-२४॥
putro hutavahasyātha nīlaḥ senāpatiḥ svayam |
anilasya ca putro'tra hanūmāniti viśrutaḥ || 6-21-24||

RMY 6-21-25

नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवानङ्गदो युवा ।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसंभवौ ॥ ६-२१-२५॥
naptā śakrasya durdharṣo balavānaṅgado yuvā |
maindaśca dvividaścobhau balināvaśvisaṃbhavau || 6-21-25||

RMY 6-21-26

पुत्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्चकालान्तकोपमाः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ६-२१-२६॥
putrā vaivasvatasyātra pañcakālāntakopamāḥ |
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 6-21-26||

RMY 6-21-27

श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसंभवौ ।
वरुणस्य च पुत्रोऽथ हेमकूटः प्लवंगमः ॥ ६-२१-२७॥
śveto jyotirmukhaścātra bhāskarasyātmasaṃbhavau |
varuṇasya ca putro'tha hemakūṭaḥ plavaṃgamaḥ || 6-21-27||

RMY 6-21-28

विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः ।
विक्रान्तो वेगवानत्र वसुपुत्रः सुदुर्धरः ॥ ६-२१-२८॥
viśvakarmasuto vīro nalaḥ plavagasattamaḥ |
vikrānto vegavānatra vasuputraḥ sudurdharaḥ || 6-21-28||

RMY 6-21-29

दशवानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् ।
श्रीमतां देवपुत्राणां शेषान्नाख्यातुमुत्सहे ॥ ६-२१-२९॥
daśavānarakoṭyaśca śūrāṇāṃ yuddhakāṅkṣiṇām |
śrīmatāṃ devaputrāṇāṃ śeṣānnākhyātumutsahe || 6-21-29||

RMY 6-21-30

पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा ।
दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा ॥ ६-२१-३०॥
putro daśarathasyaiṣa siṃhasaṃhanano yuvā |
dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā || 6-21-30||

RMY 6-21-31

नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश्चन ।
विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः ॥ ६-२१-३१॥
nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaścana |
virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ || 6-21-31||

RMY 6-21-32

वक्तुं न शक्तो रामस्य नरः कश्चिद्गुणान्क्षितौ ।
जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः ॥ ६-२१-३२॥
vaktuṃ na śakto rāmasya naraḥ kaścidguṇānkṣitau |
janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ || 6-21-32||

RMY 6-21-33

लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातंगानामिवर्षभः ।
यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः ॥ ६-२१-३३॥
lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṃgānāmivarṣabhaḥ |
yasya bāṇapathaṃ prāpya na jīvedapi vāsavaḥ || 6-21-33||

RMY 6-21-34

राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः ।
परिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥ ६-२१-३४॥
rākṣasānāṃ variṣṭhaśca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
parigṛhya purīṃ laṅkāṃ rāghavasya hite rataḥ || 6-21-34||

RMY 6-21-35

इति सर्वं समाख्यातं तवेदं वानरं बलम् ।
सुवेलेऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान्गतिः ॥ ६-२१-३५॥
iti sarvaṃ samākhyātaṃ tavedaṃ vānaraṃ balam |
suvele'dhiṣṭhitaṃ śaile śeṣakārye bhavāngatiḥ || 6-21-35||

Sarga: 22/116 (43)

RMY 6-22-1

ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चरः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ ६-२२-१॥
tatastamakṣobhyabalaṃ laṅkāyāṃ nṛpateścaraḥ |
suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan || 6-22-1||

RMY 6-22-2

चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत्किंचित्सचिवांश्चेदमब्रवीत् ॥ ६-२२-२॥
cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
jātodvego'bhavatkiṃcitsacivāṃścedamabravīt || 6-22-2||

RMY 6-22-3

मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः ।
अयं नो मन्त्रकालो हि संप्राप्त इव राक्षसाः ॥ ६-२२-३॥
mantriṇaḥ śīghramāyāntu sarve vai susamāhitāḥ |
ayaṃ no mantrakālo hi saṃprāpta iva rākṣasāḥ || 6-22-3||

RMY 6-22-4

तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन्द्रुतम् ।
ततः संमन्त्रयामास सचिवै राक्षसैः सह ॥ ६-२२-४॥
tasya tacchāsanaṃ śrutvā mantriṇo'bhyāgamandrutam |
tataḥ saṃmantrayāmāsa sacivai rākṣasaiḥ saha || 6-22-4||

RMY 6-22-5

मन्त्रयित्वा स दुर्धर्षः क्षमं यत्समनन्तरम् ।
विसर्जयित्वा सचिवान्प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ६-२२-५॥
mantrayitvā sa durdharṣaḥ kṣamaṃ yatsamanantaram |
visarjayitvā sacivānpraviveśa svamālayam || 6-22-5||

RMY 6-22-6

ततो राक्षसमाहूय विद्युज्जिह्वं महाबलम् ।
मायाविदं महामायः प्राविशद्यत्र मैथिली ॥ ६-२२-६॥
tato rākṣasamāhūya vidyujjihvaṃ mahābalam |
māyāvidaṃ mahāmāyaḥ prāviśadyatra maithilī || 6-22-6||

RMY 6-22-7

विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः ।
मोहयिष्यामहे सीतां मायया जनकात्मजाम् ॥ ६-२२-७॥
vidyujjihvaṃ ca māyājñamabravīdrākṣasādhipaḥ |
mohayiṣyāmahe sītāṃ māyayā janakātmajām || 6-22-7||

RMY 6-22-8

शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर ।
मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥ ६-२२-८॥
śiro māyāmayaṃ gṛhya rāghavasya niśācara |
māṃ tvaṃ samupatiṣṭhasva mahacca saśaraṃ dhanuḥ || 6-22-8||

RMY 6-22-9

एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः ।
तस्य तुष्टोऽभवद्राजा प्रददौ च विभूषणम् ॥ ६-२२-९॥
evamuktastathetyāha vidyujjihvo niśācaraḥ |
tasya tuṣṭo'bhavadrājā pradadau ca vibhūṣaṇam || 6-22-9||

RMY 6-22-10

अशोकवनिकायां तु प्रविवेश महाबलः ।
ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः ।
अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले ॥ ६-२२-१०॥
aśokavanikāyāṃ tu praviveśa mahābalaḥ |
tato dīnāmadainyārhāṃ dadarśa dhanadānujaḥ |
adhomukhīṃ śokaparāmupaviṣṭāṃ mahītale || 6-22-10||

RMY 6-22-11

भर्तारमेव ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ।
उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः ॥ ६-२२-११॥
bhartārameva dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām |
upāsyamānāṃ ghorābhī rākṣasībhiradūrataḥ || 6-22-11||

RMY 6-22-12

उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षन्नाम कीर्तयन् ।
इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम् ॥ ६-२२-१२॥
upasṛtya tataḥ sītāṃ praharṣannāma kīrtayan |
idaṃ ca vacanaṃ dhṛṣṭamuvāca janakātmajām || 6-22-12||

RMY 6-22-13

सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमुपाश्रित्य वल्गसे ।
खर हन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः ॥ ६-२२-१३॥
sāntvyamānā mayā bhadre yamupāśritya valgase |
khara hantā sa te bhartā rāghavaḥ samare hataḥ || 6-22-13||

RMY 6-22-14

छिन्नं ते सर्वतो मूलं दर्पस्ते निहतो मया ।
व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ॥ ६-२२-१४॥
chinnaṃ te sarvato mūlaṃ darpaste nihato mayā |
vyasanenātmanaḥ sīte mama bhāryā bhaviṣyasi || 6-22-14||

RMY 6-22-15

अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि ।
शृणु भर्तृबधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥ ६-२२-१५॥
alpapuṇye nivṛttārthe mūḍhe paṇḍitamānini |
śṛṇu bhartṛbadhaṃ sīte ghoraṃ vṛtravadhaṃ yathā || 6-22-15||

RMY 6-22-16

समायातः समुद्रान्तं मां हन्तुं किल राघवः ।
वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः ॥ ६-२२-१६॥
samāyātaḥ samudrāntaṃ māṃ hantuṃ kila rāghavaḥ |
vānarendrapraṇītena balena mahatā vṛtaḥ || 6-22-16||

RMY 6-22-17

संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् ।
बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे ॥ ६-२२-१७॥
saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīramāsādya dakṣiṇam |
balena mahatā rāmo vrajatyastaṃ divākare || 6-22-17||

RMY 6-22-18

अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम् ।
सुखसुप्तं समासाद्य चारितं प्रथमं चरैः ॥ ६-२२-१८॥
athādhvani pariśrāntamardharātre sthitaṃ balam |
sukhasuptaṃ samāsādya cāritaṃ prathamaṃ caraiḥ || 6-22-18||

RMY 6-22-19

तत्प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम ।
बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सुलक्ष्मणः ॥ ६-२२-१९॥
tatprahastapraṇītena balena mahatā mama |
balamasya hataṃ rātrau yatra rāmaḥ sulakṣmaṇaḥ || 6-22-19||

RMY 6-22-20

पट्टसान्परिघान्खड्गांश्चक्रान्दण्डान्महायसान् ।
बाणजालानि शूलानि भास्वरान्कूटमुद्गरान् ॥ ६-२२-२०॥
paṭṭasānparighānkhaḍgāṃścakrāndaṇḍānmahāyasān |
bāṇajālāni śūlāni bhāsvarānkūṭamudgarān || 6-22-20||

RMY 6-22-21

यष्टीश्च तोमरान्प्रासंश्चक्राणि मुसलानि च ।
उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥ ६-२२-२१॥
yaṣṭīśca tomarānprāsaṃścakrāṇi musalāni ca |
udyamyodyamya rakṣobhirvānareṣu nipātitāḥ || 6-22-21||

RMY 6-22-22

अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना ।
असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना ॥ ६-२२-२२॥
atha suptasya rāmasya prahastena pramāthinā |
asaktaṃ kṛtahastena śiraśchinnaṃ mahāsinā || 6-22-22||

RMY 6-22-23

विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया ।
दिशः प्रव्राजितः सर्वैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥ ६-२२-२३॥
vibhīṣaṇaḥ samutpatya nigṛhīto yadṛcchayā |
diśaḥ pravrājitaḥ sarvairlakṣmaṇaḥ plavagaiḥ saha || 6-22-23||

RMY 6-22-24

सुग्रीवो ग्रीवया शेते भग्नया प्लवगाधिपः ।
निरस्तहनुकः शेते हनूमान्राक्षसैर्हतः ॥ ६-२२-२४॥
sugrīvo grīvayā śete bhagnayā plavagādhipaḥ |
nirastahanukaḥ śete hanūmānrākṣasairhataḥ || 6-22-24||

RMY 6-22-25

जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन्निहतो युधि ।
पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥ ६-२२-२५॥
jāmbavānatha jānubhyāmutpatannihato yudhi |
paṭṭasairbahubhiśchinno nikṛttaḥ pādapo yathā || 6-22-25||

RMY 6-22-26

मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ निहतौ वानरर्षभौ ।
निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ ॥ ६-२२-२६॥
maindaśca dvividaścobhau nihatau vānararṣabhau |
niḥśvasantau rudantau ca rudhireṇa samukṣitau || 6-22-26||

RMY 6-22-27

असिनाभ्याहतश्छिन्नो मध्ये रिपुनिषूदनः ।
अभिष्टनति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥ ६-२२-२७॥
asinābhyāhataśchinno madhye ripuniṣūdanaḥ |
abhiṣṭanati medinyāṃ panasaḥ panaso yathā || 6-22-27||

RMY 6-22-28

नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः ।
कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन्सायकैर्हतः ॥ ६-२२-२८॥
nārācairbahubhiśchinnaḥ śete daryāṃ darīmukhaḥ |
kumudastu mahātejā niṣkūjansāyakairhataḥ || 6-22-28||

RMY 6-22-29

अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः ।
पातितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितोऽङ्गदः ॥ ६-२२-२९॥
aṅgado bahubhiśchinnaḥ śarairāsādya rākṣasaiḥ |
pātito rudhirodgārī kṣitau nipatito'ṅgadaḥ || 6-22-29||

RMY 6-22-30

हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे ।
शायिता मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥ ६-२२-३०॥
harayo mathitā nāgai rathajālaistathāpare |
śāyitā mṛditāstatra vāyuvegairivāmbudāḥ || 6-22-30||

RMY 6-22-31

प्रद्रुताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः ।
अभिद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः ॥ ६-२२-३१॥
pradrutāśca pare trastā hanyamānā jaghanyataḥ |
abhidrutāstu rakṣobhiḥ siṃhairiva mahādvipāḥ || 6-22-31||

RMY 6-22-32

सागरे पतिताः केचित्केचिद्गगनमाश्रिताः ।
ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरैस्तु विमिश्रिताः ॥ ६-२२-३२॥
sāgare patitāḥ kecitkecidgaganamāśritāḥ |
ṛkṣā vṛkṣānupārūḍhā vānaraistu vimiśritāḥ || 6-22-32||

RMY 6-22-33

सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च ।
पिङ्गाक्षास्ते विरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवो हताः ॥ ६-२२-३३॥
sāgarasya ca tīreṣu śaileṣu ca vaneṣu ca |
piṅgākṣāste virūpākṣairbahubhirbahavo hatāḥ || 6-22-33||

RMY 6-22-34

एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया ।
क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः ॥ ६-२२-३४॥
evaṃ tava hato bhartā sasainyo mama senayā |
kṣatajārdraṃ rajodhvastamidaṃ cāsyāhṛtaṃ śiraḥ || 6-22-34||

RMY 6-22-35

ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः ।
सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत् ॥ ६-२२-३५॥
tataḥ paramadurdharṣo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
sītāyāmupaśṛṇvantyāṃ rākṣasīmidamabravīt || 6-22-35||

RMY 6-22-36

राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं त्वमानय ।
येन तद्राघवशिरः संग्रामात्स्वयमाहृतम् ॥ ६-२२-३६॥
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ vidyujjihvaṃ tvamānaya |
yena tadrāghavaśiraḥ saṃgrāmātsvayamāhṛtam || 6-22-36||

RMY 6-22-37

विद्युज्जिह्वस्ततो गृह्य शिरस्तत्सशरासनम् ।
प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ ६-२२-३७॥
vidyujjihvastato gṛhya śirastatsaśarāsanam |
praṇāmaṃ śirasā kṛtvā rāvaṇasyāgrataḥ sthitaḥ || 6-22-37||

RMY 6-22-38

तमब्रवीत्ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् ।
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥ ६-२२-३८॥
tamabravīttato rājā rāvaṇo rākṣasaṃ sthitam |
vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ samīpaparivartinam || 6-22-38||

RMY 6-22-39

अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः ।
अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ ६-२२-३९॥
agrataḥ kuru sītāyāḥ śīghraṃ dāśaratheḥ śiraḥ |
avasthāṃ paścimāṃ bhartuḥ kṛpaṇā sādhu paśyatu || 6-22-39||

RMY 6-22-40

एवमुक्तं तु तद्रक्षः शिरस्तत्प्रियदर्शनम् ।
उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ६-२२-४०॥
evamuktaṃ tu tadrakṣaḥ śirastatpriyadarśanam |
upanikṣipya sītāyāḥ kṣipramantaradhīyata || 6-22-40||

RMY 6-22-41

रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् ।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं सीतामिदमुवाच ह ॥ ६-२२-४१॥
rāvaṇaścāpi cikṣepa bhāsvaraṃ kārmukaṃ mahat |
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ sītāmidamuvāca ha || 6-22-41||

RMY 6-22-42

इदं तत्तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमन्वितम् ।
इह प्रहस्तेनानीतं हत्वा तं निशि मानुषम् ॥ ६-२२-४२॥
idaṃ tattava rāmasya kārmukaṃ jyāsamanvitam |
iha prahastenānītaṃ hatvā taṃ niśi mānuṣam || 6-22-42||

RMY 6-22-43

स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्य रावणः ।
विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततोऽब्रवीत्तां भव मे वशानुगा ॥ ६-२२-४३॥
sa vidyujjihvena sahaiva tacchiro dhanuśca bhūmau vinikīrya rāvaṇaḥ |
videharājasya sutāṃ yaśasvinīṃ tato'bravīttāṃ bhava me vaśānugā || 6-22-43||

Sarga: 23/116 (42)

RMY 6-23-1

सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता ॥ ६-२३-१॥
sā sītā tacchiro dṛṣṭvā tacca kārmukamuttamam |
sugrīvapratisaṃsargamākhyātaṃ ca hanūmatā || 6-23-1||

RMY 6-23-2

नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम् ।
केशान्केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ ६-२३-२॥
nayane mukhavarṇaṃ ca bhartustatsadṛśaṃ mukham |
keśānkeśāntadeśaṃ ca taṃ ca cūḍāmaṇiṃ śubham || 6-23-2||

RMY 6-23-3

एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता ।
विजगर्हेऽथ कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ ६-२३-३॥
etaiḥ sarvairabhijñānairabhijñāya suduḥkhitā |
vijagarhe'tha kaikeyīṃ krośantī kurarī yathā || 6-23-3||

RMY 6-23-4

सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः ।
कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया ॥ ६-२३-४॥
sakāmā bhava kaikeyi hato'yaṃ kulanandanaḥ |
kulamutsāditaṃ sarvaṃ tvayā kalahaśīlayā || 6-23-4||

RMY 6-23-5

आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् ।
यद्गृहाच्चीरवसनस्तया प्रस्थापितो वनम् ॥ ६-२३-५॥
āryeṇa kiṃ nu kaikeyyāḥ kṛtaṃ rāmeṇa vipriyam |
yadgṛhāccīravasanastayā prasthāpito vanam || 6-23-5||

RMY 6-23-6

एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी ।
जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा ॥ ६-२३-६॥
evamuktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī |
jagāma jagatīṃ bālā chinnā tu kadalī yathā || 6-23-6||

RMY 6-23-7

सा मुहूर्तात्समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
तच्छिरः समुपाघ्राय विललापायतेक्षणा ॥ ६-२३-७॥
sā muhūrtātsamāśvasya pratilabhya ca cetanām |
tacchiraḥ samupāghrāya vilalāpāyatekṣaṇā || 6-23-7||

RMY 6-23-8

हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रता ।
इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ ६-२३-८॥
hā hatāsmi mahābāho vīravratamanuvratā |
imāṃ te paścimāvasthāṃ gatāsmi vidhavā kṛtā || 6-23-8||

RMY 6-23-9

प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।
सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ ६-२३-९॥
prathamaṃ maraṇaṃ nāryā bharturvaiguṇyamucyate |
suvṛttaḥ sādhuvṛttāyāḥ saṃvṛttastvaṃ mamāgrataḥ || 6-23-9||

RMY 6-23-10

दुःखाद्दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे ।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः ॥ ६-२३-१०॥
duḥkhādduḥkhaṃ prapannāyā magnāyāḥ śokasāgare |
yo hi māmudyatastrātuṃ so'pi tvaṃ vinipātitaḥ || 6-23-10||

RMY 6-23-11

सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव ।
वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता ॥ ६-२३-११॥
sā śvaśrūrmama kausalyā tvayā putreṇa rāghava |
vatseneva yathā dhenurvivatsā vatsalā kṛtā || 6-23-11||

RMY 6-23-12

आदिष्टं दीर्घमायुस्ते यैरचिन्त्यपराक्रम ।
अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव ॥ ६-२३-१२॥
ādiṣṭaṃ dīrghamāyuste yairacintyaparākrama |
anṛtaṃ vacanaṃ teṣāmalpāyurasi rāghava || 6-23-12||

RMY 6-23-13

अथ वा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव ।
पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ ६-२३-१३॥
atha vā naśyati prajñā prājñasyāpi satastava |
pacatyenaṃ tathā kālo bhūtānāṃ prabhavo hyayam || 6-23-13||

RMY 6-23-14

अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात्त्वं नयशास्त्रवित् ।
व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ ६-२३-१४॥
adṛṣṭaṃ mṛtyumāpannaḥ kasmāttvaṃ nayaśāstravit |
vyasanānāmupāyajñaḥ kuśalo hyasi varjane || 6-23-14||

RMY 6-23-15

तथा त्वं संपरिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया ।
कालरात्र्या मयाच्छिद्य हृतः कमललोचनः ॥ ६-२३-१५॥
tathā tvaṃ saṃpariṣvajya raudrayātinṛśaṃsayā |
kālarātryā mayācchidya hṛtaḥ kamalalocanaḥ || 6-23-15||

RMY 6-23-16

उपशेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् ।
प्रियामिव शुभां नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ ६-२३-१६॥
upaśeṣe mahābāho māṃ vihāya tapasvinīm |
priyāmiva śubhāṃ nārīṃ pṛthivīṃ puruṣarṣabha || 6-23-16||

RMY 6-23-17

अर्चितं सततं यत्नाद्गन्धमाल्यैर्मया तव ।
इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ ६-२३-१७॥
arcitaṃ satataṃ yatnādgandhamālyairmayā tava |
idaṃ te matpriyaṃ vīra dhanuḥ kāñcanabhūṣitam || 6-23-17||

RMY 6-23-18

पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ ।
पूर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ ६-२३-१८॥
pitrā daśarathena tvaṃ śvaśureṇa mamānagha |
pūrvaiśca pitṛbhiḥ sārdhaṃ nūnaṃ svarge samāgataḥ || 6-23-18||

RMY 6-23-19

दिवि नक्षत्रभूतस्त्वं महत्कर्म कृतं प्रियम् ।
पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे ॥ ६-२३-१९॥
divi nakṣatrabhūtastvaṃ mahatkarma kṛtaṃ priyam |
puṇyaṃ rājarṣivaṃśaṃ tvamātmanaḥ samupekṣase || 6-23-19||

RMY 6-23-20

किं मान्न प्रेक्षसे राजन्किं मां न प्रतिभाषसे ।
बालां बालेन संप्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ ६-२३-२०॥
kiṃ mānna prekṣase rājankiṃ māṃ na pratibhāṣase |
bālāṃ bālena saṃprāptāṃ bhāryāṃ māṃ sahacāriṇīm || 6-23-20||

RMY 6-23-21

संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत्त्वया ।
स्मर तन्मम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम् ॥ ६-२३-२१॥
saṃśrutaṃ gṛhṇatā pāṇiṃ cariṣyāmīti yattvayā |
smara tanmama kākutstha naya māmapi duḥkhitām || 6-23-21||

RMY 6-23-22

कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामिह दुःखिताम् ॥ ६-२३-२२॥
kasmānmāmapahāya tvaṃ gato gatimatāṃ vara |
asmāllokādamuṃ lokaṃ tyaktvā māmiha duḥkhitām || 6-23-22||

RMY 6-23-23

कल्याणैरुचितं यत्तत्परिष्वक्तं मयैव तु ।
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ ६-२३-२३॥
kalyāṇairucitaṃ yattatpariṣvaktaṃ mayaiva tu |
kravyādaistaccharīraṃ te nūnaṃ viparikṛṣyate || 6-23-23||

RMY 6-23-24

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।
अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं तु न लप्स्यसे ॥ ६-२३-२४॥
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ |
agnihotreṇa saṃskāraṃ kena tvaṃ tu na lapsyase || 6-23-24||

RMY 6-23-25

प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम् ।
परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ ६-२३-२५॥
pravrajyāmupapannānāṃ trayāṇāmekamāgatam |
pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇaṃ śokalālasā || 6-23-25||

RMY 6-23-26

स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते ।
तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम् ॥ ६-२३-२६॥
sa tasyāḥ paripṛcchantyā vadhaṃ mitrabalasya te |
tava cākhyāsyate nūnaṃ niśāyāṃ rākṣasairvadham || 6-23-26||

RMY 6-23-27

सा त्वां सुप्तं हतं श्रुत्वा मां च रक्षोगृहं गताम् ।
हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ ६-२३-२७॥
sā tvāṃ suptaṃ hataṃ śrutvā māṃ ca rakṣogṛhaṃ gatām |
hṛdayena vidīrṇena na bhaviṣyati rāghava || 6-23-27||

RMY 6-23-28

साधु पातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावणः ।
समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ ६-२३-२८॥
sādhu pātaya māṃ kṣipraṃ rāmasyopari rāvaṇaḥ |
samānaya patiṃ patnyā kuru kalyāṇamuttamam || 6-23-28||

RMY 6-23-29

शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय ।
रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः ।
मुहूर्तमपि नेच्छामि जीवितुं पापजीविना ॥ ६-२३-२९॥
śirasā me śiraścāsya kāyaṃ kāyena yojaya |
rāvaṇānugamiṣyāmi gatiṃ bharturmahātmanaḥ |
muhūrtamapi necchāmi jīvituṃ pāpajīvinā || 6-23-29||

RMY 6-23-30

श्रुतं मया वेदविदां ब्राह्मणानां पितुर्गृहे ।
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ ६-२३-३०॥
śrutaṃ mayā vedavidāṃ brāhmaṇānāṃ piturgṛhe |
yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ || 6-23-30||

RMY 6-23-31

क्षमा यस्मिन्दमस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता ।
अहिंसा चैव भूतानां तमृते का गतिर्मम ॥ ६-२३-३१॥
kṣamā yasmindamastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā |
ahiṃsā caiva bhūtānāṃ tamṛte kā gatirmama || 6-23-31||

RMY 6-23-32

इति सा दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा ।
भर्तुः शिरो धनुस्तत्र समीक्ष्य जनकात्मजा ॥ ६-२३-३२॥
iti sā duḥkhasaṃtaptā vilalāpāyatekṣaṇā |
bhartuḥ śiro dhanustatra samīkṣya janakātmajā || 6-23-32||

RMY 6-23-33

एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः ।
अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ ६-२३-३३॥
evaṃ lālapyamānāyāṃ sītāyāṃ tatra rākṣasaḥ |
abhicakrāma bhartāramanīkasthaḥ kṛtāñjaliḥ || 6-23-33||

RMY 6-23-34

विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च ।
न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ ६-२३-३४॥
vijayasvāryaputreti so'bhivādya prasādya ca |
nyavedayadanuprāptaṃ prahastaṃ vāhinīpatim || 6-23-34||

RMY 6-23-35

अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तः समुपस्थितः ।
किंचिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ ६-२३-३५॥
amātyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prahastaḥ samupasthitaḥ |
kiṃcidātyayikaṃ kāryaṃ teṣāṃ tvaṃ darśanaṃ kuru || 6-23-35||

RMY 6-23-36

एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् ।
अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ ६-२३-३६॥
etacchrutvā daśagrīvo rākṣasaprativeditam |
aśokavanikāṃ tyaktvā mantriṇāṃ darśanaṃ yayau || 6-23-36||

RMY 6-23-37

स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः ।
सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ ६-२३-३७॥
sa tu sarvaṃ samarthyaiva mantribhiḥ kṛtyamātmanaḥ |
sabhāṃ praviśya vidadhe viditvā rāmavikramam || 6-23-37||

RMY 6-23-38

अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥ ६-२३-३८॥
antardhānaṃ tu tacchīrṣaṃ tacca kārmukamuttamam |
jagāma rāvaṇasyaiva niryāṇasamanantaram || 6-23-38||

RMY 6-23-39

राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।
समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम् ॥ ६-२३-३९॥
rākṣasendrastu taiḥ sārdhaṃ mantribhirbhīmavikramaiḥ |
samarthayāmāsa tadā rāmakāryaviniścayam || 6-23-39||

RMY 6-23-40

अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षान्हितैषिणः ।
अब्रवीत्कालसदृशो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-२३-४०॥
avidūrasthitānsarvānbalādhyakṣānhitaiṣiṇaḥ |
abravītkālasadṛśo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-23-40||

RMY 6-23-41

शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटकोणाहतेन मे ।
समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ ६-२३-४१॥
śīghraṃ bherīninādena sphuṭakoṇāhatena me |
samānayadhvaṃ sainyāni vaktavyaṃ ca na kāraṇam || 6-23-41||

RMY 6-23-42

ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वचो बलाधिपास्ते महदात्मनो बलम् ।
समानयंश्चैव समागतं च ते न्यवेदयन्भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ ६-२३-४२॥
tatastatheti pratigṛhya tadvaco balādhipāste mahadātmano balam |
samānayaṃścaiva samāgataṃ ca te nyavedayanbhartari yuddhakāṅkṣiṇi || 6-23-42||

Sarga: 24/116 (36)

RMY 6-24-1

सीतां तु मोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी ।
आससादाशु वैदेहीं प्रियां प्रणयिनी सखी ॥ ६-२४-१॥
sītāṃ tu mohitāṃ dṛṣṭvā saramā nāma rākṣasī |
āsasādāśu vaidehīṃ priyāṃ praṇayinī sakhī || 6-24-1||

RMY 6-24-2

सा हि तत्र कृता मित्रं सीतया रक्ष्यमाणया ।
रक्षन्ती रावणादिष्टा सानुक्रोशा दृढव्रता ॥ ६-२४-२॥
sā hi tatra kṛtā mitraṃ sītayā rakṣyamāṇayā |
rakṣantī rāvaṇādiṣṭā sānukrośā dṛḍhavratā || 6-24-2||

RMY 6-24-3

सा ददर्श सखीं सीतां सरमा नष्टचेतनाम् ।
उपावृत्योत्थितां ध्वस्तां वडवामिव पांसुषु ॥ ६-२४-३॥
sā dadarśa sakhīṃ sītāṃ saramā naṣṭacetanām |
upāvṛtyotthitāṃ dhvastāṃ vaḍavāmiva pāṃsuṣu || 6-24-3||

RMY 6-24-4

तां समाश्वासयामास सखी स्नेहेन सुव्रता ।
उक्ता यद्रावणेन त्वं प्रत्युक्तं च स्वयं त्वया ॥ ६-२४-४॥
tāṃ samāśvāsayāmāsa sakhī snehena suvratā |
uktā yadrāvaṇena tvaṃ pratyuktaṃ ca svayaṃ tvayā || 6-24-4||

RMY 6-24-5

सखीस्नेहेन तद्भीरु मया सर्वं प्रतिश्रुतम् ।
लीनया गनहे शूह्ये भयमुत्सृज्य रावणात् ।
तव हेतोर्विशालाक्षि न हि मे जीवितं प्रियम् ॥ ६-२४-५॥
sakhīsnehena tadbhīru mayā sarvaṃ pratiśrutam |
līnayā ganahe śūhye bhayamutsṛjya rāvaṇāt |
tava hetorviśālākṣi na hi me jīvitaṃ priyam || 6-24-5||

RMY 6-24-6

स संभ्रान्तश्च निष्क्रान्तो यत्कृते राक्षसाधिपः ।
तच्च मे विदितं सर्वमभिनिष्क्रम्य मैथिलि ॥ ६-२४-६॥
sa saṃbhrāntaśca niṣkrānto yatkṛte rākṣasādhipaḥ |
tacca me viditaṃ sarvamabhiniṣkramya maithili || 6-24-6||

RMY 6-24-7

न शक्यं सौप्तिकं कर्तुं रामस्य विदितात्मनः ।
वधश्च पुरुषव्याघ्रे तस्मिन्नेवोपपद्यते ॥ ६-२४-७॥
na śakyaṃ sauptikaṃ kartuṃ rāmasya viditātmanaḥ |
vadhaśca puruṣavyāghre tasminnevopapadyate || 6-24-7||

RMY 6-24-8

न चैव वानरा हन्तुं शक्याः पादपयोधिनः ।
सुरा देवर्षभेणेव रामेण हि सुरक्षिताः ॥ ६-२४-८॥
na caiva vānarā hantuṃ śakyāḥ pādapayodhinaḥ |
surā devarṣabheṇeva rāmeṇa hi surakṣitāḥ || 6-24-8||

RMY 6-24-9

दीर्घवृत्तभुजः श्रीमान्महोरस्कः प्रतापवान् ।
धन्वी संहननोपेतो धर्मात्मा भुवि विश्रुतः ॥ ६-२४-९॥
dīrghavṛttabhujaḥ śrīmānmahoraskaḥ pratāpavān |
dhanvī saṃhananopeto dharmātmā bhuvi viśrutaḥ || 6-24-9||

RMY 6-24-10

विक्रान्तो रक्षिता नित्यमात्मनश्च परस्य च ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा कुशली नयशास्त्रवित् ॥ ६-२४-१०॥
vikrānto rakṣitā nityamātmanaśca parasya ca |
lakṣmaṇena saha bhrātrā kuśalī nayaśāstravit || 6-24-10||

RMY 6-24-11

हन्ता परबलौघानामचिन्त्यबलपौरुषः ।
न हतो राघवः श्रीमान्सीते शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-२४-११॥
hantā parabalaughānāmacintyabalapauruṣaḥ |
na hato rāghavaḥ śrīmānsīte śatrunibarhaṇaḥ || 6-24-11||

RMY 6-24-12

अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना ।
इयं प्रयुक्ता रौद्रेण माया मायाविदा त्वयि ॥ ६-२४-१२॥
ayuktabuddhikṛtyena sarvabhūtavirodhinā |
iyaṃ prayuktā raudreṇa māyā māyāvidā tvayi || 6-24-12||

RMY 6-24-13

शोकस्ते विगतः सर्वः कल्याणं त्वामुपस्थितम् ।
ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं प्रीतिकरं शृणु ॥ ६-२४-१३॥
śokaste vigataḥ sarvaḥ kalyāṇaṃ tvāmupasthitam |
dhruvaṃ tvāṃ bhajate lakṣmīḥ priyaṃ prītikaraṃ śṛṇu || 6-24-13||

RMY 6-24-14

उत्तीर्य सागरं रामः सह वानरसेनया ।
संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् ॥ ६-२४-१४॥
uttīrya sāgaraṃ rāmaḥ saha vānarasenayā |
saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīramāsādya dakṣiṇam || 6-24-14||

RMY 6-24-15

दृष्टो मे परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
सहितैः सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठति रक्षितः ॥ ६-२४-१५॥
dṛṣṭo me paripūrṇārthaḥ kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
sahitaiḥ sāgarāntasthairbalaistiṣṭhati rakṣitaḥ || 6-24-15||

RMY 6-24-16

अनेन प्रेषिता ये च राक्षसा लघुविक्रमः ।
राघवस्तीर्ण इत्येवं प्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ॥ ६-२४-१६॥
anena preṣitā ye ca rākṣasā laghuvikramaḥ |
rāghavastīrṇa ityevaṃ pravṛttistairihāhṛtā || 6-24-16||

RMY 6-24-17

स तां श्रुत्वा विशालाक्षि प्रवृत्तिं राक्षसाधिपः ।
एष मन्त्रयते सर्वैः सचिवैः सह रावणः ॥ ६-२४-१७॥
sa tāṃ śrutvā viśālākṣi pravṛttiṃ rākṣasādhipaḥ |
eṣa mantrayate sarvaiḥ sacivaiḥ saha rāvaṇaḥ || 6-24-17||

RMY 6-24-18

इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह ।
सर्वोद्योगेन सैन्यानां शब्दं शुश्राव भैरवम् ॥ ६-२४-१८॥
iti bruvāṇā saramā rākṣasī sītayā saha |
sarvodyogena sainyānāṃ śabdaṃ śuśrāva bhairavam || 6-24-18||

RMY 6-24-19

दण्डनिर्घातवादिन्याः श्रुत्वा भेर्या महास्वनम् ।
उवाच सरमा सीतामिदं मधुरभाषिणी ॥ ६-२४-१९॥
daṇḍanirghātavādinyāḥ śrutvā bheryā mahāsvanam |
uvāca saramā sītāmidaṃ madhurabhāṣiṇī || 6-24-19||

RMY 6-24-20

संनाहजननी ह्येषा भैरवा भीरु भेरिका ।
भेरीनादं च गम्भीरं शृणु तोयदनिस्वनम् ॥ ६-२४-२०॥
saṃnāhajananī hyeṣā bhairavā bhīru bherikā |
bherīnādaṃ ca gambhīraṃ śṛṇu toyadanisvanam || 6-24-20||

RMY 6-24-21

कल्प्यन्ते मत्तमातंगा युज्यन्ते रथवाजिनः ।
तत्र तत्र च संनद्धाः संपतन्ति पदातयः ॥ ६-२४-२१॥
kalpyante mattamātaṃgā yujyante rathavājinaḥ |
tatra tatra ca saṃnaddhāḥ saṃpatanti padātayaḥ || 6-24-21||

RMY 6-24-22

आपूर्यन्ते राजमार्गाः सैन्यैरद्भुतदर्शनैः ।
वेगवद्भिर्नदद्भिश्च तोयौघैरिव सागरः ॥ ६-२४-२२॥
āpūryante rājamārgāḥ sainyairadbhutadarśanaiḥ |
vegavadbhirnadadbhiśca toyaughairiva sāgaraḥ || 6-24-22||

RMY 6-24-23

शास्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा ।
रथवाजिगजानां च भूषितानां च रक्षसाम् ॥ ६-२४-२३॥
śāstrāṇāṃ ca prasannānāṃ carmaṇāṃ varmaṇāṃ tathā |
rathavājigajānāṃ ca bhūṣitānāṃ ca rakṣasām || 6-24-23||

RMY 6-24-24

प्रभां विसृजतां पश्य नानावर्णां समुत्थिताम् ।
वनं निर्दहतो धर्मे यथारूपं विभावसोः ॥ ६-२४-२४॥
prabhāṃ visṛjatāṃ paśya nānāvarṇāṃ samutthitām |
vanaṃ nirdahato dharme yathārūpaṃ vibhāvasoḥ || 6-24-24||

RMY 6-24-25

घण्टानां शृणु निर्घोषं रथानां शृणु निस्वनम् ।
हयानां हेषमाणानां शृणु तूर्यध्वनिं यथा ॥ ६-२४-२५॥
ghaṇṭānāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ rathānāṃ śṛṇu nisvanam |
hayānāṃ heṣamāṇānāṃ śṛṇu tūryadhvaniṃ yathā || 6-24-25||

RMY 6-24-26

उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।
संभ्रमो रक्षसामेष तुमुलो लोमहर्षणः ॥ ६-२४-२६॥
udyatāyudhahastānāṃ rākṣasendrānuyāyinām |
saṃbhramo rakṣasāmeṣa tumulo lomaharṣaṇaḥ || 6-24-26||

RMY 6-24-27

श्रीस्त्वां भजति शोकघ्नी रक्षसां भयमागतम् ।
रामात्कमलपत्राक्षि दैत्यानामिव वासवात् ॥ ६-२४-२७॥
śrīstvāṃ bhajati śokaghnī rakṣasāṃ bhayamāgatam |
rāmātkamalapatrākṣi daityānāmiva vāsavāt || 6-24-27||

RMY 6-24-28

अवजित्य जितक्रोधस्तमचिन्त्यपराक्रमः ।
रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाधिगमिष्यति ॥ ६-२४-२८॥
avajitya jitakrodhastamacintyaparākramaḥ |
rāvaṇaṃ samare hatvā bhartā tvādhigamiṣyati || 6-24-28||

RMY 6-24-29

विक्रमिष्यति रक्षःसु भर्ता ते सहलक्ष्मणः ।
यथा शत्रुषु शत्रुघ्नो विष्णुना सह वासवः ॥ ६-२४-२९॥
vikramiṣyati rakṣaḥsu bhartā te sahalakṣmaṇaḥ |
yathā śatruṣu śatrughno viṣṇunā saha vāsavaḥ || 6-24-29||

RMY 6-24-30

आगतस्य हि रामस्य क्षिप्रमङ्कगतां सतीम् ।
अहं द्रक्ष्यामि सिद्धार्थां त्वां शत्रौ विनिपातिते ॥ ६-२४-३०॥
āgatasya hi rāmasya kṣipramaṅkagatāṃ satīm |
ahaṃ drakṣyāmi siddhārthāṃ tvāṃ śatrau vinipātite || 6-24-30||

RMY 6-24-31

अश्रूण्यानन्दजानि त्वं वर्तयिष्यसि शोभने ।
समागम्य परिष्वक्ता तस्योरसि महोरसः ॥ ६-२४-३१॥
aśrūṇyānandajāni tvaṃ vartayiṣyasi śobhane |
samāgamya pariṣvaktā tasyorasi mahorasaḥ || 6-24-31||

RMY 6-24-32

अचिरान्मोक्ष्यते सीते देवि ते जघनं गताम् ।
धृतामेतां बहून्मासान्वेणीं रामो महाबलः ॥ ६-२४-३२॥
acirānmokṣyate sīte devi te jaghanaṃ gatām |
dhṛtāmetāṃ bahūnmāsānveṇīṃ rāmo mahābalaḥ || 6-24-32||

RMY 6-24-33

तस्य दृष्ट्वा मुखं देवि पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
मोक्ष्यसे शोकजं वारि निर्मोकमिव पन्नगी ॥ ६-२४-३३॥
tasya dṛṣṭvā mukhaṃ devi pūrṇacandramivoditam |
mokṣyase śokajaṃ vāri nirmokamiva pannagī || 6-24-33||

RMY 6-24-34

रावणं समरे हत्वा नचिरादेव मैथिलि ।
त्वया समग्रं प्रियया सुखार्हो लप्स्यते सुखम् ॥ ६-२४-३४॥
rāvaṇaṃ samare hatvā nacirādeva maithili |
tvayā samagraṃ priyayā sukhārho lapsyate sukham || 6-24-34||

RMY 6-24-35

समागता त्वं रामेण मोदिष्यसि महात्मना ।
सुवर्षेण समायुक्ता यथा सस्येन मेदिनी ॥ ६-२४-३५॥
samāgatā tvaṃ rāmeṇa modiṣyasi mahātmanā |
suvarṣeṇa samāyuktā yathā sasyena medinī || 6-24-35||

RMY 6-24-36

गिरिवरमभितोऽनुवर्तमानो हय इव मण्डलमाशु यः करोति ।
तमिह शरणमभ्युपेहि देवि दिवसकरं प्रभवो ह्ययं प्रजानाम् ॥ ६-२४-३६॥
girivaramabhito'nuvartamāno haya iva maṇḍalamāśu yaḥ karoti |
tamiha śaraṇamabhyupehi devi divasakaraṃ prabhavo hyayaṃ prajānām || 6-24-36||

Sarga: 25/116 (28)

RMY 6-25-1

अथ तां जातसंतापां तेन वाक्येन मोहिताम् ।
सरमा ह्लादयामास पृतिवीं द्यौरिवाम्भसा ॥ ६-२५-१॥
atha tāṃ jātasaṃtāpāṃ tena vākyena mohitām |
saramā hlādayāmāsa pṛtivīṃ dyaurivāmbhasā || 6-25-1||

RMY 6-25-2

ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः ।
उवाच काले कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी ॥ ६-२५-२॥
tatastasyā hitaṃ sakhyāścikīrṣantī sakhī vacaḥ |
uvāca kāle kālajñā smitapūrvābhibhāṣiṇī || 6-25-2||

RMY 6-25-3

उत्सहेयमहं गत्वा त्वद्वाक्यमसितेक्षणे ।
निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम् ॥ ६-२५-३॥
utsaheyamahaṃ gatvā tvadvākyamasitekṣaṇe |
nivedya kuśalaṃ rāme praticchannā nivartitum || 6-25-3||

RMY 6-25-4

न हि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि ।
समर्थो गतिमन्वेतुं पवनो गरुडोऽपि वा ॥ ६-२५-४॥
na hi me kramamāṇāyā nirālambe vihāyasi |
samartho gatimanvetuṃ pavano garuḍo'pi vā || 6-25-4||

RMY 6-25-5

एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमां पुनरब्रवीत् ।
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया ॥ ६-२५-५॥
evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ sītā saramāṃ punarabravīt |
madhuraṃ ślakṣṇayā vācā pūrvaśokābhipannayā || 6-25-5||

RMY 6-25-6

समर्था गगनं गन्तुमपि वा त्वं रसातलम् ।
अवगच्छाम्यकर्तव्यं कर्तव्यं ते मदन्तरे ॥ ६-२५-६॥
samarthā gaganaṃ gantumapi vā tvaṃ rasātalam |
avagacchāmyakartavyaṃ kartavyaṃ te madantare || 6-25-6||

RMY 6-25-7

मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव ।
ज्ञातुमिच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः ॥ ६-२५-७॥
matpriyaṃ yadi kartavyaṃ yadi buddhiḥ sthirā tava |
jñātumicchāmi taṃ gatvā kiṃ karotīti rāvaṇaḥ || 6-25-7||

RMY 6-25-8

स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः ।
मां मोहयति दुष्टात्मा पीतमात्रेव वारुणी ॥ ६-२५-८॥
sa hi māyābalaḥ krūro rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
māṃ mohayati duṣṭātmā pītamātreva vāruṇī || 6-25-8||

RMY 6-25-9

तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत् ।
राक्षसीभिः सुघोराभिर्या मां रक्षन्ति नित्यशः ॥ ६-२५-९॥
tarjāpayati māṃ nityaṃ bhartsāpayati cāsakṛt |
rākṣasībhiḥ sughorābhiryā māṃ rakṣanti nityaśaḥ || 6-25-9||

RMY 6-25-10

उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न च स्वस्थं मनो मम ।
तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गताः ॥ ६-२५-१०॥
udvignā śaṅkitā cāsmi na ca svasthaṃ mano mama |
tadbhayāccāhamudvignā aśokavanikāṃ gatāḥ || 6-25-10||

RMY 6-25-11

यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद्भवेत् ।
निवेदयेथाः सर्वं तत्परो मे स्यादनुग्रहः ॥ ६-२५-११॥
yadi nāma kathā tasya niścitaṃ vāpi yadbhavet |
nivedayethāḥ sarvaṃ tatparo me syādanugrahaḥ || 6-25-11||

RMY 6-25-12

सा त्वेवं ब्रुवतीं सीतां सरमा वल्गुभाषिणी ।
उवाच वचनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम् ॥ ६-२५-१२॥
sā tvevaṃ bruvatīṃ sītāṃ saramā valgubhāṣiṇī |
uvāca vacanaṃ tasyāḥ spṛśantī bāṣpaviklavam || 6-25-12||

RMY 6-25-13

एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद्गच्छामि जानकि ।
गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावृत्तां च पश्य माम् ॥ ६-२५-१३॥
eṣa te yadyabhiprāyastasmādgacchāmi jānaki |
gṛhya śatrorabhiprāyamupāvṛttāṃ ca paśya mām || 6-25-13||

RMY 6-25-14

एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः ।
शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥ ६-२५-१४॥
evamuktvā tato gatvā samīpaṃ tasya rakṣasaḥ |
śuśrāva kathitaṃ tasya rāvaṇasya samantriṇaḥ || 6-25-14||

RMY 6-25-15

सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः ।
पुनरेवागमत्क्षिप्रमशोकवनिकां तदा ॥ ६-२५-१५॥
sā śrutvā niścayaṃ tasya niścayajñā durātmanaḥ |
punarevāgamatkṣipramaśokavanikāṃ tadā || 6-25-15||

RMY 6-25-16

सा प्रविष्टा पुनस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम् ।
प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रियम् ॥ ६-२५-१६॥
sā praviṣṭā punastatra dadarśa janakātmajām |
pratīkṣamāṇāṃ svāmeva bhraṣṭapadmāmiva śriyam || 6-25-16||

RMY 6-25-17

तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां वल्गुभाषिणीम् ।
परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयमासनम् ॥ ६-२५-१७॥
tāṃ tu sītā punaḥ prāptāṃ saramāṃ valgubhāṣiṇīm |
pariṣvajya ca susnigdhaṃ dadau ca svayamāsanam || 6-25-17||

RMY 6-25-18

इहासीना सुखं सर्वमाख्याहि मम तत्त्वतः ।
क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-२५-१८॥
ihāsīnā sukhaṃ sarvamākhyāhi mama tattvataḥ |
krūrasya niścayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-25-18||

RMY 6-25-19

एवमुक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया ।
कथितं सर्वमाचष्ट रावणस्य समन्त्रिणः ॥ ६-२५-१९॥
evamuktā tu saramā sītayā vepamānayā |
kathitaṃ sarvamācaṣṭa rāvaṇasya samantriṇaḥ || 6-25-19||

RMY 6-25-20

जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः ।
अविद्धेन च वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन बोधितः ॥ ६-२५-२०॥
jananyā rākṣasendro vai tvanmokṣārthaṃ bṛhadvacaḥ |
aviddhena ca vaidehi mantrivṛddhena bodhitaḥ || 6-25-20||

RMY 6-25-21

दीयतामभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली ।
निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यदद्भुतम् ॥ ६-२५-२१॥
dīyatāmabhisatkṛtya manujendrāya maithilī |
nidarśanaṃ te paryāptaṃ janasthāne yadadbhutam || 6-25-21||

RMY 6-25-22

लङ्घनं च समुद्रस्य दर्शनं च हनूमतः ।
वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो भुवि ॥ ६-२५-२२॥
laṅghanaṃ ca samudrasya darśanaṃ ca hanūmataḥ |
vadhaṃ ca rakṣasāṃ yuddhe kaḥ kuryānmānuṣo bhuvi || 6-25-22||

RMY 6-25-23

एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहु भाषितः ।
न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्तह्मर्थपरो यथा ॥ ६-२५-२३॥
evaṃ sa mantrivṛddhaiśca mātrā ca bahu bhāṣitaḥ |
na tvāmutsahate moktumartahmarthaparo yathā || 6-25-23||

RMY 6-25-24

नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वामिति मैथिलि ।
सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते ॥ ६-२५-२४॥
notsahatyamṛto moktuṃ yuddhe tvāmiti maithili |
sāmātyasya nṛśaṃsasya niścayo hyeṣa vartate || 6-25-24||

RMY 6-25-25

तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता ।
भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तस्तु संयुगे ।
राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि ॥ ६-२५-२५॥
tadeṣā susthirā buddhirmṛtyulobhādupasthitā |
bhayānna śaktastvāṃ moktumanirastastu saṃyuge |
rākṣasānāṃ ca sarveṣāmātmanaśca vadhena hi || 6-25-25||

RMY 6-25-26

निहत्य रावणं संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः ।
प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे ॥ ६-२५-२६॥
nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye sarvathā niśitaiḥ śaraiḥ |
pratineṣyati rāmastvāmayodhyāmasitekṣaṇe || 6-25-26||

RMY 6-25-27

एतस्मिन्नन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः ।
श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन्धरणीतलम् ॥ ६-२५-२७॥
etasminnantare śabdo bherīśaṅkhasamākulaḥ |
śruto vai sarvasainyānāṃ kampayandharaṇītalam || 6-25-27||

RMY 6-25-28

श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यशब्दं लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः ।
नष्टौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषैः ॥ ६-२५-२८॥
śrutvā tu taṃ vānarasainyaśabdaṃ laṅkāgatā rākṣasarājabhṛtyāḥ |
naṣṭaujaso dainyaparītaceṣṭāḥ śreyo na paśyanti nṛpasya doṣaiḥ || 6-25-28||

Sarga: 26/116 (33)

RMY 6-26-1

तेन शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन राघवः ।
उपयतो महाबाहू रामः परपुरंजयः ॥ ६-२६-१॥
tena śaṅkhavimiśreṇa bherīśabdena rāghavaḥ |
upayato mahābāhū rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 6-26-1||

RMY 6-26-2

तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः ।
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत ॥ ६-२६-२॥
taṃ ninādaṃ niśamyātha rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
muhūrtaṃ dhyānamāsthāya sacivānabhyudaikṣata || 6-26-2||

RMY 6-26-3

अथ तान्सचिवांस्तत्र सर्वानाभाष्य रावणः ।
सभां संनादयन्सर्वामित्युवाच महाबलः ॥ ६-२६-३॥
atha tānsacivāṃstatra sarvānābhāṣya rāvaṇaḥ |
sabhāṃ saṃnādayansarvāmityuvāca mahābalaḥ || 6-26-3||

RMY 6-26-4

तरणं सागरस्यापि विक्रमं बलसंचयम् ।
यदुक्तवन्तो रामस्य भवन्तस्तन्मया श्रुतम् ।
भवतश्चाप्यहं वेद्मि युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ ६-२६-४॥
taraṇaṃ sāgarasyāpi vikramaṃ balasaṃcayam |
yaduktavanto rāmasya bhavantastanmayā śrutam |
bhavataścāpyahaṃ vedmi yuddhe satyaparākramān || 6-26-4||

RMY 6-26-5

ततस्तु सुमहाप्राज्ञो माल्यवान्नाम राक्षसः ।
रावणस्य वचः श्रुत्वा मातुः पैतामहोऽब्रवीत् ॥ ६-२६-५॥
tatastu sumahāprājño mālyavānnāma rākṣasaḥ |
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mātuḥ paitāmaho'bravīt || 6-26-5||

RMY 6-26-6

विद्यास्वभिविनीतो यो राजा राजन्नयानुगः ।
स शास्ति चिरमैश्वर्यमरींश्च कुरुते वशे ॥ ६-२६-६॥
vidyāsvabhivinīto yo rājā rājannayānugaḥ |
sa śāsti ciramaiśvaryamarīṃśca kurute vaśe || 6-26-6||

RMY 6-26-7

संदधानो हि कालेन विगृह्णंश्चारिभिः सह ।
स्वपक्षवर्धनं कुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ॥ ६-२६-७॥
saṃdadhāno hi kālena vigṛhṇaṃścāribhiḥ saha |
svapakṣavardhanaṃ kurvanmahadaiśvaryamaśnute || 6-26-7||

RMY 6-26-8

हीयमानेन कर्तव्यो राज्ञा संधिः समेन च ।
न शत्रुमवमन्येत ज्यायान्कुर्वीत विग्रहम् ॥ ६-२६-८॥
hīyamānena kartavyo rājñā saṃdhiḥ samena ca |
na śatrumavamanyeta jyāyānkurvīta vigraham || 6-26-8||

RMY 6-26-9

तन्मह्यं रोचते संधिः सह रामेण रावण ।
यदर्थमभियुक्ताः स्म सीता तस्मै प्रदीयताम् ॥ ६-२६-९॥
tanmahyaṃ rocate saṃdhiḥ saha rāmeṇa rāvaṇa |
yadarthamabhiyuktāḥ sma sītā tasmai pradīyatām || 6-26-9||

RMY 6-26-10

तस्य देवर्षयः सर्वे गन्धर्वाश्च जयैषिणः ।
विरोधं मा गमस्तेन संधिस्ते तेन रोचताम् ॥ ६-२६-१०॥
tasya devarṣayaḥ sarve gandharvāśca jayaiṣiṇaḥ |
virodhaṃ mā gamastena saṃdhiste tena rocatām || 6-26-10||

RMY 6-26-11

असृजद्भगवान्पक्षौ द्वावेव हि पितामहः ।
सुराणामसुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ ॥ ६-२६-११॥
asṛjadbhagavānpakṣau dvāveva hi pitāmahaḥ |
surāṇāmasurāṇāṃ ca dharmādharmau tadāśrayau || 6-26-11||

RMY 6-26-12

धर्मो हि श्रूयते पक्षः सुराणां च महात्मनाम् ।
अधर्मो रक्षसं पक्षो ह्यसुराणां च रावण ॥ ६-२६-१२॥
dharmo hi śrūyate pakṣaḥ surāṇāṃ ca mahātmanām |
adharmo rakṣasaṃ pakṣo hyasurāṇāṃ ca rāvaṇa || 6-26-12||

RMY 6-26-13

धर्मो वै ग्रसतेऽधर्मं ततः कृतमभूद्युगम् ।
अधर्मो ग्रसते धर्मं ततस्तिष्यः प्रवर्तते ॥ ६-२६-१३॥
dharmo vai grasate'dharmaṃ tataḥ kṛtamabhūdyugam |
adharmo grasate dharmaṃ tatastiṣyaḥ pravartate || 6-26-13||

RMY 6-26-14

तत्त्वया चरता लोकान्धर्मो विनिहतो महान् ।
अधर्मः प्रगृहीतश्च तेनास्मद्बलिनः परे ॥ ६-२६-१४॥
tattvayā caratā lokāndharmo vinihato mahān |
adharmaḥ pragṛhītaśca tenāsmadbalinaḥ pare || 6-26-14||

RMY 6-26-15

स प्रमादाद्विवृद्धस्तेऽधर्मोऽहिर्ग्रसते हि नः ।
विवर्धयति पक्षं च सुराणां सुरभावनः ॥ ६-२६-१५॥
sa pramādādvivṛddhaste'dharmo'hirgrasate hi naḥ |
vivardhayati pakṣaṃ ca surāṇāṃ surabhāvanaḥ || 6-26-15||

RMY 6-26-16

विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया ।
ऋषीणामग्निकल्पानामुद्वेगो जनितो महान् ।
तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः ॥ ६-२६-१६॥
viṣayeṣu prasaktena yatkiṃcitkāriṇā tvayā |
ṛṣīṇāmagnikalpānāmudvego janito mahān |
teṣāṃ prabhāvo durdharṣaḥ pradīpta iva pāvakaḥ || 6-26-16||

RMY 6-26-17

तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः ।
मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते नित्यं तैस्तैर्द्विजातयः ॥ ६-२६-१७॥
tapasā bhāvitātmāno dharmasyānugrahe ratāḥ |
mukhyairyajñairyajantyete nityaṃ taistairdvijātayaḥ || 6-26-17||

RMY 6-26-18

जुह्वत्यग्नींश्च विधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।
अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदैरयन् ।
दिशो विप्रद्रुताः सर्वे स्तनयित्नुरिवोष्णगे ॥ ६-२६-१८॥
juhvatyagnīṃśca vidhivadvedāṃścoccairadhīyate |
abhibhūya ca rakṣāṃsi brahmaghoṣānudairayan |
diśo vipradrutāḥ sarve stanayitnurivoṣṇage || 6-26-18||

RMY 6-26-19

ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रसमुत्थितः ।
आदत्ते रक्षसां तेजो धूमो व्याप्य दिशो दश ॥ ६-२६-१९॥
ṛṣīṇāmagnikalpānāmagnihotrasamutthitaḥ |
ādatte rakṣasāṃ tejo dhūmo vyāpya diśo daśa || 6-26-19||

RMY 6-26-20

तेषु तेषु च देशेषु पुण्येषु च दृढव्रतैः ।
चर्यमाणं तपस्तीव्रं संतापयति राक्षसान् ॥ ६-२६-२०॥
teṣu teṣu ca deśeṣu puṇyeṣu ca dṛḍhavrataiḥ |
caryamāṇaṃ tapastīvraṃ saṃtāpayati rākṣasān || 6-26-20||

RMY 6-26-21

उत्पातान्विविधान्दृष्ट्वा घोरान्बहुविधांस्तथा ।
विनाशमनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसामहम् ॥ ६-२६-२१॥
utpātānvividhāndṛṣṭvā ghorānbahuvidhāṃstathā |
vināśamanupaśyāmi sarveṣāṃ rakṣasāmaham || 6-26-21||

RMY 6-26-22

खराभिस्तनिता घोरा मेघाः प्रतिभयंकरः ।
शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वतः ॥ ६-२६-२२॥
kharābhistanitā ghorā meghāḥ pratibhayaṃkaraḥ |
śoṇitenābhivarṣanti laṅkāmuṣṇena sarvataḥ || 6-26-22||

RMY 6-26-23

रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्यस्रबिन्दवः ।
ध्वजा ध्वस्ता विवर्णाश्च न प्रभान्ति यथापुरम् ॥ ६-२६-२३॥
rudatāṃ vāhanānāṃ ca prapatantyasrabindavaḥ |
dhvajā dhvastā vivarṇāśca na prabhānti yathāpuram || 6-26-23||

RMY 6-26-24

व्याला गोमायवो गृध्रा वाशन्ति च सुभैरवम् ।
प्रविश्य लङ्कामनिशं समवायांश्च कुर्वते ॥ ६-२६-२४॥
vyālā gomāyavo gṛdhrā vāśanti ca subhairavam |
praviśya laṅkāmaniśaṃ samavāyāṃśca kurvate || 6-26-24||

RMY 6-26-25

कालिकाः पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः ।
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्त्यो गृहाणि प्रतिभाष्य च ॥ ६-२६-२५॥
kālikāḥ pāṇḍurairdantaiḥ prahasantyagrataḥ sthitāḥ |
striyaḥ svapneṣu muṣṇantyo gṛhāṇi pratibhāṣya ca || 6-26-25||

RMY 6-26-26

गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः पर्युपभुञ्जते ।
खरा गोषु प्रजायन्ते मूषिका नकुलैः सह ॥ ६-२६-२६॥
gṛhāṇāṃ balikarmāṇi śvānaḥ paryupabhuñjate |
kharā goṣu prajāyante mūṣikā nakulaiḥ saha || 6-26-26||

RMY 6-26-27

मार्जारा द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह ।
किंनरा राक्षसैश्चापि समेयुर्मानुषैः सह ॥ ६-२६-२७॥
mārjārā dvīpibhiḥ sārdhaṃ sūkarāḥ śunakaiḥ saha |
kiṃnarā rākṣasaiścāpi sameyurmānuṣaiḥ saha || 6-26-27||

RMY 6-26-28

पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः ।
राक्षसानां विनाशाय कपोता विचरन्ति च ॥ ६-२६-२८॥
pāṇḍurā raktapādāśca vihagāḥ kālacoditāḥ |
rākṣasānāṃ vināśāya kapotā vicaranti ca || 6-26-28||

RMY 6-26-29

चीकी कूचीति वाशन्त्यः शारिका वेश्मसु स्थिताः ।
पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिणः ॥ ६-२६-२९॥
cīkī kūcīti vāśantyaḥ śārikā veśmasu sthitāḥ |
patanti grathitāścāpi nirjitāḥ kalahaiṣiṇaḥ || 6-26-29||

RMY 6-26-30

करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः ।
कालो गृहाणि सर्वेषां काले कालेऽन्ववेक्षते ।
एतान्यन्यानि दुष्टानि निमित्तान्युत्पतन्ति च ॥ ६-२६-३०॥
karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ kāle kāle'nvavekṣate |
etānyanyāni duṣṭāni nimittānyutpatanti ca || 6-26-30||

RMY 6-26-31

विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं देहमास्थितम् ।
न हि मानुषमात्रोऽसौ राघवो दृढविक्रमः ॥ ६-२६-३१॥
viṣṇuṃ manyāmahe rāmaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam |
na hi mānuṣamātro'sau rāghavo dṛḍhavikramaḥ || 6-26-31||

RMY 6-26-32

येन बद्धः समुद्रस्य स सेतुः परमाद्भुतः ।
कुरुष्व नरराजेन संधिं रामेण रावण ॥ ६-२६-३२॥
yena baddhaḥ samudrasya sa setuḥ paramādbhutaḥ |
kuruṣva nararājena saṃdhiṃ rāmeṇa rāvaṇa || 6-26-32||

RMY 6-26-33

इदं वचस्तत्र निगद्य माल्यवन्परीक्ष्य रक्षोऽधिपतेर्मनः पुनः ।
अनुत्तमेषूत्तमपौरुषो बली बभूव तूष्णीं समवेक्ष्य रावणम् ॥ ६-२६-३३॥
idaṃ vacastatra nigadya mālyavanparīkṣya rakṣo'dhipatermanaḥ punaḥ |
anuttameṣūttamapauruṣo balī babhūva tūṣṇīṃ samavekṣya rāvaṇam || 6-26-33||

Sarga: 27/116 (22)

RMY 6-27-1

तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः ।
न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः ॥ ६-२७-१॥
tattu mālyavato vākyaṃ hitamuktaṃ daśānanaḥ |
na marṣayati duṣṭātmā kālasya vaśamāgataḥ || 6-27-1||

RMY 6-27-2

स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः ।
अमर्षात्परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत् ॥ ६-२७-२॥
sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre krodhasya vaśamāgataḥ |
amarṣātparivṛttākṣo mālyavantamathābravīt || 6-27-2||

RMY 6-27-3

हितबुद्ध्या यदहितं वचः परुषमुच्यते ।
परपक्षं प्रविश्यैव नैतच्छ्रोत्रगतं मम ॥ ६-२७-३॥
hitabuddhyā yadahitaṃ vacaḥ paruṣamucyate |
parapakṣaṃ praviśyaiva naitacchrotragataṃ mama || 6-27-3||

RMY 6-27-4

मानुषं कृपणं राममेकं शाखामृगाश्रयम् ।
समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनालयम् ॥ ६-२७-४॥
mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmamekaṃ śākhāmṛgāśrayam |
samarthaṃ manyase kena tyaktaṃ pitrā vanālayam || 6-27-4||

RMY 6-27-5

रक्षसामीश्वरं मां च देवतानां भयंकरम् ।
हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः ॥ ६-२७-५॥
rakṣasāmīśvaraṃ māṃ ca devatānāṃ bhayaṃkaram |
hīnaṃ māṃ manyase kena ahīnaṃ sarvavikramaiḥ || 6-27-5||

RMY 6-27-6

वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः ।
त्वयाहं परुषाण्युक्तः परप्रोत्साहनेन वा ॥ ६-२७-६॥
vīradveṣeṇa vā śaṅke pakṣapātena vā ripoḥ |
tvayāhaṃ paruṣāṇyuktaḥ paraprotsāhanena vā || 6-27-6||

RMY 6-27-7

प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं कोऽभिधास्यति ।
पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनाद्रिपोः ॥ ६-२७-७॥
prabhavantaṃ padasthaṃ hi paruṣaṃ ko'bhidhāsyati |
paṇḍitaḥ śāstratattvajño vinā protsāhanādripoḥ || 6-27-7||

RMY 6-27-8

आनीय च वनात्सीतां पद्महीनामिव श्रियम् ।
किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम् ॥ ६-२७-८॥
ānīya ca vanātsītāṃ padmahīnāmiva śriyam |
kimarthaṃ pratidāsyāmi rāghavasya bhayādaham || 6-27-8||

RMY 6-27-9

वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
पश्य कैश्चिदहोभिस्त्वं राघवं निहतं मया ॥ ६-२७-९॥
vṛtaṃ vānarakoṭībhiḥ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam |
paśya kaiścidahobhistvaṃ rāghavaṃ nihataṃ mayā || 6-27-9||

RMY 6-27-10

द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे ।
स कस्माद्रावणो युद्धे भयमाहारयिष्यति ॥ ६-२७-१०॥
dvandve yasya na tiṣṭhanti daivatānyapi saṃyuge |
sa kasmādrāvaṇo yuddhe bhayamāhārayiṣyati || 6-27-10||

RMY 6-27-11

द्विधा भज्येयमप्येवं न नमेयं तु कस्यचित् ।
एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ६-२७-११॥
dvidhā bhajyeyamapyevaṃ na nameyaṃ tu kasyacit |
eṣa me sahajo doṣaḥ svabhāvo duratikramaḥ || 6-27-11||

RMY 6-27-12

यदि तावत्समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया ।
रामेण विस्मयः कोऽत्र येन ते भयमागतम् ॥ ६-२७-१२॥
yadi tāvatsamudre tu seturbaddho yadṛcchayā |
rāmeṇa vismayaḥ ko'tra yena te bhayamāgatam || 6-27-12||

RMY 6-27-13

स तु तीर्त्वार्णवं रामः सह वानरसेनया ।
प्रतिजानामि ते सत्यं न जीवन्प्रतियास्यति ॥ ६-२७-१३॥
sa tu tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ saha vānarasenayā |
pratijānāmi te satyaṃ na jīvanpratiyāsyati || 6-27-13||

RMY 6-27-14

एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं विज्ञाय रावणम् ।
व्रीडितो माल्यवान्वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ६-२७-१४॥
evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ ruṣṭaṃ vijñāya rāvaṇam |
vrīḍito mālyavānvākyaṃ nottaraṃ pratyapadyata || 6-27-14||

RMY 6-27-15

जयाशिषा च राजानं वर्धयित्वा यथोचितम् ।
माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम् ॥ ६-२७-१५॥
jayāśiṣā ca rājānaṃ vardhayitvā yathocitam |
mālyavānabhyanujñāto jagāma svaṃ niveśanam || 6-27-15||

RMY 6-27-16

रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च ।
लङ्कायामतुलां गुप्तिं कारयामास राक्षसः ॥ ६-२७-१६॥
rāvaṇastu sahāmātyo mantrayitvā vimṛśya ca |
laṅkāyāmatulāṃ guptiṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ || 6-27-16||

RMY 6-27-17

व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसं ।
दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्व महोदरौ ॥ ६-२७-१७॥
vyādideśa ca pūrvasyāṃ prahastaṃ dvāri rākṣasaṃ |
dakṣiṇasyāṃ mahāvīryau mahāpārśva mahodarau || 6-27-17||

RMY 6-27-18

पश्चिमायामथो द्वारि पुत्रमिन्द्रजितं तथा ।
व्यादिदेश महामायं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ६-२७-१८॥
paścimāyāmatho dvāri putramindrajitaṃ tathā |
vyādideśa mahāmāyaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam || 6-27-18||

RMY 6-27-19

उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ ।
स्वयं चात्र भविष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह ॥ ६-२७-१९॥
uttarasyāṃ puradvāri vyādiśya śukasāraṇau |
svayaṃ cātra bhaviṣyāmi mantriṇastānuvāca ha || 6-27-19||

RMY 6-27-20

राक्षसं तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम् ।
मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मे बहुभिः सह राक्षसैः ॥ ६-२७-२०॥
rākṣasaṃ tu virūpākṣaṃ mahāvīryaparākramam |
madhyame'sthāpayadgulme bahubhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6-27-20||

RMY 6-27-21

एवंविधानं लङ्कायां कृत्वा राक्षसपुंगवः ।
मेने कृतार्थमात्मानं कृतान्तवशमागतः ॥ ६-२७-२१॥
evaṃvidhānaṃ laṅkāyāṃ kṛtvā rākṣasapuṃgavaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ kṛtāntavaśamāgataḥ || 6-27-21||

RMY 6-27-22

विसर्जयामास ततः स मन्त्रिणो विधानमाज्ञाप्य पुरस्य पुष्कलम् ।
जयाशिषा मन्त्रगणेन पूजितो विवेश सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ॥ ६-२७-२२॥
visarjayāmāsa tataḥ sa mantriṇo vidhānamājñāpya purasya puṣkalam |
jayāśiṣā mantragaṇena pūjito viveśa so'ntaḥpuramṛddhimanmahat || 6-27-22||

Sarga: 28/116 (36)

RMY 6-28-1

नरवानरराजौ तौ स च वायुसुतः कपिः ।
जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः ॥ ६-२८-१॥
naravānararājau tau sa ca vāyusutaḥ kapiḥ |
jāmbavānṛkṣarājaśca rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 6-28-1||

RMY 6-28-2

अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः ।
सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च ॥ ६-२८-२॥
aṅgado vāliputraśca saumitriḥ śarabhaḥ kapiḥ |
suṣeṇaḥ sahadāyādo maindo dvivida eva ca || 6-28-2||

RMY 6-28-3

गजो गवाक्षो कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा ।
अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन् ॥ ६-२८-३॥
gajo gavākṣo kumudo nalo'tha panasastathā |
amitraviṣayaṃ prāptāḥ samavetāḥ samarthayan || 6-28-3||

RMY 6-28-4

इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता ।
सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया ॥ ६-२८-४॥
iyaṃ sā lakṣyate laṅkā purī rāvaṇapālitā |
sāsuroragagandharvairamarairapi durjayā || 6-28-4||

RMY 6-28-5

कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये ।
नित्यं संनिहितो ह्यत्र रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-२८-५॥
kāryasiddhiṃ puraskṛtya mantrayadhvaṃ vinirṇaye |
nityaṃ saṃnihito hyatra rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-28-5||

RMY 6-28-6

तथा तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजोऽब्रवीत् ।
वाक्यमग्राम्यपदवत्पुष्कलार्थं विभीषणः ॥ ६-२८-६॥
tathā teṣu bruvāṇeṣu rāvaṇāvarajo'bravīt |
vākyamagrāmyapadavatpuṣkalārthaṃ vibhīṣaṇaḥ || 6-28-6||

RMY 6-28-7

अनलः शरभश्चैव संपातिः प्रघसस्तथा ।
गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः ॥ ६-२८-७॥
analaḥ śarabhaścaiva saṃpātiḥ praghasastathā |
gatvā laṅkāṃ mamāmātyāḥ purīṃ punarihāgatāḥ || 6-28-7||

RMY 6-28-8

भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम् ।
विधानं विहितं यच्च तद्दृष्ट्वा समुपस्थिताः ॥ ६-२८-८॥
bhūtvā śakunayaḥ sarve praviṣṭāśca riporbalam |
vidhānaṃ vihitaṃ yacca taddṛṣṭvā samupasthitāḥ || 6-28-8||

RMY 6-28-9

संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः ।
राम तद्ब्रुवतः सर्वं यथातथ्येन मे शृणु ॥ ६-२८-९॥
saṃvidhānaṃ yathāhuste rāvaṇasya durātmanaḥ |
rāma tadbruvataḥ sarvaṃ yathātathyena me śṛṇu || 6-28-9||

RMY 6-28-10

पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति ।
दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६-२८-१०॥
pūrvaṃ prahastaḥ sabalo dvāramāsādya tiṣṭhati |
dakṣiṇaṃ ca mahāvīryau mahāpārśvamahodarau || 6-28-10||

RMY 6-28-11

इन्द्रजित्पश्चिमद्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
पट्टसासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः ॥ ६-२८-११॥
indrajitpaścimadvāraṃ rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
paṭṭasāsidhanuṣmadbhiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ || 6-28-11||

RMY 6-28-12

नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः ।
राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ ६-२८-१२॥
nānāpraharaṇaiḥ śūrairāvṛto rāvaṇātmajaḥ |
rākṣasānāṃ sahasraistu bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ || 6-28-12||

RMY 6-28-13

युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः ॥ ६-२८-१३॥
yuktaḥ paramasaṃvigno rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
uttaraṃ nagaradvāraṃ rāvaṇaḥ svayamāsthitaḥ || 6-28-13||

RMY 6-28-14

विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता ।
बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममास्थितः ॥ ६-२८-१४॥
virūpākṣastu mahatā śūlakhaḍgadhanuṣmatā |
balena rākṣasaiḥ sārdhaṃ madhyamaṃ gulmamāsthitaḥ || 6-28-14||

RMY 6-28-15

एतानेवंविधान्गुल्माँल्लङ्कायां समुदीक्ष्य ते ।
मामकाः सचिवाः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः ॥ ६-२८-१५॥
etānevaṃvidhāngulmā~llaṅkāyāṃ samudīkṣya te |
māmakāḥ sacivāḥ sarve śīghraṃ punarihāgatāḥ || 6-28-15||

RMY 6-28-16

गजानां च सहस्रं च रथानामयुतं पुरे ।
हयानामयुते द्वे च साग्रकोटी च रक्षसाम् ॥ ६-२८-१६॥
gajānāṃ ca sahasraṃ ca rathānāmayutaṃ pure |
hayānāmayute dve ca sāgrakoṭī ca rakṣasām || 6-28-16||

RMY 6-28-17

विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः ।
इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः ॥ ६-२८-१७॥
vikrāntā balavantaśca saṃyugeṣvātatāyinaḥ |
iṣṭā rākṣasarājasya nityamete niśācarāḥ || 6-28-17||

RMY 6-28-18

एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशां पते ।
परिवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते ॥ ६-२८-१८॥
ekaikasyātra yuddhārthe rākṣasasya viśāṃ pate |
parivāraḥ sahasrāṇāṃ sahasramupatiṣṭhate || 6-28-18||

RMY 6-28-19

एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तं विभीषणः ।
रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ॥ ६-२८-१९॥
etāṃ pravṛttiṃ laṅkāyāṃ mantriproktaṃ vibhīṣaṇaḥ |
rāmaṃ kamalapatrākṣamidamuttaramabravīt || 6-28-19||

RMY 6-28-20

कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रत्ययुध्यत ।
षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ॥ ६-२८-२०॥
kuberaṃ tu yadā rāma rāvaṇaḥ pratyayudhyata |
ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi tadā niryānti rākṣasāḥ || 6-28-20||

RMY 6-28-21

पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् ।
सदृशा योऽत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-२८-२१॥
parākrameṇa vīryeṇa tejasā sattvagauravāt |
sadṛśā yo'tra darpeṇa rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-28-21||

RMY 6-28-22

अत्र मन्युर्न कर्तव्यो रोषये त्वां न भीषये ।
समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे ॥ ६-२८-२२॥
atra manyurna kartavyo roṣaye tvāṃ na bhīṣaye |
samartho hyasi vīryeṇa surāṇāmapi nigrahe || 6-28-22||

RMY 6-28-23

तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतः ।
व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम् ॥ ६-२८-२३॥
tadbhavāṃścaturaṅgeṇa balena mahatā vṛtaḥ |
vyūhyedaṃ vānarānīkaṃ nirmathiṣyasi rāvaṇam || 6-28-23||

RMY 6-28-24

रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः ।
शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-२८-२४॥
rāvaṇāvaraje vākyamevaṃ bruvati rāghavaḥ |
śatrūṇāṃ pratighātārthamidaṃ vacanamabravīt || 6-28-24||

RMY 6-28-25

पूर्वद्वारे तु लङ्काया नीलो वानरपुंगवः ।
प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥ ६-२८-२५॥
pūrvadvāre tu laṅkāyā nīlo vānarapuṃgavaḥ |
prahastaṃ pratiyoddhā syādvānarairbahubhirvṛtaḥ || 6-28-25||

RMY 6-28-26

अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः ।
दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६-२८-२६॥
aṅgado vāliputrastu balena mahatā vṛtaḥ |
dakṣiṇe bādhatāṃ dvāre mahāpārśvamahodarau || 6-28-26||

RMY 6-28-27

हनूमान्पश्चिमद्वारं निपीड्य पवनात्मजः ।
प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः ॥ ६-२८-२७॥
hanūmānpaścimadvāraṃ nipīḍya pavanātmajaḥ |
praviśatvaprameyātmā bahubhiḥ kapibhirvṛtaḥ || 6-28-27||

RMY 6-28-28

दैत्यदानवसंघानामृषीणां च महात्मनाम् ।
विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः ॥ ६-२८-२८॥
daityadānavasaṃghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
viprakārapriyaḥ kṣudro varadānabalānvitaḥ || 6-28-28||

RMY 6-28-29

परिक्रामति यः सर्वाँल्लोकान्संतापयन्प्रजाः ।
तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः ॥ ६-२८-२९॥
parikrāmati yaḥ sarvā~llokānsaṃtāpayanprajāḥ |
tasyāhaṃ rākṣasendrasya svayameva vadhe dhṛtaḥ || 6-28-29||

RMY 6-28-30

उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह ।
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥ ६-२८-३०॥
uttaraṃ nagaradvāramahaṃ saumitriṇā saha |
nipīḍyābhipravekṣyāmi sabalo yatra rāvaṇaḥ || 6-28-30||

RMY 6-28-31

वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च जाम्बवान् ।
राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे ॥ ६-२८-३१॥
vānarendraśca balavānṛkṣarājaśca jāmbavān |
rākṣasendrānujaścaiva gulme bhavatu madhyame || 6-28-31||

RMY 6-28-32

न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे ।
एषा भवतु नः संज्ञा युद्धेऽस्मिन्वानरे बले ॥ ६-२८-३२॥
na caiva mānuṣaṃ rūpaṃ kāryaṃ haribhirāhave |
eṣā bhavatu naḥ saṃjñā yuddhe'sminvānare bale || 6-28-32||

RMY 6-28-33

वानरा एव निश्चिह्नं स्वजनेऽस्मिन्भविष्यति ।
वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान् ॥ ६-२८-३३॥
vānarā eva niścihnaṃ svajane'sminbhaviṣyati |
vayaṃ tu mānuṣeṇaiva sapta yotsyāmahe parān || 6-28-33||

RMY 6-28-34

अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा ।
आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः ॥ ६-२८-३४॥
ahameva saha bhrātrā lakṣmaṇena mahaujasā |
ātmanā pañcamaścāyaṃ sakhā mama vibhīṣaṇaḥ || 6-28-34||

RMY 6-28-35

स रामः कार्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम् ।
सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान्मतिम् ॥ ६-२८-३५॥
sa rāmaḥ kāryasiddhyarthamevamuktvā vibhīṣaṇam |
suvelārohaṇe buddhiṃ cakāra matimānmatim || 6-28-35||

RMY 6-28-36

ततस्तु रामो महता बलेन प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा ।
प्रहृष्टरूपोऽभिजगाम लङ्कां कृत्वा मतिं सोऽरिवधे महात्मा ॥ ६-२८-३६॥
tatastu rāmo mahatā balena pracchādya sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā |
prahṛṣṭarūpo'bhijagāma laṅkāṃ kṛtvā matiṃ so'rivadhe mahātmā || 6-28-36||

Sarga: 29/116 (18)

RMY 6-29-1

स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिमारोहणं प्रति ।
लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ६-२९-१॥
sa tu kṛtvā suvelasya matimārohaṇaṃ prati |
lakṣmaṇānugato rāmaḥ sugrīvamidamabravīt || 6-29-1||

RMY 6-29-2

विभीषणं च धर्मज्ञमनुरक्तं निशाचरम् ।
मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा ॥ ६-२९-२॥
vibhīṣaṇaṃ ca dharmajñamanuraktaṃ niśācaram |
mantrajñaṃ ca vidhijñaṃ ca ślakṣṇayā parayā girā || 6-29-2||

RMY 6-29-3

सुवेलं साधु शैलेन्द्रमिमं धातुशतैश्चितम् ।
अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामोऽत्र निशामिमाम् ॥ ६-२९-३॥
suvelaṃ sādhu śailendramimaṃ dhātuśataiścitam |
adhyārohāmahe sarve vatsyāmo'tra niśāmimām || 6-29-3||

RMY 6-29-4

लङ्कां चालोकयिष्यामो निलयं तस्य रक्षसः ।
येन मे मरणान्ताय हृता भार्या दुरात्मना ॥ ६-२९-४॥
laṅkāṃ cālokayiṣyāmo nilayaṃ tasya rakṣasaḥ |
yena me maraṇāntāya hṛtā bhāryā durātmanā || 6-29-4||

RMY 6-29-5

येन धर्मो न विज्ञातो न वृत्तं न कुलं तथा ।
राक्षस्या नीचया बुद्ध्या येन तद्गर्हितं कृतम् ॥ ६-२९-५॥
yena dharmo na vijñāto na vṛttaṃ na kulaṃ tathā |
rākṣasyā nīcayā buddhyā yena tadgarhitaṃ kṛtam || 6-29-5||

RMY 6-29-6

यस्मिन्मे वर्धते रोषः कीर्तिते राक्षसाधमे ।
यस्यापराधान्नीचस्य वधं द्रक्ष्यामि रक्षसाम् ॥ ६-२९-६॥
yasminme vardhate roṣaḥ kīrtite rākṣasādhame |
yasyāparādhānnīcasya vadhaṃ drakṣyāmi rakṣasām || 6-29-6||

RMY 6-29-7

एको हि कुरुते पापं कालपाशवशं गतः ।
नीचेनात्मापचारेण कुलं तेन विनश्यति ॥ ६-२९-७॥
eko hi kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ |
nīcenātmāpacāreṇa kulaṃ tena vinaśyati || 6-29-7||

RMY 6-29-8

एवं संमन्त्रयन्नेव सक्रोधो रावणं प्रति ।
रामः सुवेलं वासाय चित्रसानुमुपारुहत् ॥ ६-२९-८॥
evaṃ saṃmantrayanneva sakrodho rāvaṇaṃ prati |
rāmaḥ suvelaṃ vāsāya citrasānumupāruhat || 6-29-8||

RMY 6-29-9

पृष्ठतो लक्ष्मण चैनमन्वगच्छत्समाहितः ।
सशरं चापमुद्यम्य सुमहद्विक्रमे रतः ॥ ६-२९-९॥
pṛṣṭhato lakṣmaṇa cainamanvagacchatsamāhitaḥ |
saśaraṃ cāpamudyamya sumahadvikrame rataḥ || 6-29-9||

RMY 6-29-10

तमन्वरोहत्सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः ।
हनूमानङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एव च ॥ ६-२९-१०॥
tamanvarohatsugrīvaḥ sāmātyaḥ savibhīṣaṇaḥ |
hanūmānaṅgado nīlo maindo dvivida eva ca || 6-29-10||

RMY 6-29-11

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
पनसः कुमुदश्चैव हरो रम्भश्च यूथपः ॥ ६-२९-११॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
panasaḥ kumudaścaiva haro rambhaśca yūthapaḥ || 6-29-11||

RMY 6-29-12

एते चान्ये च बहवो वानराः शीघ्रगामिनः ।
ते वायुवेगप्रवणास्तं गिरिं गिरिचारिणः ।
अध्यारोहन्त शतशः सुवेलं यत्र राघवः ॥ ६-२९-१२॥
ete cānye ca bahavo vānarāḥ śīghragāminaḥ |
te vāyuvegapravaṇāstaṃ giriṃ giricāriṇaḥ |
adhyārohanta śataśaḥ suvelaṃ yatra rāghavaḥ || 6-29-12||

RMY 6-29-13

ते त्वदीर्घेण कालेन गिरिमारुह्य सर्वतः ।
ददृशुः शिखरे तस्य विषक्तामिव खे पुरीम् ॥ ६-२९-१३॥
te tvadīrgheṇa kālena girimāruhya sarvataḥ |
dadṛśuḥ śikhare tasya viṣaktāmiva khe purīm || 6-29-13||

RMY 6-29-14

तां शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभिताम् ।
लङ्कां राक्षससंपूर्णां ददृशुर्हरियूथपाः ॥ ६-२९-१४॥
tāṃ śubhāṃ pravaradvārāṃ prākāravaraśobhitām |
laṅkāṃ rākṣasasaṃpūrṇāṃ dadṛśurhariyūthapāḥ || 6-29-14||

RMY 6-29-15

प्राकारचयसंस्थैश्च तथा नीलैर्निशाचरैः ।
ददृशुस्ते हरिश्रेष्ठाः प्राकारमपरं कृतम् ॥ ६-२९-१५॥
prākāracayasaṃsthaiśca tathā nīlairniśācaraiḥ |
dadṛśuste hariśreṣṭhāḥ prākāramaparaṃ kṛtam || 6-29-15||

RMY 6-29-16

ते दृष्ट्वा वानराः सर्वे राक्षसान्युद्धकाङ्क्षिणः ।
मुमुचुर्विपुलान्नादांस्तत्र रामस्य पश्यतः ॥ ६-२९-१६॥
te dṛṣṭvā vānarāḥ sarve rākṣasānyuddhakāṅkṣiṇaḥ |
mumucurvipulānnādāṃstatra rāmasya paśyataḥ || 6-29-16||

RMY 6-29-17

ततोऽस्तमगमत्सूर्यः संध्यया प्रतिरञ्जितः ।
पूर्णचन्द्रप्रदीपा च क्षपा समभिवर्तते ॥ ६-२९-१७॥
tato'stamagamatsūryaḥ saṃdhyayā pratirañjitaḥ |
pūrṇacandrapradīpā ca kṣapā samabhivartate || 6-29-17||

RMY 6-29-18

ततः स रामो हरिवाहिनीपतिर्विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः ।
सलक्ष्मणो यूथपयूथसंवृतः सुवेल पृष्ठे न्यवसद्यथासुखम् ॥ ६-२९-१८॥
tataḥ sa rāmo harivāhinīpatirvibhīṣaṇena pratinandya satkṛtaḥ |
salakṣmaṇo yūthapayūthasaṃvṛtaḥ suvela pṛṣṭhe nyavasadyathāsukham || 6-29-18||

Sarga: 30/116 (26)

RMY 6-30-1

तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरिपुंगवाः ।
लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च ॥ ६-३०-१॥
tāṃ rātrimuṣitāstatra suvele haripuṃgavāḥ |
laṅkāyāṃ dadṛśurvīrā vanānyupavanāni ca || 6-30-1||

RMY 6-30-2

समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च ।
दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः ॥ ६-३०-२॥
samasaumyāni ramyāṇi viśālānyāyatāni ca |
dṛṣṭiramyāṇi te dṛṣṭvā babhūvurjātavismayāḥ || 6-30-2||

RMY 6-30-3

चम्पकाशोकपुंनागसालतालसमाकुला ।
तमालवनसंछन्ना नागमालासमावृता ॥ ६-३०-३॥
campakāśokapuṃnāgasālatālasamākulā |
tamālavanasaṃchannā nāgamālāsamāvṛtā || 6-30-3||

RMY 6-30-4

हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः ।
तिलकैः कर्णिकारैश्च पटालैश्च समन्ततः ॥ ६-३०-४॥
hintālairarjunairnīpaiḥ saptaparṇaiśca puṣpitaiḥ |
tilakaiḥ karṇikāraiśca paṭālaiśca samantataḥ || 6-30-4||

RMY 6-30-5

शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः ।
लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ६-३०-५॥
śuśubhe puṣpitāgraiśca latāparigatairdrumaiḥ |
laṅkā bahuvidhairdivyairyathendrasyāmarāvatī || 6-30-5||

RMY 6-30-6

विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः ।
शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ॥ ६-३०-६॥
vicitrakusumopetai raktakomalapallavaiḥ |
śādvalaiśca tathā nīlaiścitrābhirvanarājibhiḥ || 6-30-6||

RMY 6-30-7

गन्धाढ्यान्यभिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च ।
धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः ॥ ६-३०-७॥
gandhāḍhyānyabhiramyāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca |
dhārayantyagamāstatra bhūṣaṇānīva mānavāḥ || 6-30-7||

RMY 6-30-8

तच्चैत्ररथसंकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम् ।
वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम् ॥ ६-३०-८॥
taccaitrarathasaṃkāśaṃ manojñaṃ nandanopamam |
vanaṃ sarvartukaṃ ramyaṃ śuśubhe ṣaṭpadāyutam || 6-30-8||

RMY 6-30-9

नत्यूहकोयष्टिभकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिभिः ।
रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे ॥ ६-३०-९॥
natyūhakoyaṣṭibhakairnṛtyamānaiśca barhibhiḥ |
rutaṃ parabhṛtānāṃ ca śuśruve vananirjhare || 6-30-9||

RMY 6-30-10

नित्यमत्तविहंगानि भ्रमराचरितानि च ।
कोकिलाकुलषण्डानि विहगाभिरुतानि च ॥ ६-३०-१०॥
nityamattavihaṃgāni bhramarācaritāni ca |
kokilākulaṣaṇḍāni vihagābhirutāni ca || 6-30-10||

RMY 6-30-11

भृङ्गराजाभिगीतानि भ्रमरैः सेवितानि च ।
कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ॥ ६-३०-११॥
bhṛṅgarājābhigītāni bhramaraiḥ sevitāni ca |
koṇālakavighuṣṭāni sārasābhirutāni ca || 6-30-11||

RMY 6-30-12

विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च ।
हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः ॥ ६-३०-१२॥
viviśuste tatastāni vanānyupavanāni ca |
hṛṣṭāḥ pramuditā vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-30-12||

RMY 6-30-13

तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम् ।
पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखोऽनिलः ॥ ६-३०-१३॥
teṣāṃ praviśatāṃ tatra vānarāṇāṃ mahaujasām |
puṣpasaṃsargasurabhirvavau ghrāṇasukho'nilaḥ || 6-30-13||

RMY 6-30-14

अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः ।
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम् ॥ ६-३०-१४॥
anye tu harivīrāṇāṃ yūthānniṣkramya yūthapāḥ |
sugrīveṇābhyanujñātā laṅkāṃ jagmuḥ patākinīm || 6-30-14||

RMY 6-30-15

वित्रासयन्तो विहगांस्त्रासयन्तो मृगद्विपान् ।
कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः ॥ ६-३०-१५॥
vitrāsayanto vihagāṃstrāsayanto mṛgadvipān |
kampayantaśca tāṃ laṅkāṃ nādaiḥ svairnadatāṃ varāḥ || 6-30-15||

RMY 6-30-16

कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चारणपीडिताम् ।
रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोद्धतम् ॥ ६-३०-१६॥
kurvantaste mahāvegā mahīṃ cāraṇapīḍitām |
rajaśca sahasaivordhvaṃ jagāma caraṇoddhatam || 6-30-16||

RMY 6-30-17

ऋक्षाः सिंहा वराहाश्च महिषा वारणा मृगाः ।
तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश ॥ ६-३०-१७॥
ṛkṣāḥ siṃhā varāhāśca mahiṣā vāraṇā mṛgāḥ |
tena śabdena vitrastā jagmurbhītā diśo daśa || 6-30-17||

RMY 6-30-18

शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम् ।
समन्तात्पुष्पसंछन्नं महारजतसंनिभम् ॥ ६-३०-१८॥
śikharaṃ tu trikūṭasya prāṃśu caikaṃ divispṛśam |
samantātpuṣpasaṃchannaṃ mahārajatasaṃnibham || 6-30-18||

RMY 6-30-19

शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम् ।
श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि ॥ ६-३०-१९॥
śatayojanavistīrṇaṃ vimalaṃ cārudarśanam |
ślakṣṇaṃ śrīmanmahaccaiva duṣprāpaṃ śakunairapi || 6-30-19||

RMY 6-30-20

मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः ।
निविष्टा तत्र शिखरे लङ्का रावणपालिता ॥ ६-३०-२०॥
manasāpi durārohaṃ kiṃ punaḥ karmaṇā janaiḥ |
niviṣṭā tatra śikhare laṅkā rāvaṇapālitā || 6-30-20||

RMY 6-30-21

सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसंनिभैः ।
काञ्चनेन च सालेन राजतेन च शोभिता ॥ ६-३०-२१॥
sā purī gopurairuccaiḥ pāṇḍurāmbudasaṃnibhaiḥ |
kāñcanena ca sālena rājatena ca śobhitā || 6-30-21||

RMY 6-30-22

प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता ।
घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम् ॥ ६-३०-२२॥
prāsādaiśca vimānaiśca laṅkā paramabhūṣitā |
ghanairivātapāpāye madhyamaṃ vaiṣṇavaṃ padam || 6-30-22||

RMY 6-30-23

यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलंकृतः ।
कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन् ॥ ६-३०-२३॥
yasyāṃ stambhasahasreṇa prāsādaḥ samalaṃkṛtaḥ |
kailāsaśikharākāro dṛśyate khamivollikhan || 6-30-23||

RMY 6-30-24

चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम् ।
शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते ॥ ६-३०-२४॥
caityaḥ sa rākṣasendrasya babhūva purabhūṣaṇam |
śatena rakṣasāṃ nityaṃ yaḥ samagreṇa rakṣyate || 6-30-24||

RMY 6-30-25

तां समृद्धां समृद्धार्थो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः ॥ ६-३०-२५॥
tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārtho lakṣmīvā~llakṣmaṇāgrajaḥ |
rāvaṇasya purīṃ rāmo dadarśa saha vānaraiḥ || 6-30-25||

RMY 6-30-26

तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिरलंकृतां च ।
पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां ददर्श रामो महता बलेन ॥ ६-३०-२६॥
tāṃ ratnapūrṇāṃ bahusaṃvidhānāṃ prāsādamālābhiralaṃkṛtāṃ ca |
purīṃ mahāyantrakavāṭamukhyāṃ dadarśa rāmo mahatā balena || 6-30-26||

Sarga: 31/116 (86)

RMY 6-31-1

अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
लक्ष्मणं लक्ष्मिसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-३१-१॥
atha tasminnimittāni dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
lakṣmaṇaṃ lakṣmisaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 6-31-1||

RMY 6-31-2

परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च ।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ ६-३१-२॥
parigṛhyodakaṃ śītaṃ vanāni phalavanti ca |
balaughaṃ saṃvibhajyemaṃ vyūhya tiṣṭhema lakṣmaṇa || 6-31-2||

RMY 6-31-3

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।
निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ ६-३१-३॥
lokakṣayakaraṃ bhīmaṃ bhayaṃ paśyāmyupasthitam |
nibarhaṇaṃ pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām || 6-31-3||

RMY 6-31-4

वाताश्च परुषं वान्ति कम्पते च वसुंधरा ।
पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति धरणीधराः ॥ ६-३१-४॥
vātāśca paruṣaṃ vānti kampate ca vasuṃdharā |
parvatāgrāṇi vepante patanti dharaṇīdharāḥ || 6-31-4||

RMY 6-31-5

मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वनाः ।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ ६-३१-५॥
meghāḥ kravyādasaṃkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvanāḥ |
krūrāḥ krūraṃ pravarṣanti miśraṃ śoṇitabindubhiḥ || 6-31-5||

RMY 6-31-6

रक्तचन्दनसंकाशा संध्यापरमदारुणा ।
ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ ६-३१-६॥
raktacandanasaṃkāśā saṃdhyāparamadāruṇā |
jvalacca nipatatyetadādityādagnimaṇḍalam || 6-31-6||

RMY 6-31-7

आदित्यमभिवाश्यन्ते जनयन्तो महद्भयम् ।
दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ॥ ६-३१-७॥
ādityamabhivāśyante janayanto mahadbhayam |
dīnā dīnasvarā ghorā apraśastā mṛgadvijāḥ || 6-31-7||

RMY 6-31-8

रजन्यामप्रकाशश्च संतापयति चन्द्रमाः ।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य संक्षये ॥ ६-३१-८॥
rajanyāmaprakāśaśca saṃtāpayati candramāḥ |
kṛṣṇaraktāṃśuparyanto yathā lokasya saṃkṣaye || 6-31-8||

RMY 6-31-9

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः ।
आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ६-३१-९॥
hrasvo rūkṣo'praśastaśca pariveṣaḥ sulohitaḥ |
ādityamaṇḍale nīlaṃ lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate || 6-31-9||

RMY 6-31-10

दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते ।
युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ ६-३१-१०॥
dṛśyante na yathāvacca nakṣatrāṇyabhivartate |
yugāntamiva lokasya paśya lakṣmaṇa śaṃsati || 6-31-10||

RMY 6-31-11

काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च ।
शिवाश्चाप्यशिवा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ॥ ६-३१-११॥
kākāḥ śyenāstathā gṛdhrā nīcaiḥ paripatanti ca |
śivāścāpyaśivā vācaḥ pravadanti mahāsvanāḥ || 6-31-11||

RMY 6-31-12

क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम् ।
अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ॥ ६-३१-१२॥
kṣipramadya durādharṣāṃ purīṃ rāvaṇapālitām |
abhiyāma javenaiva sarvato haribhirvṛtāḥ || 6-31-12||

RMY 6-31-13

इत्येवं तु वदन्वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः ॥ ६-३१-१३॥
ityevaṃ tu vadanvīro lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
tasmādavātaracchīghraṃ parvatāgrānmahābalaḥ || 6-31-13||

RMY 6-31-14

अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात्स राघवः ।
परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ॥ ६-३१-१४॥
avatīrya tu dharmātmā tasmācchailātsa rāghavaḥ |
paraiḥ paramadurdharṣaṃ dadarśa balamātmanaḥ || 6-31-14||

RMY 6-31-15

संनह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत् ।
कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत् ॥ ६-३१-१५॥
saṃnahya tu sasugrīvaḥ kapirājabalaṃ mahat |
kālajño rāghavaḥ kāle saṃyugāyābhyacodayat || 6-31-15||

RMY 6-31-16

ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः ।
प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ॥ ६-३१-१६॥
tataḥ kāle mahābāhurbalena mahatā vṛtaḥ |
prasthitaḥ purato dhanvī laṅkāmabhimukhaḥ purīm || 6-31-16||

RMY 6-31-17

तं विभीषण सुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान्नलः ।
ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्ययुस्तदा ॥ ६-३१-१७॥
taṃ vibhīṣaṇa sugrīvau hanūmāñjāmbavānnalaḥ |
ṛkṣarājastathā nīlo lakṣmaṇaścānyayustadā || 6-31-17||

RMY 6-31-18

ततः पश्चात्सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् ।
प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ॥ ६-३१-१८॥
tataḥ paścātsumahatī pṛtanarkṣavanaukasām |
pracchādya mahatīṃ bhūmimanuyāti sma rāghavam || 6-31-18||

RMY 6-31-19

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहाम् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ॥ ६-३१-१९॥
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhām |
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ paravāraṇāḥ || 6-31-19||

RMY 6-31-20

तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिंदमौ ॥ ६-३१-२०॥
tau tvadīrgheṇa kālena bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
rāvaṇasya purīṃ laṅkāmāsedaturariṃdamau || 6-31-20||

RMY 6-31-21

पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।
चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चप्राकारतोरणाम् ॥ ६-३१-२१॥
patākāmālinīṃ ramyāmudyānavanaśobhitām |
citravaprāṃ suduṣprāpāmuccaprākāratoraṇām || 6-31-21||

RMY 6-31-22

तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः ।
यथानिदेशं संपीड्य न्यविशन्त वनौकसः ॥ ६-३१-२२॥
tāṃ surairapi durdharṣāṃ rāmavākyapracoditāḥ |
yathānideśaṃ saṃpīḍya nyaviśanta vanaukasaḥ || 6-31-22||

RMY 6-31-23

लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ॥ ६-३१-२३॥
laṅkāyāstūttaradvāraṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
rāmaḥ sahānujo dhanvī jugopa ca rurodha ca || 6-31-23||

RMY 6-31-24

लङ्कामुपनिविष्टश्च रामो दशरथात्मजः ।
लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् ॥ ६-३१-२४॥
laṅkāmupaniviṣṭaśca rāmo daśarathātmajaḥ |
lakṣmaṇānucaro vīraḥ purīṃ rāvaṇapālitām || 6-31-24||

RMY 6-31-25

उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः ।
नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् ॥ ६-३१-२५॥
uttaradvāramāsādya yatra tiṣṭhati rāvaṇaḥ |
nānyo rāmāddhi taddvāraṃ samarthaḥ parirakṣitum || 6-31-25||

RMY 6-31-26

रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् ।
सायुधौ राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः ।
लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ॥ ६-३१-२६॥
rāvaṇādhiṣṭhitaṃ bhīmaṃ varuṇeneva sāgaram |
sāyudhau rākṣasairbhīmairabhiguptaṃ samantataḥ |
laghūnāṃ trāsajananaṃ pātālamiva dānavaiḥ || 6-31-26||

RMY 6-31-27

विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च ।
ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च ॥ ६-३१-२७॥
vinyastāni ca yodhānāṃ bahūni vividhāni ca |
dadarśāyudhajālāni tathaiva kavacāni ca || 6-31-27||

RMY 6-31-28

पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः ।
अतिष्ठत्सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ॥ ६-३१-२८॥
pūrvaṃ tu dvāramāsādya nīlo haricamūpatiḥ |
atiṣṭhatsaha maindena dvividena ca vīryavān || 6-31-28||

RMY 6-31-29

अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः ।
ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ॥ ६-३१-२९॥
aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ |
ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca || 6-31-29||

RMY 6-31-30

हनूमान्पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान्कपिः ।
प्रमाथि प्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च संगतः ॥ ६-३१-३०॥
hanūmānpaścimadvāraṃ rarakṣa balavānkapiḥ |
pramāthi praghasābhyāṃ ca vīrairanyaiśca saṃgataḥ || 6-31-30||

RMY 6-31-31

मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत ।
सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णश्वसनोपमैः ॥ ६-३१-३१॥
madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata |
saha sarvairhariśreṣṭhaiḥ suparṇaśvasanopamaiḥ || 6-31-31||

RMY 6-31-32

वानराणां तु षट्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः ।
निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ६-३१-३२॥
vānarāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśatkoṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ |
nipīḍyopaniviṣṭāśca sugrīvo yatra vānaraḥ || 6-31-32||

RMY 6-31-33

शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः ।
द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिं न्यवेशयत् ॥ ६-३१-३३॥
śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |
dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭiṃ nyaveśayat || 6-31-33||

RMY 6-31-34

पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवः सह जाम्बवान् ।
अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ॥ ६-३१-३४॥
paścimena tu rāmasya sugrīvaḥ saha jāmbavān |
adūrānmadhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ || 6-31-34||

RMY 6-31-35

ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः ।
गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान्हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ॥ ६-३१-३५॥
te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ |
gṛhītvā drumaśailāgrānhṛṣṭā yuddhāya tasthire || 6-31-35||

RMY 6-31-36

सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः ।
सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ॥ ६-३१-३६॥
sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ |
sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ || 6-31-36||

RMY 6-31-37

दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ६-३१-३७॥
daśanāgabalāḥ kecitkeciddaśaguṇottarāḥ |
kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 6-31-37||

RMY 6-31-38

सन्ति चौघा बलाः केचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ।
अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन्हरियूथपाः ॥ ६-३१-३८॥
santi caughā balāḥ kecitkecicchataguṇottarāḥ |
aprameyabalāścānye tatrāsanhariyūthapāḥ || 6-31-38||

RMY 6-31-39

अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत्समागमः ।
तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्गमः ॥ ६-३१-३९॥
adbhutaśca vicitraśca teṣāmāsītsamāgamaḥ |
tatra vānarasainyānāṃ śalabhānāmivodgamaḥ || 6-31-39||

RMY 6-31-40

परिपूर्णमिवाकाशं संछन्नेव च मेदिनी ।
लङ्कामुपनिविष्टैश्च संपतद्भिश्च वानरैः ॥ ६-३१-४०॥
paripūrṇamivākāśaṃ saṃchanneva ca medinī |
laṅkāmupaniviṣṭaiśca saṃpatadbhiśca vānaraiḥ || 6-31-40||

RMY 6-31-41

शतं शतसहस्राणां पृथगृक्षवनौकसाम् ।
लङ्का द्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ॥ ६-३१-४१॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛthagṛkṣavanaukasām |
laṅkā dvārāṇyupājagmuranye yoddhuṃ samantataḥ || 6-31-41||

RMY 6-31-42

आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात्प्लवंगमैः ।
अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत ॥ ६-३१-४२॥
āvṛtaḥ sa giriḥ sarvaistaiḥ samantātplavaṃgamaiḥ |
ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tāmabhyavartata || 6-31-42||

RMY 6-31-43

वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः ।
सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ॥ ६-३१-४३॥
vānarairbalavadbhiśca babhūva drumapāṇibhiḥ |
sarvataḥ saṃvṛtā laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā || 6-31-43||

RMY 6-31-44

राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः ।
वानरैर्मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ॥ ६-३१-४४॥
rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasābhinipīḍitāḥ |
vānarairmeghasaṃkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ || 6-31-44||

RMY 6-31-45

महाञ्शब्दोऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः ।
सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः ॥ ६-३१-४५॥
mahāñśabdo'bhavattatra balaughasyābhivartataḥ |
sāgarasyeva bhinnasya yathā syātsalilasvanaḥ || 6-31-45||

RMY 6-31-46

तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा ।
लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ ६-३१-४६॥
tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā |
laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā || 6-31-46||

RMY 6-31-47

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ६-३१-४७॥
rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |
babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 6-31-47||

RMY 6-31-48

राघवः संनिवेश्यैवं सैन्यं स्वं रक्षसां वधे ।
संमन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः ॥ ६-३१-४८॥
rāghavaḥ saṃniveśyaivaṃ sainyaṃ svaṃ rakṣasāṃ vadhe |
saṃmantrya mantribhiḥ sārdhaṃ niścitya ca punaḥ punaḥ || 6-31-48||

RMY 6-31-49

आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।
विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् ।
अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ॥ ६-३१-४९॥
ānantaryamabhiprepsuḥ kramayogārthatattvavit |
vibhīṣaṇasyānumate rājadharmamanusmaran |
aṅgadaṃ vālitanayaṃ samāhūyedamabravīt || 6-31-49||

RMY 6-31-50

गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात्कपे ।
लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ॥ ६-३१-५०॥
gatvā saumya daśagrīvaṃ brūhi madvacanātkape |
laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ bhayaṃ tyaktvā gatavyathaḥ || 6-31-50||

RMY 6-31-51

भ्रष्टश्रीकगतैश्वर्यमुमूर्षो नष्टचेतनः ।
ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ ६-३१-५१॥
bhraṣṭaśrīkagataiśvaryamumūrṣo naṣṭacetanaḥ |
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā || 6-31-51||

RMY 6-31-52

नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर ।
यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ॥ ६-३१-५२॥
nāgānāmatha yakṣāṇāṃ rājñāṃ ca rajanīcara |
yacca pāpaṃ kṛtaṃ mohādavaliptena rākṣasa || 6-31-52||

RMY 6-31-53

नूनमद्य गतो दर्पः स्वयम्भू वरदानजः ।
यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः ।
दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वरे व्यवस्थितः ॥ ६-३१-५३॥
nūnamadya gato darpaḥ svayambhū varadānajaḥ |
yasya daṇḍadharaste'haṃ dārāharaṇakarśitaḥ |
daṇḍaṃ dhārayamāṇastu laṅkādvare vyavasthitaḥ || 6-31-53||

RMY 6-31-54

पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस ।
राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि मया हतः ॥ ६-३१-५४॥
padavīṃ devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca rākṣasa |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ gamiṣyasi mayā hataḥ || 6-31-54||

RMY 6-31-55

बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम ।
मामतिक्रामयित्वा त्वं हृतवांस्तद्विदर्शय ॥ ६-३१-५५॥
balena yena vai sītāṃ māyayā rākṣasādhama |
māmatikrāmayitvā tvaṃ hṛtavāṃstadvidarśaya || 6-31-55||

RMY 6-31-56

अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः ।
न चेच्छरणमभ्येषि मामुपादाय मैथिलीम् ॥ ६-३१-५६॥
arākṣasamimaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ |
na ceccharaṇamabhyeṣi māmupādāya maithilīm || 6-31-56||

RMY 6-31-57

धर्मात्मा रक्षसां श्रेष्ठः संप्राप्तोऽयं विभीषणः ।
लङ्कैश्वर्यं ध्रुवं श्रीमानयं प्राप्नोत्यकण्टकम् ॥ ६-३१-५७॥
dharmātmā rakṣasāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāpto'yaṃ vibhīṣaṇaḥ |
laṅkaiśvaryaṃ dhruvaṃ śrīmānayaṃ prāpnotyakaṇṭakam || 6-31-57||

RMY 6-31-58

न हि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया ।
शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविजितात्मना ॥ ६-३१-५८॥
na hi rājyamadharmeṇa bhoktuṃ kṣaṇamapi tvayā |
śakyaṃ mūrkhasahāyena pāpenāvijitātmanā || 6-31-58||

RMY 6-31-59

युध्यस्व वा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस ।
मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ॥ ६-३१-५९॥
yudhyasva vā dhṛtiṃ kṛtvā śauryamālambya rākṣasa |
maccharaistvaṃ raṇe śāntastataḥ pūto bhaviṣyasi || 6-31-59||

RMY 6-31-60

यद्याविशसि लोकांस्त्रीन्पक्षिभूतो मनोजवः ।
मम चक्षुष्पथं प्राप्य न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ६-३१-६०॥
yadyāviśasi lokāṃstrīnpakṣibhūto manojavaḥ |
mama cakṣuṣpathaṃ prāpya na jīvanpratiyāsyasi || 6-31-60||

RMY 6-31-61

ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेकिकम् ।
सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ॥ ६-३१-६१॥
bravīmi tvāṃ hitaṃ vākyaṃ kriyatāmaurdhvadekikam |
sudṛṣṭā kriyatāṃ laṅkā jīvitaṃ te mayi sthitam || 6-31-61||

RMY 6-31-62

इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥ ६-३१-६२॥
ityuktaḥ sa tu tāreyo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
jagāmākāśamāviśya mūrtimāniva havyavāṭ || 6-31-62||

RMY 6-31-63

सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान्रावणमन्दिरम् ।
ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ॥ ६-३१-६३॥
so'tipatya muhūrtena śrīmānrāvaṇamandiram |
dadarśāsīnamavyagraṃ rāvaṇaṃ sacivaiḥ saha || 6-31-63||

RMY 6-31-64

ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुंगवः ।
दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ॥ ६-३१-६४॥
tatastasyāvidūreṇa nipatya haripuṃgavaḥ |
dīptāgnisadṛśastasthāvaṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 6-31-64||

RMY 6-31-65

तद्रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।
सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ॥ ६-३१-६५॥
tadrāmavacanaṃ sarvamanyūnādhikamuttamam |
sāmātyaṃ śrāvayāmāsa nivedyātmānamātmanā || 6-31-65||

RMY 6-31-66

दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ६-३१-६६॥
dūto'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vāliputro'ṅgado nāma yadi te śrotramāgataḥ || 6-31-66||

RMY 6-31-67

आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंसं पुरुषाधम ॥ ६-३१-६७॥
āha tvāṃ rāghavo rāmaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
niṣpatya pratiyudhyasva nṛśaṃsaṃ puruṣādhama || 6-31-67||

RMY 6-31-68

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।
निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥ ६-३१-६८॥
hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ saputrajñātibāndhavam |
nirudvignāstrayo lokā bhaviṣyanti hate tvayi || 6-31-68||

RMY 6-31-69

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ॥ ६-३१-६९॥
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
śatrumadyoddhariṣyāmi tvāmṛṣīṇāṃ ca kaṇṭakam || 6-31-69||

RMY 6-31-70

विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि ।
न चेत्सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥ ६-३१-७०॥
vibhīṣaṇasya caiśvaryaṃ bhaviṣyati hate tvayi |
na cetsatkṛtya vaidehīṃ praṇipatya pradāsyasi || 6-31-70||

RMY 6-31-71

इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुंगवे ।
अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ॥ ६-३१-७१॥
ityevaṃ paruṣaṃ vākyaṃ bruvāṇe haripuṃgave |
amarṣavaśamāpanno niśācaragaṇeśvaraḥ || 6-31-71||

RMY 6-31-72

ततः स रोषताम्राक्षः शशास सचिवांस्तदा ।
गृह्यतामेष दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ॥ ६-३१-७२॥
tataḥ sa roṣatāmrākṣaḥ śaśāsa sacivāṃstadā |
gṛhyatāmeṣa durmedhā vadhyatāmiti cāsakṛt || 6-31-72||

RMY 6-31-73

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निसमतेजसः ।
जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ॥ ६-३१-७३॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā dīptāgnisamatejasaḥ |
jagṛhustaṃ tato ghorāścatvāro rajanīcarāḥ || 6-31-73||

RMY 6-31-74

ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मना ।
बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ॥ ६-३१-७४॥
grāhayāmāsa tāreyaḥ svayamātmānamātmanā |
balaṃ darśayituṃ vīro yātudhānagaṇe tadā || 6-31-74||

RMY 6-31-75

स तान्बाहुद्वये सक्तानादाय पतगानिव ।
प्रासादं शैलसंकाशमुत्पापाताङ्गदस्तदा ॥ ६-३१-७५॥
sa tānbāhudvaye saktānādāya patagāniva |
prāsādaṃ śailasaṃkāśamutpāpātāṅgadastadā || 6-31-75||

RMY 6-31-76

तेऽन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्य वेगेन राक्षसाः ।
भुमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ॥ ६-३१-७६॥
te'ntarikṣādvinirdhūtāstasya vegena rākṣasāḥ |
bhumau nipatitāḥ sarve rākṣasendrasya paśyataḥ || 6-31-76||

RMY 6-31-77

ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
तत्पफाल तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ६-३१-७७॥
tataḥ prāsādaśikharaṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
tatpaphāla tadākrāntaṃ daśagrīvasya paśyataḥ || 6-31-77||

RMY 6-31-78

भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः ।
विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा ॥ ६-३१-७८॥
bhaṅktvā prāsādaśikharaṃ nāma viśrāvya cātmanaḥ |
vinadya sumahānādamutpapāta vihāyasā || 6-31-78||

RMY 6-31-79

रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् ।
विनाशं चात्मनः पश्यन्निःश्वासपरमोऽभवत् ॥ ६-३१-७९॥
rāvaṇastu paraṃ cakre krodhaṃ prāsādadharṣaṇāt |
vināśaṃ cātmanaḥ paśyanniḥśvāsaparamo'bhavat || 6-31-79||

RMY 6-31-80

रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्निनदद्भिः प्लवंगमैः ।
वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६-३१-८०॥
rāmastu bahubhirhṛṣṭairninadadbhiḥ plavaṃgamaiḥ |
vṛto ripuvadhākāṅkṣī yuddhāyaivābhyavartata || 6-31-80||

RMY 6-31-81

सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः ।
बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ॥ ६-३१-८१॥
suṣeṇastu mahāvīryo girikūṭopamo hariḥ |
bahubhiḥ saṃvṛtastatra vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ || 6-31-81||

RMY 6-31-82

चतुर्द्वाराणि सर्वाणि सुग्रीववचनात्कपिः ।
पर्याक्रमत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ ६-३१-८२॥
caturdvārāṇi sarvāṇi sugrīvavacanātkapiḥ |
paryākramata durdharṣo nakṣatrāṇīva candramāḥ || 6-31-82||

RMY 6-31-83

तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् ।
लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चातिवर्तताम् ॥ ६-३१-८३॥
teṣāmakṣauhiṇiśataṃ samavekṣya vanaukasām |
laṅkāmupaniviṣṭānāṃ sāgaraṃ cātivartatām || 6-31-83||

RMY 6-31-84

राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे ।
अपरे समरोद्धर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे ॥ ६-३१-८४॥
rākṣasā vismayaṃ jagmustrāsaṃ jagmustathāpare |
apare samaroddharṣāddharṣamevopapedire || 6-31-84||

RMY 6-31-85

कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् ।
ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ॥ ६-३१-८५॥
kṛtsnaṃ hi kapibhirvyāptaṃ prākāraparikhāntaram |
dadṛśū rākṣasā dīnāḥ prākāraṃ vānarīkṛtam || 6-31-85||

RMY 6-31-86

तस्मिन्महाभीषणके प्रवृत्ते कोलाहले राक्षसराजधान्याम् ।
प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि युगान्तवाता इव संविचेरुः ॥ ६-३१-८६॥
tasminmahābhīṣaṇake pravṛtte kolāhale rākṣasarājadhānyām |
pragṛhya rakṣāṃsi mahāyudhāni yugāntavātā iva saṃviceruḥ || 6-31-86||

Sarga: 32/116 (32)

RMY 6-32-1

ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् ।
न्यवेदयन्पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ ६-३२-१॥
tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram |
nyavedayanpurīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ || 6-32-1||

RMY 6-32-2

रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः ।
विधानं द्विगुणं श्रुत्वा प्रासादं सोऽध्यरोहत ॥ ६-३२-२॥
ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ |
vidhānaṃ dviguṇaṃ śrutvā prāsādaṃ so'dhyarohata || 6-32-2||

RMY 6-32-3

स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् ।
असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥ ६-३२-३॥
sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām |
asaṃkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ || 6-32-3||

RMY 6-32-4

स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् ।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६-३२-४॥
sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām |
kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo'bhavat || 6-32-4||

RMY 6-32-5

स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः ।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ॥ ६-३२-५॥
sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ |
rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ || 6-32-5||

RMY 6-32-6

प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः ।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६-३२-६॥
prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ |
rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā || 6-32-6||

RMY 6-32-7

ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः ।
लङ्कामेवाह्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ६-३२-७॥
te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ |
laṅkāmevāhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ || 6-32-7||

RMY 6-32-8

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः ।
प्रासादाग्राणि चोच्चानि ममन्तुस्तोरणानि च ॥ ६-३२-८॥
te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṃgamāḥ |
prāsādāgrāṇi coccāni mamantustoraṇāni ca || 6-32-8||

RMY 6-32-9

पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः ।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ॥ ६-३२-९॥
pārikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ |
pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ || 6-32-9||

RMY 6-32-10

ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः ।
कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६-३२-१०॥
tataḥ sahasrayūthāśca koṭiyūthāśca yūthapāḥ |
koṭīśatayutāścānye laṅkāmāruruhustadā || 6-32-10||

RMY 6-32-11

काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः ।
कैलासशिखराभानि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ ६-३२-११॥
kāñcanāni pramṛdnantastoraṇāni plavaṃgamāḥ |
kailāsaśikharābhāni gopurāṇi pramathya ca || 6-32-11||

RMY 6-32-12

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
लङ्कां तामभ्यवर्तन्त महावारणसंनिभाः ॥ ६-३२-१२॥
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
laṅkāṃ tāmabhyavartanta mahāvāraṇasaṃnibhāḥ || 6-32-12||

RMY 6-32-13

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ६-३२-१३॥
jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 6-32-13||

RMY 6-32-14

इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥ ६-३२-१४॥
ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ || 6-32-14||

RMY 6-32-15

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः ।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ॥ ६-३२-१५॥
vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca vanagocaraḥ |
nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ || 6-32-15||

RMY 6-32-16

एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ ६-३२-१६॥
etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam || 6-32-16||

RMY 6-32-17

पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६-३२-१७॥
pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ || 6-32-17||

RMY 6-32-18

दक्षिणद्वारमागम्य वीरः शतबलिः कपिः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ॥ ६-३२-१८॥
dakṣiṇadvāramāgamya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ |
āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ || 6-32-18||

RMY 6-32-19

सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारा पिता हरिः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टि कोटिभिरावृतः ॥ ६-३२-१९॥
suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatastārā pitā hariḥ |
āvṛtya balavāṃstasthau ṣaṣṭi koṭibhirāvṛtaḥ || 6-32-19||

RMY 6-32-20

उत्तरद्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ॥ ६-३२-२०॥
uttaradvāramāsādya rāmaḥ saumitriṇā saha |
āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ || 6-32-20||

RMY 6-32-21

गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्वतः ॥ ६-३२-२१॥
golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ |
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārvataḥ || 6-32-21||

RMY 6-32-22

ऋष्काणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ ६-३२-२२॥
ṛṣkāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ || 6-32-22||

RMY 6-32-23

संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।
वृतो यस्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः ॥ ६-३२-२३॥
saṃnaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
vṛto yastaistu sacivaistasthau tatra mahābalaḥ || 6-32-23||

RMY 6-32-24

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
समन्तात्परिघावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ॥ ६-३२-२४॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
samantātparighāvanto rarakṣurharivāhinīm || 6-32-24||

RMY 6-32-25

ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः ।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-३२-२५॥
tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayattadā || 6-32-25||

RMY 6-32-26

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः ।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥ ६-३२-२६॥
niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ |
samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ || 6-32-26||

RMY 6-32-27

एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत ।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥ ६-३२-२७॥
etasminnantare ghoraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā || 6-32-27||

RMY 6-32-28

ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निजघ्नुर्वानरान्घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥ ६-३२-२८॥
te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |
nijaghnurvānarānghorāḥ kathayantaḥ svavikramān || 6-32-28||

RMY 6-32-29

तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः ।
राक्षसास्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः ॥ ६-३२-२९॥
tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ |
rākṣasāstāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca vegitāḥ || 6-32-29||

RMY 6-32-30

राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् ।
भिण्डिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥ ६-३२-३०॥
rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān |
bhiṇḍipālaiśca khaḍgaiśca śūlaiścaiva vyadārayan || 6-32-30||

RMY 6-32-31

वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान्महीगताः ।
राक्षसान्पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवंगमाः ॥ ६-३२-३१॥
vānarāścāpi saṃkruddhāḥ prākārasthānmahīgatāḥ |
rākṣasānpātayāmāsuḥ samāplutya plavaṃgamāḥ || 6-32-31||

RMY 6-32-32

स संप्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः ।
रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमाः ॥ ६-३२-३२॥
sa saṃprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamāḥ || 6-32-32||

Sarga: 33/116 (46)

RMY 6-33-1

युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
रक्षसां संबभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ॥ ६-३३-१॥
yudhyatāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām |
rakṣasāṃ saṃbabhūvātha balakopaḥ sudāruṇaḥ || 6-33-1||

RMY 6-33-2

ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः ।
रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः ॥ ६-३३-२॥
te hayaiḥ kāñcanāpīḍairdhvajaiścāgniśikhopamaiḥ |
rathaiścādityasaṃkāśaiḥ kavacaiśca manoramaiḥ || 6-33-2||

RMY 6-33-3

निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश ।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ॥ ६-३३-३॥
niryayū rākṣasavyāghrā nādayanto diśo daśa |
rākṣasā bhīmakarmāṇo rāvaṇasya jayaiṣiṇaḥ || 6-33-3||

RMY 6-33-4

वानराणामपि चमूर्महती जयमिच्चताम् ।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ६-३३-४॥
vānarāṇāmapi camūrmahatī jayamiccatām |
abhyadhāvata tāṃ senāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6-33-4||

RMY 6-33-5

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ ६-३३-५॥
etasminnantare teṣāmanyonyamabhidhāvatām |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddhamavartata || 6-33-5||

RMY 6-33-6

अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः ॥ ६-३३-६॥
aṅgadenendrajitsārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ |
ayudhyata mahātejāstryambakeṇa yathāndhakaḥ || 6-33-6||

RMY 6-33-7

प्रजङ्घेन च संपातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे ।
जम्बूमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः ॥ ६-३३-७॥
prajaṅghena ca saṃpātirnityaṃ durmarṣaṇo raṇe |
jambūmālinamārabdho hanūmānapi vānaraḥ || 6-33-7||

RMY 6-33-8

संगतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ॥ ६-३३-८॥
saṃgataḥ sumahākrodho rākṣaso rāvaṇānujaḥ |
samare tīkṣṇavegena mitraghnena vibhīṣaṇaḥ || 6-33-8||

RMY 6-33-9

तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत ॥ ६-३३-९॥
tapanena gajaḥ sārdhaṃ rākṣasena mahābalaḥ |
nikumbhena mahātejā nīlo'pi samayudhyata || 6-33-9||

RMY 6-33-10

वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः ।
संगतः समरे श्रीमान्विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ ६-३३-१०॥
vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena samāgataḥ |
saṃgataḥ samare śrīmānvirūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ || 6-33-10||

RMY 6-33-11

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः ॥ ६-३३-११॥
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
suptaghno yajñakopaśca rāmeṇa saha saṃgatāḥ || 6-33-11||

RMY 6-33-12

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः ।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ ६-३३-१२॥
vajramuṣṭistu maindena dvividenāśaniprabhaḥ |
rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau || 6-33-12||

RMY 6-33-13

वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत ॥ ६-३३-१३॥
vīraḥ pratapano ghoro rākṣaso raṇadurdharaḥ |
samare tīkṣṇavegena nalena samayudhyata || 6-33-13||

RMY 6-33-14

धर्मस्य पुत्रो बलवान्सुषेण इति विश्रुतः ।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ॥ ६-३३-१४॥
dharmasya putro balavānsuṣeṇa iti viśrutaḥ |
sa vidyunmālinā sārdhamayudhyata mahākapiḥ || 6-33-14||

RMY 6-33-15

वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह ।
द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ॥ ६-३३-१५॥
vānarāścāpare bhīmā rākṣasairaparaiḥ saha |
dvandvaṃ samīyurbahudhā yuddhāya bahubhiḥ saha || 6-33-15||

RMY 6-33-16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥ ६-३३-१६॥
tatrāsītsumahadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayamicchatām || 6-33-16||

RMY 6-33-17

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रसृताः केशशाड्वलाः ।
शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणितापगाः ॥ ६-३३-१७॥
harirākṣasadehebhyaḥ prasṛtāḥ keśaśāḍvalāḥ |
śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasusruḥ śoṇitāpagāḥ || 6-33-17||

RMY 6-33-18

आजघानेन्द्रजित्क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः ।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥ ६-३३-१८॥
ājaghānendrajitkruddho vajreṇeva śatakratuḥ |
aṅgadaṃ gadayā vīraṃ śatrusainyavidāraṇam || 6-33-18||

RMY 6-33-19

तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।
जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान्कपिः ॥ ६-३३-१९॥
tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim |
jaghāna samare śrīmānaṅgado vegavānkapiḥ || 6-33-19||

RMY 6-33-20

संपातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः ।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ॥ ६-३३-२०॥
saṃpātistu tribhirbāṇaiḥ prajaṅghena samāhataḥ |
nijaghānāśvakarṇena prajaṅghaṃ raṇamūrdhani || 6-33-20||

RMY 6-33-21

जम्बूमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः ।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ ६-३३-२१॥
jambūmālī rathasthastu rathaśaktyā mahābalaḥ |
bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare || 6-33-21||

RMY 6-33-22

तस्य तं रथमास्थाय हनूमान्मारुतात्मजः ।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ॥ ६-३३-२२॥
tasya taṃ rathamāsthāya hanūmānmārutātmajaḥ |
pramamātha talenāśu saha tenaiva rakṣasā || 6-33-22||

RMY 6-33-23

भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।
प्रजघानाद्रिशृङ्गेण तपनं मुष्टिना गजः ॥ ६-३३-२३॥
bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā |
prajaghānādriśṛṅgeṇa tapanaṃ muṣṭinā gajaḥ || 6-33-23||

RMY 6-33-24

ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ।
सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च ॥ ६-३३-२४॥
grasantamiva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ |
sugrīvaḥ saptaparṇena nirbibheda jaghāna ca || 6-33-24||

RMY 6-33-25

प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् ।
निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः ॥ ६-३३-२५॥
prapīḍya śaravarṣeṇa rākṣasaṃ bhīmadarśanam |
nijaghāna virūpākṣaṃ śareṇaikena lakṣmaṇaḥ || 6-33-25||

RMY 6-33-26

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तिघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ ६-३३-२६॥
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
suptighno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ || 6-33-26||

RMY 6-33-27

तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः ।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६-३३-२७॥
teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi samare śaraiḥ |
kruddhaścaturbhiściccheda ghorairagniśikhopamaiḥ || 6-33-27||

RMY 6-33-28

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ॥ ६-३३-२८॥
vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe |
papāta sarathaḥ sāśvaḥ purāṭṭa iva bhūtale || 6-33-28||

RMY 6-33-29

वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६-३३-२९॥
vajrāśanisamasparśo dvivido'pyaśaniprabham |
jaghāna giriśṛṅgeṇa miṣatāṃ sarvarakṣasām || 6-33-29||

RMY 6-33-30

द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे ।
शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ ६-३३-३०॥
dvividaṃ vānarendraṃ tu drumayodhinamāhave |
śarairaśanisaṃkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ || 6-33-30||

RMY 6-33-31

स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः ।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥ ६-३३-३१॥
sa śarairatividdhāṅgo dvividaḥ krodhamūrchitaḥ |
sālena sarathaṃ sāśvaṃ nijaghānāśaniprabham || 6-33-31||

RMY 6-33-32

निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ॥ ६-३३-३२॥
nikumbhastu raṇe nīlaṃ nīlāñjanacayaprabham |
nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karairmeghamivāṃśumān || 6-33-32||

RMY 6-33-33

पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ॥ ६-३३-३३॥
punaḥ śaraśatenātha kṣiprahasto niśācaraḥ |
bibheda samare nīlaṃ nikumbhaḥ prajahāsa ca || 6-33-33||

RMY 6-33-34

तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे ।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ६-३३-३४॥
tasyaiva rathacakreṇa nīlo viṣṇurivāhave |
śiraściccheda samare nikumbhasya ca sāratheḥ || 6-33-34||

RMY 6-33-35

विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः ।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६-३३-३५॥
vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
suṣeṇaṃ tāḍayāmāsa nanāda ca muhurmuhuḥ || 6-33-35||

RMY 6-33-36

तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः ।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ॥ ६-३३-३६॥
taṃ rathasthamatho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ |
giriśṛṅgeṇa mahatā rathamāśu nyapātayat || 6-33-36||

RMY 6-33-37

लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः ।
अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ ६-३३-३७॥
lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ |
apakramya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ || 6-33-37||

RMY 6-33-38

ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुंगवः ।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ॥ ६-३३-३८॥
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ suṣeṇo haripuṃgavaḥ |
śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaramabhidravat || 6-33-38||

RMY 6-33-39

तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
वक्षस्यभिजग्नानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् ॥ ६-३३-३९॥
tamāpatantaṃ gadayā vidyunmālī niśācaraḥ |
vakṣasyabhijagnānāśu suṣeṇaṃ harisattamam || 6-33-39||

RMY 6-33-40

गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्यप्लवगोत्तमः ।
तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे ॥ ६-३३-४०॥
gadāprahāraṃ taṃ ghoramacintyaplavagottamaḥ |
tāṃ śilāṃ pātayāmāsa tasyorasi mahāmṛdhe || 6-33-40||

RMY 6-33-41

शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः ।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ॥ ६-३३-४१॥
śilāprahārābhihato vidyunmālī niśācaraḥ |
niṣpiṣṭahṛdayo bhūmau gatāsurnipapāta ha || 6-33-41||

RMY 6-33-42

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ ६-३३-४२॥
evaṃ tairvānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ |
dvandve vimṛditāstatra daityā iva divaukasaiḥ || 6-33-42||

RMY 6-33-43

भल्लैः खड्गैर्गदाभिश्च शक्तितोमर पट्टसैः ।
अपविद्धश्च भिन्नश्च रथैः सांग्रामिकैर्हयैः ॥ ६-३३-४३॥
bhallaiḥ khaḍgairgadābhiśca śaktitomara paṭṭasaiḥ |
apaviddhaśca bhinnaśca rathaiḥ sāṃgrāmikairhayaiḥ || 6-33-43||

RMY 6-33-44

निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः ।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।
बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम् ॥ ६-३३-४४॥
nihataiḥ kuñjarairmattaistathā vānararākṣasaiḥ |
cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ |
babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ gomāyugaṇasevitam || 6-33-44||

RMY 6-33-45

कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
विमर्दे तुमुले तस्मिन्देवासुररणोपमे ॥ ६-३३-४५॥
kabandhāni samutpeturdikṣu vānararakṣasām |
vimarde tumule tasmindevāsuraraṇopame || 6-33-45||

RMY 6-33-46

विदार्यमाणा हरिपुंगवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः ।
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ ६-३३-४६॥
vidāryamāṇā haripuṃgavaistadā niśācarāḥ śoṇitadigdhagātrāḥ |
punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāśritā divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ || 6-33-46||

Sarga: 34/116 (30)

RMY 6-34-1

युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥ ६-३४-१॥
yudhyatāmeva teṣāṃ tu tadā vānararakṣasām |
ravirastaṃ gato rātriḥ pravṛttā prāṇahāriṇī || 6-34-1||

RMY 6-34-2

अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम् ।
संप्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वारणरक्षसाम् ॥ ६-३४-२॥
anyonyaṃ baddhavairāṇāṃ ghorāṇāṃ jayamicchatām |
saṃpravṛttaṃ niśāyuddhaṃ tadā vāraṇarakṣasām || 6-34-2||

RMY 6-34-3

राक्षसोऽसीति हरयो हरिश्चासीति राक्षसाः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ ६-३४-३॥
rākṣaso'sīti harayo hariścāsīti rākṣasāḥ |
anyonyaṃ samare jaghnustasmiṃstamasi dāruṇe || 6-34-3||

RMY 6-34-4

जहि दारय चैतीति कथं विद्रवसीति च ।
एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिंस्तमसि शुश्रुवे ॥ ६-३४-४॥
jahi dāraya caitīti kathaṃ vidravasīti ca |
evaṃ sutumulaḥ śabdastasmiṃstamasi śuśruve || 6-34-4||

RMY 6-34-5

कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः ।
संप्रादृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव ॥ ६-३४-५॥
kālāḥ kāñcanasaṃnāhāstasmiṃstamasi rākṣasāḥ |
saṃprādṛśyanta śailendrā dīptauṣadhivanā iva || 6-34-5||

RMY 6-34-6

तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः ।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवंगमान् ॥ ६-३४-६॥
tasmiṃstamasi duṣpāre rākṣasāḥ krodhamūrchitāḥ |
paripeturmahāvegā bhakṣayantaḥ plavaṃgamān || 6-34-6||

RMY 6-34-7

ते हयान्काञ्चनापीडन्ध्वजांश्चाग्निशिखोपमान् ।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥ ६-३४-७॥
te hayānkāñcanāpīḍandhvajāṃścāgniśikhopamān |
āplutya daśanaistīkṣṇairbhīmakopā vyadārayan || 6-34-7||

RMY 6-34-8

कुञ्जरान्कुञ्जरारोहान्पताकाध्वजिनो रथान् ।
चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूर्छिताः ॥ ६-३४-८॥
kuñjarānkuñjarārohānpatākādhvajino rathān |
cakarṣuśca dadaṃśuśca daśanaiḥ krodhamūrchitāḥ || 6-34-8||

RMY 6-34-9

लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोमपैः ।
दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः ॥ ६-३४-९॥
lakṣmaṇaścāpi rāmaśca śarairāśīviṣomapaiḥ |
dṛśyādṛśyāni rakṣāṃsi pravarāṇi nijaghnatuḥ || 6-34-9||

RMY 6-34-10

तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुद्धतम् ।
रुरोध कर्णनेत्राणिण्युध्यतां धरणीरजः ॥ ६-३४-१०॥
turaṃgakhuravidhvastaṃ rathanemisamuddhatam |
rurodha karṇanetrāṇiṇyudhyatāṃ dharaṇīrajaḥ || 6-34-10||

RMY 6-34-11

वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे ।
रुधिरोदा महावेगा नद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ॥ ६-३४-११॥
vartamāne tathā ghore saṃgrāme lomaharṣaṇe |
rudhirodā mahāvegā nadyastatra prasusruvuḥ || 6-34-11||

RMY 6-34-12

ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निस्वनः ।
शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रः संबभूवाद्भुतोपमः ॥ ६-३४-१२॥
tato bherīmṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ ca nisvanaḥ |
śaṅkhaveṇusvanonmiśraḥ saṃbabhūvādbhutopamaḥ || 6-34-12||

RMY 6-34-13

हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निस्वनः ।
शस्त्राणां वानराणां च संबभूवातिदारुणः ॥ ६-३४-१३॥
hatānāṃ stanamānānāṃ rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
śastrāṇāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvātidāruṇaḥ || 6-34-13||

RMY 6-34-14

शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद्युद्धमेदिनी ।
दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्रवकर्दमा ॥ ६-३४-१४॥
śastrapuṣpopahārā ca tatrāsīdyuddhamedinī |
durjñeyā durniveśā ca śoṇitāsravakardamā || 6-34-14||

RMY 6-34-15

सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी ।
कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा ॥ ६-३४-१५॥
sā babhūva niśā ghorā harirākṣasahāriṇī |
kālarātrīva bhūtānāṃ sarveṣāṃ duratikramā || 6-34-15||

RMY 6-34-16

ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे ।
राममेवाभ्यधावन्त संहृष्टा शरवृष्टिभिः ॥ ६-३४-१६॥
tataste rākṣasāstatra tasmiṃstamasi dāruṇe |
rāmamevābhyadhāvanta saṃhṛṣṭā śaravṛṣṭibhiḥ || 6-34-16||

RMY 6-34-17

तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामभिगर्जताम् ।
उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत्स्वनः ॥ ६-३४-१७॥
teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ kruddhānāmabhigarjatām |
udvarta iva saptānāṃ samudrāṇāmabhūtsvanaḥ || 6-34-17||

RMY 6-34-18

तेषां रामः शरैः षड्भिः षड्जघान निशाचरान् ।
निमेषान्तरमात्रेण शितैरग्निशिखोपमैः ॥ ६-३४-१८॥
teṣāṃ rāmaḥ śaraiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍjaghāna niśācarān |
nimeṣāntaramātreṇa śitairagniśikhopamaiḥ || 6-34-18||

RMY 6-34-19

यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ ।
वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ ॥ ६-३४-१९॥
yajñaśatruśca durdharṣo mahāpārśvamahodarau |
vajradaṃṣṭro mahākāyastau cobhau śukasāraṇau || 6-34-19||

RMY 6-34-20

ते तु रामेण बाणौघः सर्वमर्मसु ताडिताः ।
युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन् ॥ ६-३४-२०॥
te tu rāmeṇa bāṇaughaḥ sarvamarmasu tāḍitāḥ |
yuddhādapasṛtāstatra sāvaśeṣāyuṣo'bhavan || 6-34-20||

RMY 6-34-21

ततः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैरग्निशिखोपमैः ।
दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महाबलः ॥ ६-३४-२१॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaiḥ śarairagniśikhopamaiḥ |
diśaścakāra vimalāḥ pradiśaśca mahābalaḥ || 6-34-21||

RMY 6-34-22

ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः ।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतंगा इव पावकम् ॥ ६-३४-२२॥
ye tvanye rākṣasā vīrā rāmasyābhimukhe sthitāḥ |
te'pi naṣṭāḥ samāsādya pataṃgā iva pāvakam || 6-34-22||

RMY 6-34-23

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः संपतद्भिः सहस्रशः ।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥ ६-३४-२३॥
suvarṇapuṅkhairviśikhaiḥ saṃpatadbhiḥ sahasraśaḥ |
babhūva rajanī citrā khadyotairiva śāradī || 6-34-23||

RMY 6-34-24

राक्षसानां च निनदैर्हरीणां चापि गर्जितैः ।
सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतरा तदा ॥ ६-३४-२४॥
rākṣasānāṃ ca ninadairharīṇāṃ cāpi garjitaiḥ |
sā babhūva niśā ghorā bhūyo ghoratarā tadā || 6-34-24||

RMY 6-34-25

तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः ।
त्रिकूटः कन्दराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः ॥ ६-३४-२५॥
tena śabdena mahatā pravṛddhena samantataḥ |
trikūṭaḥ kandarākīrṇaḥ pravyāharadivācalaḥ || 6-34-25||

RMY 6-34-26

गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः ।
संपरिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन्रजनीचरान् ॥ ६-३४-२६॥
golāṅgūlā mahākāyāstamasā tulyavarcasaḥ |
saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ bhakṣayanrajanīcarān || 6-34-26||

RMY 6-34-27

अङ्गदस्तु रणे शत्रुं निहन्तुं समुपस्थितः ।
रावणेर्निजघानाशु सारथिं च हयानपि ॥ ६-३४-२७॥
aṅgadastu raṇe śatruṃ nihantuṃ samupasthitaḥ |
rāvaṇernijaghānāśu sārathiṃ ca hayānapi || 6-34-27||

RMY 6-34-28

इन्द्रजित्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्गदेन महामायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ६-३४-२८॥
indrajittu rathaṃ tyaktvā hatāśvo hatasārathiḥ |
aṅgadena mahāmāyastatraivāntaradhīyata || 6-34-28||

RMY 6-34-29

सोऽन्तर्धान गतः पापो रावणी रणकर्कशः ।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
अदृश्यो निशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ॥ ६-३४-२९॥
so'ntardhāna gataḥ pāpo rāvaṇī raṇakarkaśaḥ |
brahmadattavaro vīro rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
adṛśyo niśitānbāṇānmumocāśanivarcasaḥ || 6-34-29||

RMY 6-34-30

स रामं लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः ।
बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः ॥ ६-३४-३०॥
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva ghorairnāgamayaiḥ śaraiḥ |
bibheda samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rākṣasaḥ || 6-34-30||

Sarga: 35/116 (26)

RMY 6-35-1

स तस्य गतिमन्विच्छन्राजपुत्रः प्रतापवान् ।
दिदेशातिबलो रामो दशवानरयूथपान् ॥ ६-३५-१॥
sa tasya gatimanvicchanrājaputraḥ pratāpavān |
dideśātibalo rāmo daśavānarayūthapān || 6-35-1||

RMY 6-35-2

द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् ।
अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ॥ ६-३५-२॥
dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagarṣabham |
aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam || 6-35-2||

RMY 6-35-3

विनतं जाम्बवन्तं च सानुप्रस्थं महाबलम् ।
ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः ॥ ६-३५-३॥
vinataṃ jāmbavantaṃ ca sānuprasthaṃ mahābalam |
ṛṣabhaṃ carṣabhaskandhamādideśa paraṃtapaḥ || 6-35-3||

RMY 6-35-4

ते संप्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान् ।
आकाशं विविशुः सर्वे मार्गामाणा दिशो दश ॥ ६-३५-४॥
te saṃprahṛṣṭā harayo bhīmānudyamya pādapān |
ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgāmāṇā diśo daśa || 6-35-4||

RMY 6-35-5

तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।
अस्त्रवित्परमास्त्रेण वारयामास रावणिः ॥ ६-३५-५॥
teṣāṃ vegavatāṃ vegamiṣubhirvegavattaraiḥ |
astravitparamāstreṇa vārayāmāsa rāvaṇiḥ || 6-35-5||

RMY 6-35-6

तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः ।
अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम् ॥ ६-३५-६॥
taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavikṣatāḥ |
andhakāre na dadṛśurmeghaiḥ sūryamivāvṛtam || 6-35-6||

RMY 6-35-7

रामलक्ष्मणयोरेव सर्वमर्मभिदः शरान् ।
भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः ॥ ६-३५-७॥
rāmalakṣmaṇayoreva sarvamarmabhidaḥ śarān |
bhṛśamāveśayāmāsa rāvaṇiḥ samitiṃjayaḥ || 6-35-7||

RMY 6-35-8

निरन्तरशरीरौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ॥ ६-३५-८॥
nirantaraśarīrau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
kruddhenendrajitā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ || 6-35-8||

RMY 6-35-9

तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु ।
तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-३५-९॥
tayoḥ kṣatajamārgeṇa susrāva rudhiraṃ bahu |
tāvubhau ca prakāśete puṣpitāviva kiṃśukau || 6-35-9||

RMY 6-35-10

ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः ।
रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६-३५-१०॥
tataḥ paryantaraktākṣo bhinnāñjanacayopamaḥ |
rāvaṇirbhrātarau vākyamantardhānagato'bravīt || 6-35-10||

RMY 6-35-11

युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः ।
द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम् ॥ ६-३५-११॥
yudhyamānamanālakṣyaṃ śakro'pi tridaśeśvaraḥ |
draṣṭumāsādituṃ vāpi na śaktaḥ kiṃ punaryuvām || 6-35-11||

RMY 6-35-12

प्रावृताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा ।
एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् ॥ ६-३५-१२॥
prāvṛtāviṣujālena rāghavau kaṅkapatriṇā |
eṣa roṣaparītātmā nayāmi yamasādanam || 6-35-12||

RMY 6-35-13

एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च ॥ ६-३५-१३॥
evamuktvā tu dharmajñau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
nirbibheda śitairbāṇaiḥ prajaharṣa nanāda ca || 6-35-13||

RMY 6-35-14

भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः ।
भूयो भूयः शरान्घोरान्विससर्ज महामृधे ॥ ६-३५-१४॥
bhinnāñjanacayaśyāmo visphārya vipulaṃ dhanuḥ |
bhūyo bhūyaḥ śarānghorānvisasarja mahāmṛdhe || 6-35-14||

RMY 6-35-15

ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ्शरान् ।
रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६-३५-१५॥
tato marmasu marmajño majjayanniśitāñśarān |
rāmalakṣmaṇayorvīro nanāda ca muhurmuhuḥ || 6-35-15||

RMY 6-35-16

बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि ।
निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरुदीक्षितुम् ॥ ६-३५-१६॥
baddhau tu śarabandhena tāvubhau raṇamūrdhani |
nimeṣāntaramātreṇa na śekaturudīkṣitum || 6-35-16||

RMY 6-35-17

ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितावुभौ ।
ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ॥ ६-३५-१७॥
tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitāvubhau |
dhvajāviva mahendrasya rajjumuktau prakampitau || 6-35-17||

RMY 6-35-18

तौ संप्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ ।
निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ॥ ६-३५-१८॥
tau saṃpracalitau vīrau marmabhedena karśitau |
nipetaturmaheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī || 6-35-18||

RMY 6-35-19

तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ ॥ ६-३५-१९॥
tau vīraśayane vīrau śayānau rudhirokṣitau |
śaraveṣṭitasarvāṅgāvārtau paramapīḍitau || 6-35-19||

RMY 6-35-20

न ह्यविद्धं तयोर्गात्रं बभूवाङ्गुलमन्तरम् ।
नानिर्भिन्नं न चास्तब्धमा कराग्रादजिह्मगैः ॥ ६-३५-२०॥
na hyaviddhaṃ tayorgātraṃ babhūvāṅgulamantaram |
nānirbhinnaṃ na cāstabdhamā karāgrādajihmagaiḥ || 6-35-20||

RMY 6-35-21

तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा ।
असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६-३५-२१॥
tau tu krūreṇa nihatau rakṣasā kāmarūpiṇā |
asṛksusruvatustīvraṃ jalaṃ prasravaṇāviva || 6-35-21||

RMY 6-35-22

पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः ।
क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ॥ ६-३५-२२॥
papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ |
krodhādindrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ || 6-35-22||

RMY 6-35-23

नारचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।
विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा ॥ ६-३५-२३॥
nāracairardhanārācairbhallairañjalikairapi |
vivyādha vatsadantaiśca siṃhadaṃṣṭraiḥ kṣuraistathā || 6-35-23||

RMY 6-35-24

स वीरशयने शिश्ये विज्यमादाय कार्मुकम् ।
भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम् ॥ ६-३५-२४॥
sa vīraśayane śiśye vijyamādāya kārmukam |
bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ triṇataṃ rukmabhūṣitam || 6-35-24||

RMY 6-35-25

बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम् ।
स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत् ॥ ६-३५-२५॥
bāṇapātāntare rāmaṃ patitaṃ puruṣarṣabham |
sa tatra lakṣmaṇo dṛṣṭvā nirāśo jīvite'bhavat || 6-35-25||

RMY 6-35-26

बद्धौ तु वीरौ पतितौ शयानौ तौ वानराः संपरिवार्य तस्थुः ।
समागता वायुसुतप्रमुख्या विषदमार्ताः परमं च जग्मुः ॥ ६-३५-२६॥
baddhau tu vīrau patitau śayānau tau vānarāḥ saṃparivārya tasthuḥ |
samāgatā vāyusutapramukhyā viṣadamārtāḥ paramaṃ ca jagmuḥ || 6-35-26||

Sarga: 36/116 (43)

RMY 6-36-1

ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः ।
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-१॥
tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ |
dadṛśuḥ saṃtatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-36-1||

RMY 6-36-2

वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे ।
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥ ६-३६-२॥
vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase |
ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ || 6-36-2||

RMY 6-36-3

नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणसुमुखाङ्गदाः ।
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ॥ ६-३६-३॥
nīladvividamaindāśca suṣeṇasumukhāṅgadāḥ |
tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau || 6-36-3||

RMY 6-36-4

निश्चेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ ।
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः ॥ ६-३६-४॥
niśceṣṭau mandaniḥśvāsau śoṇitaughapariplutau |
śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ || 6-36-4||

RMY 6-36-5

निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ ।
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ ॥ ६-३६-५॥
niḥśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau |
rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāviva dhvajau || 6-36-5||

RMY 6-36-6

तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ ।
यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥ ६-३६-६॥
tau vīraśayane vīrau śayānau mandaceṣṭitau |
yūthapaistaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ || 6-36-6||

RMY 6-36-7

राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥ ६-३६-७॥
rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau |
babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ || 6-36-7||

RMY 6-36-8

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः ।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥ ६-३६-८॥
antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ |
na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe || 6-36-8||

RMY 6-36-9

तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः ।
वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम् ॥ ६-३६-९॥
taṃ tu māyāpraticchinnaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ |
vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putramavasthitam || 6-36-9||

RMY 6-36-10

तमप्रतिम कर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ।
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः ॥ ६-३६-१०॥
tamapratima karmāṇamapratidvandvamāhave |
dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānādvibhīṣaṇaḥ || 6-36-10||

RMY 6-36-11

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च ।
उवाच परमप्रीतो हर्षयन्सर्वनैरृतान् ॥ ६-३६-११॥
indrajittvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca |
uvāca paramaprīto harṣayansarvanairṛtān || 6-36-11||

RMY 6-36-12

दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ ।
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-१२॥
dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau |
sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-36-12||

RMY 6-36-13

नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥ ६-३६-१३॥
nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt |
sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ || 6-36-13||

RMY 6-36-14

यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम ।
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वती ॥ ६-३६-१४॥
yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama |
aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvatī || 6-36-14||

RMY 6-36-15

कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला ।
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया ॥ ६-३६-१५॥
kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā |
so'yaṃ mūlaharo'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā || 6-36-15||

RMY 6-36-16

रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम् ।
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥ ६-३६-१६॥
rāmasya lakṣmaṇasyaiva sarveṣāṃ ca vanaukasām |
vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ || 6-36-16||

RMY 6-36-17

एवमुक्त्वा तु तान्सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वगान् ।
यूथपानपि तान्सर्वांस्ताडयामास रावणिः ॥ ६-३६-१७॥
evamuktvā tu tānsarvānrākṣasānparipārśvagān |
yūthapānapi tānsarvāṃstāḍayāmāsa rāvaṇiḥ || 6-36-17||

RMY 6-36-18

तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान् ।
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६-३६-१८॥
tānardayitvā bāṇaughaistrāsayitvā ca vānarān |
prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt || 6-36-18||

RMY 6-36-19

शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे ।
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ॥ ६-३६-१९॥
śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe |
sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ || 6-36-19||

RMY 6-36-20

एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः ।
परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः ॥ ६-३६-२०॥
evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ |
paraṃ vismayamājagmuḥ karmaṇā tena toṣitāḥ || 6-36-20||

RMY 6-36-21

विनेदुश्च महानादान्सर्वे ते जलदोपमाः ।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥ ६-३६-२१॥
vineduśca mahānādānsarve te jaladopamāḥ |
hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan || 6-36-21||

RMY 6-36-22

निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ॥ ६-३६-२२॥
niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata || 6-36-22||

RMY 6-36-23

हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित्समितिंजयः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन्सर्वनैरृतान् ॥ ६-३६-२३॥
harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajitsamitiṃjayaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayansarvanairṛtān || 6-36-23||

RMY 6-36-24

रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते ।
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ॥ ६-३६-२४॥
rāmalakṣmaṇayordṛṣṭvā śarīre sāyakaiścite |
sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat || 6-36-24||

RMY 6-36-25

तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः ।
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥ ६-३६-२५॥
tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ |
sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam || 6-36-25||

RMY 6-36-26

अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् ।
एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥ ६-३६-२६॥
alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām |
evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ || 6-36-26||

RMY 6-36-27

सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति ।
मोहमेतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-२७॥
saśeṣabhāgyatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati |
mohametau prahāsyete bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-36-27||

RMY 6-36-28

पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर ।
सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥ ६-३६-२८॥
paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara |
satyadharmānuraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam || 6-36-28||

RMY 6-36-29

एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना ।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६-३६-२९॥
evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā |
sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ || 6-36-29||

RMY 6-36-30

प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः ।
अब्रवीत्कालसंप्रातमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ ६-३६-३०॥
pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ |
abravītkālasaṃprātamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ || 6-36-30||

RMY 6-36-31

न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम् ।
अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपपद्यते ॥ ६-३६-३१॥
na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamanuvartitum |
atisneho'pyakāle'sminmaraṇāyopapadyate || 6-36-31||

RMY 6-36-32

तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् ।
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम् ॥ ६-३६-३२॥
tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam |
hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintyatām || 6-36-32||

RMY 6-36-33

अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञा विपर्ययः ।
लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः ॥ ६-३६-३३॥
atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvatsaṃjñā viparyayaḥ |
labdhasaṃjñau tu kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ || 6-36-33||

RMY 6-36-34

नैतत्किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति ।
न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ॥ ६-३६-३४॥
naitatkiṃcana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati |
na hyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām || 6-36-34||

RMY 6-36-35

तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् ।
यावत्सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्यहम् ॥ ६-३६-३५॥
tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam |
yāvatsarvāṇi sainyāni punaḥ saṃsthāpayāmyaham || 6-36-35||

RMY 6-36-36

एते ह्युत्फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुंगव ॥ ६-३६-३६॥
ete hyutphullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ |
karṇe karṇe prakathitā harayo haripuṃgava || 6-36-36||

RMY 6-36-37

मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं संप्रहर्षितुम् ।
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ॥ ६-३६-३७॥
māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ saṃpraharṣitum |
tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam || 6-36-37||

RMY 6-36-38

समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।
विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत्पुनः ॥ ६-३६-३८॥
samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |
vidrutaṃ vānarānīkaṃ tatsamāśvāsayatpunaḥ || 6-36-38||

RMY 6-36-39

इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः ।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥ ६-३६-३९॥
indrajittu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat || 6-36-39||

RMY 6-36-40

तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३६-४०॥
tatra rāvaṇamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ |
ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau || 6-36-40||

RMY 6-36-41

उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे ।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥ ६-३६-४१॥
utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje |
rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau || 6-36-41||

RMY 6-36-42

उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः ।
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ६-३६-४२॥
upāghrāya sa mūrdhnyenaṃ papraccha prītamānasaḥ |
pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat || 6-36-42||

RMY 6-36-43

स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य ।
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं प्रहृष्य वाचाभिननन्द पुत्रम् ॥ ६-३६-४३॥
sa harṣavegānugatāntarātmā śrutvā vacastasya mahārathasya |
jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ prahṛṣya vācābhinananda putram || 6-36-43||

Sarga: 37/116 (21)

RMY 6-37-1

प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे ।
राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर्वानरर्षभाः ॥ ६-३७-१॥
pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje |
rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣurvānararṣabhāḥ || 6-37-1||

RMY 6-37-2

हनूमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ६-३७-२॥
hanūmānaṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ |
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 6-37-2||

RMY 6-37-3

जाम्बवानृषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः ।
व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः ॥ ६-३७-३॥
jāmbavānṛṣabhaḥ sundo rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ |
vyūḍhānīkāśca yattāśca drumānādāya sarvataḥ || 6-37-3||

RMY 6-37-4

वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः ।
तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे ॥ ६-३७-४॥
vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca vānarāḥ |
tṛṇeṣvapi ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire || 6-37-4||

RMY 6-37-5

रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम् ।
आजुहाव ततः सीता रक्षणी राक्षसीस्तदा ॥ ६-३७-५॥
rāvaṇaścāpi saṃhṛṣṭo visṛjyendrajitaṃ sutam |
ājuhāva tataḥ sītā rakṣaṇī rākṣasīstadā || 6-37-5||

RMY 6-37-6

राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात्तमुपस्थिताः ।
ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसेश्वरः ॥ ६-३७-६॥
rākṣasyastrijaṭā cāpi śāsanāttamupasthitāḥ |
tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣaseśvaraḥ || 6-37-6||

RMY 6-37-7

हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
पुष्पकं च समारोप्य दर्शयध्वं हतौ रणे ॥ ६-३७-७॥
hatāvindrajitākhyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
puṣpakaṃ ca samāropya darśayadhvaṃ hatau raṇe || 6-37-7||

RMY 6-37-8

यदाश्रयादवष्टब्धो नेयं मामुपतिष्ठति ।
सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निरस्तो रणमूर्धनि ॥ ६-३७-८॥
yadāśrayādavaṣṭabdho neyaṃ māmupatiṣṭhati |
so'syā bhartā saha bhrātrā nirasto raṇamūrdhani || 6-37-8||

RMY 6-37-9

निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली ।
मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता ॥ ६-३७-९॥
nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī |
māmupasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā || 6-37-9||

RMY 6-37-10

अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम् ।
अवेक्ष्य विनिवृत्ताशा नान्यां गतिमपश्यती ॥ ६-३७-१०॥
adya kālavaśaṃ prāptaṃ raṇe rāmaṃ salakṣmaṇam |
avekṣya vinivṛttāśā nānyāṃ gatimapaśyatī || 6-37-10||

RMY 6-37-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः ।
राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा प्रजग्मुर्यत्र पुष्पकम् ॥ ६-३७-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ |
rākṣasyastāstathetyuktvā prajagmuryatra puṣpakam || 6-37-11||

RMY 6-37-12

ततः पुष्पकमादय राक्षस्यो रावणाज्ञया ।
अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन् ॥ ६-३७-१२॥
tataḥ puṣpakamādaya rākṣasyo rāvaṇājñayā |
aśokavanikāsthāṃ tāṃ maithilīṃ samupānayan || 6-37-12||

RMY 6-37-13

तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपरायणाम् ।
सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा ॥ ६-३७-१३॥
tāmādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparāyaṇām |
sītāmāropayāmāsurvimānaṃ puṣpakaṃ tadā || 6-37-13||

RMY 6-37-14

ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह ।
रावणोऽकारयल्लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६-३७-१४॥
tataḥ puṣpakamāropya sītāṃ trijaṭayā saha |
rāvaṇo'kārayallaṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 6-37-14||

RMY 6-37-15

प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः ।
राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे ॥ ६-३७-१५॥
prāghoṣayata hṛṣṭaśca laṅkāyāṃ rākṣaseśvaraḥ |
rāghavo lakṣmaṇaścaiva hatāvindrajitā raṇe || 6-37-15||

RMY 6-37-16

विमानेनापि सीता तु गत्वा त्रिजटया सह ।
ददर्श वानराणां तु सर्वं सिन्यं निपातितम् ॥ ६-३७-१६॥
vimānenāpi sītā tu gatvā trijaṭayā saha |
dadarśa vānarāṇāṃ tu sarvaṃ sinyaṃ nipātitam || 6-37-16||

RMY 6-37-17

प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान् ।
वानरांश्चापि दुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६-३७-१७॥
prahṛṣṭamanasaścāpi dadarśa piśitāśanān |
vānarāṃścāpi duḥkhārtānrāmalakṣmaṇapārśvataḥ || 6-37-17||

RMY 6-37-18

ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शततल्पयोः ।
लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ ॥ ६-३७-१८॥
tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śatatalpayoḥ |
lakṣmaṇaṃ caiva rāmaṃ ca visaṃjñau śarapīḍitau || 6-37-18||

RMY 6-37-19

विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ ।
सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्भमयौ क्षितौ ॥ ६-३७-१९॥
vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau |
sāyakaiśchinnasarvāṅgau śarastambhamayau kṣitau || 6-37-19||

RMY 6-37-20

तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र वीरौ सा पुरुषर्षभौ ।
दुःखार्ता सुभृशं सीता करुणं विललाप ह ॥ ६-३७-२०॥
tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra vīrau sā puruṣarṣabhau |
duḥkhārtā subhṛśaṃ sītā karuṇaṃ vilalāpa ha || 6-37-20||

RMY 6-37-21

सा बाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ ।
वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद ॥ ६-३७-२१॥
sā bāṣpaśokābhihatā samīkṣya tau bhrātarau devasamaprabhāvau |
vitarkayantī nidhanaṃ tayoḥ sā duḥkhānvitā vākyamidaṃ jagāda || 6-37-21||

Sarga: 38/116 (37)

RMY 6-38-1

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥ ६-३८-१॥
bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā || 6-38-1||

RMY 6-38-2

ऊचुर्लक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च ।
तेऽस्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-२॥
ūcurlakṣaṇikā ye māṃ putriṇyavidhaveti ca |
te'sya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-2||

RMY 6-38-3

यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः ।
तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-३॥
yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ |
te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-3||

RMY 6-38-4

वीरपार्थिवपत्नी त्वं ये धन्येति च मां विदुः ।
तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-४॥
vīrapārthivapatnī tvaṃ ye dhanyeti ca māṃ viduḥ |
te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-4||

RMY 6-38-5

ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् ।
तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६-३८-५॥
ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām |
te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 6-38-5||

RMY 6-38-6

इमानि खलु पद्मानि पादयोर्यैः किल स्त्रियः ।
अधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥ ६-३८-६॥
imāni khalu padmāni pādayoryaiḥ kila striyaḥ |
adhirājye'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha || 6-38-6||

RMY 6-38-7

वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः ।
नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ॥ ६-३८-७॥
vaidhavyaṃ yānti yairnāryo'lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ |
nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā || 6-38-7||

RMY 6-38-8

सत्यानीमानि पद्मानि स्त्रीणामुक्त्वानि लक्षणे ।
तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ॥ ६-३८-८॥
satyānīmāni padmāni strīṇāmuktvāni lakṣaṇe |
tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me || 6-38-8||

RMY 6-38-9

केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंगते मम ।
वृत्ते चालोमशे जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ॥ ६-३८-९॥
keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṃgate mama |
vṛtte cālomaśe jaṅghe dantāścāviralā mama || 6-38-9||

RMY 6-38-10

शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू च मे चितौ ।
अनुवृत्ता नखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥ ६-३८-१०॥
śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū ca me citau |
anuvṛttā nakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama || 6-38-10||

RMY 6-38-11

स्तनौ चाविरलौ पीनौ ममेमौ मग्नचूचुकौ ।
मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥ ६-३८-११॥
stanau cāviralau pīnau mamemau magnacūcukau |
magnā cotsaṅginī nābhiḥ pārśvoraskaṃ ca me citam || 6-38-11||

RMY 6-38-12

मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च ।
प्रतिष्ठितां द्वदशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥ ६-३८-१२॥
mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca |
pratiṣṭhitāṃ dvadaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām || 6-38-12||

RMY 6-38-13

समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् ।
मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालक्षणिका विदुः ॥ ६-३८-१३॥
samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat |
mandasmitetyeva ca māṃ kanyālakṣaṇikā viduḥ || 6-38-13||

RMY 6-38-14

अधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह ।
कृतान्तकुशलैरुक्तं तत्सर्वं वितथीकृतम् ॥ ६-३८-१४॥
adhirājye'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha |
kṛtāntakuśalairuktaṃ tatsarvaṃ vitathīkṛtam || 6-38-14||

RMY 6-38-15

शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च ।
तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ॥ ६-३८-१५॥
śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca |
tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau || 6-38-15||

RMY 6-38-16

ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यताम् ॥ ६-३८-१६॥
nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca |
astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyatām || 6-38-16||

RMY 6-38-17

अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ ।
मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३८-१७॥
adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau |
mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau || 6-38-17||

RMY 6-38-18

न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः ।
जीवन्प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ॥ ६-३८-१८॥
na hi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ |
jīvanpratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ || 6-38-18||

RMY 6-38-19

न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः ।
यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपाथितः ॥ ६-३८-१९॥
na kālasyātibhāro'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ |
yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipāthitaḥ || 6-38-19||

RMY 6-38-20

नाहं शोचामि भर्तारं निहतं न च लक्ष्मणम् ।
नात्मानं जननी चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ॥ ६-३८-२०॥
nāhaṃ śocāmi bhartāraṃ nihataṃ na ca lakṣmaṇam |
nātmānaṃ jananī cāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm || 6-38-20||

RMY 6-38-21

सा हि चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् ।
कदा द्रक्ष्यामि सीतां च रामं च सहलक्ष्मणम् ॥ ६-३८-२१॥
sā hi cintayate nityaṃ samāptavratamāgatam |
kadā drakṣyāmi sītāṃ ca rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam || 6-38-21||

RMY 6-38-22

परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत् ।
मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति ॥ ६-३८-२२॥
paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭābravīt |
mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartāyaṃ tava jīvati || 6-38-22||

RMY 6-38-23

कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च ।
यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-३८-२३॥
kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca |
yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6-38-23||

RMY 6-38-24

न हि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च ।
भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ॥ ६-३८-२४॥
na hi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca |
bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau || 6-38-24||

RMY 6-38-25

इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः ।
दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गजजीवितौ ॥ ६-३८-२५॥
idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ |
divyaṃ tvāṃ dhārayennedaṃ yadyetau gajajīvitau || 6-38-25||

RMY 6-38-26

हतवीरप्रधाना हि हतोत्साहा निरुद्यमा ।
सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ॥ ६-३८-२६॥
hatavīrapradhānā hi hatotsāhā nirudyamā |
senā bhramati saṃkhyeṣu hatakarṇeva naurjale || 6-38-26||

RMY 6-38-27

इयं पुनरसंभ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी ।
सेना रक्षति काकुत्स्थौ मायया निर्जितौ रणे ॥ ६-३८-२७॥
iyaṃ punarasaṃbhrāntā nirudvignā tarasvinī |
senā rakṣati kākutsthau māyayā nirjitau raṇe || 6-38-27||

RMY 6-38-28

सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः ।
अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६-३८-२८॥
sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ |
ahatau paśya kākutsthau snehādetadbravīmi te || 6-38-28||

RMY 6-38-29

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
चारित्रसुखशीलत्वात्प्रविष्टासि मनो मम ॥ ६-३८-२९॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
cāritrasukhaśīlatvātpraviṣṭāsi mano mama || 6-38-29||

RMY 6-38-30

नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
एतयोराननं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव ॥ ६-३८-३०॥
nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ |
etayorānanaṃ dṛṣṭvā mayā cāveditaṃ tava || 6-38-30||

RMY 6-38-31

इदं च सुमहच्चिह्नं शनैः पश्यस्व मैथिलि ।
निःसंज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्वियुज्यते ॥ ६-३८-३१॥
idaṃ ca sumahaccihnaṃ śanaiḥ paśyasva maithili |
niḥsaṃjñāvapyubhāvetau naiva lakṣmīrviyujyate || 6-38-31||

RMY 6-38-32

प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् ।
दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥ ६-३८-३२॥
prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām |
dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam || 6-38-32||

RMY 6-38-33

त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे ।
रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥ ६-३८-३३॥
tyaja śokaṃ ca duḥkhaṃ ca mohaṃ ca janakātmaje |
rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum || 6-38-33||

RMY 6-38-34

श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमेवमस्त्विति मैथिली ॥ ६-३८-३४॥
śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā |
kṛtāñjaliruvācedamevamastviti maithilī || 6-38-34||

RMY 6-38-35

विमानं पुष्पकं तत्तु समिवर्त्य मनोजवम् ।
दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ॥ ६-३८-३५॥
vimānaṃ puṣpakaṃ tattu samivartya manojavam |
dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā || 6-38-35||

RMY 6-38-36

ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा ।
अशोकवनिकामेव रक्षसीभिः प्रवेशिता ॥ ६-३८-३६॥
tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā |
aśokavanikāmeva rakṣasībhiḥ praveśitā || 6-38-36||

RMY 6-38-37

प्रविश्य सीता बहुवृक्षषण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् ।
संप्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम ॥ ६-३८-३७॥
praviśya sītā bahuvṛkṣaṣaṇḍāṃ tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim |
saṃprekṣya saṃcintya ca rājaputrau paraṃ viṣādaṃ samupājagāma || 6-38-37||

Sarga: 39/116 (32)

RMY 6-39-1

घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।
निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६-३९-१॥
ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau |
niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau || 6-39-1||

RMY 6-39-2

सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः ।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ ६-३९-२॥
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ |
parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ || 6-39-2||

RMY 6-39-3

एतस्मिन्नन्तेरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन् ॥ ६-३९-३॥
etasminnantere rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān |
sthiratvātsattvayogācca śaraiḥ saṃdānito'pi san || 6-39-3||

RMY 6-39-4

ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् ।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ६-३९-४॥
tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam |
bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ || 6-39-4||

RMY 6-39-5

किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा ।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ६-३९-५॥
kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā |
śayānaṃ yo'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam || 6-39-5||

RMY 6-39-6

शक्या सीता समा नारी प्राप्तुं लोके विचिन्वता ।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६-३९-६॥
śakyā sītā samā nārī prāptuṃ loke vicinvatā |
na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ || 6-39-6||

RMY 6-39-7

परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्वानराणां तु पश्यताम् ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६-३९-७॥
parityakṣyāmyahaṃ prāṇānvānarāṇāṃ tu paśyatām |
yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 6-39-7||

RMY 6-39-8

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।
कथमम्बां सुमित्रांच पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ६-३९-८॥
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm |
kathamambāṃ sumitrāṃca putradarśanalālasām || 6-39-8||

RMY 6-39-9

विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ६-३९-९॥
vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīmiva |
kathamāśvāsayiṣyāmi yadi yāsyāmi taṃ vinā || 6-39-9||

RMY 6-39-10

कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् ।
मया सह वनं यातो विना तेनागतः पुनः ॥ ६-३९-१०॥
kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam |
mayā saha vanaṃ yāto vinā tenāgataḥ punaḥ || 6-39-10||

RMY 6-39-11

उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया ।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे ॥ ६-३९-११॥
upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā |
ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitumutsahe || 6-39-11||

RMY 6-39-12

धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ ६-३९-१२॥
dhiṅmāṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau |
lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat || 6-39-12||

RMY 6-39-13

त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ ६-३९-१३॥
tvaṃ nityaṃ suviṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa |
gatāsurnādya śaknoṣi māmārtamabhibhāṣitum || 6-39-13||

RMY 6-39-14

येनाद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताः क्षितौ ।
तस्यामेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ॥ ६-३९-१४॥
yenādya bahavo yuddhe rākṣasā nihatāḥ kṣitau |
tasyāmeva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ || 6-39-14||

RMY 6-39-15

शयानः शरतल्पेऽस्मिन्स्वशोणितपरिप्लुतः ।
शरजालैश्चितो भाति भास्करोऽस्तमिव व्रजन् ॥ ६-३९-१५॥
śayānaḥ śaratalpe'sminsvaśoṇitapariplutaḥ |
śarajālaiścito bhāti bhāskaro'stamiva vrajan || 6-39-15||

RMY 6-39-16

बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोत्यभिवीक्षितुम् ।
रुजा चाब्रुवतो ह्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ ६-३९-१६॥
bāṇābhihatamarmatvānna śaknotyabhivīkṣitum |
rujā cābruvato hyasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate || 6-39-16||

RMY 6-39-17

यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६-३९-१७॥
yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ |
ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam || 6-39-17||

RMY 6-39-18

इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः ।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ ६-३९-१८॥
iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ |
imāmadya gato'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ || 6-39-18||

RMY 6-39-19

सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे ।
परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदाचन ॥ ६-३९-१९॥
suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇenā na saṃsmare |
paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ na kadācana || 6-39-19||

RMY 6-39-20

विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ ६-३९-२०॥
visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |
iṣvastreṣvadhikastasmātkārtavīryācca lakṣmaṇaḥ || 6-39-20||

RMY 6-39-21

अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।
सोऽयमुर्व्यांहतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ ६-३९-२१॥
astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ |
so'yamurvyāṃhataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ || 6-39-21||

RMY 6-39-22

तच्च मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः ।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ ६-३९-२२॥
tacca mithyā pralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ |
yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ || 6-39-22||

RMY 6-39-23

अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।
मत्वा हीनं मया राजन्रावणोऽभिद्रवेद्बली ॥ ६-३९-२३॥
asminmuhūrte sugrīva pratiyātumito'rhasi |
matvā hīnaṃ mayā rājanrāvaṇo'bhidravedbalī || 6-39-23||

RMY 6-39-24

अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः ।
सागरं तर सुग्रीव पुनस्तेनैव सेतुना ॥ ६-३९-२४॥
aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ |
sāgaraṃ tara sugrīva punastenaiva setunā || 6-39-24||

RMY 6-39-25

कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे ।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ ६-३९-२५॥
kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yadanyairduṣkaraṃ raṇe |
ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca || 6-39-25||

RMY 6-39-26

अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च ।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं संपातिना कृतम् ॥ ६-३९-२६॥
aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca |
yuddhaṃ kesariṇā saṃkhye ghoraṃ saṃpātinā kṛtam || 6-39-26||

RMY 6-39-27

गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च ।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदार्थे त्यक्तजीवितैः ॥ ६-३९-२७॥
gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca |
anyaiśca haribhiryuddhaṃ madārthe tyaktajīvitaiḥ || 6-39-27||

RMY 6-39-28

न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः ।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप ।
कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवताधर्मभीरुणा ॥ ६-३९-२८॥
na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīva mānuṣaiḥ |
yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa |
kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatādharmabhīruṇā || 6-39-28||

RMY 6-39-29

मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ॥ ६-३९-२९॥
mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ |
anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha || 6-39-29||

RMY 6-39-30

शुश्रुवुस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवितम् ।
वर्तयां चक्रुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ६-३९-३०॥
śuśruvustasya te sarve vānarāḥ paridevitam |
vartayāṃ cakruraśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ || 6-39-30||

RMY 6-39-31

ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः ॥ ६-३९-३१॥
tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ |
ājagāma gadāpāṇistvarito yatra rāghavaḥ || 6-39-31||

RMY 6-39-32

तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ६-३९-३२॥
taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam |
vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim || 6-39-32||

Sarga: 40/116 (64)

RMY 6-40-1

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः ।
किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले ॥ ६-४०-१॥
athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ |
kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale || 6-40-1||

RMY 6-40-2

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ ६-४०-२॥
sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro'ṅgado'bravīt |
na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6-40-2||

RMY 6-40-3

शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ ।
शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६-४०-३॥
śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau |
śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau || 6-40-3||

RMY 6-40-4

अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् ।
नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ॥ ६-४०-४॥
athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam |
nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu || 6-40-4||

RMY 6-40-5

विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः ।
प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ॥ ६-४०-५॥
viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ |
prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ || 6-40-5||

RMY 6-40-6

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः ।
विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ॥ ६-४०-६॥
anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ |
viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca || 6-40-6||

RMY 6-40-7

एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः ।
सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत ॥ ६-४०-७॥
etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata || 6-40-7||

RMY 6-40-8

विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् ।
ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ६-४०-८॥
vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam |
ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6-40-8||

RMY 6-40-9

विभीषणोऽयं संप्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।
विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया ॥ ६-४०-९॥
vibhīṣaṇo'yaṃ saṃprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ |
vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā || 6-40-9||

RMY 6-40-10

शीघ्रमेतान्सुवित्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान् ।
पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६-४०-१०॥
śīghrametānsuvitrastānbahudhā vipradhāvitān |
paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam || 6-40-10||

RMY 6-40-11

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।
वानरान्सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रहावतः ॥ ६-४०-११॥
sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ |
vānarānsāntvayāmāsa saṃnivartya prahāvataḥ || 6-40-11||

RMY 6-40-12

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसंभ्रमाः ।
ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ ६-४०-१२॥
te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasaṃbhramāḥ |
ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6-40-12||

RMY 6-40-13

विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् ।
लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ६-४०-१३॥
vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam |
lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ || 6-40-13||

RMY 6-40-14

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च ।
शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च ॥ ६-४०-१४॥
jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca |
śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca || 6-40-14||

RMY 6-40-15

इमौ तौ सत्त्वसंपन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ ।
इमामवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः ॥ ६-४०-१५॥
imau tau sattvasaṃpannau vikrāntau priyasaṃyugau |
imāmavasthāṃ gamitau rākasaiḥ kūṭayodhibhiḥ || 6-40-15||

RMY 6-40-16

भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलितावृजुविक्रमौ ॥ ६-४०-१६॥
bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā |
rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāvṛjuvikramau || 6-40-16||

RMY 6-40-17

शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ ।
वसुधायामिम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव ॥ ६-४०-१७॥
śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau |
vasudhāyāmima suptau dṛśyete śalyakāviva || 6-40-17||

RMY 6-40-18

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया ।
तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ॥ ६-४०-१८॥
yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā |
tāvubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau || 6-40-18||

RMY 6-40-19

जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः ।
प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः ॥ ६-४०-१९॥
jīvannadya vipanno'smi naṣṭarājyamanorathaḥ |
prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ || 6-40-19||

RMY 6-40-20

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ६-४०-२०॥
evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam |
sugrīvaḥ sattvasaṃpanno harirājo'bravīdidam || 6-40-20||

RMY 6-40-21

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः ।
रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते ॥ ६-४०-२१॥
rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ |
rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate || 6-40-21||

RMY 6-40-22

शरसंपीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ॥ ६-४०-२२॥
śarasaṃpīḍitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau |
tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe || 6-40-22||

RMY 6-40-23

तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं ।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ॥ ६-४०-२३॥
tamevaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasaṃ |
suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha || 6-40-23||

RMY 6-40-24

सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ ।
गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ॥ ६-४०-२४॥
saha śūrairharigaṇairlabdhasaṃjñāvariṃdamau |
gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau || 6-40-24||

RMY 6-40-25

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् ।
मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् ॥ ६-४०-२५॥
ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam |
maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam || 6-40-25||

RMY 6-40-26

श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।
देवासुरं महायुद्धमनुभूतं सुदारुणम् ॥ ६-४०-२६॥
śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt |
devāsuraṃ mahāyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam || 6-40-26||

RMY 6-40-27

तदा स्म दानवा देवाञ्शरसंस्पर्शकोविदाः ।
निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ ६-४०-२७॥
tadā sma dānavā devāñśarasaṃsparśakovidāḥ |
nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ || 6-40-27||

RMY 6-40-28

तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः ।
विध्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ॥ ६-४०-२८॥
tānārtānnaṣṭasaṃjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ |
vidhyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati || 6-40-28||

RMY 6-40-29

तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् ।
जवेन वानराः शीघ्रं संपाति पनसादयः ॥ ६-४०-२९॥
tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram |
javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpāti panasādayaḥ || 6-40-29||

RMY 6-40-30

हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी ।
संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ॥ ६-४०-३०॥
harayastu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī |
saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām || 6-40-30||

RMY 6-40-31

चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च पर्वतौ सागरोत्तमे ।
अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ॥ ६-४०-३१॥
candraśca nāma droṇaśca parvatau sāgarottame |
amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī || 6-40-31||

RMY 6-40-32

ते तत्र निहिते देवैः पर्वते परमौषधी ।
अयं वायुसुतो राजन्हनूमांस्तत्र गच्छतु ॥ ६-४०-३२॥
te tatra nihite devaiḥ parvate paramauṣadhī |
ayaṃ vāyusuto rājanhanūmāṃstatra gacchatu || 6-40-32||

RMY 6-40-33

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः ।
पर्यस्यन्सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान् ॥ ६-४०-३३॥
etasminnantare vāyurmeghāṃścāpi savidyutaḥ |
paryasyansāgare toyaṃ kampayanniva parvatān || 6-40-33||

RMY 6-40-34

महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः ।
निपेतुर्भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ॥ ६-४०-३४॥
mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ |
nipeturbhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi || 6-40-34||

RMY 6-40-35

अभवन्पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः ।
शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् ॥ ६-४०-३५॥
abhavanpannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ |
śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam || 6-40-35||

RMY 6-40-36

ततो मुहूर्तद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् ।
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ६-४०-३६॥
tato muhūrtadgaruḍaṃ vainateyaṃ mahābalam |
vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantamiva pāvakam || 6-40-36||

RMY 6-40-37

तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः ।
यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ ॥ ६-४०-३७॥
tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ |
yaistau satpuruṣau baddhau śarabhūtairmahābalau || 6-40-37||

RMY 6-40-38

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ॥ ६-४०-३८॥
tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca |
vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe || 6-40-38||

RMY 6-40-39

वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ॥ ६-४०-३९॥
vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ |
suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ || 6-40-39||

RMY 6-40-40

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः ।
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः ॥ ६-४०-४०॥
tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇāḥ |
pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ || 6-40-40||

RMY 6-40-41

तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ ।
उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह ॥ ६-४०-४१॥
tāvutthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau |
ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaścainamuvāca ha || 6-40-41||

RMY 6-40-42

भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् ।
आवामिह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ ॥ ६-४०-४२॥
bhavatprasādādvyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat |
āvāmiha vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau || 6-40-42||

RMY 6-40-43

यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् ।
तथा भवन्तमासाद्य हृषयं मे प्रसीदति ॥ ६-४०-४३॥
yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham |
tathā bhavantamāsādya hṛṣayaṃ me prasīdati || 6-40-43||

RMY 6-40-44

को भवान्रूपसंपन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः ।
वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ॥ ६-४०-४४॥
ko bhavānrūpasaṃpanno divyasraganulepanaḥ |
vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ || 6-40-44||

RMY 6-40-45

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।
पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः ॥ ६-४०-४५॥
tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ |
patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ || 6-40-45||

RMY 6-40-46

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।
गरुत्मानिह संप्राप्तो युवयोः साह्यकारणात् ॥ ६-४०-४६॥
ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ |
garutmāniha saṃprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt || 6-40-46||

RMY 6-40-47

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः ।
सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ॥ ६-४०-४७॥
asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ |
surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum || 6-40-47||

RMY 6-40-48

नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् ।
माया बलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ॥ ६-४०-४८॥
nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam |
māyā balādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā || 6-40-48||

RMY 6-40-49

एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः ।
रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः ॥ ६-४०-४९॥
ete nāgāḥ kādraveyāstīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ |
rakṣomāyā prabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ || 6-40-49||

RMY 6-40-50

सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ॥ ६-४०-५०॥
sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama |
lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā || 6-40-50||

RMY 6-40-51

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः ।
सहसा युवयोः स्नेहात्सखित्वमनुपालयन् ॥ ६-४०-५१॥
imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo'hamāgataḥ |
sahasā yuvayoḥ snehātsakhitvamanupālayan || 6-40-51||

RMY 6-40-52

मोक्षितौ च महाघोरादस्मात्सायकबन्धनात् ।
अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि ॥ ६-४०-५२॥
mokṣitau ca mahāghorādasmātsāyakabandhanāt |
apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi || 6-40-52||

RMY 6-40-53

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः ।
शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् ॥ ६-४०-५३॥
prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ |
śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam || 6-40-53||

RMY 6-40-54

तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे ।
एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः ॥ ६-४०-५४॥
tanna viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire |
etenaivopamānena nityajihmā hi rākṣasāḥ || 6-40-54||

RMY 6-40-55

एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः ।
परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ६-४०-५५॥
evamuktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ |
pariṣvajya suhṛtsnigdhamāpraṣṭumupacakrame || 6-40-55||

RMY 6-40-56

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम् ॥ ६-४०-५६॥
sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala |
abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāgatam || 6-40-56||

RMY 6-40-57

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः ।
रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे ॥ ६-४०-५७॥
bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase || 6-40-57||

RMY 6-40-58

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।
रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ॥ ६-४०-५८॥
ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ |
rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām || 6-40-58||

RMY 6-40-59

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।
जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा ॥ ६-४०-५९॥
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān |
jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā || 6-40-59||

RMY 6-40-60

विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।
सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते ॥ ६-४०-६०॥
virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ |
siṃhanādāṃstadā nedurlāṅgūlaṃ dudhuvuśca te || 6-40-60||

RMY 6-40-61

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्च व्यनादयन् ।
दध्मुः शङ्खान्संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ॥ ६-४०-६१॥
tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃśca vyanādayan |
dadhmuḥ śaṅkhānsaṃprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram || 6-40-61||

RMY 6-40-62

आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ॥ ६-४०-६२॥
āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ |
drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ || 6-40-62||

RMY 6-40-63

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६-४०-६३॥
visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān |
laṅkādvārāṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ || 6-40-63||

RMY 6-40-64

ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् ।
क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे ॥ ६-४०-६४॥
tatastu bhīmastumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām |
kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe || 6-40-64||

Sarga: 41/116 (35)

RMY 6-41-1

तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् ।
नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥ ६-४१-१॥
teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām |
nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ || 6-41-1||

RMY 6-41-2

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् ।
सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत् ॥ ६-४१-२॥
snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam |
sacivānāṃ tatasteṣāṃ madhye vacanamabravīt || 6-41-2||

RMY 6-41-3

यथासौ संप्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः ।
बहूनां सुमहान्नादो मेघानामिव गर्जताम् ॥ ६-४१-३॥
yathāsau saṃprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ |
bahūnāṃ sumahānnādo meghānāmiva garjatām || 6-41-3||

RMY 6-41-4

व्यक्तं सुमहती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः ।
तथा हि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ६-४१-४॥
vyaktaṃ sumahatī prītireteṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
tathā hi vipulairnādaiścukṣubhe varuṇālayaḥ || 6-41-4||

RMY 6-41-5

तौ तु बद्धौ शरैस्तीष्क्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे ॥ ६-४१-५॥
tau tu baddhau śaraistīṣkṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau |
ayaṃ ca sumahānnādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me || 6-41-5||

RMY 6-41-6

एतत्तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः ।
उवाच नैरृतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः ॥ ६-४१-६॥
etattu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ |
uvāca nairṛtāṃstatra samīpaparivartinaḥ || 6-41-6||

RMY 6-41-7

ज्ञायतां तूर्णमेतषां सर्वेषां वनचारिणाम् ।
शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम् ॥ ६-४१-७॥
jñāyatāṃ tūrṇametaṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām |
śokakāle samutpanne harṣakāraṇamutthitam || 6-41-7||

RMY 6-41-8

तथोक्तास्तेन संभ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य ते ।
ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ॥ ६-४१-८॥
tathoktāstena saṃbhrāntāḥ prākāramadhiruhya te |
dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā || 6-41-8||

RMY 6-41-9

तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ ।
समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ६-४१-९॥
tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau |
samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ || 6-41-9||

RMY 6-41-10

संत्रस्तहृदया सर्वे प्राकारादवरुह्य ते ।
विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः ॥ ६-४१-१०॥
saṃtrastahṛdayā sarve prākārādavaruhya te |
viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasendramupasthitāḥ || 6-41-10||

RMY 6-41-11

तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः ।
कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ॥ ६-४१-११॥
tadapriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ |
kṛtsnaṃ nivedayāmāsuryathāvadvākyakovidāḥ || 6-41-11||

RMY 6-41-12

यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ॥ ६-४१-१२॥
yau tāvindrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau || 6-41-12||

RMY 6-41-13

विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे ।
पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ॥ ६-४१-१३॥
vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire |
pāśāniva gajau chittvā gajendrasamavikramau || 6-41-13||

RMY 6-41-14

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः ।
चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनोऽब्रवीत् ॥ ६-४१-१४॥
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ |
cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano'bravīt || 6-41-14||

RMY 6-41-15

घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोमपैः ।
अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ॥ ६-४१-१५॥
ghorairdattavarairbaddhau śarairāśīviṣomapaiḥ |
amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi || 6-41-15||

RMY 6-41-16

तमस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम ।
संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम् ॥ ६-४१-१६॥
tamastrabandhamāsādya yadi muktau ripū mama |
saṃśayasthamidaṃ sarvamanupaśyāmyahaṃ balam || 6-41-16||

RMY 6-41-17

निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः ।
आदत्तं यैस्तु संग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ॥ ६-४१-१७॥
niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ |
ādattaṃ yaistu saṃgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam || 6-41-17||

RMY 6-41-18

एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो निश्वसन्नुरगो यथा ।
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राकसं ॥ ६-४१-१८॥
evamuktvā tu saṃkruddho niśvasannurago yathā |
abravīdrakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākasaṃ || 6-41-18||

RMY 6-41-19

बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ॥ ६-४१-१९॥
balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ || 6-41-19||

RMY 6-41-20

एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता ।
कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात् ॥ ६-४१-२०॥
evamuktastu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā |
kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt || 6-41-20||

RMY 6-41-21

अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह ।
त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः ॥ ६-४१-२१॥
abhiniṣkramya taddvāraṃ balādhyakṣamuvāca ha |
tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ || 6-41-21||

RMY 6-41-22

धूम्राक्षस्य वचः श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः ।
बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया द्रुतम् ॥ ६-४१-२२॥
dhūmrākṣasya vacaḥ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ |
balamudyojayāmāsa rāvaṇasyājñayā drutam || 6-41-22||

RMY 6-41-23

ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः ।
विनर्दमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् ॥ ६-४१-२३॥
te baddhaghaṇṭā balino ghorarūpā niśācarāḥ |
vinardamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan || 6-41-23||

RMY 6-41-24

विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः ।
गदाभिः पट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ॥ ६-४१-२४॥
vividhāyudhahastāśca śūlamudgarapāṇayaḥ |
gadābhiḥ paṭṭasairdaṇḍairāyasairmusalairbhṛśam || 6-41-24||

RMY 6-41-25

परिघैर्भिण्डिपालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः ।
निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा ॥ ६-४१-२५॥
parighairbhiṇḍipālaiśca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ |
niryayū rākṣasā ghorā nardanto jaladā yathā || 6-41-25||

RMY 6-41-26

रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः ।
सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः ॥ ६-४१-२६॥
rathaiḥ kavacinastvanye dhvajaiśca samalaṃkṛtaiḥ |
suvarṇajālavihitaiḥ kharaiśca vividhānanaiḥ || 6-41-26||

RMY 6-41-27

हयैः परमशीघ्रैश्च गजेन्द्रैश्च मदोत्कटैः ।
निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥ ६-४१-२७॥
hayaiḥ paramaśīghraiśca gajendraiśca madotkaṭaiḥ |
niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ || 6-41-27||

RMY 6-41-28

वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ।
आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिस्वनः ॥ ६-४१-२८॥
vṛkasiṃhamukhairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ || 6-41-28||

RMY 6-41-29

स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः ।
प्रहसन्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र यूथपः ॥ ६-४१-२९॥
sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasairvṛtaḥ |
prahasanpaścimadvāraṃ hanūmānyatra yūthapaḥ || 6-41-29||

RMY 6-41-30

प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम् ।
अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यवारयन् ॥ ६-४१-३०॥
prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmadarśanam |
antarikṣagatāḥ krūrāḥ śakunāḥ pratyavārayan || 6-41-30||

RMY 6-41-31

रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह ।
ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः ॥ ६-४१-३१॥
rathaśīrṣe mahābhīmo gṛdhraśca nipapāta ha |
dhvajāgre grathitāścaiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ || 6-41-31||

RMY 6-41-32

रुधिरार्द्रो महाञ्श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि ।
विस्वरं चोत्सृजन्नादं धूम्राक्षस्य समीपतः ॥ ६-४१-३२॥
rudhirārdro mahāñśvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi |
visvaraṃ cotsṛjannādaṃ dhūmrākṣasya samīpataḥ || 6-41-32||

RMY 6-41-33

ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी ।
प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।
तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे ॥ ६-४१-३३॥
vavarṣa rudhiraṃ devaḥ saṃcacāla ca medinī |
pratilomaṃ vavau vāyurnirghātasamanisvanaḥ |
timiraughāvṛtāstatra diśaśca na cakāśire || 6-41-33||

RMY 6-41-34

स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् ।
प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत् ॥ ६-४१-३४॥
sa tūtpātāṃstato dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān |
prādurbhūtānsughorāṃśca dhūmrākṣo vyathito'bhavat || 6-41-34||

RMY 6-41-35

ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली ।
ददर्श तां राघवबाहुपालितां समुद्रकल्पां बहुवानरीं चमूम् ॥ ६-४१-३५॥
tataḥ subhīmo bahubhirniśācarairvṛto'bhiniṣkramya raṇotsuko balī |
dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ samudrakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm || 6-41-35||

Sarga: 42/116 (37)

RMY 6-42-1

धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमनिस्वनम् ।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६-४२-१॥
dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmanisvanam |
vinedurvānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6-42-1||

RMY 6-42-2

तेषां तु तुमुलं युद्धं संजज्ञे हरिरक्षसाम् ।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतं शूलमुद्गरैः ॥ ६-४२-२॥
teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe harirakṣasām |
anyonyaṃ pādapairghorairnighnataṃ śūlamudgaraiḥ || 6-42-2||

RMY 6-42-3

राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः ।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमौ समीकृताः ॥ ६-४२-३॥
rākṣasairvānarā ghorā vinikṛttāḥ samantataḥ |
vānarai rākṣasāścāpi drumairbhūmau samīkṛtāḥ || 6-42-3||

RMY 6-42-4

राक्षसाश्चापि संक्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः ।
विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ६-४२-४॥
rākṣasāścāpi saṃkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ |
vivyadhurghorasaṃkāśaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 6-42-4||

RMY 6-42-5

ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संशितैः ॥ ६-४२-५॥
te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃśitaiḥ || 6-42-5||

RMY 6-42-6

विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः ।
अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६-४२-६॥
vidāryamāṇā rakṣobhirvānarāste mahābalāḥ |
amarṣājjanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6-42-6||

RMY 6-42-7

शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः ।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ६-४२-७॥
śaranirbhinnagātrāste śūlanirbhinnadehinaḥ |
jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ || 6-42-7||

RMY 6-42-8

ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः ।
ममन्थू राक्षसान्भीमान्नामानि च बभाषिरे ॥ ६-४२-८॥
te bhīmavegā harayo nardamānāstatastataḥ |
mamanthū rākṣasānbhīmānnāmāni ca babhāṣire || 6-42-8||

RMY 6-42-9

तद्बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ६-४२-९॥
tadbabhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām |
śilābhirvividhābhiśca bahuśākhaiśca pādapaiḥ || 6-42-9||

RMY 6-42-10

राक्षसा मथिताः केचिद्वानरैर्जितकाशिभिः ।
ववर्षू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ ६-४२-१०॥
rākṣasā mathitāḥ kecidvānarairjitakāśibhiḥ |
vavarṣū rudhiraṃ kecinmukhai rudhirabhojanāḥ || 6-42-10||

RMY 6-42-11

पार्श्वेषु दारिताः केचित्केचिद्राशीकृता द्रुमैः ।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित्केचिद्दन्तैर्विदारिताः ॥ ६-४२-११॥
pārśveṣu dāritāḥ kecitkecidrāśīkṛtā drumaiḥ |
śilābhiścūrṇitāḥ kecitkeciddantairvidāritāḥ || 6-42-11||

RMY 6-42-12

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खरैश्च विनिपातितैः ।
रथैर्विध्वंसितैश्चापि पतितै रजनीचरैः ॥ ६-४२-१२॥
dhvajairvimathitairbhagnaiḥ kharaiśca vinipātitaiḥ |
rathairvidhvaṃsitaiścāpi patitai rajanīcaraiḥ || 6-42-12||

RMY 6-42-13

वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्याप्लुत्य वेगितैः ।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिकर्तिताः ॥ ६-४२-१३॥
vānarairbhīmavikrāntairāplutyāplutya vegitaiḥ |
rākṣasāḥ karajaistīkṣṇairmukheṣu vinikartitāḥ || 6-42-13||

RMY 6-42-14

विवर्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः ।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-४२-१४॥
vivarṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ |
mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipeturdharaṇītale || 6-42-14||

RMY 6-42-15

नये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ ६-४२-१५॥
naye tu paramakruddhā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
talairevābhidhāvanti vajrasparśasamairharīn || 6-42-15||

RMY 6-42-16

वनरैरापतन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः ।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चापपोथिताः ॥ ६-४२-१६॥
vanarairāpatantaste vegitā vegavattaraiḥ |
muṣṭibhiścaraṇairdantaiḥ pādapaiścāpapothitāḥ || 6-42-16||

RMY 6-42-17

सन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः ।
क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ ६-४२-१७॥
sanyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ |
krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām || 6-42-17||

RMY 6-42-18

प्रासैः प्रमथिताः केचिद्वानराः शोणितस्रवाः ।
मुद्गरैराहताः केचित्पतिता धरणीतले ॥ ६-४२-१८॥
prāsaiḥ pramathitāḥ kecidvānarāḥ śoṇitasravāḥ |
mudgarairāhatāḥ kecitpatitā dharaṇītale || 6-42-18||

RMY 6-42-19

परिघैर्मथितः केचिद्भिण्डिपालैर्विदारिताः ।
पट्टसैराहताः केचिद्विह्वलन्तो गतासवः ॥ ६-४२-१९॥
parighairmathitaḥ kecidbhiṇḍipālairvidāritāḥ |
paṭṭasairāhatāḥ kecidvihvalanto gatāsavaḥ || 6-42-19||

RMY 6-42-20

केचिद्विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः ।
केचिद्विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ ६-४२-२०॥
kecidvinihatā bhūmau rudhirārdrā vanaukasaḥ |
kecidvidrāvitā naṣṭāḥ saṃkruddhai rākṣasairyudhi || 6-42-20||

RMY 6-42-21

विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः ।
विदारितास्त्रशूलै च केचिदान्त्रैर्विनिस्रुताः ॥ ६-४२-२१॥
vibhinnahṛdayāḥ kecidekapārśvena śāyitāḥ |
vidāritāstraśūlai ca kecidāntrairvinisrutāḥ || 6-42-21||

RMY 6-42-22

तत्सुभीमं महद्युद्धं हरिराकस संकुलम् ।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥ ६-४२-२२॥
tatsubhīmaṃ mahadyuddhaṃ harirākasa saṃkulam |
prababhau śastrabahulaṃ śilāpādapasaṃkulam || 6-42-22||

RMY 6-42-23

धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् ।
मन्द्रस्तनितसंगीतं युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ ६-४२-२३॥
dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam |
mandrastanitasaṃgītaṃ yuddhagāndharvamābabhau || 6-42-23||

RMY 6-42-24

धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।
हसन्विद्रावयामास दिशस्ताञ्शरवृष्टिभिः ॥ ६-४२-२४॥
dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇirvānarānraṇamūrdhani |
hasanvidrāvayāmāsa diśastāñśaravṛṣṭibhiḥ || 6-42-24||

RMY 6-42-25

धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं दृश्य मारुतिः ।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६-४२-२५॥
dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ |
abhyavartata saṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām || 6-42-25||

RMY 6-42-26

क्रोधाद्द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः ।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ ६-४२-२६॥
krodhāddviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ |
śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati || 6-42-26||

RMY 6-42-27

आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य संभ्रमात् ।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ ६-४२-२७॥
āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāmudyamya saṃbhramāt |
rathādāplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata || 6-42-27||

RMY 6-42-28

सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिलाभुवि ।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ ६-४२-२८॥
sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilābhuvi |
sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam || 6-42-28||

RMY 6-42-29

स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ ६-४२-२९॥
sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanūmānmārutātmajaḥ |
rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapairdrumaiḥ || 6-42-29||

RMY 6-42-30

विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसाः शोणितोक्षिताः ।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-४२-३०॥
vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ |
drumaiḥ pramathitāścānye nipeturdharaṇītale || 6-42-30||

RMY 6-42-31

विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान्मारुतात्मजः ।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ६-४२-३१॥
vidrāvya rākṣasaṃ sainyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
gireḥ śikharamādāya dhūmrākṣamabhidudruve || 6-42-31||

RMY 6-42-32

तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ६-४२-३२॥
tamāpatantaṃ dhūmrākṣo gadāmudyamya vīryavān |
vinardamānaḥ sahasā hanūmantamabhidravat || 6-42-32||

RMY 6-42-33

ततः क्रुद्धस्तु वेगेन गदां तां बहुकण्टकाम् ।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तके तु हनूमतः ॥ ६-४२-३३॥
tataḥ kruddhastu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām |
pātayāmāsa dhūmrākṣo mastake tu hanūmataḥ || 6-42-33||

RMY 6-42-34

ताडितः स तया तत्र गदया भीमरूपया ।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् ।
धूम्राक्षस्य शिरो मध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ॥ ६-४२-३४॥
tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmarūpayā |
sa kapirmārutabalastaṃ prahāramacintayan |
dhūmrākṣasya śiro madhye giriśṛṅgamapātayat || 6-42-34||

RMY 6-42-35

स विह्वलितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः ।
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ॥ ६-४२-३५॥
sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ |
papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ || 6-42-35||

RMY 6-42-36

धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः ।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ ६-४२-३६॥
dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hataśeṣā niśācarāḥ |
trastāḥ praviviśurlaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṃgamaiḥ || 6-42-36||

RMY 6-42-37

स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुं क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य ।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत्कपिभिश्च पूज्यमानः ॥ ६-४२-३७॥
sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ kṣatajavahāḥ saritaśca saṃvikīrya |
ripuvadhajanitaśramo mahātmā mudamagamatkapibhiśca pūjyamānaḥ || 6-42-37||

Sarga: 43/116 (27)

RMY 6-43-1

धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ ६-४३-१॥
dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
balādhyakṣamuvācedaṃ kṛtāñjalimupasthitam || 6-43-1||

RMY 6-43-2

शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम् ॥ ६-४३-२॥
śīghraṃ niryāntu durdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastraprakovidam || 6-43-2||

RMY 6-43-3

ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः ।
निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः ॥ ६-४३-३॥
tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ |
niṣpetū rākṣasā mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ || 6-43-3||

RMY 6-43-4

रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राकसैः संवृतो घोरैस्तदा निर्यात्यकम्पनः ॥ ६-४३-४॥
rathamāsthāya vipulaṃ taptakāñcanakuṇḍalaḥ |
rākasaiḥ saṃvṛto ghoraistadā niryātyakampanaḥ || 6-43-4||

RMY 6-43-5

न हि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे ।
अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ॥ ६-४३-५॥
na hi kampayituṃ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe |
akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā || 6-43-5||

RMY 6-43-6

तस्य निधावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया ।
अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम् ॥ ६-४३-६॥
tasya nidhāvamānasya saṃrabdhasya yuyutsayā |
akasmāddainyamāgacchaddhayānāṃ rathavāhinām || 6-43-6||

RMY 6-43-7

व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः ।
विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत्स्वरः ॥ ६-४३-७॥
vyasphurannayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ |
vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavatsvaraḥ || 6-43-7||

RMY 6-43-8

अभवत्सुदिने चापि दुर्दिने रूक्षमारुतम् ।
ऊचुः खगा मृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ॥ ६-४३-८॥
abhavatsudine cāpi durdine rūkṣamārutam |
ūcuḥ khagā mṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ || 6-43-8||

RMY 6-43-9

स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः ।
तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ॥ ६-४३-९॥
sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ |
tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram || 6-43-9||

RMY 6-43-10

तदा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः ।
बभूव सुमहान्नादः क्षोभयन्निव सागरम् ॥ ६-४३-१०॥
tadā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ |
babhūva sumahānnādaḥ kṣobhayanniva sāgaram || 6-43-10||

RMY 6-43-11

तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः ।
द्रुमशैलप्रहरणा योद्धुं समवतिष्ठत ॥ ६-४३-११॥
tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ |
drumaśailapraharaṇā yoddhuṃ samavatiṣṭhata || 6-43-11||

RMY 6-43-12

तेषां युद्धं महारौद्रं संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तजीविनाम् ॥ ६-४३-१२॥
teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ saṃjajñe kapirakṣasām |
rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktajīvinām || 6-43-12||

RMY 6-43-13

सर्वे ह्यतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसंनिभाः ।
हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघंसवः ॥ ६-४३-१३॥
sarve hyatibalāḥ śūrāḥ sarve parvatasaṃnibhāḥ |
harayo rākṣasāścaiva parasparajighaṃsavaḥ || 6-43-13||

RMY 6-43-14

तेषां विनर्दातां शब्दः संयुगेऽतितरस्विनाम् ।
शुश्रुवे सुमहान्क्रोधादन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ ६-४३-१४॥
teṣāṃ vinardātāṃ śabdaḥ saṃyuge'titarasvinām |
śuśruve sumahānkrodhādanyonyamabhigarjatām || 6-43-14||

RMY 6-43-15

रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद्भृशम् ।
उद्धूतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ॥ ६-४३-१५॥
rajaścāruṇavarṇābhaṃ subhīmamabhavadbhṛśam |
uddhūtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa || 6-43-15||

RMY 6-43-16

अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धूतपाण्डुना ।
संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे ॥ ६-४३-१६॥
anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhūtapāṇḍunā |
saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire || 6-43-16||

RMY 6-43-17

न ध्वजो न पताकावा वर्म वा तुरगोऽपि वा ।
आयुधं स्यन्दनं वापि ददृशे तेन रेणुना ॥ ६-४३-१७॥
na dhvajo na patākāvā varma vā turago'pi vā |
āyudhaṃ syandanaṃ vāpi dadṛśe tena reṇunā || 6-43-17||

RMY 6-43-18

शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम् ।
श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ॥ ६-४३-१८॥
śabdaśca sumahāṃsteṣāṃ nardatāmabhidhāvatām |
śrūyate tumule yuddhe na rūpāṇi cakāśire || 6-43-18||

RMY 6-43-19

हरीनेव सुसंक्रुद्धा हरयो जघ्नुराहवे ।
राक्षसाश्चापि रक्षांसि निजघ्नुस्तिमिरे तदा ॥ ६-४३-१९॥
harīneva susaṃkruddhā harayo jaghnurāhave |
rākṣasāścāpi rakṣāṃsi nijaghnustimire tadā || 6-43-19||

RMY 6-43-20

परांश्चैव विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः ।
रुधिरार्द्रं तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम् ॥ ६-४३-२०॥
parāṃścaiva vinighnantaḥ svāṃśca vānararākṣasāḥ |
rudhirārdraṃ tadā cakrurmahīṃ paṅkānulepanām || 6-43-20||

RMY 6-43-21

ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं व्यपगतं रजः ।
शरीरशवसंकीर्णा बभूव च वसुंधरा ॥ ६-४३-२१॥
tatastu rudhiraugheṇa siktaṃ vyapagataṃ rajaḥ |
śarīraśavasaṃkīrṇā babhūva ca vasuṃdharā || 6-43-21||

RMY 6-43-22

द्रुमशक्तिशिलाप्रासैर्गदापरिघतोमरैः ।
हरयो राक्षसास्तूर्णं जघ्नुरन्योन्यमोजसा ॥ ६-४३-२२॥
drumaśaktiśilāprāsairgadāparighatomaraiḥ |
harayo rākṣasāstūrṇaṃ jaghnuranyonyamojasā || 6-43-22||

RMY 6-43-23

बाहुभिः परिघाकारैर्युध्यन्तः पर्वतोपमाः ।
हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ्जघ्नुराहवे ॥ ६-४३-२३॥
bāhubhiḥ parighākārairyudhyantaḥ parvatopamāḥ |
harayo bhīmakarmāṇo rākṣasāñjaghnurāhave || 6-43-23||

RMY 6-43-24

राक्षसाश्चापि संक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः ।
कपीन्निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ॥ ६-४३-२४॥
rākṣasāścāpi saṃkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ |
kapīnnijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ || 6-43-24||

RMY 6-43-25

हरयस्त्वपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः ।
विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः ॥ ६-४३-२५॥
harayastvapi rakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ |
vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ || 6-43-25||

RMY 6-43-26

एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः ।
मैन्दश्च परमक्रुद्धश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ॥ ६-४३-२६॥
etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ |
maindaśca paramakruddhaścakrurvegamanuttamam || 6-43-26||

RMY 6-43-27

ते तु वृक्षैर्महावेगा राक्षसानां चमूमुखे ।
कदनं सुमह चक्रुर्लीलया हरियूथपाः ॥ ६-४३-२७॥
te tu vṛkṣairmahāvegā rākṣasānāṃ camūmukhe |
kadanaṃ sumaha cakrurlīlayā hariyūthapāḥ || 6-43-27||

Sarga: 44/116 (38)

RMY 6-44-1

तद्दृष्ट्वा सुमहत्कर्म कृतं वानरसत्तमैः ।
क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥ ६-४४-१॥
taddṛṣṭvā sumahatkarma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ |
krodhamāhārayāmāsa yudhi tīvramakampanaḥ || 6-44-1||

RMY 6-44-2

क्रोधमूर्छितरूपस्तु ध्नुवन्परमकार्मुकम् ।
दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-४४-२॥
krodhamūrchitarūpastu dhnuvanparamakārmukam |
dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 6-44-2||

RMY 6-44-3

तत्रैव तावत्त्वरितं रथं प्रापय सारथे ।
एतेऽत्र बहवो घ्नन्ति सुबहून्राक्षसान्रणे ॥ ६-४४-३॥
tatraiva tāvattvaritaṃ rathaṃ prāpaya sārathe |
ete'tra bahavo ghnanti subahūnrākṣasānraṇe || 6-44-3||

RMY 6-44-4

एतेऽत्र बलवन्तो हि भीमकायाश्च वानराः ।
द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ॥ ६-४४-४॥
ete'tra balavanto hi bhīmakāyāśca vānarāḥ |
drumaśailapraharaṇāstiṣṭhanti pramukhe mama || 6-44-4||

RMY 6-44-5

एतान्निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम् ।
एतैः प्रमथितं सर्वं दृश्यते राक्षसं बलम् ॥ ६-४४-५॥
etānnihantumicchāmi samaraślāghino hyaham |
etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ dṛśyate rākṣasaṃ balam || 6-44-5||

RMY 6-44-6

ततः प्रजविताश्वेन रथेन रथिनां वरः ।
हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैरकम्पनः ॥ ६-४४-६॥
tataḥ prajavitāśvena rathena rathināṃ varaḥ |
harīnabhyahanatkrodhāccharajālairakampanaḥ || 6-44-6||

RMY 6-44-7

न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद्धुमाहवे ।
अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एव प्रदुद्रुवुः ॥ ६-४४-७॥
na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punaryoddhumāhave |
akampanaśarairbhagnāḥ sarva eva pradudruvuḥ || 6-44-7||

RMY 6-44-8

तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवशं गतान् ।
समीक्ष्य हनुमाञ्ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः ॥ ६-४४-८॥
tānmṛtyuvaśamāpannānakampanavaśaṃ gatān |
samīkṣya hanumāñjñātīnupatasthe mahābalaḥ || 6-44-8||

RMY 6-44-9

तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगयूथपाः ।
समेत्य समरे वीराः सहिताः पर्यवारयन् ॥ ६-४४-९॥
taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve plavagayūthapāḥ |
sametya samare vīrāḥ sahitāḥ paryavārayan || 6-44-9||

RMY 6-44-10

व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा हरियूथपाः ।
बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तमुपाश्रिताः ॥ ६-४४-१०॥
vyavasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā hariyūthapāḥ |
babhūvurbalavanto hi balavantamupāśritāḥ || 6-44-10||

RMY 6-44-11

अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम् ।
महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह ॥ ६-४४-११॥
akampanastu śailābhaṃ hanūmantamavasthitam |
mahendra iva dhārābhiḥ śarairabhivavarṣa ha || 6-44-11||

RMY 6-44-12

अचिन्तयित्वा बाणौघाञ्शरीरे पतिताञ्शितान् ।
अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः ॥ ६-४४-१२॥
acintayitvā bāṇaughāñśarīre patitāñśitān |
akampanavadhārthāya mano dadhre mahābalaḥ || 6-44-12||

RMY 6-44-13

स प्रहस्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ६-४४-१३॥
sa prahasya mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ |
abhidudrāva tadrakṣaḥ kampayanniva medinīm || 6-44-13||

RMY 6-44-14

तस्याभिनर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा ।
बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ॥ ६-४४-१४॥
tasyābhinardamānasya dīpyamānasya tejasā |
babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ || 6-44-14||

RMY 6-44-15

आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः ।
शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुंगवः ॥ ६-४४-१५॥
ātmānaṃ tvapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ |
śailamutpāṭayāmāsa vegena haripuṃgavaḥ || 6-44-15||

RMY 6-44-16

तं गृहीत्वा महाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः ।
विनद्य सुमहानादं भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ ६-४४-१६॥
taṃ gṛhītvā mahāśailaṃ pāṇinaikena mārutiḥ |
vinadya sumahānādaṃ bhrāmayāmāsa vīryavān || 6-44-16||

RMY 6-44-17

ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
यथा हि नमुचिं संख्ये वज्रेणेव पुरंदरः ॥ ६-४४-१७॥
tatastamabhidudrāva rākṣasendramakampanam |
yathā hi namuciṃ saṃkhye vajreṇeva puraṃdaraḥ || 6-44-17||

RMY 6-44-18

अकम्पनस्तु तद्दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् ।
दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ॥ ६-४४-१८॥
akampanastu taddṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam |
dūrādeva mahābāṇairardhacandrairvyadārayat || 6-44-18||

RMY 6-44-19

तत्पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् ।
विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान्क्रोधमूर्छितः ॥ ६-४४-१९॥
tatparvatāgramākāśe rakṣobāṇavidāritam |
vikīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanūmānkrodhamūrchitaḥ || 6-44-19||

RMY 6-44-20

सोऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः ।
तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम् ॥ ६-४४-२०॥
so'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ |
tūrṇamutpāṭayāmāsa mahāgirimivocchritam || 6-44-20||

RMY 6-44-21

तं गृहीत्वा महास्कन्धं सोऽश्वकर्णं महाद्युतिः ।
प्रहस्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥ ६-४४-२१॥
taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ |
prahasya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge || 6-44-21||

RMY 6-44-22

प्रधावन्नुरुवेगेन प्रभञ्जंस्तरसा द्रुमान् ।
हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितिम् ॥ ६-४४-२२॥
pradhāvannuruvegena prabhañjaṃstarasā drumān |
hanūmānparamakruddhaścaraṇairdārayatkṣitim || 6-44-22||

RMY 6-44-23

गजांश्च सगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।
जघान हनुमान्धीमान्राक्षसांश्च पदातिकान् ॥ ६-४४-२३॥
gajāṃśca sagajārohānsarathānrathinastathā |
jaghāna hanumāndhīmānrākṣasāṃśca padātikān || 6-44-23||

RMY 6-44-24

तमन्तकमिव क्रुद्धं समरे प्राणहारिणम् ।
हनूमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-४४-२४॥
tamantakamiva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam |
hanūmantamabhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ || 6-44-24||

RMY 6-44-25

तमापतन्तं संक्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् ।
ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्रोध च ननाद च ॥ ६-४४-२५॥
tamāpatantaṃ saṃkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |
dadarśākampano vīraścukrodha ca nanāda ca || 6-44-25||

RMY 6-44-26

स चतुर्दशभिर्बाणैः शितैर्देहविदारणैः ।
निर्बिभेद हनूमन्तं महावीर्यमकम्पनः ॥ ६-४४-२६॥
sa caturdaśabhirbāṇaiḥ śitairdehavidāraṇaiḥ |
nirbibheda hanūmantaṃ mahāvīryamakampanaḥ || 6-44-26||

RMY 6-44-27

स तथा प्रतिविद्धस्तु बह्वीभिः शरवृष्टिभिः ।
हनूमान्ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ ६-४४-२७॥
sa tathā pratividdhastu bahvībhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
hanūmāndadṛśe vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 6-44-27||

RMY 6-44-28

ततोऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कृत्वा वेगमनुत्तमम् ।
शिरस्यभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ॥ ६-४४-२८॥
tato'nyaṃ vṛkṣamutpāṭya kṛtvā vegamanuttamam |
śirasyabhijaghānāśu rākṣasendramakampanam || 6-44-28||

RMY 6-44-29

स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना ।
राक्षसो वानरेन्द्रेण पपात स ममार च ॥ ६-४४-२९॥
sa vṛkṣeṇa hatastena sakrodhena mahātmanā |
rākṣaso vānarendreṇa papāta sa mamāra ca || 6-44-29||

RMY 6-44-30

तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ॥ ६-४४-३०॥
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendramakampanam |
vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ || 6-44-30||

RMY 6-44-31

त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः ।
लङ्कामभिययुस्त्रस्ता वानरैस्तैरभिद्रुताः ॥ ६-४४-३१॥
tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ |
laṅkāmabhiyayustrastā vānaraistairabhidrutāḥ || 6-44-31||

RMY 6-44-32

ते मुक्तकेशाः संभ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः ।
स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैः श्वसन्तो विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-४४-३२॥
te muktakeśāḥ saṃbhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ |
sravacchramajalairaṅgaiḥ śvasanto vipradudruvuḥ || 6-44-32||

RMY 6-44-33

अन्योन्यं प्रममन्तुस्ते विविशुर्नगरं भयात् ।
पृष्ठतस्ते सुसंमूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ॥ ६-४४-३३॥
anyonyaṃ pramamantuste viviśurnagaraṃ bhayāt |
pṛṣṭhataste susaṃmūḍhāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ || 6-44-33||

RMY 6-44-34

तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः ।
समेत्य हरयः सर्वे हनूमन्तमपूजयन् ॥ ६-४४-३४॥
teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ |
sametya harayaḥ sarve hanūmantamapūjayan || 6-44-34||

RMY 6-44-35

सोऽपि प्रहृष्टस्तान्सर्वान्हरीन्संप्रत्यपूजयत् ।
हनूमान्सत्त्वसंपन्नो यथार्हमनुकूलतः ॥ ६-४४-३५॥
so'pi prahṛṣṭastānsarvānharīnsaṃpratyapūjayat |
hanūmānsattvasaṃpanno yathārhamanukūlataḥ || 6-44-35||

RMY 6-44-36

विनेदुश्च यथा प्राणं हरयो जितकाशिनः ।
चकर्षुश्च पुनस्तत्र सप्राणानेव राक्षसान् ॥ ६-४४-३६॥
vineduśca yathā prāṇaṃ harayo jitakāśinaḥ |
cakarṣuśca punastatra saprāṇāneva rākṣasān || 6-44-36||

RMY 6-44-37

स वीरशोभामभजन्महाकपिः समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः ।
महासुरं भीमममित्रनाशनं यथैव विष्णुर्बलिनं चमूमुखे ॥ ६-४४-३७॥
sa vīraśobhāmabhajanmahākapiḥ sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ |
mahāsuraṃ bhīmamamitranāśanaṃ yathaiva viṣṇurbalinaṃ camūmukhe || 6-44-37||

RMY 6-44-38

अपूजयन्देवगणास्तदा कपिं स्वयं च रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः ।
तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवंगमा विभीषणश्चैव महाबलस्तदा ॥ ६-४४-३८॥
apūjayandevagaṇāstadā kapiṃ svayaṃ ca rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ |
tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṃgamā vibhīṣaṇaścaiva mahābalastadā || 6-44-38||

Sarga: 45/116 (42)

RMY 6-45-1

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।
किंचिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ ६-४५-१॥
akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ |
kiṃciddīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata || 6-45-1||

RMY 6-45-2

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान्गुल्मानवेक्षितुम् ॥ ६-४५-२॥
sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca |
purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvāngulmānavekṣitum || 6-45-2||

RMY 6-45-3

तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।
ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६-४५-३॥
tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām |
dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 6-45-3||

RMY 6-45-4

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाचामर्षितः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ ६-४५-४॥
ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
uvācāmarṣitaḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam || 6-45-4||

RMY 6-45-5

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य च ।
नान्यं युद्धात्प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ ६-४५-५॥
purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ca |
nānyaṃ yuddhātprapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada || 6-45-5||

RMY 6-45-6

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ।
इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥ ६-४५-६॥
ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatirmama |
indrajidvā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam || 6-45-6||

RMY 6-45-7

स त्वं बलमितः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ ६-४५-७॥
sa tvaṃ balamitaḥ śīghramādāya parigṛhya ca |
vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ || 6-45-7||

RMY 6-45-8

निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी ।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ ६-४५-८॥
niryāṇādeva te nūnaṃ capalā harivāhinī |
nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati || 6-45-8||

RMY 6-45-9

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥ ६-४५-९॥
capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ |
na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dvipāḥ || 6-45-9||

RMY 6-45-10

विद्रुते च बले तस्मिन्रामः सौमित्रिणा सह ।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्तवशमेष्यति ॥ ६-४५-१०॥
vidrute ca bale tasminrāmaḥ saumitriṇā saha |
avaśaste nirālambaḥ prahastavaśameṣyati || 6-45-10||

RMY 6-45-11

आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता ।
प्रतिलोमानुलोमं वा यद्वा नो मन्यसे हितम् ॥ ६-४५-११॥
āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā |
pratilomānulomaṃ vā yadvā no manyase hitam || 6-45-11||

RMY 6-45-12

रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥ ६-४५-१२॥
rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ |
rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā || 6-45-12||

RMY 6-45-13

राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ ६-४५-१३॥
rājanmantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ |
vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam || 6-45-13||

RMY 6-45-14

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेतत्तथैव नः ॥ ६-४५-१४॥
pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā |
apradāne punaryuddhaṃ dṛṣṭametattathaiva naḥ || 6-45-14||

RMY 6-45-15

सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ॥ ६-४५-१५॥
so'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā |
sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava || 6-45-15||

RMY 6-45-16

न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा ।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ ६-४५-१६॥
na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā |
tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi || 6-45-16||

RMY 6-45-17

एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ।
समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलम् ॥ ६-४५-१७॥
evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ |
samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahadbalam || 6-45-17||

RMY 6-45-18

मद्बाणाशनिवेगेन हतानां तु रणाजिरे ।
अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौकसाम् ॥ ६-४५-१८॥
madbāṇāśanivegena hatānāṃ tu raṇājire |
adya tṛpyantu māṃsena pakṣiṇaḥ kānanaukasām || 6-45-18||

RMY 6-45-19

इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः ।
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ॥ ६-४५-१९॥
ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ |
balamudyojayāmāsustasminrākṣasamandire || 6-45-19||

RMY 6-45-20

सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः ।
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ॥ ६-४५-२०॥
sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ |
laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā || 6-45-20||

RMY 6-45-21

हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ।
आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ॥ ६-४५-२१॥
hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām |
ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau || 6-45-21||

RMY 6-45-22

स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।
संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन्राक्षसास्तदा ॥ ६-४५-२२॥
srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ |
saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayanrākṣasāstadā || 6-45-22||

RMY 6-45-23

सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ।
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ॥ ६-४५-२३॥
sadhanuṣkāḥ kavacino vegādāplutya rākṣasāḥ |
rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan || 6-45-23||

RMY 6-45-24

अथामन्त्र्य च राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ।
आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ॥ ६-४५-२४॥
athāmantrya ca rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām |
āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam || 6-45-24||

RMY 6-45-25

हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतसुसंयुतम् ।
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ ६-४५-२५॥
hayairmahājavairyuktaṃ samyaksūtasusaṃyutam |
mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram || 6-45-25||

RMY 6-45-26

उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ।
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ॥ ६-४५-२६॥
uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram |
suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā || 6-45-26||

RMY 6-45-27

ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ।
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ॥ ६-४५-२७॥
tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ |
laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ || 6-45-27||

RMY 6-45-28

ततो दुंदुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ॥ ६-४५-२८॥
tato duṃdubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ |
śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau || 6-45-28||

RMY 6-45-29

निनदन्तः स्वरान्घोरान्राक्षसा जग्मुरग्रतः ।
भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ॥ ६-४५-२९॥
ninadantaḥ svarānghorānrākṣasā jagmuragrataḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya puraḥsarāḥ || 6-45-29||

RMY 6-45-30

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात्स निर्ययौ ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ ६-४५-३०॥
vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārātsa niryayau |
gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ || 6-45-30||

RMY 6-45-31

सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ।
प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं क्रुद्धः कालान्तकोपमः ॥ ६-४५-३१॥
sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ |
prahasto niryayau tūrṇaṃ kruddhaḥ kālāntakopamaḥ || 6-45-31||

RMY 6-45-32

तस्य निर्याण घोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ६-४५-३२॥
tasya niryāṇa ghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām |
laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 6-45-32||

RMY 6-45-33

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ ६-४५-३३॥
vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ |
maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati || 6-45-33||

RMY 6-45-34

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ॥ ६-४५-३४॥
vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire || 6-45-34||

RMY 6-45-35

अन्तरिक्षात्पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ ।
अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ॥ ६-४५-३५॥
antarikṣātpapātolkā vāyuśca paruṣo vavau |
anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire || 6-45-35||

RMY 6-45-36

ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् ।
केतुमूर्धनि गृध्रोऽस्य विलीनो दक्षिणामुखः ॥ ६-४५-३६॥
vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān |
ketumūrdhani gṛdhro'sya vilīno dakṣiṇāmukhaḥ || 6-45-36||

RMY 6-45-37

सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः ।
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात्सूतस्य हयसादिनः ॥ ६-४५-३७॥
sāratherbahuśaścāsya saṃgrāmamavagāhataḥ |
pratodo nyapataddhastātsūtasya hayasādinaḥ || 6-45-37||

RMY 6-45-38

निर्याण श्रीश्च यास्यासीद्भास्वरा च सुदुर्लभा ।
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ॥ ६-४५-३८॥
niryāṇa śrīśca yāsyāsīdbhāsvarā ca sudurlabhā |
sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ || 6-45-38||

RMY 6-45-39

प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यात बलपौरुषम् ।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ ६-४५-३९॥
prahastaṃ tvabhiniryāntaṃ prakhyāta balapauruṣam |
yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata || 6-45-39||

RMY 6-45-40

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीश्चागृह्णतां शिलाः ॥ ६-४५-४०॥
atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata |
vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvīścāgṛhṇatāṃ śilāḥ || 6-45-40||

RMY 6-45-41

उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ।
वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ६-४५-४१॥
ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām |
vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām |
parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān || 6-45-41||

RMY 6-45-42

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ६-४५-४२॥
tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīmabhipratasthe vijayāya durmatiḥ |
vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum || 6-45-42||

Sarga: 46/116 (51)

RMY 6-46-1

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् ।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ॥ ६-४६-१॥
tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam || 6-46-1||

RMY 6-46-2

ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।
अतिसंजातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥ ६-४६-२॥
dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām |
atisaṃjātaroṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām || 6-46-2||

RMY 6-46-3

खड्गशक्त्यष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च ।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ ६-४६-३॥
khaḍgaśaktyaṣṭibāṇāśca śūlāni musalāni ca |
gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ || 6-46-3||

RMY 6-46-4

धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।
प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ॥ ६-४६-४॥
dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām |
pragṛhītānyaśobhanta vānarānabhidhāvatām || 6-46-4||

RMY 6-46-5

जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान्वानरर्षभाः ।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६-४६-५॥
jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitānvānararṣabhāḥ |
śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ || 6-46-5||

RMY 6-46-6

तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत् ।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ॥ ६-४६-६॥
teṣāmanyonyamāsādya saṃgrāmaḥ sumahānabhūt |
bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām || 6-46-6||

RMY 6-46-7

बहवो राक्षसा युद्धे बहून्वानरयूथपान् ।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ॥ ६-४६-७॥
bahavo rākṣasā yuddhe bahūnvānarayūthapān |
vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn || 6-46-7||

RMY 6-46-8

शूलैः प्रमथिताः केचित्केचित्तु परमायुधैः ।
परिघैराहताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥ ६-४६-८॥
śūlaiḥ pramathitāḥ kecitkecittu paramāyudhaiḥ |
parighairāhatāḥ kecitkecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ || 6-46-8||

RMY 6-46-9

निरुच्छ्वासाः पुनः केचित्पतिता धरणीतले ।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंतानसंदिताः ॥ ६-४६-९॥
nirucchvāsāḥ punaḥ kecitpatitā dharaṇītale |
vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusaṃtānasaṃditāḥ || 6-46-9||

RMY 6-46-10

केचिद्द्विधाकृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।
वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ ६-४६-१०॥
keciddvidhākṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi |
vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataśca vidāritāḥ || 6-46-10||

RMY 6-46-11

वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च संपिष्टा वसुधातले ॥ ६-४६-११॥
vānaraiścāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ |
pādapairgiriśṛṅgaiśca saṃpiṣṭā vasudhātale || 6-46-11||

RMY 6-46-12

वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।
वेमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणः ॥ ६-४६-१२॥
vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam |
vemuḥ śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ || 6-46-12||

RMY 6-46-13

आर्तस्वरं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ॥ ६-४६-१३॥
ārtasvaraṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām |
babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi || 6-46-13||

RMY 6-46-14

वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।
विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६-४६-१४॥
vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ |
vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6-46-14||

RMY 6-46-15

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥ ६-४६-१५॥
narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |
ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ || 6-46-15||

RMY 6-46-16

तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् ।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ ६-४६-१६॥
teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān |
dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam || 6-46-16||

RMY 6-46-17

दुर्मुखः पुनरुत्पाट्य कपिः स विपुलद्रुमम् ।
राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ॥ ६-४६-१७॥
durmukhaḥ punarutpāṭya kapiḥ sa vipuladrumam |
rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatamapothayat || 6-46-17||

RMY 6-46-18

जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥ ६-४६-१८॥
jāmbavāṃstu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |
pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi || 6-46-18||

RMY 6-46-19

अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।
वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः ॥ ६-४६-१९॥
atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān |
vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇāṃstatyāja rākṣasaḥ || 6-46-19||

RMY 6-46-20

अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः ।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ॥ ६-४६-२०॥
amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ |
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām || 6-46-20||

RMY 6-46-21

आवर्त इव संजज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा ।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ ६-४६-२१॥
āvarta iva saṃjajñe ubhayoḥ senayostadā |
kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6-46-21||

RMY 6-46-22

महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः ।
अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान्परमाहवे ॥ ६-४६-२२॥
mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ |
ardayāmāsa saṃkruddho vānarānparamāhave || 6-46-22||

RMY 6-46-23

वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी ।
बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः ॥ ६-४६-२३॥
vānarāṇāṃ śarīraistu rākṣasānāṃ ca medinī |
babhūva nicitā ghorā patitairiva parvataiḥ || 6-46-23||

RMY 6-46-24

सा महीरुधिरौघेण प्रच्छन्ना संप्रकाशते ।
संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ॥ ६-४६-२४॥
sā mahīrudhiraugheṇa pracchannā saṃprakāśate |
saṃchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ || 6-46-24||

RMY 6-46-25

हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् ।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥ ६-४६-२५॥
hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām |
śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragāminīm || 6-46-25||

RMY 6-46-26

यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाड्वलाम् ॥ ६-४६-२६॥
yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām |
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśāḍvalām || 6-46-26||

RMY 6-46-27

गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।
मेधःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम् ॥ ६-४६-२७॥
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām |
medhaḥphenasamākīrṇāmārtastanitanisvanām || 6-46-27||

RMY 6-46-28

तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् ।
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ॥ ६-४६-२८॥
tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm |
nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām || 6-46-28||

RMY 6-46-29

राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् ।
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥ ६-४६-२९॥
rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm |
yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ || 6-46-29||

RMY 6-46-30

ततः सृजन्तं बाणौघान्प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवंगमान् ॥ ६-४६-३०॥
tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughānprahastaṃ syandane sthitam |
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃgamān || 6-46-30||

RMY 6-46-31

स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः ।
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ॥ ६-४६-३१॥
sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ |
prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān || 6-46-31||

RMY 6-46-32

स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन्राक्षसपुंगवः ।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवगानां चमूपतौ ॥ ६-४६-३२॥
sa tenābhihataḥ kruddho nadanrākṣasapuṃgavaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi plavagānāṃ camūpatau || 6-46-32||

RMY 6-46-33

अपारयन्वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ ६-४६-३३॥
apārayanvārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ |
yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam || 6-46-33||

RMY 6-46-34

एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् ।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ॥ ६-४६-३४॥
evameva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam |
nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam || 6-46-34||

RMY 6-46-35

रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् ।
प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ॥ ६-४६-३५॥
roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān |
prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān || 6-46-35||

RMY 6-46-36

विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ ६-४६-३६॥
vidhanustu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ |
pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve || 6-46-36||

RMY 6-46-37

तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातरोषौ तरस्विनौ ।
स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ ६-४६-३७॥
tāvubhau vāhinīmukhyau jātaroṣau tarasvinau |
sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau || 6-46-37||

RMY 6-46-38

उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ ६-४६-३८॥
ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 6-46-38||

RMY 6-46-39

विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ॥ ६-४६-३९॥
vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau |
kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau || 6-46-39||

RMY 6-46-40

आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः ।
प्रहस्तः परमायस्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ॥ ६-४६-४०॥
ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ |
prahastaḥ paramāyastastasya susrāva śoṇitam || 6-46-40||

RMY 6-46-41

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ ६-४६-४१॥
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum |
prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ || 6-46-41||

RMY 6-46-42

तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ।
अभिदुद्राव बलिनं बली नीलं प्लवंगमम् ॥ ६-४६-४२॥
tamacintyaprahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat |
abhidudrāva balinaṃ balī nīlaṃ plavaṃgamam || 6-46-42||

RMY 6-46-43

तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ।
ततः संप्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ ६-४६-४३॥
tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ |
tataḥ saṃprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām || 6-46-43||

RMY 6-46-44

तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः ।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ॥ ६-४६-४४॥
tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ |
prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat || 6-46-44||

RMY 6-46-45

सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला ।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ॥ ६-४६-४५॥
sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā |
bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā || 6-46-45||

RMY 6-46-46

स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६-४६-४६॥
sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6-46-46||

RMY 6-46-47

विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्रावशोणितम् ।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ ६-४६-४७॥
vibhinnaśirasastasya bahu susrāvaśoṇitam |
śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā || 6-46-47||

RMY 6-46-48

हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् ।
रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥ ६-४६-४८॥
hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahadbalam |
rakṣasāmaprahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha || 6-46-48||

RMY 6-46-49

न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ ।
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ ६-४६-४९॥
na śekuḥ samavasthātuṃ nihate vāhinīpatau |
setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā || 6-46-49||

RMY 6-46-50

हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसस्ते निरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः ॥ ६-४६-५०॥
hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasaste nirudyamāḥ |
rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāgatāḥ || 6-46-50||

RMY 6-46-51

ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा ।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ ६-४६-५१॥
tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |
sametya rāmeṇa salakṣmaṇena prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ || 6-46-51||

Sarga: 47/116 (135)

RMY 6-47-1

तस्मिन्हते राक्षससैन्यपाले प्लवंगमानामृषभेण युद्धे ।
भीमायुधं सागरतुल्यवेगं प्रदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥ ६-४७-१॥
tasminhate rākṣasasainyapāle plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |
bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ pradudruve rākṣasarājasainyam || 6-47-1||

RMY 6-47-2

गत्वा तु रक्षोऽधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम् ।
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोऽधिपः क्रोधवशं जगाम ॥ ६-४७-२॥
gatvā tu rakṣo'dhipateḥ śaśaṃsuḥ senāpatiṃ pāvakasūnuśastam |
taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya rakṣo'dhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma || 6-47-2||

RMY 6-47-3

संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः ।
उवाच तान्नैरृतयोधमुख्यानिन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान् ॥ ६-४७-३॥
saṃkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ |
uvāca tānnairṛtayodhamukhyānindro yathā cāmarayodhamukhyān || 6-47-3||

RMY 6-47-4

नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसूदनः ।
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६-४७-४॥
nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasūdanaḥ |
sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6-47-4||

RMY 6-47-5

सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन् ।
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥ ६-४७-५॥
so'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan |
svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam || 6-47-5||

RMY 6-47-6

अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम् ।
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः ॥ ६-४७-६॥
adya tadvānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam |
nirdahiṣyāmi bāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ || 6-47-6||

RMY 6-47-7

स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम् ।
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः ॥ ६-४७-७॥
sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ rathaṃ turaṃgottamarājiyuktam |
prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ samārurohāmararājaśatruḥ || 6-47-7||

RMY 6-47-8

स शङ्खभेरीपटह प्रणादैरास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः ।
पुण्यैः स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥ ६-४७-८॥
sa śaṅkhabherīpaṭaha praṇādairāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādaiḥ |
puṇyaiḥ stavaiścāpyabhipūjyamānastadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ || 6-47-8||

RMY 6-47-9

स शैलजीमूतनिकाश रूपैर्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः ।
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यैर्भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः ॥ ६-४७-९॥
sa śailajīmūtanikāśa rūpairmāṃsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ |
babhau vṛto rākṣasarājamukhyairbhūtairvṛto rudra ivāmareśaḥ || 6-47-9||

RMY 6-47-10

ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श समुद्यतं पादपशैलहस्तम् ॥ ६-४७-१०॥
tato nagaryāḥ sahasā mahaujā niṣkramya tadvānarasainyamugram |
mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśa samudyataṃ pādapaśailahastam || 6-47-10||

RMY 6-47-11

तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः ।
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठमुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः ॥ ६-४७-११॥
tadrākṣasānīkamatipracaṇḍamālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ |
vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhamuvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ || 6-47-11||

RMY 6-47-12

नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधचक्रजुष्टम् ।
सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम् ॥ ६-४७-१२॥
nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ prāsāsiśūlāyudhacakrajuṣṭam |
sainyaṃ nagendropamanāgajuṣṭaṃ kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭam || 6-47-12||

RMY 6-47-13

ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः ।
शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुंगवानाम् ॥ ६-४७-१३॥
tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ |
śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ mahātmanāṃ rākṣasapuṃgavānām || 6-47-13||

RMY 6-47-14

योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।
प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥ ६-४७-१४॥
yo'sau gajaskandhagato mahātmā navoditārkopamatāmravaktraḥ |
prakampayannāgaśiro'bhyupaiti hyakampanaṃ tvenamavehi rājan || 6-47-14||

RMY 6-47-15

योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतुर्धून्वन्धनुः शक्रधनुःप्रकाशम् ।
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः ॥ ६-४७-१५॥
yo'sau rathastho mṛgarājaketurdhūnvandhanuḥ śakradhanuḥprakāśam |
karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ sa indrajinnāma varapradhānaḥ || 6-47-15||

RMY 6-47-16

यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीर्यः ।
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ॥ ६-४७-१६॥
yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo dhanvī rathastho'tiratho'tivīryaḥ |
visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ nāmnātikāyo'tivivṛddhakāyaḥ || 6-47-16||

RMY 6-47-17

योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्य घण्टानिनदप्रणादम् ।
गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः ॥ ६-४७-१७॥
yo'sau navārkoditatāmracakṣurāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam |
gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ || 6-47-17||

RMY 6-47-18

योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्डमारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषाशनितुल्यवेगः ॥ ६-४७-१८॥
yo'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍamāruhya saṃdhyābhragiriprakāśam |
prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ piśāca eṣāśanitulyavegaḥ || 6-47-18||

RMY 6-47-19

यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम् ।
वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाशमायाति सोऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ ६-४७-१९॥
yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya vidyutprabhaṃ kiṃkaravajravegam |
vṛṣendramāsthāya giriprakāśamāyāti so'sau triśirā yaśasvī || 6-47-19||

RMY 6-47-20

असौ च जीमूतनिकाश रूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।
समाहितः पन्नगराजकेतुर्विस्फारयन्भाति धनुर्विधून्वन् ॥ ६-४७-२०॥
asau ca jīmūtanikāśa rūpaḥ kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ |
samāhitaḥ pannagarājaketurvisphārayanbhāti dhanurvidhūnvan || 6-47-20||

RMY 6-47-21

यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य ।
आयाति रक्षोबलकेतुभूतः सोऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ॥ ६-४७-२१॥
yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya |
āyāti rakṣobalaketubhūtaḥ so'sau nikumbho'dbhutaghorakarmā || 6-47-21||

RMY 6-47-22

यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम् ।
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥ ६-४७-२२॥
yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ patākinaṃ pāvakadīptarūpam |
rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro narāntako'sau nagaśṛṅgayodhī || 6-47-22||

RMY 6-47-23

यश्चैष नानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगेन्द्रवक्त्रैः ।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैः सोऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ ६-४७-२३॥
yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpairvyāghroṣṭranāgendramṛgendravaktraiḥ |
bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetraiḥ so'sau surāṇāmapi darpahantā || 6-47-23||

RMY 6-47-24

यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभातिच्छत्त्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।
अत्रैष रक्षोऽधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥ ६-४७-२४॥
yatraitadindupratimaṃ vibhāticchattraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam |
atraiṣa rakṣo'dhipatirmahātmā bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti || 6-47-24||

RMY 6-47-25

असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो नागेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोऽधिपः सूर्य इवावभाति ॥ ६-४७-२५॥
asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo nāgendravindhyopamabhīmakāyaḥ |
mahendravaivasvatadarpahantā rakṣo'dhipaḥ sūrya ivāvabhāti || 6-47-25||

RMY 6-47-26

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमम् ।
अहो दीप्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६-४७-२६॥
pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamariṃdamam |
aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 6-47-26||

RMY 6-47-27

आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः ।
सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥ ६-४७-२७॥
āditya iva duṣprekṣyo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ |
suvyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejaḥsamāvṛtam || 6-47-27||

RMY 6-47-28

देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् ।
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतत्प्रकाशते ॥ ६-४७-२८॥
devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet |
yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretatprakāśate || 6-47-28||

RMY 6-47-29

सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः ।
सर्वे दीप्तायुधधरा योधश्चास्य महौजसः ॥ ६-४७-२९॥
sarve parvatasaṃkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ |
sarve dīptāyudhadharā yodhaścāsya mahaujasaḥ || 6-47-29||

RMY 6-47-30

भाति राक्षसराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमविक्रमैः ।
भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ॥ ६-४७-३०॥
bhāti rākṣasarājo'sau pradīptairbhīmavikramaiḥ |
bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ || 6-47-30||

RMY 6-47-31

एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान् ।
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम् ॥ ६-४७-३१॥
evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān |
lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam || 6-47-31||

RMY 6-47-32

ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा रक्षांसि तान्याह महाबलानि ।
द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥ ६-४७-३२॥
tataḥ sa rakṣo'dhipatirmahātmā rakṣāṃsi tānyāha mahābalāni |
dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ || 6-47-32||

RMY 6-47-33

विसर्जयित्वा सहसा ततस्तान्गतेषु रक्षःसु यथानियोगम् ।
व्यदारयद्वानरसागरौघं महाझषः पूर्ममिवार्णवौघम् ॥ ६-४७-३३॥
visarjayitvā sahasā tatastāngateṣu rakṣaḥsu yathāniyogam |
vyadārayadvānarasāgaraughaṃ mahājhaṣaḥ pūrmamivārṇavaugham || 6-47-33||

RMY 6-47-34

तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।
महत्समुत्पाट्य महीधराग्रं दुद्राव रक्षोऽधिपतिं हरीशः ॥ ६-४७-३४॥
tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram |
mahatsamutpāṭya mahīdharāgraṃ dudrāva rakṣo'dhipatiṃ harīśaḥ || 6-47-34||

RMY 6-47-35

तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय ।
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य बिभेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ६-४७-३५॥
tacchailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ pragṛhya cikṣepa niśācarāya |
tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya bibheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ || 6-47-35||

RMY 6-47-36

तस्मिन्प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विकीर्णे पतिते पृथिव्याम् ।
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं समाददे राक्षसलोकनाथः ॥ ६-४७-३६॥
tasminpravṛddhottamasānuvṛkṣe śṛṅge vikīrṇe patite pṛthivyām |
mahāhikalpaṃ śaramantakābhaṃ samādade rākṣasalokanāthaḥ || 6-47-36||

RMY 6-47-37

स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः ॥ ६-४७-३७॥
sa taṃ gṛhītvānilatulyavegaṃ savisphuliṅgajvalanaprakāśam |
bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ || 6-47-37||

RMY 6-47-38

स सायको रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिप्रख्यवपुः शिताग्रः ।
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्गुहेरिता क्रौचमिवोग्रशक्तिः ॥ ६-४७-३८॥
sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ śakrāśaniprakhyavapuḥ śitāgraḥ |
sugrīvamāsādya bibheda vegādguheritā kraucamivograśaktiḥ || 6-47-38||

RMY 6-47-39

स सायकार्तो विपरीतचेताः कूजन्पृथिव्यां निपपात वीरः ।
तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्मं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६-४७-३९॥
sa sāyakārto viparītacetāḥ kūjanpṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ |
taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjmaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 6-47-39||

RMY 6-47-40

ततो गवाक्षो गवयः सुदंष्ट्रस्तथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च ।
शैलान्समुद्यम्य विवृद्धकायाः प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् ॥ ६-४७-४०॥
tato gavākṣo gavayaḥ sudaṃṣṭrastatharṣabho jyotimukho nalaśca |
śailānsamudyamya vivṛddhakāyāḥ pradudruvustaṃ prati rākṣasendram || 6-47-40||

RMY 6-47-41

तेषां प्रहारान्स चकार मेघान्रक्षोऽधिपो बाणगणैः शिताग्रैः ।
तान्वानरेन्द्रानपि बाणजालैर्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ॥ ६-४७-४१॥
teṣāṃ prahārānsa cakāra meghānrakṣo'dhipo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |
tānvānarendrānapi bāṇajālairbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ || 6-47-41||

RMY 6-47-42

ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमरूपाः ।
ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं प्रच्छादयामास स बाणजालैः ॥ ६-४७-४२॥
te vānarendrāstridaśāribāṇairbhinnā nipeturbhuvi bhīmarūpāḥ |
tatastu tadvānarasainyamugraṃ pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ || 6-47-42||

RMY 6-47-43

ते वध्यमानाः पतिताग्र्यवीरा नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः ।
शाखामृगा रावणसायकार्ता जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम् ॥ ६-४७-४३॥
te vadhyamānāḥ patitāgryavīrā nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ |
śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam || 6-47-43||

RMY 6-47-44

ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मानादाय रामः सहरा जगाम ।
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य उवाच वाक्यं परमार्थयुक्तम् ॥ ६-४७-४४॥
tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmānādāya rāmaḥ saharā jagāma |
taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya uvāca vākyaṃ paramārthayuktam || 6-47-44||

RMY 6-47-45

काममार्यः सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः ।
विधमिष्याम्यहं नीचमनुजानीहि मां विभो ॥ ६-४७-४५॥
kāmamāryaḥ suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ |
vidhamiṣyāmyahaṃ nīcamanujānīhi māṃ vibho || 6-47-45||

RMY 6-47-46

तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ॥ ६-४७-४६॥
tamabravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge || 6-47-46||

RMY 6-47-47

रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः ।
त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः ॥ ६-४७-४७॥
rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe'dbhutaparākramaḥ |
trailokyenāpi saṃkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ || 6-47-47||

RMY 6-47-48

तस्य च्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च गोपय ।
चक्षुषा धनुषा यत्नाद्रक्षात्मानं समाहितः ॥ ६-४७-४८॥
tasya cchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca gopaya |
cakṣuṣā dhanuṣā yatnādrakṣātmānaṃ samāhitaḥ || 6-47-48||

RMY 6-47-49

राघवस्य वचः श्रुत्वा संपरिष्वज्य पूज्य च ।
अभिवाद्य ततो रामं ययौ सौमित्रिराहवम् ॥ ६-४७-४९॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā saṃpariṣvajya pūjya ca |
abhivādya tato rāmaṃ yayau saumitrirāhavam || 6-47-49||

RMY 6-47-50

स रावणं वारणहस्तबाहुर्ददर्श दीप्तोद्यतभीमचापम् ।
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालैस्तान्वानरान्भिन्नविकीर्णदेहान् ॥ ६-४७-५०॥
sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhurdadarśa dīptodyatabhīmacāpam |
pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālaistānvānarānbhinnavikīrṇadehān || 6-47-50||

RMY 6-47-51

तमालोक्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजा ।
निवार्य शरजालानि प्रदुद्राव स रावणम् ॥ ६-४७-५१॥
tamālokya mahātejā hanūmānmārutātmajā |
nivārya śarajālāni pradudrāva sa rāvaṇam || 6-47-51||

RMY 6-47-52

रथं तस्य समासाद्य भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
त्रासयन्रावणं धीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-४७-५२॥
rathaṃ tasya samāsādya bhujamudyamya dakṣiṇam |
trāsayanrāvaṇaṃ dhīmānhanūmānvākyamabravīt || 6-47-52||

RMY 6-47-53

देवदानवगन्धर्वा यक्षाश्च सह राक्षसैः ।
अवध्यत्वात्त्वया भग्ना वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥ ६-४७-५३॥
devadānavagandharvā yakṣāśca saha rākṣasaiḥ |
avadhyatvāttvayā bhagnā vānarebhyastu te bhayam || 6-47-53||

RMY 6-47-54

एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः ।
विधमिष्यति ते देहाद्भूतात्मानं चिरोषितम् ॥ ६-४७-५४॥
eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ |
vidhamiṣyati te dehādbhūtātmānaṃ ciroṣitam || 6-47-54||

RMY 6-47-55

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः ।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-४७-५५॥
śrutvā hanūmato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ |
saṃraktanayanaḥ krodhādidaṃ vacanamabravīt || 6-47-55||

RMY 6-47-56

क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।
ततस्त्वां ज्ञातिविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥ ६-४७-५६॥
kṣipraṃ prahara niḥśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtimavāpnuhi |
tatastvāṃ jñātivikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara || 6-47-56||

RMY 6-47-57

रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।
प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं स्मर सुतं तव ॥ ६-४७-५७॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco'bravīt |
prahṛtaṃ hi mayā pūrvamakṣaṃ smara sutaṃ tava || 6-47-57||

RMY 6-47-58

एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६-४७-५८॥
evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān || 6-47-58||

RMY 6-47-59

स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।
आजघानाभिसंक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ॥ ६-४७-५९॥
sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ |
ājaghānābhisaṃkruddhastalenaivāmaradviṣam || 6-47-59||

RMY 6-47-60

ततस्तलेनाभिहतो वानरेण महात्मना ।
दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः ॥ ६-४७-६०॥
tatastalenābhihato vānareṇa mahātmanā |
daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ || 6-47-60||

RMY 6-47-61

संग्रामे तं तथा दृष्ट्व रावणं तलताडितम् ।
ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुराः ॥ ६-४७-६१॥
saṃgrāme taṃ tathā dṛṣṭva rāvaṇaṃ talatāḍitam |
ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsurāḥ || 6-47-61||

RMY 6-47-62

अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
साधु वानरवीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ६-४७-६२॥
athāśvasya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt |
sādhu vānaravīryeṇa ślāghanīyo'si me ripuḥ || 6-47-62||

RMY 6-47-63

रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ।
धिगस्तु मम वीर्यं तु यत्त्वं जीवसि रावण ॥ ६-४७-६३॥
rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt |
dhigastu mama vīryaṃ tu yattvaṃ jīvasi rāvaṇa || 6-47-63||

RMY 6-47-64

सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ।
ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यामि यथाक्षयम् ।
ततो मारुतिवाक्येन क्रोधस्तस्य तदाज्वलत् ॥ ६-४७-६४॥
sakṛttu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase |
tatastvāṃ māmako muṣṭirnayiṣyāmi yathākṣayam |
tato mārutivākyena krodhastasya tadājvalat || 6-47-64||

RMY 6-47-65

संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् ।
हनूमान्वक्षसि व्यूधे संचचाल हतः पुनः ॥ ६-४७-६५॥
saṃraktanayano yatnānmuṣṭimudyamya dakṣiṇam |
pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān |
hanūmānvakṣasi vyūdhe saṃcacāla hataḥ punaḥ || 6-47-65||

RMY 6-47-66

विह्वलं तं तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ।
रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात् ॥ ६-४७-६६॥
vihvalaṃ taṃ tadā dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam |
rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt || 6-47-66||

RMY 6-47-67

पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्मातिभेदिभिः ।
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम् ॥ ६-४७-६७॥
pannagapratimairbhīmaiḥ paramarmātibhedibhiḥ |
śarairādīpayāmāsa nīlaṃ haricamūpatim || 6-47-67||

RMY 6-47-68

स शरौघसमायस्तो नीलः कपिचमूपतिः ।
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोऽधिपतयेऽसृजत् ॥ ६-४७-६८॥
sa śaraughasamāyasto nīlaḥ kapicamūpatiḥ |
kareṇaikena śailāgraṃ rakṣo'dhipataye'sṛjat || 6-47-68||

RMY 6-47-69

हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः ।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ ६-४७-६९॥
hanūmānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ |
viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt || 6-47-69||

RMY 6-47-70

नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् ।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥ ६-४७-७०॥
nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |
anyena yudhyamānasya na yuktamabhidhāvanam || 6-47-70||

RMY 6-47-71

रावणोऽपि महातेजास्तच्छृङ्गं सप्तभिः शरैः ।
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णं पपात ह ॥ ६-४७-७१॥
rāvaṇo'pi mahātejāstacchṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ |
ājaghāna sutīkṣṇāgraistadvikīrṇaṃ papāta ha || 6-47-71||

RMY 6-47-72

तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः ।
कालाग्निरिव जज्वाल क्रोधेन परवीरहा ॥ ६-४७-७२॥
tadvikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ |
kālāgniriva jajvāla krodhena paravīrahā || 6-47-72||

RMY 6-47-73

सोऽश्वकर्णान्धवान्सालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् ।
अन्यांश्च विविधान्वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥ ६-४७-७३॥
so'śvakarṇāndhavānsālāṃścūtāṃścāpi supuṣpitān |
anyāṃśca vividhānvṛkṣānnīlaścikṣepa saṃyuge || 6-47-73||

RMY 6-47-74

स तान्वृक्षान्समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः ।
अभ्यवर्षत्सुघोरेण शरवर्षेण पावकिम् ॥ ६-४७-७४॥
sa tānvṛkṣānsamāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ |
abhyavarṣatsughoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim || 6-47-74||

RMY 6-47-75

अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः ।
ह्रस्वं कृत्वा तदा रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह ॥ ६-४७-७५॥
abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ |
hrasvaṃ kṛtvā tadā rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha || 6-47-75||

RMY 6-47-76

पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम् ।
जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद ह ॥ ६-४७-७६॥
pāvakātmajamālokya dhvajāgre samavasthitam |
jajvāla rāvaṇaḥ krodhāttato nīlo nanāda ha || 6-47-76||

RMY 6-47-77

ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम् ।
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च दृष्ट्वा रामश्च विस्मिताः ॥ ६-४७-७७॥
dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṃ harim |
lakṣmaṇo'tha hanūmāṃśca dṛṣṭvā rāmaśca vismitāḥ || 6-47-77||

RMY 6-47-78

रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः ।
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ६-४७-७८॥
rāvaṇo'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ |
astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam || 6-47-78||

RMY 6-47-79

ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः ।
नीललाघवसंभ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥ ६-४७-७९॥
tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
nīlalāghavasaṃbhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave || 6-47-79||

RMY 6-47-80

वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा ।
संभ्रमाविष्टहृदयो न किंचित्प्रत्यपद्यत ॥ ६-४७-८०॥
vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇastadā |
saṃbhramāviṣṭahṛdayo na kiṃcitpratyapadyata || 6-47-80||

RMY 6-47-81

आग्नेयेनाथ संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् ।
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ॥ ६-४७-८१॥
āgneyenātha saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram |
dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlamudaikṣata niśācaraḥ || 6-47-81||

RMY 6-47-82

ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परयानया ॥ ६-४७-८२॥
tato'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
kape lāghavayukto'si māyayā parayānayā || 6-47-82||

RMY 6-47-83

जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्नोषि वानर ।
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसे त्वमनेकशः ॥ ६-४७-८३॥
jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śaknoṣi vānara |
tāni tānyātmarūpāṇi sṛjase tvamanekaśaḥ || 6-47-83||

RMY 6-47-84

तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः ।
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद्भ्रंशयिष्यति ॥ ६-४७-८४॥
tathāpi tvāṃ mayā muktaḥ sāyako'straprayojitaḥ |
jīvitaṃ parirakṣantaṃ jīvitādbhraṃśayiṣyati || 6-47-84||

RMY 6-47-85

एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः ।
संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥ ६-४७-८५॥
evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
saṃdhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat || 6-47-85||

RMY 6-47-86

सोऽस्त्रयुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः ।
निर्दह्यमानः सहसा निपपात महीतले ॥ ६-४७-८६॥
so'strayuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ |
nirdahyamānaḥ sahasā nipapāta mahītale || 6-47-86||

RMY 6-47-87

पितृमाहात्म्य संयोगादात्मनश्चापि तेजसा ।
जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ ६-४७-८७॥
pitṛmāhātmya saṃyogādātmanaścāpi tejasā |
jānubhyāmapatadbhūmau na ca prāṇairvyayujyata || 6-47-87||

RMY 6-47-88

विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः ।
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥ ६-४७-८८॥
visaṃjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ |
rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve || 6-47-88||

RMY 6-47-89

तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।
अन्वेहि मामेव निशाचरेन्द्र न वानरांस्त्वं प्रति योद्धुमर्हसि ॥ ६-४७-८९॥
tamāha saumitriradīnasattvo visphārayantaṃ dhanuraprameyam |
anvehi māmeva niśācarendra na vānarāṃstvaṃ prati yoddhumarhasi || 6-47-89||

RMY 6-47-90

स तस्य वाक्यं परिपूर्णघोषं ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा ।
आसाद्य सौमित्रिमवस्थितं तं कोपान्वितं वाक्यमुवाच रक्षः ॥ ६-४७-९०॥
sa tasya vākyaṃ paripūrṇaghoṣaṃ jyāśabdamugraṃ ca niśamya rājā |
āsādya saumitrimavasthitaṃ taṃ kopānvitaṃ vākyamuvāca rakṣaḥ || 6-47-90||

RMY 6-47-91

दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः ।
अस्मिन्क्षणे यास्यसि मृत्युदेशं संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥ ६-४७-९१॥
diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṃ prāpto'ntagāmī viparītabuddhiḥ |
asminkṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ || 6-47-91||

RMY 6-47-92

तमाह सौमित्रिरविस्मयानो गर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् ।
राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥ ६-४७-९२॥
tamāha saumitriravismayāno garjantamudvṛttasitāgradaṃṣṭram |
rājanna garjanti mahāprabhāvā vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha || 6-47-92||

RMY 6-47-93

जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र बलं प्रतापं च पराक्रमं च ।
अवस्थितोऽहं शरचापपाणिरागच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥ ६-४७-९३॥
jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca |
avasthito'haṃ śaracāpapāṇirāgaccha kiṃ moghavikatthanena || 6-47-93||

RMY 6-47-94

स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज रक्षोऽधिपः सप्तशरान्सुपुङ्खान् ।
ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैश्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥ ६-४७-९४॥
sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja rakṣo'dhipaḥ saptaśarānsupuṅkhān |
tā~llakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ || 6-47-94||

RMY 6-47-95

तान्प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् ।
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम ससर्ज चान्यान्निशितान्पृषत्कान् ॥ ६-४७-९५॥
tānprekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttānnikṛttabhogāniva pannagendrān |
laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma sasarja cānyānniśitānpṛṣatkān || 6-47-95||

RMY 6-47-96

स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं रामानुजः कार्मुकसंप्रयुक्तम् ।
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥ ६-४७-९६॥
sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ rāmānujaḥ kārmukasaṃprayuktam |
kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ śarāṃśca ciccheda na cukṣubhe ca || 6-47-96||

RMY 6-47-97

स लक्ष्मणश्चाशु शराञ्शिताग्रान्महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान् ।
संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्ससर्ज रक्षोऽधिपतेर्वधाय ॥ ६-४७-९७॥
sa lakṣmaṇaścāśu śarāñśitāgrānmahendravajrāśanitulyavegān |
saṃdhāya cāpe jvalanaprakāśānsasarja rakṣo'dhipatervadhāya || 6-47-97||

RMY 6-47-98

स तान्प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रश्छित्त्वा च ताँल्लक्ष्मणमाजघान ।
शरेण कालाग्निसमप्रभेण स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे ॥ ६-४७-९८॥
sa tānpraciccheda hi rākṣasendraśchittvā ca tā~llakṣmaṇamājaghāna |
śareṇa kālāgnisamaprabheṇa svayambhudattena lalāṭadeśe || 6-47-98||

RMY 6-47-99

स लक्ष्मणो रावणसायकार्तश्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य ।
पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्राच्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥ ६-४७-९९॥
sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaścacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya |
punaśca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrācciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ || 6-47-99||

RMY 6-47-100

निकृत्तचापं त्रिभिराजघान बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः ।
स सायकार्तो विचचाल राजा कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद ॥ ६-४७-१००॥
nikṛttacāpaṃ tribhirājaghāna bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ |
sa sāyakārto vicacāla rājā kṛcchrācca saṃjñāṃ punarāsasāda || 6-47-100||

RMY 6-47-101

स कृत्तचापः शरताडितश्च स्वेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ।
जग्राह शक्तिं समुदग्रशक्तिः स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥ ६-४७-१०१॥
sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca svedārdragātro rudhirāvasiktaḥ |
jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ || 6-47-101||

RMY 6-47-102

स तां विधूमानलसंनिकाशां वित्रासनीं वानरवाहिनीनाम् ।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥ ६-४७-१०२॥
sa tāṃ vidhūmānalasaṃnikāśāṃ vitrāsanīṃ vānaravāhinīnām |
cikṣepa śaktiṃ tarasā jvalantīṃ saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ || 6-47-102||

RMY 6-47-103

तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रैर्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः ।
तथापि सा तस्य विवेश शक्तिर्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥ ६-४७-१०३॥
tāmāpatantīṃ bharatānujo'strairjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ |
tathāpi sā tasya viveśa śaktirbhujāntaraṃ dāśaratherviśālam || 6-47-103||

RMY 6-47-104

शक्त्या ब्राम्या तु सौमित्रिस्ताडितस्तु स्तनान्तरे ।
विष्णोरचिन्त्यं स्वं भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥ ६-४७-१०४॥
śaktyā brāmyā tu saumitristāḍitastu stanāntare |
viṣṇoracintyaṃ svaṃ bhāgamātmānaṃ pratyanusmarat || 6-47-104||

RMY 6-47-105

ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः ।
तं पीडयित्वा बाहुभ्यामप्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ॥ ६-४७-१०५॥
tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ |
taṃ pīḍayitvā bāhubhyāmaprabhurlaṅghane'bhavat || 6-47-105||

RMY 6-47-106

हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः ।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न संख्ये भरतानुजः ॥ ६-४७-१०६॥
himavānmandaro merustrailokyaṃ vā sahāmaraiḥ |
śakyaṃ bhujābhyāmuddhartuṃ na saṃkhye bharatānujaḥ || 6-47-106||

RMY 6-47-107

अथैनं वैष्णवं भागं मानुषं देहमास्थितम् ।
विसंज्ञं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रावणो विस्मितोऽभवत् ॥ ६-४७-१०७॥
athainaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam |
visaṃjñaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāvaṇo vismito'bhavat || 6-47-107||

RMY 6-47-108

अथ वायुसुतः क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६-४७-१०८॥
atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat |
ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā || 6-47-108||

RMY 6-47-109

तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः ।
जानुभ्यामपतद्भूमौ चचाल च पपात च ॥ ६-४७-१०९॥
tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
jānubhyāmapatadbhūmau cacāla ca papāta ca || 6-47-109||

RMY 6-47-110

विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ।
ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाः सवासवाः ॥ ६-४७-११०॥
visaṃjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam |
ṛṣayo vānarāścaiva nedurdevāḥ savāsavāḥ || 6-47-110||

RMY 6-47-111

हनूमानपि तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ।
अनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ॥ ६-४७-१११॥
hanūmānapi tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam |
anayadrāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam || 6-47-111||

RMY 6-47-112

वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः ।
शत्रूणामप्रकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत्कपेः ॥ ६-४७-११२॥
vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ |
śatrūṇāmaprakampyo'pi laghutvamagamatkapeḥ || 6-47-112||

RMY 6-47-113

तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि दुर्जयम् ।
रावणस्य रथे तस्मिन्स्थानं पुनरुपागमत् ॥ ६-४७-११३॥
taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam |
rāvaṇasya rathe tasminsthānaṃ punarupāgamat || 6-47-113||

RMY 6-47-114

रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे ।
आददे निशितान्बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः ॥ ६-४७-११४॥
rāvaṇo'pi mahātejāḥ prāpya saṃjñāṃ mahāhave |
ādade niśitānbāṇāñjagrāha ca mahaddhanuḥ || 6-47-114||

RMY 6-47-115

आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः ।
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥ ६-४७-११५॥
āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ |
viṣṇorbhāgamamīmāṃsyamātmānaṃ pratyanusmaran || 6-47-115||

RMY 6-47-116

निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम् ।
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत् ॥ ६-४७-११६॥
nipātitamahāvīrāṃ vānarāṇāṃ mahācamūm |
rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat || 6-47-116||

RMY 6-47-117

अथैनमुपसंगम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।
मम पृष्ठं समारुह्य रक्षसं शास्तुमर्हसि ॥ ६-४७-११७॥
athainamupasaṃgamya hanūmānvākyamabravīt |
mama pṛṣṭhaṃ samāruhya rakṣasaṃ śāstumarhasi || 6-47-117||

RMY 6-47-118

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ।
आरोहत्सहसा शूरो हनूमन्तं महाकपिम् ।
रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः ॥ ६-४७-११८॥
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam |
ārohatsahasā śūro hanūmantaṃ mahākapim |
rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṃkhye dadarśa manujādhipaḥ || 6-47-118||

RMY 6-47-119

तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स राघवः ।
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥ ६-४७-११९॥
tamālokya mahātejāḥ pradudrāva sa rāghavaḥ |
vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ || 6-47-119||

RMY 6-47-120

ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं वज्रनिष्पेषनिस्वनम् ।
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥ ६-४७-१२०॥
jyāśabdamakarottīvraṃ vajraniṣpeṣanisvanam |
girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha || 6-47-120||

RMY 6-47-121

तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
क्व नु राक्षसशार्दूल गतो मोक्षमवाप्स्यसि ॥ ६-४७-१२१॥
tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyamīdṛśam |
kva nu rākṣasaśārdūla gato mokṣamavāpsyasi || 6-47-121||

RMY 6-47-122

यदीन्द्रवैवस्वत भास्करान्वा स्वयम्भुवैश्वानरशंकरान्वा ।
गमिष्यसि त्वं दश वा दिशो वा तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ ६-४७-१२२॥
yadīndravaivasvata bhāskarānvā svayambhuvaiśvānaraśaṃkarānvā |
gamiṣyasi tvaṃ daśa vā diśo vā tathāpi me nādya gato vimokṣyase || 6-47-122||

RMY 6-47-123

यश्चैष शक्त्याभिहतस्त्वयाद्य इच्छन्विषादं सहसाभ्युपेतः ।
स एष रक्षोगणराज मृत्युः सपुत्रदारस्य तवाद्य युद्धे ॥ ६-४७-१२३॥
yaścaiṣa śaktyābhihatastvayādya icchanviṣādaṃ sahasābhyupetaḥ |
sa eṣa rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ saputradārasya tavādya yuddhe || 6-47-123||

RMY 6-47-124

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाकपिम् ।
आजघान शरैस्तीक्ष्णैः कालानलशिखोपमैः ॥ ६-४७-१२४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahākapim |
ājaghāna śaraistīkṣṇaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ || 6-47-124||

RMY 6-47-125

राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः ।
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजो व्यवर्धत ॥ ६-४७-१२५॥
rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ |
svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo vyavardhata || 6-47-125||

RMY 6-47-126

ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् ।
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान् ॥ ६-४७-१२६॥
tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam |
dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ krodhasya vaśameyivān || 6-47-126||

RMY 6-47-127

तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।
ससारथिं साशनिशूलखड्गं रामः प्रचिच्छेद शरैः सुपुङ्खैः ॥ ६-४७-१२७॥
tasyābhisaṃkramya rathaṃ sacakraṃ sāśvadhvajacchatramahāpatākam |
sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ rāmaḥ praciccheda śaraiḥ supuṅkhaiḥ || 6-47-127||

RMY 6-47-128

अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान बाणेन वज्राशनिसंनिभेन ।
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥ ६-४७-१२८॥
athendraśatruṃ tarasā jaghāna bāṇena vajrāśanisaṃnibhena |
bhujāntare vyūḍhasujātarūpe vajreṇa meruṃ bhagavānivendraḥ || 6-47-128||

RMY 6-47-129

यो वज्रपाताशनिसंनिपातान्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा ।
स रामबाणाभिहतो भृशार्तश्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ ६-४७-१२९॥
yo vajrapātāśanisaṃnipātānna cukṣubhe nāpi cacāla rājā |
sa rāmabāṇābhihato bhṛśārtaścacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ || 6-47-129||

RMY 6-47-130

तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् ।
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं चिच्छेद रक्षोऽधिपतेर्महात्माः ॥ ६-४७-१३०॥
taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ samādade dīptamathārdhacandram |
tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ ciccheda rakṣo'dhipatermahātmāḥ || 6-47-130||

RMY 6-47-131

तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् ।
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटमुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम् ॥ ६-४७-१३१॥
taṃ nirviṣāśīviṣasaṃnikāśaṃ śāntārciṣaṃ sūryamivāprakāśam |
gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭamuvāca rāmo yudhi rākṣasendram || 6-47-131||

RMY 6-47-132

कृतं त्वया कर्म महत्सुभीमं हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् ।
तस्मात्परिश्रान्त इति व्यवस्य न त्वं शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥ ६-४७-१३२॥
kṛtaṃ tvayā karma mahatsubhīmaṃ hatapravīraśca kṛtastvayāham |
tasmātpariśrānta iti vyavasya na tvaṃ śarairmṛtyuvaśaṃ nayāmi || 6-47-132||

RMY 6-47-133

स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो निकृत्तचापः स हताश्वसूतः ।
शरार्दितः कृत्तमहाकिरीटो विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा ॥ ६-४७-१३३॥
sa evamukto hatadarpaharṣo nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ |
śarārditaḥ kṛttamahākirīṭo viveśa laṅkāṃ sahasā sma rājā || 6-47-133||

RMY 6-47-134

तस्मिन्प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे महाबले दानवदेवशत्रौ ।
हरीन्विशल्यान्सहलक्ष्मणेन चकार रामः परमाहवाग्रे ॥ ६-४७-१३४॥
tasminpraviṣṭe rajanīcarendre mahābale dānavadevaśatrau |
harīnviśalyānsahalakṣmaṇena cakāra rāmaḥ paramāhavāgre || 6-47-134||

RMY 6-47-135

तस्मिन्प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ सुरासुरा भूतगणा दिशश्च ।
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च तथैव भूम्यम्बुचराश्च हृष्टाः ॥ ६-४७-१३५॥
tasminprabhagne tridaśendraśatrau surāsurā bhūtagaṇā diśaśca |
sasāgarāḥ sarṣimahoragāśca tathaiva bhūmyambucarāśca hṛṣṭāḥ || 6-47-135||

Sarga: 48/116 (87)

RMY 6-48-1

स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।
भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ६-४८-१॥
sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ |
bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ || 6-48-1||

RMY 6-48-2

मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।
अभिभूतोऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ॥ ६-४८-२॥
mātaṃga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ |
abhibhūto'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 6-48-2||

RMY 6-48-3

ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् ।
स्मरन्राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ६-४८-३॥
brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām |
smaranrāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ || 6-48-3||

RMY 6-48-4

स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।
विक्प्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-४८-४॥
sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam |
vikprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt || 6-48-4||

RMY 6-48-5

सर्वं तत्खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः ।
यत्समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ॥ ६-४८-५॥
sarvaṃ tatkhalu me moghaṃ yattaptaṃ paramaṃ tapaḥ |
yatsamāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ || 6-48-5||

RMY 6-48-6

इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।
मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६-४८-६॥
idaṃ tadbrahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam |
mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā || 6-48-6||

RMY 6-48-7

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।
अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६-४८-७॥
devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |
avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6-48-7||

RMY 6-48-8

एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ।
राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ॥ ६-४८-८॥
etadevābhyupāgamya yatnaṃ kartumihārhatha |
rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrdhasu || 6-48-8||

RMY 6-48-9

स चाप्रतिमगम्भीरो देवदानवदर्पहा ।
ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ ६-४८-९॥
sa cāpratimagambhīro devadānavadarpahā |
brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām || 6-48-9||

RMY 6-48-10

स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ।
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ॥ ६-४८-१०॥
sa parājitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam |
jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ || 6-48-10||

RMY 6-48-11

द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकाराश्चाधिरुह्यताम् ।
निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ ६-४८-११॥
dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākārāścādhiruhyatām |
nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām || 6-48-11||

RMY 6-48-12

नव षट्सप्त चाष्टौ च मासान्स्वपिति राक्षसः ।
तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-४८-१२॥
nava ṣaṭsapta cāṣṭau ca māsānsvapiti rākṣasaḥ |
taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-48-12||

RMY 6-48-13

स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् ।
वानरान्राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति ॥ ६-४८-१३॥
sa hi saṃkhye mahābāhuḥ kakudaṃ sarvarakṣasām |
vānarānrājaputrau ca kṣiprameva vadhiṣyati || 6-48-13||

RMY 6-48-14

कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ।
रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामोऽस्मिन्सुदारुणे ॥ ६-४८-१४॥
kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ |
rāmeṇābhinirastasya saṃgrāmo'sminsudāruṇe || 6-48-14||

RMY 6-48-15

भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ।
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ॥ ६-४८-१५॥
bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite |
kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi || 6-48-15||

RMY 6-48-16

ईदृशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते ।
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ ६-४८-१६॥
īdṛśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate |
te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ || 6-48-16||

RMY 6-48-17

जग्मुः परमसंभ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ।
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ॥ ६-४८-१७॥
jagmuḥ paramasaṃbhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam |
te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 6-48-17||

RMY 6-48-18

गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः ।
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ॥ ६-४८-१८॥
gandhamālyāṃstathā bhakṣyānādāya sahasā yayuḥ |
tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām || 6-48-18||

RMY 6-48-19

कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ॥ ६-४८-१९॥
kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm |
pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnātpraviviśurguhām || 6-48-19||

RMY 6-48-20

तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् ।
ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ॥ ६-४८-२०॥
tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām |
dadṛśurnairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6-48-20||

RMY 6-48-21

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ।
कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ॥ ६-४८-२१॥
te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam |
kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan || 6-48-21||

RMY 6-48-22

ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।
त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ॥ ६-४८-२२॥
ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam |
trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6-48-22||

RMY 6-48-23

भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ।
ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-४८-२३॥
bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam |
dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-48-23||

RMY 6-48-24

ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा ।
मांसानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥ ६-४८-२४॥
tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇāgratastadā |
māṃsānāṃ merusaṃkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam || 6-48-24||

RMY 6-48-25

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान् ।
चक्रुर्नैरृतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ॥ ६-४८-२५॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca saṃcayān |
cakrurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam || 6-48-25||

RMY 6-48-26

ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च ।
पुरस्तात्कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ ६-४८-२६॥
tataḥ śoṇitakumbhāṃśca madyāni vividhāni ca |
purastātkumbhakarṇasya cakrustridaśaśatravaḥ || 6-48-26||

RMY 6-48-27

लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् ।
दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ॥ ६-४८-२७॥
lilipuśca parārdhyena candanena paraṃtapam |
divyairācchādayāmāsurmālyairgandhaiḥ sugandhibhiḥ || 6-48-27||

RMY 6-48-28

धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम् ।
जलदा इव चोनेदुर्यातुधानाः सहस्रशः ॥ ६-४८-२८॥
dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjustuṣṭuvuśca paraṃtapam |
jaladā iva coneduryātudhānāḥ sahasraśaḥ || 6-48-28||

RMY 6-48-29

शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ।
तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ ६-४८-२९॥
śaṅkhānāpūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān |
tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ || 6-48-29||

RMY 6-48-30

नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ॥ ६-४८-३०॥
nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ |
kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svanam || 6-48-30||

RMY 6-48-31

सशङ्खभेरीपटहप्रणादमास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् ।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥ ६-४८-३१॥
saśaṅkhabherīpaṭahapraṇādamāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādam |
diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ || 6-48-31||

RMY 6-48-32

यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।
ततो मुसुण्डीमुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ६-४८-३२॥
yadā bhṛśaṃ tairninadairmahātmā na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ |
tato musuṇḍīmusalāni sarve rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca || 6-48-32||

RMY 6-48-33

तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ६-४८-३३॥
taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistalairmudgaramuṣṭibhiśca |
sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ || 6-48-33||

RMY 6-48-34

तस्य निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
राक्षसा बलवन्तोऽपि स्थातुं नाशक्नुवन्पुरः ॥ ६-४८-३४॥
tasya niśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |
rākṣasā balavanto'pi sthātuṃ nāśaknuvanpuraḥ || 6-48-34||

RMY 6-48-35

ततोऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
मृदङ्गपणवान्भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।
दशराक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवादयन् ॥ ६-४८-३५॥
tato'sya purato gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ |
mṛdaṅgapaṇavānbherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstathā |
daśarākṣasasāhasraṃ yugapatparyavādayan || 6-48-35||

RMY 6-48-36

नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् ।
अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ॥ ६-४८-३६॥
nīlāñjanacayākāraṃ te tu taṃ pratyabodhayan |
abhighnanto nadantaśca naiva saṃvivide tu saḥ || 6-48-36||

RMY 6-48-37

यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ।
ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ॥ ६-४८-३७॥
yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā |
tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman || 6-48-37||

RMY 6-48-38

अश्वानुष्ट्रान्खरान्नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ॥ ६-४८-३८॥
aśvānuṣṭrānkharānnāgāñjaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ |
bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan || 6-48-38||

RMY 6-48-39

निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटं करैः ।
मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ॥ ६-४८-३९॥
nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṃ karaiḥ |
mudgarairmusalaiścaiva sarvaprāṇasamudyataiḥ || 6-48-39||

RMY 6-48-40

तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता ।
सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ ६-४८-४०॥
tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā |
saparvatavanā sarvā so'pi naiva prabudhyate || 6-48-40||

RMY 6-48-41

ततः सहस्रं भेरीणां युगपत्समहन्यत ।
मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः ॥ ६-४८-४१॥
tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapatsamahanyata |
mṛṣṭakāñcanakoṇānāmasaktānāṃ samantataḥ || 6-48-41||

RMY 6-48-42

एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यत ।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ ६-४८-४२॥
evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyata |
śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ || 6-48-42||

RMY 6-48-43

महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ।
तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ॥ ६-४८-४३॥
mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ |
tadrakṣobodhayiṣyantaścakruranye parākramam || 6-48-43||

RMY 6-48-44

अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ।
केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ ६-४८-४४॥
anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam |
keśānanye pralulupuḥ karṇāvanye daśanti ca |
na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ || 6-48-44||

RMY 6-48-45

अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः ।
मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन्कूटमुद्गरान् ॥ ६-४८-४५॥
anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ |
mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayankūṭamudgarān || 6-48-45||

RMY 6-48-46

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ।
वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ ६-४८-४६॥
rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ |
vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ || 6-48-46||

RMY 6-48-47

वारणानां सहस्रं तु शरीरेऽस्य प्रधावितम् ।
कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ६-४८-४७॥
vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre'sya pradhāvitam |
kumbhakarṇastato buddhaḥ sparśaṃ paramabudhyata || 6-48-47||

RMY 6-48-48

स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान्प्रहारान् ।
निद्राक्षयात्क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ६-४८-४८॥
sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstānvipulānprahārān |
nidrākṣayātkṣudbhayapīḍitaśca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta || 6-48-48||

RMY 6-48-49

स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ६-४८-४९॥
sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau |
vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe || 6-48-49||

RMY 6-48-50

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् ।
ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ६-४८-५०॥
tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasaṃnibham |
dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 6-48-50||

RMY 6-48-51

विजृम्भमाणोऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः ।
निश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ६-४८-५१॥
vijṛmbhamāṇo'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ |
niśvāsaścāsya saṃjajñe parvatādiva mārutaḥ || 6-48-51||

RMY 6-48-52

रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ ।
तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ॥ ६-४८-५२॥
rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tadbabhau |
tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ || 6-48-52||

RMY 6-48-53

तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।
ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६-४८-५३॥
tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī |
dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau || 6-48-53||

RMY 6-48-54

आदद्बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत् ।
मेदः कुम्भं च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ६-४८-५४॥
ādadbubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣito'pibat |
medaḥ kumbhaṃ ca madyaṃ ca papau śakraripustadā || 6-48-54||

RMY 6-48-55

ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६-४८-५५॥
tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ |
śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 6-48-55||

RMY 6-48-56

स सर्वान्सान्त्वयामास नैरृतान्नैरृतर्षभः ।
बोधनाद्विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ६-४८-५६॥
sa sarvānsāntvayāmāsa nairṛtānnairṛtarṣabhaḥ |
bodhanādvismitaścāpi rākṣasānidamabravīt || 6-48-56||

RMY 6-48-57

किमर्थमहमाहत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।
कच्चित्सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन ॥ ६-४८-५७॥
kimarthamahamāhatya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ |
kaccitsukuśalaṃ rājño bhayaṃ vā neha kiṃcana || 6-48-57||

RMY 6-48-58

अथ वा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।
यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६-४८-५८॥
atha vā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam |
yadarthameva tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ || 6-48-58||

RMY 6-48-59

अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।
पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथानलम् ॥ ६-४८-५९॥
adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham |
pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathānalam || 6-48-59||

RMY 6-48-60

न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां भृशम् ।
तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ६-४८-६०॥
na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ bhṛśam |
tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam || 6-48-60||

RMY 6-48-61

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम् ।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ॥ ६-४८-६१॥
evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇamariṃdamam |
yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha || 6-48-61||

RMY 6-48-62

न नो देवकृतं किंचिद्भयमस्ति कदाचन ।
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् ।
यादृशं मानुषं राजन्भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ६-४८-६२॥
na no devakṛtaṃ kiṃcidbhayamasti kadācana |
na daityadānavebhyo vā bhayamasti hi tādṛśam |
yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājanbhayamasmānupasthitam || 6-48-62||

RMY 6-48-63

वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।
सीताहरणसंतप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ६-४८-६३॥
vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā |
sītāharaṇasaṃtaptādrāmānnastumulaṃ bhayam || 6-48-63||

RMY 6-48-64

एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।
कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६-४८-६४॥
ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī |
kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6-48-64||

RMY 6-48-65

स्वयं रक्षोऽधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।
मृतेति संयुगे मुक्तारामेणादित्यतेजसा ॥ ६-४८-६५॥
svayaṃ rakṣo'dhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ |
mṛteti saṃyuge muktārāmeṇādityatejasā || 6-48-65||

RMY 6-48-66

यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ६-४८-६६॥
yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |
kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 6-48-66||

RMY 6-48-67

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् ।
कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ६-४८-६७॥
sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parājayam |
kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt || 6-48-67||

RMY 6-48-68

सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।
राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ६-४८-६८॥
sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam |
rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścāddrakṣyāmi rāvaṇam || 6-48-68||

RMY 6-48-69

राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ६-४८-६९॥
rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam || 6-48-69||

RMY 6-48-70

तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।
महोदरो नैरृतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-४८-७०॥
tattasya vākyaṃ bruvato niśamya sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam |
mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe || 6-48-70||

RMY 6-48-71

रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषु विमृश्य च ।
पश्चादपि महाबाहो शत्रून्युधि विजेष्यसि ॥ ६-४८-७१॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣu vimṛśya ca |
paścādapi mahābāho śatrūnyudhi vijeṣyasi || 6-48-71||

RMY 6-48-72

महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।
कुम्भकर्णो महातेजाः संप्रतस्थे महाबलः ॥ ६-४८-७२॥
mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ |
kumbhakarṇo mahātejāḥ saṃpratasthe mahābalaḥ || 6-48-72||

RMY 6-48-73

तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।
राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ६-४८-७३॥
taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam |
rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam || 6-48-73||

RMY 6-48-74

ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने ।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ६-४८-७४॥
tato gatvā daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane |
ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ || 6-48-74||

RMY 6-48-75

प्रबुद्धः कुम्भकर्णोऽसौ भ्राता ते राक्षसर्षभ ।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम् ॥ ६-४८-७५॥
prabuddhaḥ kumbhakarṇo'sau bhrātā te rākṣasarṣabha |
kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyase tamihāgatam || 6-48-75||

RMY 6-48-76

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो यथान्यायं च पूजितम् ।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूजितम् ॥ ६-४८-७६॥
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo yathānyāyaṃ ca pūjitam |
draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjitam || 6-48-76||

RMY 6-48-77

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।
कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ६-४८-७७॥
tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ |
kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ || 6-48-77||

RMY 6-48-78

द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुंगवः ।
गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं संप्रहर्षय ॥ ६-४८-७८॥
draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṃgavaḥ |
gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ saṃpraharṣaya || 6-48-78||

RMY 6-48-79

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।
तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥ ६-४८-७९॥
kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam |
tathetyuktvā mahāvīryaḥ śayanādutpapāta ha || 6-48-79||

RMY 6-48-80

प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः ।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ६-४८-८०॥
prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |
pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 6-48-80||

RMY 6-48-81

ततस्ते त्वरितास्तस्य राज्षसा रावणाज्ञया ।
मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान्क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ६-४८-८१॥
tataste tvaritāstasya rājṣasā rāvaṇājñayā |
madyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānkṣipramevopahārayan || 6-48-81||

RMY 6-48-82

पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे ॥ ६-४८-८२॥
pītvā ghaṭasahasraṃ sa gamanāyopacakrame || 6-48-82||

RMY 6-48-83

ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।
कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ॥ ६-४८-८३॥
īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ |
kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ || 6-48-83||

RMY 6-48-84

भ्रातुः स भवनं गच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ६-४८-८४॥
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchanrakṣobalasamanvitaḥ |
kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm || 6-48-84||

RMY 6-48-85

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ ६-४८-८५॥
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayansahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |
jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 6-48-85||

RMY 6-48-86

केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति ।
केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ६-४८-८६॥
keciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ vrajanti kecidvyathitāḥ patanti |
keciddiśaḥ sma vyathitāḥ prayānti kecidbhayārtā bhuvi śerate sma || 6-48-86||

RMY 6-48-87

तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ॥ ६-४८-८७॥
tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ spṛśantamādityamivātmatejasā |
vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ bhayārditā dudruvire tatastataḥ || 6-48-87||

Sarga: 49/116 (37)

RMY 6-49-1

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६-४९-१॥
tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān |
kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6-49-1||

RMY 6-49-2

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् ।
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ॥ ६-४९-२॥
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam |
kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum || 6-49-2||

RMY 6-49-3

सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ॥ ६-४९-३॥
satoyāmbudasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ || 6-49-3||

RMY 6-49-4

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसं ।
सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६-४९-४॥
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasaṃ |
savismayamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha || 6-49-4||

RMY 6-49-5

कोऽसौ पर्वतसंकशः किरीटी हरिलोचनः ।
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः ॥ ६-४९-५॥
ko'sau parvatasaṃkaśaḥ kirīṭī harilocanaḥ |
laṅkāyāṃ dṛśyate vīraḥ savidyudiva toyadaḥ || 6-49-5||

RMY 6-49-6

पृथिव्याः केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते ।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६-४९-६॥
pṛthivyāḥ ketubhūto'sau mahāneko'tra dṛśyate |
yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ || 6-49-6||

RMY 6-49-7

आचक्ष्व मे महान्कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः ।
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ ६-४९-७॥
ācakṣva me mahānko'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ |
na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadācana || 6-49-7||

RMY 6-49-8

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकारिणा ।
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ ६-४९-८॥
sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakāriṇā |
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt || 6-49-8||

RMY 6-49-9

येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः ।
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ॥ ६-४९-९॥
yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ |
saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān || 6-49-9||

RMY 6-49-10

एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च ।
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च सहस्रशो राघव संप्रभग्नाः ॥ ६-४९-१०॥
etena devā yudhi dānavāśca yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāśca |
gandharvavidyādharakiṃnarāśca sahasraśo rāghava saṃprabhagnāḥ || 6-49-10||

RMY 6-49-11

शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः ॥ ६-४९-११॥
śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |
hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo'yamiti mohitāḥ || 6-49-11||

RMY 6-49-12

प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः ।
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥ ६-४९-१२॥
prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ |
anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam || 6-49-12||

RMY 6-49-13

एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना ।
भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि ॥ ६-४९-१३॥
etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā |
bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūnyapi || 6-49-13||

RMY 6-49-14

तेषु संभक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः ।
यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ॥ ६-४९-१४॥
teṣu saṃbhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ |
yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan || 6-49-14||

RMY 6-49-15

स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री ।
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ॥ ६-४९-१५॥
sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro jaghāna vajreṇa śitena vajrī |
sa śakravajrābhihato mahātmā cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda || 6-49-15||

RMY 6-49-16

तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे ॥ ६-४९-१६॥
tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
śrutvā ninādaṃ vitrastā bhūyo bhūmirvitatrase || 6-49-16||

RMY 6-49-17

ततः कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥ ६-४९-१७॥
tataḥ kopānmahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
vikṛṣyairāvatāddantaṃ jaghānorasi vāsavam || 6-49-17||

RMY 6-49-18

कुम्भकर्णप्रहारार्तो विचचाल स वासवः ।
ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ॥ ६-४९-१८॥
kumbhakarṇaprahārārto vicacāla sa vāsavaḥ |
tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ || 6-49-18||

RMY 6-49-19

प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः ।
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः ।
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ॥ ६-४९-१९॥
prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ |
kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ |
prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam || 6-49-19||

RMY 6-49-20

एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः ।
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥ ६-४९-२०॥
evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ |
acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati || 6-49-20||

RMY 6-49-21

वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६-४९-२१॥
vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6-49-21||

RMY 6-49-22

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः ।
दृष्ट्वा निश्वस्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ॥ ६-४९-२२॥
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ |
dṛṣṭvā niśvasya caivedaṃ svayambhūridamabravīt || 6-49-22||

RMY 6-49-23

ध्रुवं लोकविनाशाय पौरस्त्येनासि निर्मितः ।
तस्मात्त्वमद्य प्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसि ।
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ॥ ६-४९-२३॥
dhruvaṃ lokavināśāya paurastyenāsi nirmitaḥ |
tasmāttvamadya prabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyasi |
brahmaśāpābhibhūto'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ || 6-49-23||

RMY 6-49-24

ततः परमसंभ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ॥ ६-४९-२४॥
tataḥ paramasaṃbhrānto rāvaṇo vākyamabravīt |
vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate || 6-49-24||

RMY 6-49-25

न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते ।
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः ।
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ॥ ६-४९-२५॥
na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate |
na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeṣa na saṃśayaḥ |
kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā || 6-49-25||

RMY 6-49-26

रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।
शयिता ह्येष षण्मासानेकाहं जागरिष्यति ॥ ६-४९-२६॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt |
śayitā hyeṣa ṣaṇmāsānekāhaṃ jāgariṣyati || 6-49-26||

RMY 6-49-27

एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन्भूमिं बुभुक्षितः ।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान्संक्रुद्ध इव पावकः ॥ ६-४९-२७॥
ekenāhnā tvasau vīraścaranbhūmiṃ bubhukṣitaḥ |
vyāttāsyo bhakṣayellokānsaṃkruddha iva pāvakaḥ || 6-49-27||

RMY 6-49-28

सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् ।
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा संप्रति रावणः ॥ ६-४९-२८॥
so'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat |
tvatparākramabhītaśca rājā saṃprati rāvaṇaḥ || 6-49-28||

RMY 6-49-29

स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः ।
वानरान्भृशसंक्रुद्धो भक्षयन्परिधावति ॥ ६-४९-२९॥
sa eṣa nirgato vīraḥ śibirādbhīmavikramaḥ |
vānarānbhṛśasaṃkruddho bhakṣayanparidhāvati || 6-49-29||

RMY 6-49-30

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो विप्रदुद्रुवुः ।
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥ ६-४९-३०॥
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo vipradudruvuḥ |
kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ || 6-49-30||

RMY 6-49-31

उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।
इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ॥ ६-४९-३१॥
ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametatsamucchritam |
iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ || 6-49-31||

RMY 6-49-32

विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत्सुमुखोद्गतम् ।
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ॥ ६-४९-३२॥
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumatsumukhodgatam |
uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā || 6-49-32||

RMY 6-49-33

गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके ।
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथ संक्रमान् ॥ ६-४९-३३॥
gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake |
dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāpyatha saṃkramān || 6-49-33||

RMY 6-49-34

शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन् ।
तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः ॥ ६-४९-३४॥
śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃharan |
tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ || 6-49-34||

RMY 6-49-35

राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः ।
शशास वानरानीकं यथावत्कपिकुञ्जरः ॥ ६-४९-३५॥
rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ |
śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvatkapikuñjaraḥ || 6-49-35||

RMY 6-49-36

ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदो नलः ।
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ॥ ६-४९-३६॥
tato gavākṣaḥ śarabho hanumānaṅgado nalaḥ |
śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ || 6-49-36||

RMY 6-49-37

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम् ।
गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ॥ ६-४९-३७॥
tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ rarāja śailodyatavṛkṣahastam |
gireḥ samīpānugataṃ yathaiva mahanmahāmbhodharajālamugram || 6-49-37||

Sarga: 50/116 (19)

RMY 6-50-1

स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः ।
राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः ॥ ६-५०-१॥
sa tu rākṣasaśārdūlo nidrāmadasamākulaḥ |
rājamārgaṃ śriyā juṣṭaṃ yayau vipulavikramaḥ || 6-50-1||

RMY 6-50-2

राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः ।
गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कार्यमाणस्तदा ययौ ॥ ६-५०-२॥
rākṣasānāṃ sahasraiśca vṛtaḥ paramadurjayaḥ |
gṛhebhyaḥ puṣpavarṣeṇa kāryamāṇastadā yayau || 6-50-2||

RMY 6-50-3

स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनम् ।
ददर्श विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ६-५०-३॥
sa hemajālavitataṃ bhānubhāsvaradarśanam |
dadarśa vipulaṃ ramyaṃ rākṣasendraniveśanam || 6-50-3||

RMY 6-50-4

स तत्तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोऽधिपतेर्निवेशनम् ।
ददर्श दूरेऽग्रजमासनस्थं स्वयम्भुवं शक्र इवासनस्थम् ॥ ६-५०-४॥
sa tattadā sūrya ivābhrajālaṃ praviśya rakṣo'dhipaterniveśanam |
dadarśa dūre'grajamāsanasthaṃ svayambhuvaṃ śakra ivāsanastham || 6-50-4||

RMY 6-50-5

सोऽभिगम्य गृहं भ्रातुः कक्ष्यामभिविगाह्य च ।
ददर्शोद्विग्नमासीनं विमाने पुष्पके गुरुम् ॥ ६-५०-५॥
so'bhigamya gṛhaṃ bhrātuḥ kakṣyāmabhivigāhya ca |
dadarśodvignamāsīnaṃ vimāne puṣpake gurum || 6-50-5||

RMY 6-50-6

अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णमुपस्थितम् ।
तूर्णमुत्थाय संहृष्टः संनिकर्षमुपानयत् ॥ ६-५०-६॥
atha dṛṣṭvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇamupasthitam |
tūrṇamutthāya saṃhṛṣṭaḥ saṃnikarṣamupānayat || 6-50-6||

RMY 6-50-7

अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः ।
भ्रातुर्ववन्दे चरणां किं कृत्यमिति चाब्रवीत् ।
उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे ॥ ६-५०-७॥
athāsīnasya paryaṅke kumbhakarṇo mahābalaḥ |
bhrāturvavande caraṇāṃ kiṃ kṛtyamiti cābravīt |
utpatya cainaṃ mudito rāvaṇaḥ pariṣasvaje || 6-50-7||

RMY 6-50-8

स भ्रात्रा संपरिष्वक्तो यथावच्चाभिनन्दितः ।
कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं प्रतिपेदे वरासनम् ॥ ६-५०-८॥
sa bhrātrā saṃpariṣvakto yathāvaccābhinanditaḥ |
kumbhakarṇaḥ śubhaṃ divyaṃ pratipede varāsanam || 6-50-8||

RMY 6-50-9

स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
संरक्तनयनः कोपाद्रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५०-९॥
sa tadāsanamāśritya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
saṃraktanayanaḥ kopādrāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6-50-9||

RMY 6-50-10

किमर्थमहमादृत्य त्वया राजन्प्रबोधितः ।
शंस कस्माद्भयं तेऽस्ति कोऽद्य प्रेतो भविष्यति ॥ ६-५०-१०॥
kimarthamahamādṛtya tvayā rājanprabodhitaḥ |
śaṃsa kasmādbhayaṃ te'sti ko'dya preto bhaviṣyati || 6-50-10||

RMY 6-50-11

भ्रातरं रावणः क्रुद्धं कुम्भकर्णमवस्थितम् ।
ईषत्तु परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५०-११॥
bhrātaraṃ rāvaṇaḥ kruddhaṃ kumbhakarṇamavasthitam |
īṣattu parivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ vākyamabravīt || 6-50-11||

RMY 6-50-12

अद्य ते सुमहान्कालः शयानस्य महाबल ।
सुखितस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम् ॥ ६-५०-१२॥
adya te sumahānkālaḥ śayānasya mahābala |
sukhitastvaṃ na jānīṣe mama rāmakṛtaṃ bhayam || 6-50-12||

RMY 6-50-13

एष दाशरथी रामः सुग्रीवसहितो बली ।
समुद्रं सबलस्तीर्त्वा मूलं नः परिकृन्तति ॥ ६-५०-१३॥
eṣa dāśarathī rāmaḥ sugrīvasahito balī |
samudraṃ sabalastīrtvā mūlaṃ naḥ parikṛntati || 6-50-13||

RMY 6-50-14

हन्त पश्यस्व लङ्काया वनान्युपवनानि च ।
सेतुना सुखमागम्य वानरैकार्णवं कृतम् ॥ ६-५०-१४॥
hanta paśyasva laṅkāyā vanānyupavanāni ca |
setunā sukhamāgamya vānaraikārṇavaṃ kṛtam || 6-50-14||

RMY 6-50-15

ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि ।
वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कदाचन ॥ ६-५०-१५॥
ye rākṣasā mukhyatamā hatāste vānarairyudhi |
vānarāṇāṃ kṣayaṃ yuddhe na paśyāmi kadācana || 6-50-15||

RMY 6-50-16

सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्य माम् ।
त्रायस्वेमां पुरीं लङ्कां बालवृद्धावशेषिताम् ॥ ६-५०-१६॥
sarvakṣapitakośaṃ ca sa tvamabhyavapadya mām |
trāyasvemāṃ purīṃ laṅkāṃ bālavṛddhāvaśeṣitām || 6-50-16||

RMY 6-50-17

भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम् ।
मयैवं नोक्तपूर्वो हि कश्चिद्भ्रातः परंतप ।
त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा संभावना च मे ॥ ६-५०-१७॥
bhrāturarthe mahābāho kuru karma suduṣkaram |
mayaivaṃ noktapūrvo hi kaścidbhrātaḥ paraṃtapa |
tvayyasti mama ca snehaḥ parā saṃbhāvanā ca me || 6-50-17||

RMY 6-50-18

देवासुरविमर्देषु बहुशो राक्षसर्षभ ।
त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि ।
न हि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली ॥ ६-५०-१८॥
devāsuravimardeṣu bahuśo rākṣasarṣabha |
tvayā devāḥ prativyūhya nirjitāścāsurā yudhi |
na hi te sarvabhūteṣu dṛśyate sadṛśo balī || 6-50-18||

RMY 6-50-19

कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं यथाप्रियं प्रियरणबान्धवप्रिय ।
स्वतेजसा विधम सपत्नवाहिनीं शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान् ॥ ६-५०-१९॥
kuruṣva me priyahitametaduttamaṃ yathāpriyaṃ priyaraṇabāndhavapriya |
svatejasā vidhama sapatnavāhinīṃ śaradghanaṃ pavana ivodyato mahān || 6-50-19||

Sarga: 51/116 (47)

RMY 6-51-1

तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् ।
कुम्भकर्णो बभाषेऽथ वचनं प्रजहास च ॥ ६-५१-१॥
tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam |
kumbhakarṇo babhāṣe'tha vacanaṃ prajahāsa ca || 6-51-1||

RMY 6-51-2

दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ ६-५१-२॥
dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |
hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 6-51-2||

RMY 6-51-3

शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः ।
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥ ६-५१-३॥
śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ || 6-51-3||

RMY 6-51-4

प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् ।
केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥ ६-५१-४॥
prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam |
kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ || 6-51-4||

RMY 6-51-5

यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥ ६-५१-५॥
yaḥ paścātpūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ |
pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau || 6-51-5||

RMY 6-51-6

देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् ।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ६-५१-६॥
deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat |
kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva || 6-51-6||

RMY 6-51-7

त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति ।
सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ॥ ६-५१-७॥
trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati |
sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi || 6-51-7||

RMY 6-51-8

यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति ।
बुध्यते सचिवान्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ॥ ६-५१-८॥
yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati |
budhyate sacivānbuddhyā suhṛdaścānupaśyati || 6-51-8||

RMY 6-51-9

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वा रक्षसां पते ।
भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥ ६-५१-९॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvā rakṣasāṃ pate |
bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ || 6-51-9||

RMY 6-51-10

त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते ।
राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥ ६-५१-१०॥
triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate |
rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam || 6-51-10||

RMY 6-51-11

उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् ।
योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ ॥ ६-५१-११॥
upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam |
yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau || 6-51-11||

RMY 6-51-12

काले धर्मार्थकामान्यः संमन्त्र्य सचिवैः सह ।
निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६-५१-१२॥
kāle dharmārthakāmānyaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha |
niṣevetātmavā~lloke na sa vyasanamāpnuyāt || 6-51-12||

RMY 6-51-13

हितानुबन्धमालोक्य कार्याकार्यमिहात्मनः ।
राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति ॥ ६-५१-१३॥
hitānubandhamālokya kāryākāryamihātmanaḥ |
rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati || 6-51-13||

RMY 6-51-14

अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः ।
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ ६-५१-१४॥
anabhijñāya śāstrārthānpuruṣāḥ paśubuddhayaḥ |
prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 6-51-14||

RMY 6-51-15

अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः ।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ॥ ६-५१-१५॥
aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ |
arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām || 6-51-15||

RMY 6-51-16

अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः ।
अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥ ६-५१-१६॥
ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ |
avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ || 6-51-16||

RMY 6-51-17

विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥ ६-५१-१७॥
vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ |
viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ || 6-51-17||

RMY 6-51-18

तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।
व्यवहारेण जानीयात्सचिवानुपसंहितान् ॥ ६-५१-१८॥
tānbhartā mitrasaṃkāśānamitrānmantranirṇaye |
vyavahāreṇa jānīyātsacivānupasaṃhitān || 6-51-18||

RMY 6-51-19

चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः ।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥ ६-५१-१९॥
capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ |
chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ || 6-51-19||

RMY 6-51-20

यो हि शत्रुमवज्ञाय नात्मानमभिरक्षति ।
अवाप्नोति हि सोऽनर्थान्स्थानाच्च व्यवरोप्यते ॥ ६-५१-२०॥
yo hi śatrumavajñāya nātmānamabhirakṣati |
avāpnoti hi so'narthānsthānācca vyavaropyate || 6-51-20||

RMY 6-51-21

तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् ।
भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमुवाच ह ॥ ६-५१-२१॥
tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam |
bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaścainamuvāca ha || 6-51-21||

RMY 6-51-22

मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशासति ।
किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम् ॥ ६-५१-२२॥
mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsati |
kimevaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām || 6-51-22||

RMY 6-51-23

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा ।
नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कृथाः ॥ ६-५१-२३॥
vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā |
nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kṛthāḥ || 6-51-23||

RMY 6-51-24

अस्मिन्काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम् ।
ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ॥ ६-५१-२४॥
asminkāle tu yadyuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām |
mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru || 6-51-24||

RMY 6-51-25

यदि खल्वस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि ।
यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ॥ ६-५१-२५॥
yadi khalvasti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi |
yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam || 6-51-25||

RMY 6-51-26

स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते ।
स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ॥ ६-५१-२६॥
sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate |
sa bandhuryo'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate || 6-51-26||

RMY 6-51-27

तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् ।
रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ॥ ६-५१-२७॥
tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam |
ruṣṭo'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha || 6-51-27||

RMY 6-51-28

अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् ।
कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ॥ ६-५१-२८॥
atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam |
kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan || 6-51-28||

RMY 6-51-29

अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते ।
रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ॥ ६-५१-२९॥
alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpamupapadya te |
roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitumarhasi || 6-51-29||

RMY 6-51-30

नैतन्मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव ।
तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ॥ ६-५१-३०॥
naitanmanasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva |
tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase || 6-51-30||

RMY 6-51-31

अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव ।
बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव ॥ ६-५१-३१॥
avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava |
bandhubhāvādabhihitaṃ bhrātṛsnehācca pārthiva || 6-51-31||

RMY 6-51-32

सदृशं यत्तु कालेऽस्मिन्कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना ।
शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ॥ ६-५१-३२॥
sadṛśaṃ yattu kāle'sminkartuṃ snigdhena bandhunā |
śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe || 6-51-32||

RMY 6-51-33

अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि ।
हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम् ॥ ६-५१-३३॥
adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani |
hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm || 6-51-33||

RMY 6-51-34

अद्य रामस्य तद्दृष्ट्वा मयानीतं रणाच्छिरः ।
सुखीभव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ॥ ६-५१-३४॥
adya rāmasya taddṛṣṭvā mayānītaṃ raṇācchiraḥ |
sukhībhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā || 6-51-34||

RMY 6-51-35

अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत्प्रियम् ।
लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ॥ ६-५१-३५॥
adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahatpriyam |
laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ || 6-51-35||

RMY 6-51-36

अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात् ।
शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ ६-५१-३६॥
adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt |
śatroryudhi vināśena karomyasrapramārjanam || 6-51-36||

RMY 6-51-37

अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम् ।
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ६-५१-३७॥
adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryamiva toyadam |
vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram || 6-51-37||

RMY 6-51-38

न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुल विक्रम ।
अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल ॥ ६-५१-३८॥
na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātula vikrama |
ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala || 6-51-38||

RMY 6-51-39

यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ।
तानहं योधयिष्यामि कुबेर वरुणावपि ॥ ६-५१-३९॥
yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau |
tānahaṃ yodhayiṣyāmi kubera varuṇāvapi || 6-51-39||

RMY 6-51-40

गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरंदरः ॥ ६-५१-४०॥
girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me |
nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca puraṃdaraḥ || 6-51-40||

RMY 6-51-41

अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्गतस्तरसा रिपून् ।
न मे प्रतिमुखे कश्चिच्छक्तः स्थातुं जिजीविषुः ॥ ६-५१-४१॥
atha vā tyaktaśastrasya mṛdgatastarasā ripūn |
na me pratimukhe kaścicchaktaḥ sthātuṃ jijīviṣuḥ || 6-51-41||

RMY 6-51-42

नैव शक्त्या न गदया नासिना न शितैः शरैः ।
हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ॥ ६-५१-४२॥
naiva śaktyā na gadayā nāsinā na śitaiḥ śaraiḥ |
hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 6-51-42||

RMY 6-51-43

यदि मे मुष्टिवेगं स राघवोऽद्य सहिष्यति ।
ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य ते ॥ ६-५१-४३॥
yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo'dya sahiṣyati |
tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya te || 6-51-43||

RMY 6-51-44

चिन्तया बाध्यसे राजन्किमर्थं मयि तिष्ठति ।
सोऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ॥ ६-५१-४४॥
cintayā bādhyase rājankimarthaṃ mayi tiṣṭhati |
so'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 6-51-44||

RMY 6-51-45

मुञ्च रामाद्भयं राजन्हनिष्यामीह संयुगे ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् ।
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः ॥ ६-५१-४५॥
muñca rāmādbhayaṃ rājanhaniṣyāmīha saṃyuge |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam |
asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ || 6-51-45||

RMY 6-51-46

वधेन ते दाशरथेः सुखावहं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि ।
निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन खादामि सर्वान्हरियूथमुख्यान् ॥ ६-५१-४६॥
vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi |
nihatya rāmaṃ sahalakṣmaṇena khādāmi sarvānhariyūthamukhyān || 6-51-46||

RMY 6-51-47

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः ।
मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥ ६-५१-४७॥
ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ |
mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 6-51-47||

Sarga: 52/116 (35)

RMY 6-52-1

तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः ।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ ६-५२-१॥
taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ |
kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ || 6-52-1||

RMY 6-52-2

कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः ।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥ ६-५२-२॥
kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ |
avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum || 6-52-2||

RMY 6-52-3

न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ ।
त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥ ६-५२-३॥
na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau |
tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi || 6-52-3||

RMY 6-52-4

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित् ।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ ॥ ६-५२-४॥
sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit |
ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha || 6-52-4||

RMY 6-52-5

यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना ।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ॥ ६-५२-५॥
yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā |
anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ || 6-52-5||

RMY 6-52-6

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् ।
अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते ॥ ६-५२-६॥
yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān |
anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇamasti te || 6-52-6||

RMY 6-52-7

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् ।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥ ६-५२-७॥
karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam |
śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām || 6-52-7||

RMY 6-52-8

निःश्रेयस फलावेव धर्मार्थावितरावपि ।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ॥ ६-५२-८॥
niḥśreyasa phalāveva dharmārthāvitarāvapi |
adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam || 6-52-8||

RMY 6-52-9

ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते ।
कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः ॥ ६-५२-९॥
aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhirniṣevyate |
karmāṇyapi tu kalpyāni labhate kāmamāsthitaḥ || 6-52-9||

RMY 6-52-10

तत्र कॢप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः ।
शत्रौ हि साहसं यत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ॥ ६-५२-१०॥
tatra kḷptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ |
śatrau hi sāhasaṃ yatsyātkimivātrāpanīyate || 6-52-10||

RMY 6-52-11

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया ।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ६-५२-११॥
ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā |
tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca || 6-52-11||

RMY 6-52-12

येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः ।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥ ६-५२-१२॥
yena pūrvaṃ janasthāne bahavo'tibalā hatāḥ |
rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi || 6-52-12||

RMY 6-52-13

ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः ।
राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि ॥ ६-५२-१३॥
ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ |
rākṣasāṃstānpure sarvānbhītānadyāpi paśyasi || 6-52-13||

RMY 6-52-14

तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् ।
सर्पं सुप्तमिवाबुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ ६-५२-१४॥
taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
sarpaṃ suptamivābuddhyā prabodhayitumicchasi || 6-52-14||

RMY 6-52-15

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् ।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥ ६-५२-१५॥
jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam |
kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati || 6-52-15||

RMY 6-52-16

संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने ।
एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव ॥ ६-५२-१६॥
saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane |
ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava || 6-52-16||

RMY 6-52-17

हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा ।
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ ६-५२-१७॥
hīnārthastu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā |
niścitaṃ jīvitatyāge vaśamānetumicchati || 6-52-17||

RMY 6-52-18

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम ।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥ ६-५२-१८॥
yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama |
kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ || 6-52-18||

RMY 6-52-19

एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः ।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम् ॥ ६-५२-१९॥
evamuktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ |
uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam || 6-52-19||

RMY 6-52-20

लब्ध्वा पुनस्तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि ।
यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ ६-५२-२०॥
labdhvā punastāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi |
yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati || 6-52-20||

RMY 6-52-21

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः ।
रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ॥ ६-५२-२१॥
dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ |
rucitaścetsvayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu || 6-52-21||

RMY 6-52-22

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः ।
पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥ ६-५२-२२॥
ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ |
pañcarāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya || 6-52-22||

RMY 6-52-23

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः ।
जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ॥ ६-५२-२३॥
tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ |
jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ || 6-52-23||

RMY 6-52-24

अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः ।
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितुम् ॥ ६-५२-२४॥
atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ |
tataḥ samabhipatsyāmo manasā yatsamīkṣitum || 6-52-24||

RMY 6-52-25

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः ।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥ ६-५२-२५॥
vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ |
vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ || 6-52-25||

RMY 6-52-26

भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः ।
तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः काम प्रपूरय ॥ ६-५२-२६॥
bhakṣito rāghavo'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ |
tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāma prapūraya || 6-52-26||

RMY 6-52-27

ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव ।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥ ६-५२-२७॥
tato'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva |
hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ || 6-52-27||

RMY 6-52-28

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम ।
भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसुदापय ॥ ६-५२-२८॥
prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamariṃdama |
bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasudāpaya || 6-52-28||

RMY 6-52-29

ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् ।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ ६-५२-२९॥
tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam |
peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba || 6-52-29||

RMY 6-52-30

ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते ।
प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय ।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ६-५२-३०॥
tato'sminbahulībhūte kaulīne sarvato gate |
praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya |
dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya || 6-52-30||

RMY 6-52-31

अनयोपधया राजन्भयशोकानुबन्धया ।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ६-५२-३१॥
anayopadhayā rājanbhayaśokānubandhayā |
akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati || 6-52-31||

RMY 6-52-32

रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा ।
नैराश्यात्स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ६-५२-३२॥
rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā |
nairāśyātstrīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate || 6-52-32||

RMY 6-52-33

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता ।
त्वय्यधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ॥ ६-५२-३३॥
sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā |
tvayyadhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati || 6-52-33||

RMY 6-52-34

एतत्सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः ।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥ ६-५२-३४॥
etatsunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ |
ihaiva te setsyati motsuko bhūrmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ || 6-52-34||

RMY 6-52-35

अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयञ्जनाधिप ।
यशश्च पुण्यं च महन्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥ ६-५२-३५॥
anaṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo ripūnayuddhena jayañjanādhipa |
yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute || 6-52-35||

Sarga: 53/116 (50)

RMY 6-53-1

स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम् ।
अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः ॥ ६-५३-१॥
sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram |
abravīdrākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ || 6-53-1||

RMY 6-53-2

सोऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः ।
रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरस्त्वं सुखीभव ॥ ६-५३-२॥
so'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāttasya durātmanaḥ |
rāmasyādya pramārjāmi nirvairastvaṃ sukhībhava || 6-53-2||

RMY 6-53-3

गर्जन्ति न वृथा शूर निर्जला इव तोयदाः ।
पश्य संपाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा ॥ ६-५३-३॥
garjanti na vṛthā śūra nirjalā iva toyadāḥ |
paśya saṃpādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā || 6-53-3||

RMY 6-53-4

न मर्षयति चात्मानं संभावयति नात्मना ।
अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम् ॥ ६-५३-४॥
na marṣayati cātmānaṃ saṃbhāvayati nātmanā |
adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram || 6-53-4||

RMY 6-53-5

विक्लवानामबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम् ।
शृण्वतामादित इदं त्वद्विधानां महोदर ॥ ६-५३-५॥
viklavānāmabuddhīnāṃ rājñāṃ paṇḍitamāninām |
śṛṇvatāmādita idaṃ tvadvidhānāṃ mahodara || 6-53-5||

RMY 6-53-6

युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः ।
राजानमनुगच्छद्भिः कृत्यमेतद्विनाशितम् ॥ ६-५३-६॥
yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ |
rājānamanugacchadbhiḥ kṛtyametadvināśitam || 6-53-6||

RMY 6-53-7

राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम् ।
राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम् ॥ ६-५३-७॥
rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam |
rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam || 6-53-7||

RMY 6-53-8

एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये ।
दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे ॥ ६-५३-८॥
eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye |
durnayaṃ bhavatāmadya samīkartuṃ mahāhave || 6-53-8||

RMY 6-53-9

एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन्राक्षसाधिपः ॥ ६-५३-९॥
evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ prahasanrākṣasādhipaḥ || 6-53-9||

RMY 6-53-10

महोदरोऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः ।
न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद ॥ ६-५३-१०॥
mahodaro'yaṃ rāmāttu paritrasto na saṃśayaḥ |
na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada || 6-53-10||

RMY 6-53-11

कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च ।
गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्णजयाय च ॥ ६-५३-११॥
kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca |
gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇajayāya ca || 6-53-11||

RMY 6-53-12

आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः ।
सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ ६-५३-१२॥
ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇaḥ |
sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam || 6-53-12||

RMY 6-53-13

इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम् ।
देवदानवगन्धर्वयक्षकिंनरसूदनम् ॥ ६-५३-१३॥
indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam |
devadānavagandharvayakṣakiṃnarasūdanam || 6-53-13||

RMY 6-53-14

रक्तमाल्य महादाम स्वतश्चोद्गतपावकम् ।
आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम् ।
कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५३-१४॥
raktamālya mahādāma svataścodgatapāvakam |
ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam |
kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6-53-14||

RMY 6-53-15

गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं महत् ।
अद्य तान्क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान् ॥ ६-५३-१५॥
gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mahat |
adya tānkṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān || 6-53-15||

RMY 6-53-16

कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गलपाणिभिः ॥ ६-५३-१६॥
kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |
sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgalapāṇibhiḥ || 6-53-16||

RMY 6-53-17

वानरा हि महात्मानः शीघ्राश्च व्यवसायिनः ।
एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम् ॥ ६-५३-१७॥
vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāśca vyavasāyinaḥ |
ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam || 6-53-17||

RMY 6-53-18

तस्मात्परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज ।
रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निसूदय ॥ ६-५३-१८॥
tasmātparamadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja |
rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ nisūdaya || 6-53-18||

RMY 6-53-19

अथासनात्समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम् ।
आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः ॥ ६-५३-१९॥
athāsanātsamutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām |
ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ || 6-53-19||

RMY 6-53-20

अङ्गदानङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।
हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः ॥ ६-५३-२०॥
aṅgadānaṅgulīveṣṭānvarāṇyābharaṇāni ca |
hāraṃ ca śaśisaṃkāśamābabandha mahātmanaḥ || 6-53-20||

RMY 6-53-21

दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः ।
श्रोत्रे चासज्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले ॥ ६-५३-२१॥
divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ |
śrotre cāsajjayāmāsa śrīmatī cāsya kuṇḍale || 6-53-21||

RMY 6-53-22

काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः ।
कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ॥ ६-५३-२२॥
kāñcanāṅgadakeyūro niṣkābharaṇabhūṣitaḥ |
kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto'gnirivābabhau || 6-53-22||

RMY 6-53-23

श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन विराजितः ।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः ॥ ६-५३-२३॥
śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena virājitaḥ |
amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ || 6-53-23||

RMY 6-53-24

स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा ।
आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥ ६-५३-२४॥
sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā |
ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ || 6-53-24||

RMY 6-53-25

सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः ।
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ ६-५३-२५॥
sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 6-53-25||

RMY 6-53-26

भ्रातरं संपरिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै संप्रतस्थे महाबलिः ।
तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः ॥ ६-५३-२६॥
bhrātaraṃ saṃpariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
praṇamya śirasā tasmai saṃpratasthe mahābaliḥ |
tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 6-53-26||

RMY 6-53-27

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः ।
तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ॥ ६-५३-२७॥
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ |
taṃ gajaiśca turaṃgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ |
anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam || 6-53-27||

RMY 6-53-28

सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः ।
अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-५३-२८॥
sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ |
anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-53-28||

RMY 6-53-29

स पुष्पवर्णैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः ।
मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ॥ ६-५३-२९॥
sa puṣpavarṇairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ |
madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 6-53-29||

RMY 6-53-30

पदातयश बहवो महानादा महाबलाः ।
अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ॥ ६-५३-३०॥
padātayaśa bahavo mahānādā mahābalāḥ |
anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 6-53-30||

RMY 6-53-31

रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः ।
शूरानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ॥ ६-५३-३१॥
raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ |
śūrānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 6-53-31||

RMY 6-53-32

बहुव्यामांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।
तालस्कन्धांश्च विपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ॥ ६-५३-३२॥
bahuvyāmāṃśca vipulānkṣepaṇīyāndurāsadān |
tālaskandhāṃśca vipulānkṣepaṇīyāndurāsadān || 6-53-32||

RMY 6-53-33

अथान्यद्वपुरादाय दारुणं लोमहर्षणम् ।
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-५३-३३॥
athānyadvapurādāya dāruṇaṃ lomaharṣaṇam |
niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6-53-33||

RMY 6-53-34

धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छितः ।
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः ॥ ६-५३-३४॥
dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchitaḥ |
raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ || 6-53-34||

RMY 6-53-35

संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान् ।
कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ६-५३-३५॥
saṃnipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān |
kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 6-53-35||

RMY 6-53-36

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः ।
निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः शलभानिव पावकः ॥ ६-५३-३६॥
adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |
nirdahiṣyāmi saṃkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 6-53-36||

RMY 6-53-37

नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः ।
जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ॥ ६-५३-३७॥
nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ |
jātirasmadvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 6-53-37||

RMY 6-53-38

पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः ।
हते तस्मिन्हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ॥ ६-५३-३८॥
purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
hate tasminhataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 6-53-38||

RMY 6-53-39

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः ।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ ६-५३-३९॥
evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |
nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 6-53-39||

RMY 6-53-40

तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ॥ ६-५३-४०॥
tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 6-53-40||

RMY 6-53-41

उल्काशनियुता मेघा विनेदुश्च सुदारुणाः ।
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ॥ ६-५३-४१॥
ulkāśaniyutā meghā vineduśca sudāruṇāḥ |
sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 6-53-41||

RMY 6-53-42

घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः ।
मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः ॥ ६-५३-४२॥
ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ |
maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṃgamāḥ || 6-53-42||

RMY 6-53-43

निष्पपात च गृध्रेऽस्य शूले वै पथि गच्छतः ।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत ॥ ६-५३-४३॥
niṣpapāta ca gṛdhre'sya śūle vai pathi gacchataḥ |
prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhurakampata || 6-53-43||

RMY 6-53-44

निष्पपात तदा चोक्ला ज्वलन्ती भीमनिस्वना ।
आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखोऽनिलः ॥ ६-५३-४४॥
niṣpapāta tadā coklā jvalantī bhīmanisvanā |
ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho'nilaḥ || 6-53-44||

RMY 6-53-45

अचिन्तयन्महोत्पातानुत्थिताँल्लोमहर्षणान् ।
निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ॥ ६-५३-४५॥
acintayanmahotpātānutthitā~llomaharṣaṇān |
niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 6-53-45||

RMY 6-53-46

स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः ।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ॥ ६-५३-४६॥
sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasaṃnibhaḥ |
dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 6-53-46||

RMY 6-53-47

ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम् ।
वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ॥ ६-५३-४७॥
te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam |
vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 6-53-47||

RMY 6-53-48

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम् ।
स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद्घनाभः ॥ ६-५३-४८॥
tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam |
sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavadghanābhaḥ || 6-53-48||

RMY 6-53-49

ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य ।
पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवंगा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः ॥ ६-५३-४९॥
te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya |
peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṃgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 6-53-49||

RMY 6-53-50

विपुलपरिघवान्स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा ।
कपि गणभयमाददत्सुभीमं प्रभुरिव किंकरदण्डवान्युगान्ते ॥ ६-५३-५०॥
vipulaparighavānsa kumbhakarṇo ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā |
kapi gaṇabhayamādadatsubhīmaṃ prabhuriva kiṃkaradaṇḍavānyugānte || 6-53-50||

Sarga: 54/116 (29)

RMY 6-54-1

स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन् ।
जनयन्निव निर्घातान्विधमन्निव पर्वतान् ॥ ६-५४-१॥
sa nanāda mahānādaṃ samudramabhinādayan |
janayanniva nirghātānvidhamanniva parvatān || 6-54-1||

RMY 6-54-2

तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन च ।
प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-५४-२॥
tamavadhyaṃ maghavatā yamena varuṇena ca |
prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ || 6-54-2||

RMY 6-54-3

तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ६-५४-३॥
tāṃstu vidravato dṛṣṭvā vāliputro'ṅgado'bravīt |
nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam || 6-54-3||

RMY 6-54-4

आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च ।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ६-५४-४॥
ātmānamatra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca |
kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā || 6-54-4||

RMY 6-54-5

साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ ।
नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिकाः ॥ ६-५४-५॥
sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha |
nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ vibhīṣikāḥ || 6-54-5||

RMY 6-54-6

महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम् ।
विक्रमाद्विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६-५४-६॥
mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ vibhīṣikām |
vikramādvidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 6-54-6||

RMY 6-54-7

कृच्छ्रेण तु समाश्वास्य संगम्य च ततस्ततः ।
वृक्षाद्रिहस्ता हरयः संप्रतस्थू रणाजिरम् ॥ ६-५४-७॥
kṛcchreṇa tu samāśvāsya saṃgamya ca tatastataḥ |
vṛkṣādrihastā harayaḥ saṃpratasthū raṇājiram || 6-54-7||

RMY 6-54-8

ते निवृत्य तु संक्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः ।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ।
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः ॥ ६-५४-८॥
te nivṛtya tu saṃkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ |
nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ |
prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalāḥ || 6-54-8||

RMY 6-54-9

पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ।
तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः ।
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ६-५४-९॥
pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate |
tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ |
pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale || 6-54-9||

RMY 6-54-10

सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धो वानराणां महौजसाम् ।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥ ६-५४-१०॥
so'pi sainyāni saṃkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām |
mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ || 6-54-10||

RMY 6-54-11

लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः ।
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ ६-५४-११॥
lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ |
nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ || 6-54-11||

RMY 6-54-12

लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् ।
केचित्समुद्रे पतिताः केचिद्गगनमाश्रिताः ॥ ६-५४-१२॥
laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan |
kecitsamudre patitāḥ kecidgaganamāśritāḥ || 6-54-12||

RMY 6-54-13

वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा ।
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ ६-५४-१३॥
vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena balīyasā |
sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tenaiva dudruvuḥ || 6-54-13||

RMY 6-54-14

ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात् ।
ऋक्षा वृक्षान्समारूढाः केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥ ६-५४-१४॥
te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt |
ṛkṣā vṛkṣānsamārūḍhāḥ kecitparvatamāśritāḥ || 6-54-14||

RMY 6-54-15

ममज्जुरर्णवे केचिद्गुहाः केचित्समाश्रिताः ।
निषेदुः प्लवगाः केचित्केचिन्नैवावतस्थिरे ॥ ६-५४-१५॥
mamajjurarṇave kecidguhāḥ kecitsamāśritāḥ |
niṣeduḥ plavagāḥ kecitkecinnaivāvatasthire || 6-54-15||

RMY 6-54-16

तान्समीक्ष्याङ्गदो भङ्गान्वानरानिदमब्रवीत् ।
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६-५४-१६॥
tānsamīkṣyāṅgado bhaṅgānvānarānidamabravīt |
avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 6-54-16||

RMY 6-54-17

भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम् ।
स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ ॥ ६-५४-१७॥
bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīmimām |
sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha || 6-54-17||

RMY 6-54-18

निरायुधानां द्रवतामसंगगतिपौरुषाः ।
दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीविताम् ॥ ६-५४-१८॥
nirāyudhānāṃ dravatāmasaṃgagatipauruṣāḥ |
dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvitām || 6-54-18||

RMY 6-54-19

कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च ।
अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ ६-५४-१९॥
kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca |
anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata || 6-54-19||

RMY 6-54-20

विकत्थनानि वो यानि यदा वै जनसंसदि ।
तानि वः क्व च यतानि सोदग्राणि महान्ति च ॥ ६-५४-२०॥
vikatthanāni vo yāni yadā vai janasaṃsadi |
tāni vaḥ kva ca yatāni sodagrāṇi mahānti ca || 6-54-20||

RMY 6-54-21

भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः ।
मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ ६-५४-२१॥
bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīvati dhikkṛtaḥ |
mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam || 6-54-21||

RMY 6-54-22

शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः ।
दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः ।
संप्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्य शत्रुमाहवे ॥ ६-५४-२२॥
śayāmahe vā nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ |
duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ |
saṃprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatya śatrumāhave || 6-54-22||

RMY 6-54-23

न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन्गमिष्यति ।
दीप्यमानमिवासाद्य पतंगो ज्वलनं यथा ॥ ६-५४-२३॥
na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvangamiṣyati |
dīpyamānamivāsādya pataṃgo jvalanaṃ yathā || 6-54-23||

RMY 6-54-24

पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान्रक्षामहे वयम् ।
एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ॥ ६-५४-२४॥
palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇānrakṣāmahe vayam |
ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati || 6-54-24||

RMY 6-54-25

एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम् ।
द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ॥ ६-५४-२५॥
evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam |
dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam || 6-54-25||

RMY 6-54-26

कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ ६-५४-२६॥
kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā |
na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ || 6-54-26||

RMY 6-54-27

एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः ।
भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६-५४-२७॥
etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ |
bhīmaṃ bhīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6-54-27||

RMY 6-54-28

द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः ।
सान्त्वैश्च बहुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ ६-५४-२८॥
dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena valīmukhāḥ |
sāntvaiśca bahumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ || 6-54-28||

RMY 6-54-29

ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ ६-५४-२९॥
ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ |
dvividapanasavāyuputramukhyāstvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ || 6-54-29||

Sarga: 55/116 (129)

RMY 6-55-1

ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।
नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥ ६-५५-१॥
te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacastadā |
naiṣṭhikīṃ buddhimāsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ || 6-55-1||

RMY 6-55-2

समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः ।
पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन वलीमुखाः ॥ ६-५५-२॥
samudīritavīryāste samāropitavikramāḥ |
paryavasthāpitā vākyairaṅgadena valīmukhāḥ || 6-55-2||

RMY 6-55-3

प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः ।
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ ६-५५-३॥
prayātāśca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ |
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarāstyaktajīvitāḥ || 6-55-3||

RMY 6-55-4

अथ वृक्षान्महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च ।
वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन् ॥ ६-५५-४॥
atha vṛkṣānmahākāyāḥ sānūni sumahānti ca |
vānarāstūrṇamudyamya kumbhakarṇamabhidravan || 6-55-4||

RMY 6-55-5

स कुम्भकर्णः संक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
अर्दयन्सुमहाकायः समन्ताद्व्याक्षिपद्रिपून् ॥ ६-५५-५॥
sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadāmudyamya vīryavān |
ardayansumahākāyaḥ samantādvyākṣipadripūn || 6-55-5||

RMY 6-55-6

शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोथिताः ॥ ६-५५-६॥
śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ |
prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ || 6-55-6||

RMY 6-55-7

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च ।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन्विपरिधावति ।
भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६-५५-७॥
ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśattriṃśattathaiva ca |
parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādanviparidhāvati |
bhakṣayanbhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva || 6-55-7||

RMY 6-55-8

हनूमाञ्शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च विविधान्बहून् ।
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ॥ ६-५५-८॥
hanūmāñśailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca vividhānbahūn |
vavarṣa kumbhakarṇasya śirasyambaramāsthitaḥ || 6-55-8||

RMY 6-55-9

तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन तु बिभेद ह ।
बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-५५-९॥
tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena tu bibheda ha |
babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6-55-9||

RMY 6-55-10

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य ।
तस्थौ ततोऽस्यापततः पुरस्तान्महीधराग्रं हनुमान्प्रगृह्य ॥ ६-५५-१०॥
tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya |
tasthau tato'syāpatataḥ purastānmahīdharāgraṃ hanumānpragṛhya || 6-55-10||

RMY 6-55-11

स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् ।
स चुक्षुभे तेन तदाभिबूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ ६-५५-११॥
sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna vegena śailottamabhīmakāyam |
sa cukṣubhe tena tadābhibūto medārdragātro rudhirāvasiktaḥ || 6-55-11||

RMY 6-55-12

स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं गिरिं यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।
बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ ६-५५-१२॥
sa śūlamāvidhya taḍitprakāśaṃ giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam |
bāhvantare mārutimājaghāna guho'calaṃ krauñcamivograśaktyā || 6-55-12||

RMY 6-55-13

स शूलनिर्भिन्न महाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन्मुखात् ।
ननाद भीमं हनुमान्महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ ६-५५-१३॥
sa śūlanirbhinna mahābhujāntaraḥ pravihvalaḥ śoṇitamudvamanmukhāt |
nanāda bhīmaṃ hanumānmahāhave yugāntameghastanitasvanopamam || 6-55-13||

RMY 6-55-14

ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य ।
प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ ६-५५-१४॥
tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā rakṣogaṇāstaṃ vyathitaṃ samīkṣya |
plavaṃgamāstu vyathitā bhayārtāḥ pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt || 6-55-14||

RMY 6-55-15

नीलश्चिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते ।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ॥ ६-५५-१५॥
nīlaścikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate |
tamāpatantaṃ saṃprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha || 6-55-15||

RMY 6-55-16

मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥ ६-५५-१६॥
muṣṭiprahārābhihataṃ tacchailāgraṃ vyaśīryata |
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta mahītale || 6-55-16||

RMY 6-55-17

ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः ।
पञ्चवानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥ ६-५५-१७॥
ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ |
pañcavānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇamupādravan || 6-55-17||

RMY 6-55-18

शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः ।
कुम्भकर्णं महाकायं सर्वतोऽभिनिजघ्निरे ॥ ६-५५-१८॥
śailairvṛkṣaistalaiḥ pādairmuṣṭibhiśca mahābalāḥ |
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ sarvato'bhinijaghnire || 6-55-18||

RMY 6-55-19

स्पर्शानिव प्रहारांस्तान्वेदयानो न विव्यथे ।
ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ ६-५५-१९॥
sparśāniva prahārāṃstānvedayāno na vivyathe |
ṛṣabhaṃ tu mahāvegaṃ bāhubhyāṃ pariṣasvaje || 6-55-19||

RMY 6-55-20

कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः ।
निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः ॥ ६-५५-२०॥
kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ |
nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ || 6-55-20||

RMY 6-55-21

मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे ।
आजघान गवाक्षं च तलेनेन्द्ररिपुस्तदा ॥ ६-५५-२१॥
muṣṭinā śarabhaṃ hatvā jānunā nīlamāhave |
ājaghāna gavākṣaṃ ca talenendraripustadā || 6-55-21||

RMY 6-55-22

दत्तप्रहरव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः ।
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ ६-५५-२२॥
dattapraharavyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ |
nipetuste tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ || 6-55-22||

RMY 6-55-23

तेषु वानरमुख्येषु पतितेषु महात्मसु ।
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ ६-५५-२३॥
teṣu vānaramukhyeṣu patiteṣu mahātmasu |
vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ || 6-55-23||

RMY 6-55-24

तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः ।
समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ ६-५५-२४॥
taṃ śailamiva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ |
samāruhya samutpatya dadaṃśuśca mahābalāḥ || 6-55-24||

RMY 6-55-25

तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ।
कुम्भकर्णं महाकायं ते जघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ ६-५५-२५॥
taṃ nakhairdaśanaiścāpi muṣṭibhirjānubhistathā |
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ te jaghnuḥ plavagarṣabhāḥ || 6-55-25||

RMY 6-55-26

स वानरसहस्रैस्तैराचितः पर्वतोपमः ।
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ ६-५५-२६॥
sa vānarasahasraistairācitaḥ parvatopamaḥ |
rarāja rākṣasavyāghro girirātmaruhairiva || 6-55-26||

RMY 6-55-27

बाहुभ्यां वानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।
भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६-५५-२७॥
bāhubhyāṃ vānarānsarvānpragṛhya sa mahābalaḥ |
bhakṣayāmāsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva || 6-55-27||

RMY 6-55-28

प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे ।
नासा पुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ ६-५५-२८॥
prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe |
nāsā puṭābhyāṃ nirjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ || 6-55-28||

RMY 6-55-29

भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो हरीन्पर्वतसंनिभः ।
बभञ्ज वानरान्सर्वान्संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ ६-५५-२९॥
bhakṣayanbhṛśasaṃkruddho harīnparvatasaṃnibhaḥ |
babhañja vānarānsarvānsaṃkruddho rākṣasottamaḥ || 6-55-29||

RMY 6-55-30

मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन्स राक्षसः ।
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ६-५५-३०॥
māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ bhūmiṃ kurvansa rākṣasaḥ |
cacāra harisainyeṣu kālāgniriva mūrchitaḥ || 6-55-30||

RMY 6-55-31

वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः ।
शूलहस्तो बभौ तस्मिन्कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-५५-३१॥
vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ |
śūlahasto babhau tasminkumbhakarṇo mahābalaḥ || 6-55-31||

RMY 6-55-32

यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः ।
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो विनिर्दहत् ॥ ६-५५-३२॥
yathā śuṣkāṇyaraṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ |
tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo vinirdahat || 6-55-32||

RMY 6-55-33

ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथा विनायकाः ।
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विस्वरं भृशम् ॥ ६-५५-३३॥
tataste vadhyamānāstu hatayūthā vināyakāḥ |
vānarā bhayasaṃvignā vinedurvisvaraṃ bhṛśam || 6-55-33||

RMY 6-55-34

अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः ।
राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिताः खिन्नचेतसः ॥ ६-५५-३४॥
anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ |
rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmurvyathitāḥ khinnacetasaḥ || 6-55-34||

RMY 6-55-35

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् ।
उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ ६-५५-३५॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam |
utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ || 6-55-35||

RMY 6-55-36

स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-५५-३६॥
sa parvatāgramutkṣipya samāvidhya mahākapiḥ |
abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-55-36||

RMY 6-55-37

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् ।
तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः ॥ ६-५५-३७॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam |
tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ || 6-55-37||

RMY 6-55-38

कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन् ।
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५५-३८॥
kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn |
kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyamabravīt || 6-55-38||

RMY 6-55-39

पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ ६-५५-३९॥
pātitāśca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram |
bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ || 6-55-39||

RMY 6-55-40

त्यज तद्वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि ।
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ ६-५५-४०॥
tyaja tadvānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi |
sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa || 6-55-40||

RMY 6-55-41

तद्वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ॥ ६-५५-४१॥
tadvākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam |
śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ || 6-55-41||

RMY 6-55-42

प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः ।
श्रुतपौरुषसंपन्नस्तस्माद्गर्जसि वानर ॥ ६-५५-४२॥
prajāpatestu pautrastvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ |
śrutapauruṣasaṃpannastasmādgarjasi vānara || 6-55-42||

RMY 6-55-43

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच ।
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥ ६-५५-४३॥
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca |
tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ śailena vajrāśanisaṃnibhena || 6-55-43||

RMY 6-55-44

तच्छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं भुजान्तरे तस्य तदा विशाले ।
ततो विषेदुः सहसा प्लवंगमा रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ६-५५-४४॥
tacchailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ bhujāntare tasya tadā viśāle |
tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā rakṣogaṇāścāpi mudā vineduḥ || 6-55-44||

RMY 6-55-45

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप ननाद कोपाच्च विवृत्य वक्त्रम् ।
व्याविध्य शूलं च तडित्प्रकाशं चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ६-५५-४५॥
sa śailaśṛṅgābhihataścukopa nanāda kopācca vivṛtya vaktram |
vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ cikṣepa haryṛkṣapatervadhāya || 6-55-45||

RMY 6-55-46

तत्कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम् ।
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥ ६-५५-४६॥
tatkumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam |
kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ babhañja vegena suto'nilasya || 6-55-46||

RMY 6-55-47

कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत् ।
बभञ्ज जनौमारोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः ॥ ६-५५-४७॥
kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat |
babhañja janaumāropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ || 6-55-47||

RMY 6-55-48

स तत्तदा भग्नमवेक्ष्य शूलं चुकोप रक्षोऽधिपतिर्महात्मा ।
उत्पाट्य लङ्कामलयात्स शृङ्गं जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ६-५५-४८॥
sa tattadā bhagnamavekṣya śūlaṃ cukopa rakṣo'dhipatirmahātmā |
utpāṭya laṅkāmalayātsa śṛṅgaṃ jaghāna sugrīvamupetya tena || 6-55-48||

RMY 6-55-49

स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः ।
तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६-५५-४९॥
sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ |
taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 6-55-49||

RMY 6-55-50

तमभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् ।
जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य यथानिलो मेघमतिप्रचण्डः ॥ ६-५५-५०॥
tamabhyupetyādbhutaghoravīryaṃ sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram |
jahāra sugrīvamabhipragṛhya yathānilo meghamatipracaṇḍaḥ || 6-55-50||

RMY 6-55-51

स तं महामेघनिकाशरूपमुत्पाट्य गच्छन्युधि कुम्भकर्णः ।
रराज मेरुप्रतिमानरूपो मेरुर्यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ६-५५-५१॥
sa taṃ mahāmeghanikāśarūpamutpāṭya gacchanyudhi kumbhakarṇaḥ |
rarāja merupratimānarūpo meruryathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ || 6-55-51||

RMY 6-55-52

ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः ।
शृण्वन्निनादं त्रिदशालयानां प्लवंगराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ६-५५-५२॥
tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ |
śṛṇvanninādaṃ tridaśālayānāṃ plavaṃgarājagrahavismitānām || 6-55-52||

RMY 6-55-53

ततस्तमादाय तदा स मेने हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।
अस्मिन्हृते सर्वमिदं हृतं स्यात्सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ६-५५-५३॥
tatastamādāya tadā sa mene harīndramindropamamindravīryaḥ |
asminhṛte sarvamidaṃ hṛtaṃ syātsarāghavaṃ sainyamitīndraśatruḥ || 6-55-53||

RMY 6-55-54

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणां ततस्ततः ।
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ ६-५५-५४॥
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ tatastataḥ |
kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram || 6-55-54||

RMY 6-55-55

हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान्मारुतात्मजः ।
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ ६-५५-५५॥
hanūmāṃścintayāmāsa matimānmārutātmajaḥ |
evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet || 6-55-55||

RMY 6-55-56

यद्वै न्याय्यं मया कर्तुं तत्करिष्यामि सर्वथा ।
भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसं ॥ ६-५५-५६॥
yadvai nyāyyaṃ mayā kartuṃ tatkariṣyāmi sarvathā |
bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasaṃ || 6-55-56||

RMY 6-55-57

मया हते संयति कुम्भकर्णे महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे ।
विमोचिते वानरपार्थिवे च भवन्तु हृष्टाः प्रवगाः समग्राः ॥ ६-५५-५७॥
mayā hate saṃyati kumbhakarṇe mahābale muṣṭiviśīrṇadehe |
vimocite vānarapārthive ca bhavantu hṛṣṭāḥ pravagāḥ samagrāḥ || 6-55-57||

RMY 6-55-58

अथ वा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति पार्थिवः ।
गृहीतोऽयं यदि भवेत्त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ६-५५-५८॥
atha vā svayamapyeṣa mokṣaṃ prāpsyati pārthivaḥ |
gṛhīto'yaṃ yadi bhavettridaśaiḥ sāsuroragaiḥ || 6-55-58||

RMY 6-55-59

मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः ।
शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे ॥ ६-५५-५९॥
manye na tāvadātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ |
śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṃyuge || 6-55-59||

RMY 6-55-60

अयं मुहूर्तात्सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे ।
आत्मनो वानराणां च यत्पथ्यं तत्करिष्यति ॥ ६-५५-६०॥
ayaṃ muhūrtātsugrīvo labdhasaṃjño mahāhave |
ātmano vānarāṇāṃ ca yatpathyaṃ tatkariṣyati || 6-55-60||

RMY 6-55-61

मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
अप्रीतश्च भवेत्कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ६-५५-६१॥
mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ |
aprītaśca bhavetkaṣṭā kīrtināśaśca śāśvataḥ || 6-55-61||

RMY 6-55-62

तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य नः ।
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ६-५५-६२॥
tasmānmuhūrtaṃ kāṅkṣiṣye vikramaṃ pārthivasya naḥ |
bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvadāśvāsayāmyaham || 6-55-62||

RMY 6-55-63

इत्येवं चिन्तयित्वा तु हनूमान्मारुतात्मजः ।
भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ६-५५-६३॥
ityevaṃ cintayitvā tu hanūmānmārutātmajaḥ |
bhūyaḥ saṃstambhayāmāsa vānarāṇāṃ mahācamūm || 6-55-63||

RMY 6-55-64

स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम् ।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैरवकीर्यमाणः ॥ ६-५५-६४॥
sa kumbhakarṇo'tha viveśa laṅkāṃ sphurantamādāya mahāhariṃ tam |
vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ puṣpāgryavarṣairavakīryamāṇaḥ || 6-55-64||

RMY 6-55-65

ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः ।
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा ॥ ६-५५-६५॥
tataḥ sa saṃjñāmupalabhya kṛcchrādbalīyasastasya bhujāntarasthaḥ |
avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ vicintayāmāsa muhurmahātmā || 6-55-65||

RMY 6-55-66

एवं गृहीतेन कथं नु नाम शक्यं मया संप्रति कर्तुमद्य ।
तथा करिष्यामि यथा हरीणां भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ ६-५५-६६॥
evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma śakyaṃ mayā saṃprati kartumadya |
tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam || 6-55-66||

RMY 6-55-67

ततः कराग्रैः सहसा समेत्य राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः ।
नखैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां ददंश पार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ॥ ६-५५-६७॥
tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya rājā harīṇāmamarendraśatroḥ |
nakhaiśca karṇau daśanaiśca nāsāṃ dadaṃśa pārśveṣu ca kumbhakarṇam || 6-55-67||

RMY 6-55-68

स कुम्भकर्णौ हृतकर्णनासो विदारितस्तेन विमर्दितश्च ।
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ६-५५-६८॥
sa kumbhakarṇau hṛtakarṇanāso vidāritastena vimarditaśca |
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ sugrīvamāvidhya pipeṣa bhūmau || 6-55-68||

RMY 6-55-69

स भूतले भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः ।
जगाम खं वेगवदभ्युपेत्य पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६-५५-६९॥
sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ surāribhistairabhihanyamānaḥ |
jagāma khaṃ vegavadabhyupetya punaśca rāmeṇa samājagāma || 6-55-69||

RMY 6-55-70

कर्णनासा विहीनस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ६-५५-७०॥
karṇanāsā vihīnasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇairiva || 6-55-70||

RMY 6-55-71

ततः स पुर्याः सहसा महात्मा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रदीप्तः ॥ ६-५५-७१॥
tataḥ sa puryāḥ sahasā mahātmā niṣkramya tadvānarasainyamugram |
babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ prajā yugāntāgniriva pradīptaḥ || 6-55-71||

RMY 6-55-72

बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः प्रविश्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचानृक्षांश्च मोहाद्युधि कुम्भकर्णः ॥ ६-५५-७२॥
bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ praviśya tadvānarasainyamugram |
cakhāda rakṣāṃsi harīnpiśācānṛkṣāṃśca mohādyudhi kumbhakarṇaḥ || 6-55-72||

RMY 6-55-73

एकं द्वौ त्रीन्बहून्क्रुद्धो वानरान्सह राक्षसैः ।
समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन्मुखे ॥ ६-५५-७३॥
ekaṃ dvau trīnbahūnkruddho vānarānsaha rākṣasaiḥ |
samādāyaikahastena pracikṣepa tvaranmukhe || 6-55-73||

RMY 6-55-74

संप्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः ।
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् ।
ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम् ॥ ६-५५-७४॥
saṃprasravaṃstadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ |
vadhyamāno nagendrāgrairbhakṣayāmāsa vānarān |
te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmustadā gatim || 6-55-74||

RMY 6-55-75

तस्मिन्काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः ।
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥ ६-५५-७५॥
tasminkāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ |
cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ || 6-55-75||

RMY 6-55-76

स कुम्भकर्णस्य शराञ्शरीरे सप्त वीर्यवान् ।
निचखानाददे चान्यान्विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ ६-५५-७६॥
sa kumbhakarṇasya śarāñśarīre sapta vīryavān |
nicakhānādade cānyānvisasarja ca lakṣmaṇaḥ || 6-55-76||

RMY 6-55-77

अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः ।
राममेवाभिदुद्राव दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ६-५५-७७॥
atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
rāmamevābhidudrāva dārayanniva medinīm || 6-55-77||

RMY 6-55-78

अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन् ।
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशिताञ्शरान् ॥ ६-५५-७८॥
atha dāśarathī rāmo raudramastraṃ prayojayan |
kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñśarān || 6-55-78||

RMY 6-55-79

तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः ।
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ ६-५५-७९॥
tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ |
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhānniścerurarciṣaḥ || 6-55-79||

RMY 6-55-80

तस्योरसि निमग्नाश्च शरा बर्हिणवाससः ।
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा पपातोर्व्यां महागदा ॥ ६-५५-८०॥
tasyorasi nimagnāśca śarā barhiṇavāsasaḥ |
hastāccāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā || 6-55-80||

RMY 6-55-81

स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः ।
मुष्टिभ्यां चारणाभ्यां च चकार कदनं महत् ॥ ६-५५-८१॥
sa nirāyudhamātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ |
muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat || 6-55-81||

RMY 6-55-82

स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः ।
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणानिव ॥ ६-५५-८२॥
sa bāṇairatividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ |
rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇāniva || 6-55-82||

RMY 6-55-83

स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः ।
वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ॥ ६-५५-८३॥
sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrchitaḥ |
vānarānrākṣasānṛkṣānkhādanviparidhāvati || 6-55-83||

RMY 6-55-84

तस्मिन्काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान्परिमृशन्बहून् ॥ ६-५५-८४॥
tasminkāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
kumbhakarṇavadhe yukto yogānparimṛśanbahūn || 6-55-84||

RMY 6-55-85

नैवायं वानरान्राजन्न विजानाति राक्षसान् ।
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान्परांश्चैव खादति ॥ ६-५५-८५॥
naivāyaṃ vānarānrājanna vijānāti rākṣasān |
mattaḥ śoṇitagandhena svānparāṃścaiva khādati || 6-55-85||

RMY 6-55-86

साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः ।
यूथपाश्च यथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः ॥ ६-५५-८६॥
sādhvenamadhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ |
yūthapāśca yathāmukhyāstiṣṭhantvasya samantataḥ || 6-55-86||

RMY 6-55-87

अप्ययं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः ।
प्रपतन्राक्षसो भूमौ नान्यान्हन्यात्प्लवंगमान् ॥ ६-५५-८७॥
apyayaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ |
prapatanrākṣaso bhūmau nānyānhanyātplavaṃgamān || 6-55-87||

RMY 6-55-88

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवंगमाः ॥ ६-५५-८८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
te samāruruhurhṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ || 6-55-88||

RMY 6-55-89

कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः ।
व्यधूनयत्तान्वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ ६-५५-८९॥
kumbhakarṇastu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ |
vyadhūnayattānvegena duṣṭahastīva hastipān || 6-55-89||

RMY 6-55-90

तान्दृष्ट्वा निर्धूतान्रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसः ।
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥ ६-५५-९०॥
tāndṛṣṭvā nirdhūtānrāmo ruṣṭo'yamiti rākṣasaḥ |
samutpapāta vegena dhanuruttamamādade || 6-55-90||

RMY 6-55-91

स चापमादाय भुजंगकल्पं दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम् ।
हरीन्समाश्वास्य समुत्पपात रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ ६-५५-९१॥
sa cāpamādāya bhujaṃgakalpaṃ dṛḍhajyamugraṃ tapanīyacitram |
harīnsamāśvāsya samutpapāta rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ || 6-55-91||

RMY 6-55-92

स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयः ।
लक्ष्मणानुचरो रामः संप्रतस्थे महाबलः ॥ ६-५५-९२॥
sa vānaragaṇaistaistu vṛtaḥ paramadurjayaḥ |
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ saṃpratasthe mahābalaḥ || 6-55-92||

RMY 6-55-93

स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम् ।
शोणिताप्लुतसर्वाङ्गं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-५५-९३॥
sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinamariṃdamam |
śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6-55-93||

RMY 6-55-94

सर्वान्समभिधावन्तं यथारुष्टं दिशा गजम् ।
मार्गमाणं हरीन्क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ ६-५५-९४॥
sarvānsamabhidhāvantaṃ yathāruṣṭaṃ diśā gajam |
mārgamāṇaṃ harīnkruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam || 6-55-94||

RMY 6-55-95

विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद्वर्षमेघमिवोत्थितम् ॥ ६-५५-९५॥
vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
sravantaṃ rudhiraṃ vaktrādvarṣameghamivotthitam || 6-55-95||

RMY 6-55-96

जिह्वया परिलिह्यन्तं शोणितं शोणितोक्षितम् ।
मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥ ६-५५-९६॥
jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam |
mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam || 6-55-96||

RMY 6-55-97

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसं ।
विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥ ६-५५-९७॥
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasaṃ |
visphārayāmāsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ || 6-55-97||

RMY 6-55-98

स तस्य चापनिर्घोषात्कुपितो नैरृतर्षभः ।
अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ ६-५५-९८॥
sa tasya cāpanirghoṣātkupito nairṛtarṣabhaḥ |
amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamabhidudrāva rāghavam || 6-55-98||

RMY 6-55-99

ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं भुजंगराजोत्तमभोगबाहुम् ।
तमापतन्तं धरणीधराभमुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६-५५-९९॥
tatastu vātoddhatameghakalpaṃ bhujaṃgarājottamabhogabāhum |
tamāpatantaṃ dharaṇīdharābhamuvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam || 6-55-99||

RMY 6-55-100

आगच्छ रक्षोऽधिपमा विषादमवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः ।
अवेहि मां शक्रसपत्न राममयं मुहूर्ताद्भविता विचेताः ॥ ६-५५-१००॥
āgaccha rakṣo'dhipamā viṣādamavasthito'haṃ pragṛhītacāpaḥ |
avehi māṃ śakrasapatna rāmamayaṃ muhūrtādbhavitā vicetāḥ || 6-55-100||

RMY 6-55-101

रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम् ।
पातयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् ॥ ६-५५-१०१॥
rāmo'yamiti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam |
pātayanniva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām || 6-55-101||

RMY 6-55-102

प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्वनितोपमम् ।
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५५-१०२॥
prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghasvanitopamam |
kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyamabravīt || 6-55-102||

RMY 6-55-103

नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च ।
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णोऽहमागतः ॥ ६-५५-१०३॥
nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca |
na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇo'hamāgataḥ || 6-55-103||

RMY 6-55-104

पश्य मे मुद्गरं घोरं सर्वकालायसं महत् ।
अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च मया पुरा ॥ ६-५५-१०४॥
paśya me mudgaraṃ ghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat |
anena nirjitā devā dānavāśca mayā purā || 6-55-104||

RMY 6-55-105

विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि ।
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ ६-५५-१०५॥
vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvamarhasi |
svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt || 6-55-105||

RMY 6-55-106

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मे लघु ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ ६-५५-१०६॥
darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me laghu |
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam || 6-55-106||

RMY 6-55-107

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान्विससर्ज बाणान् ।
तैराहतो वज्रसमप्रवेगैर्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ ६-५५-१०७॥
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya rāmaḥ supuṅkhānvisasarja bāṇān |
tairāhato vajrasamapravegairna cukṣubhe na vyathate surāriḥ || 6-55-107||

RMY 6-55-108

यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता वाली हतो वानरपुंगवश्च ।
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं वज्रोपमा न व्यथयां प्रचक्रुः ॥ ६-५५-१०८॥
yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā vālī hato vānarapuṃgavaśca |
te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ vajropamā na vyathayāṃ pracakruḥ || 6-55-108||

RMY 6-55-109

स वारिधारा इव सायकांस्तान्पिबञ्शरीरेण महेन्द्रशत्रुः ।
जघान रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम् ॥ ६-५५-१०९॥
sa vāridhārā iva sāyakāṃstānpibañśarīreṇa mahendraśatruḥ |
jaghāna rāmasya śarapravegaṃ vyāvidhya taṃ mudgaramugravegam || 6-55-109||

RMY 6-55-110

ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं वित्रासनं देवमहाचमूनाम् ।
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ ६-५५-११०॥
tatastu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ vitrāsanaṃ devamahācamūnām |
vyāvidhya taṃ mudgaramugravegaṃ vidrāvayāmāsa camūṃ harīṇām || 6-55-110||

RMY 6-55-111

वायव्यमादाय ततो वरास्त्रं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ।
समुद्गरं तेन जहार बाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ ६-५५-१११॥
vāyavyamādāya tato varāstraṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya |
samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ sa kṛttabāhustumulaṃ nanāda || 6-55-111||

RMY 6-55-112

स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरो राघवबाणकृत्तः ।
पपात तस्मिन्हरिराजसैन्ये जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ ६-५५-११२॥
sa tasya bāhurgiriśṛṅgakalpaḥ samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ |
papāta tasminharirājasainye jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca || 6-55-112||

RMY 6-55-113

ते वानरा भग्नहतावशेषाः पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः ।
प्रवेपिताङ्गा ददृशुः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ ६-५५-११३॥
te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ paryantamāśritya tadā viṣaṇṇāḥ |
pravepitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam || 6-55-113||

RMY 6-55-114

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महान्निकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः ।
उत्पाटयामास करेण वृक्षं ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ ६-५५-११४॥
sa kumbhakarṇo'stranikṛttabāhurmahānnikṛttāgra ivācalendraḥ |
utpāṭayāmāsa kareṇa vṛkṣaṃ tato'bhidudrāva raṇe narendram || 6-55-114||

RMY 6-55-115

तं तस्य बाहुं सह सालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् ।
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जहार रामो बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ ६-५५-११५॥
taṃ tasya bāhuṃ saha sālavṛkṣaṃ samudyataṃ pannagabhogakalpam |
aindrāstrayuktena jahāra rāmo bāṇena jāmbūnadacitritena || 6-55-115||

RMY 6-55-116

स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः ।
विवेष्टमानो निजघान वृक्षाञ्शैलाञ्शिलावानरराक्षसांश्च ॥ ६-५५-११६॥
sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ |
viveṣṭamāno nijaghāna vṛkṣāñśailāñśilāvānararākṣasāṃśca || 6-55-116||

RMY 6-55-117

तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम् ।
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ ६-५५-११७॥
taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ samāpatantaṃ sahasā nadantam |
dvāvardhacandrau niśitau pragṛhya ciccheda pādau yudhi rākṣasasya || 6-55-117||

RMY 6-55-118

निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम् ।
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥ ६-५५-११८॥
nikṛttabāhurvinikṛttapādo vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham |
dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjanrāhuryathā candramivāntarikṣe || 6-55-118||

RMY 6-55-119

अपूरयत्तस्य मुखं शिताग्रै रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।
स पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमोह चापि ॥ ६-५५-११९॥
apūrayattasya mukhaṃ śitāgrai rāmaḥ śarairhemapinaddhapuṅkhaiḥ |
sa pūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ cukūja kṛcchreṇa mumoha cāpi || 6-55-119||

RMY 6-55-120

अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् ।
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ ६-५५-१२०॥
athādade sūryamarīcikalpaṃ sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam |
ariṣṭamaindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam || 6-55-120||

RMY 6-55-121

तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ ६-५५-१२१॥
taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ pradīptasūryajvalanaprakāśam |
mahendravajrāśanitulyavegaṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya || 6-55-121||

RMY 6-55-122

स सायको राघवबाहुचोदितो दिशः स्वभासा दश संप्रकाशयन् ।
विधूमवैश्वानरदीप्तदर्शनो जगाम शक्राशनितुल्यविक्रमः ॥ ६-५५-१२२॥
sa sāyako rāghavabāhucodito diśaḥ svabhāsā daśa saṃprakāśayan |
vidhūmavaiśvānaradīptadarśano jagāma śakrāśanitulyavikramaḥ || 6-55-122||

RMY 6-55-123

स तन्महापर्वतकूटसंनिभं विवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् ।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ ६-५५-१२३॥
sa tanmahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ vivṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam |
cakarta rakṣo'dhipateḥ śirastadā yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ || 6-55-123||

RMY 6-55-124

तद्रामबाणाभिहतं पपात रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम् ।
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि प्राकारमुच्चं तमपातयच्च ॥ ६-५५-१२४॥
tadrāmabāṇābhihataṃ papāta rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam |
babhañja caryāgṛhagopurāṇi prākāramuccaṃ tamapātayacca || 6-55-124||

RMY 6-55-125

तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात ।
ग्राहान्महामीनचयान्भुजंगमान्ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ ६-५५-१२५॥
taccātikāyaṃ himavatprakāśaṃ rakṣastadā toyanidhau papāta |
grāhānmahāmīnacayānbhujaṃgamānmamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa || 6-55-125||

RMY 6-55-126

तस्मिर्हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे ।
चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ ६-५५-१२६॥
tasmirhate brāhmaṇadevaśatrau mahābale saṃyati kumbhakarṇe |
cacāla bhūrbhūmidharāśca sarve harṣācca devāstumulaṃ praṇeduḥ || 6-55-126||

RMY 6-55-127

ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः ।
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः प्रहर्षिता राम पराक्रमेण ॥ ६-५५-१२७॥
tatastu devarṣimaharṣipannagāḥ surāśca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ |
sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ praharṣitā rāma parākrameṇa || 6-55-127||

RMY 6-55-128

प्रहर्षमीयुर्बहवस्तु वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।
अपूजयन्राघवमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६-५५-१२८॥
praharṣamīyurbahavastu vānarāḥ prabuddhapadmapratimairivānanaiḥ |
apūjayanrāghavamiṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade || 6-55-128||

RMY 6-55-129

स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेष्वपराजितश्रमम् ।
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥ ६-५५-१२९॥
sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ mahatsu yuddheṣvaparājitaśramam |
nananda hatvā bharatāgrajo raṇe mahāsuraṃ vṛtramivāmarādhipaḥ || 6-55-129||

Sarga: 56/116 (19)

RMY 6-56-1

कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ६-५६-१॥
kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 6-56-1||

RMY 6-56-2

श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् ।
रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च ॥ ६-५६-२॥
śrutvā vinihataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam |
rāvaṇaḥ śokasaṃtapto mumoha ca papāta ca || 6-56-2||

RMY 6-56-3

पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ ।
त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः ॥ ६-५६-३॥
pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā devāntakanarāntakau |
triśirāścātikāyaśca ruruduḥ śokapīḍitāḥ || 6-56-3||

RMY 6-56-4

भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः ॥ ६-५६-४॥
bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
mahodaramahāpārśvau śokākrāntau babhūvatuḥ || 6-56-4||

RMY 6-56-5

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां राक्षसपुंगवः ।
कुम्भकर्णवधाद्दीनो विललाप स रावणः ॥ ६-५६-५॥
tataḥ kṛcchrātsamāsādya saṃjñāṃ rākṣasapuṃgavaḥ |
kumbhakarṇavadhāddīno vilalāpa sa rāvaṇaḥ || 6-56-5||

RMY 6-56-6

हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल ।
शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि ॥ ६-५६-६॥
hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala |
śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ saṃtyajya gacchasi || 6-56-6||

RMY 6-56-7

इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः ।
दक्षिणो यं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरान् ॥ ६-५६-७॥
idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me patito bhujaḥ |
dakṣiṇo yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurān || 6-56-7||

RMY 6-56-8

कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा ।
कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः ॥ ६-५६-८॥
kathamevaṃvidho vīro devadānavadarpahā |
kālāgnipratimo hyadya rāghaveṇa raṇe hataḥ || 6-56-8||

RMY 6-56-9

यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद्व्यसनं सदा ।
स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले ॥ ६-५६-९॥
yasya te vajraniṣpeṣo na kuryādvyasanaṃ sadā |
sa kathaṃ rāmabāṇārtaḥ prasupto'si mahītale || 6-56-9||

RMY 6-56-10

एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः ।
निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥ ६-५६-१०॥
ete devagaṇāḥ sārdhamṛṣibhirgagane sthitāḥ |
nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ || 6-56-10||

RMY 6-56-11

ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः ।
आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः ॥ ६-५६-११॥
dhruvamadyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ || 6-56-11||

RMY 6-56-12

राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया ।
कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे रतिः ॥ ६-५६-१२॥
rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā |
kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me ratiḥ || 6-56-12||

RMY 6-56-13

यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् ।
ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम् ॥ ६-५६-१३॥
yadyahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam |
nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam || 6-56-13||

RMY 6-56-14

अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम ।
न हि भ्रातॄन्समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे ॥ ६-५६-१४॥
adyaiva taṃ gamiṣyāmi deśaṃ yatrānujo mama |
na hi bhrātṝnsamutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitumutsahe || 6-56-14||

RMY 6-56-15

देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् ।
कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्णहते त्वयि ॥ ६-५६-१५॥
devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam |
kathamindraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇahate tvayi || 6-56-15||

RMY 6-56-16

तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् ।
यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः ॥ ६-५६-१६॥
tadidaṃ māmanuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham |
yadajñānānmayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ || 6-56-16||

RMY 6-56-17

विभीषणवचो यावत्कुम्भकर्णप्रहस्तयोः ।
विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः ॥ ६-५६-१७॥
vibhīṣaṇavaco yāvatkumbhakarṇaprahastayoḥ |
vināśo'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ || 6-56-17||

RMY 6-56-18

तस्यायं कर्मणः प्रातो विपाको मम शोकदः ।
यन्मया धार्मिकः श्रीमान्स निरस्तो विभीषणः ॥ ६-५६-१८॥
tasyāyaṃ karmaṇaḥ prāto vipāko mama śokadaḥ |
yanmayā dhārmikaḥ śrīmānsa nirasto vibhīṣaṇaḥ || 6-56-18||

RMY 6-56-19

इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम् ।
न्यपतदथ दशाननो भृशार्तस्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥ ६-५६-१९॥
iti bahuvidhamākulāntarātmā kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam |
nyapatadatha daśānano bhṛśārtastamanujamindraripuṃ hataṃ viditvā || 6-56-19||

Sarga: 57/116 (90)

RMY 6-57-1

एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-५७-१॥
evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyamabravīt || 6-57-1||

RMY 6-57-2

एवमेव महावीर्यो हतो नस्तात मध्यमः ।
न तु सत्पुरुषा राजन्विलपन्ति यथा भवान् ॥ ६-५७-२॥
evameva mahāvīryo hato nastāta madhyamaḥ |
na tu satpuruṣā rājanvilapanti yathā bhavān || 6-57-2||

RMY 6-57-3

नूनं त्रिभुवणस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो ।
स कस्मात्प्राकृत इव शोकस्यात्मानमीदृशम् ॥ ६-५७-३॥
nūnaṃ tribhuvaṇasyāpi paryāptastvamasi prabho |
sa kasmātprākṛta iva śokasyātmānamīdṛśam || 6-57-3||

RMY 6-57-4

ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः ।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥ ६-५७-४॥
brahmadattāsti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ |
sahasrakharasaṃyukto ratho meghasamasvanaḥ || 6-57-4||

RMY 6-57-5

त्वयासकृद्विशस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः ।
स सर्वायुधसंपन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥ ६-५७-५॥
tvayāsakṛdviśastreṇa viśastā devadānavāḥ |
sa sarvāyudhasaṃpanno rāghavaṃ śāstumarhasi || 6-57-5||

RMY 6-57-6

कामं तिष्ठ महाराजनिर्गमिष्याम्यहं रणम् ।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून्गरुडः पन्नगानिह ॥ ६-५७-६॥
kāmaṃ tiṣṭha mahārājanirgamiṣyāmyahaṃ raṇam |
uddhariṣyāmi te śatrūngaruḍaḥ pannagāniha || 6-57-6||

RMY 6-57-7

शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा ।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥ ६-५७-७॥
śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā |
tathādya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ || 6-57-7||

RMY 6-57-8

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ ६-५७-८॥
śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ || 6-57-8||

RMY 6-57-9

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ ६-५७-९॥
śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau |
atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ || 6-57-9||

RMY 6-57-10

ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैरृतर्षभाः ।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ ६-५७-१०॥
tato'hamahamityevaṃ garjanto nairṛtarṣabhāḥ |
rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ || 6-57-10||

RMY 6-57-11

अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे माया विशारदाः ।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्मदाः ॥ ६-५७-११॥
antarikṣacarāḥ sarve sarve māyā viśāradāḥ |
sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurmadāḥ || 6-57-11||

RMY 6-57-12

सर्वेऽस्त्रबलसंपन्नाः सर्वे विस्तीर्ण कीर्तयः ।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ ६-५७-१२॥
sarve'strabalasaṃpannāḥ sarve vistīrṇa kīrtayaḥ |
sarve samaramāsādya na śrūyante sma nirjitāḥ || 6-57-12||

RMY 6-57-13

सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः ।
सर्वे प्रवरजिज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥ ६-५७-१३॥
sarve'straviduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
sarve pravarajijñānāḥ sarve labdhavarāstathā || 6-57-13||

RMY 6-57-14

स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलप्रमर्दनैः ।
रराज राजा मघवान्यथामरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥ ६-५७-१४॥
sa taistathā bhāskaratulyavarcasaiḥ sutairvṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ |
rarāja rājā maghavānyathāmarairvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ || 6-57-14||

RMY 6-57-15

स पुत्रान्संपरिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः ।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास संयुगे ॥ ६-५७-१५॥
sa putrānsaṃpariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ |
āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa saṃyuge || 6-57-15||

RMY 6-57-16

महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ चापि रावणः ।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ॥ ६-५७-१६॥
mahodaramahāpārśvau bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ |
rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 6-57-16||

RMY 6-57-17

तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं रिपुरावणम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥ ६-५७-१७॥
te'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire || 6-57-17||

RMY 6-57-18

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः ।
निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६-५७-१८॥
sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ |
nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6-57-18||

RMY 6-57-19

ततः सुदर्शनं नाम नीलजीमूतसंनिभम् ।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥ ६-५७-१९॥
tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasaṃnibham |
airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ || 6-57-19||

RMY 6-57-20

सर्वायुधसमायुक्तं तूणीभिश्च स्वलंकृतम् ।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥ ६-५७-२०॥
sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiśca svalaṃkṛtam |
rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani || 6-57-20||

RMY 6-57-21

हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ६-५७-२१॥
hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam |
āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6-57-21||

RMY 6-57-22

त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः ।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥ ६-५७-२२॥
triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ |
savidyudulkaḥ sajvālaḥ sendracāpa ivāmbudaḥ || 6-57-22||

RMY 6-57-23

त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे ।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ ६-५७-२३॥
tribhiḥ kirīṭaistriśirāḥ śuśubhe sa rathottame |
himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 6-57-23||

RMY 6-57-24

अतिकायोऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-५७-२४॥
atikāyo'pi tejasvī rākṣasendrasutastadā |
āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 6-57-24||

RMY 6-57-25

सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं सानुकर्षं सकूबरम् ।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासि परिघाकुलम् ॥ ६-५७-२५॥
sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ sānukarṣaṃ sakūbaram |
tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsi parighākulam || 6-57-25||

RMY 6-57-26

स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता ।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भास्वरः ॥ ६-५७-२६॥
sa kāñcanavicitreṇa kirīṭena virājatā |
bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ prabhābhiriva bhāsvaraḥ || 6-57-26||

RMY 6-57-27

स रराज रथे तस्मिन्राजसूनुर्महाबलः ।
वृतो नैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ ६-५७-२७॥
sa rarāja rathe tasminrājasūnurmahābalaḥ |
vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ || 6-57-27||

RMY 6-57-28

हयमुच्चैःश्रवः प्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् ।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥ ६-५७-२८॥
hayamuccaiḥśravaḥ prakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam |
manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ || 6-57-28||

RMY 6-57-29

गृहीत्वा प्रासमुक्लाभं विरराज नरान्तकः ।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शत्रुष्विवाहवे ॥ ६-५७-२९॥
gṛhītvā prāsamuklābhaṃ virarāja narāntakaḥ |
śaktimādāya tejasvī guhaḥ śatruṣvivāhave || 6-57-29||

RMY 6-57-30

देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम् ।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥ ६-५७-३०॥
devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam |
parigṛhya giriṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan || 6-57-30||

RMY 6-57-31

महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान् ।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥ ६-५७-३१॥
mahāpārśvo mahātejā gadāmādāya vīryavān |
virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge || 6-57-31||

RMY 6-57-32

ते प्रतस्थुर्महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः ।
सुरा इवामरावत्यां बलैरप्रतिमैर्वृताः ॥ ६-५७-३२॥
te pratasthurmahātmāno balairapratimairvṛtāḥ |
surā ivāmarāvatyāṃ balairapratimairvṛtāḥ || 6-57-32||

RMY 6-57-33

तान्गजैश्च तुरंगैश्च रथैश्चाम्बुदनिस्वनैः ।
अनुजग्मुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ॥ ६-५७-३३॥
tāngajaiśca turaṃgaiśca rathaiścāmbudanisvanaiḥ |
anujagmurmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ || 6-57-33||

RMY 6-57-34

ते विरेजुर्महात्मानो कुमाराः सूर्यवर्चसः ।
किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ॥ ६-५७-३४॥
te virejurmahātmāno kumārāḥ sūryavarcasaḥ |
kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare || 6-57-34||

RMY 6-57-35

प्रगृहीता बभौ तेषां छत्राणामावलिः सिता ।
शारदाभ्रप्रतीकाशां हंसावलिरिवाम्बरे ॥ ६-५७-३५॥
pragṛhītā babhau teṣāṃ chatrāṇāmāvaliḥ sitā |
śāradābhrapratīkāśāṃ haṃsāvalirivāmbare || 6-57-35||

RMY 6-57-36

मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् ।
इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः ॥ ६-५७-३६॥
maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam |
iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ || 6-57-36||

RMY 6-57-37

जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् ।
जहृषुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ॥ ६-५७-३७॥
jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān |
jahṛṣuśca mahātmāno niryānto yuddhadurmadāḥ || 6-57-37||

RMY 6-57-38

क्ष्वेडितास्फोटनिनदैः संचचालेव मेदिनी ।
रक्षसां सिंहनादैश्च पुस्फोटेव तदाम्बरम् ॥ ६-५७-३८॥
kṣveḍitāsphoṭaninadaiḥ saṃcacāleva medinī |
rakṣasāṃ siṃhanādaiśca pusphoṭeva tadāmbaram || 6-57-38||

RMY 6-57-39

तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः ।
ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ॥ ६-५७-३९॥
te'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ |
dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam || 6-57-39||

RMY 6-57-40

हरयोऽपि महात्मानो ददृशुर्नैरृतं बलम् ।
हस्त्यश्वरथसंबाधं किङ्किणीशतनादितम् ॥ ६-५७-४०॥
harayo'pi mahātmāno dadṛśurnairṛtaṃ balam |
hastyaśvarathasaṃbādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 6-57-40||

RMY 6-57-41

नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम् ।
दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैरृतैः सर्वतो वृतम् ॥ ६-५७-४१॥
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ samudyatamahāyudham |
dīptānalaraviprakhyairnairṛtaiḥ sarvato vṛtam || 6-57-41||

RMY 6-57-42

तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः ।
समुद्यतमहाशैलाः संप्रणेदुर्मुहुर्मुहुः ॥ ६-५७-४२॥
taddṛṣṭvā balamāyāntaṃ labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ |
samudyatamahāśailāḥ saṃpraṇedurmuhurmuhuḥ || 6-57-42||

RMY 6-57-43

ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम् ।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं विनेदुः ॥ ६-५७-४३॥
tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām |
amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ || 6-57-43||

RMY 6-57-44

ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः ।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ॥ ६-५७-४४॥
te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ |
vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhariṇo yathā || 6-57-44||

RMY 6-57-45

केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवंगमाः ।
रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ॥ ६-५७-४५॥
kecidākāśamāviśya kecidurvyāṃ plavaṃgamāḥ |
rakṣaḥsainyeṣu saṃkruddhāścerurdrumaśilāyudhāḥ || 6-57-45||

RMY 6-57-46

ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनुत्तमाम् ।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ॥ ६-५७-४६॥
te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanuttamām |
bāṇaughairvāryamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ || 6-57-46||

RMY 6-57-47

सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान्प्लवंगमाः ॥ ६-५७-४७॥
siṃhanādānvineduśca raṇe rākṣasavānarāḥ |
śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānānplavaṃgamāḥ || 6-57-47||

RMY 6-57-48

निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् ।
केचिद्रथगतान्वीरान्गजवाजिगतानपि ॥ ६-५७-४८॥
nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān |
kecidrathagatānvīrāngajavājigatānapi || 6-57-48||

RMY 6-57-49

निजघ्नुः सहसाप्लुत्य यातुधानान्प्लवंगमाः ।
शैलशृङ्गनिपातैश्च मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।
चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुंगवाः ॥ ६-५७-४९॥
nijaghnuḥ sahasāplutya yātudhānānplavaṃgamāḥ |
śailaśṛṅganipātaiśca muṣṭibhirvāntalocanāḥ |
celuḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṃgavāḥ || 6-57-49||

RMY 6-57-50

ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।
मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणिताप्लुता ॥ ६-५७-५०॥
tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ |
muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitāplutā || 6-57-50||

RMY 6-57-51

विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिररिमर्दनैः ।
आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशूलाश्च वानरैः ॥ ६-५७-५१॥
vikīrṇaparvatākārai rakṣobhirarimardanaiḥ |
ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśūlāśca vānaraiḥ || 6-57-51||

RMY 6-57-52

वानरान्वानरैरेव जग्नुस्ते रजनीचराः ।
राक्षसान्राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ॥ ६-५७-५२॥
vānarānvānaraireva jagnuste rajanīcarāḥ |
rākṣasānrākṣasaireva jaghnuste vānarā api || 6-57-52||

RMY 6-57-53

आक्षिप्य च शिलास्तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन् ।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥ ६-५७-५३॥
ākṣipya ca śilāsteṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn |
teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ || 6-57-53||

RMY 6-57-54

निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर्विभिदुश्च परस्परम् ।
सिंहनादान्विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः ॥ ६-५७-५४॥
nijaghnuḥ śailaśūlāstrairvibhiduśca parasparam |
siṃhanādānvineduśca raṇe vānararākṣasāḥ || 6-57-54||

RMY 6-57-55

छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः ।
रुधिरं प्रस्रुतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ॥ ६-५७-५५॥
chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ |
rudhiraṃ prasrutāstatra rasasāramiva drumāḥ || 6-57-55||

RMY 6-57-56

रथेन च रथं चापि वारणेन च वारणम् ।
हयेन च हयं केचिन्निजघ्नुर्वानरा रणे ॥ ६-५७-५६॥
rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇena ca vāraṇam |
hayena ca hayaṃ kecinnijaghnurvānarā raṇe || 6-57-56||

RMY 6-57-57

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः ।
राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपाञ्शिलाः ॥ ६-५७-५७॥
kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ |
rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapāñśilāḥ || 6-57-57||

RMY 6-57-58

विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च संयुगे ।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥ ६-५७-५८॥
vikīrṇaiḥ parvatāgraiśca drumaiśchinnaiśca saṃyuge |
hataiśca kapirakṣobhirdurgamā vasudhābhavat || 6-57-58||

RMY 6-57-59

तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वली मुखेषु ।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥ ६-५७-५९॥
tasminpravṛtte tumule vimarde prahṛṣyamāṇeṣu valī mukheṣu |
nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu maharṣayo devagaṇāśca neduḥ || 6-57-59||

RMY 6-57-60

ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य ।
नरान्तको वानरराजसैन्यं महार्णवं मीन इवाविवेश ॥ ६-५७-६०॥
tato hayaṃ mārutatulyavegamāruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya |
narāntako vānararājasainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa || 6-57-60||

RMY 6-57-61

स वानरान्सप्तशतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुंगवानाम् ॥ ६-५७-६१॥
sa vānarānsaptaśatāni vīraḥ prāsena dīptena vinirbibheda |
ekaḥ kṣaṇenendraripurmahātmā jaghāna sainyaṃ haripuṃgavānām || 6-57-61||

RMY 6-57-62

ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥ ६-५७-६२॥
dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam |
carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ || 6-57-62||

RMY 6-57-63

स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः ।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६-५७-६३॥
sa tasya dadṛśe mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ |
patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ || 6-57-63||

RMY 6-57-64

यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुंगवाः ।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥ ६-५७-६४॥
yāvadvikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṃgavāḥ |
tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ || 6-57-64||

RMY 6-57-65

ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामान्ते नरान्तकः ।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥ ६-५७-६५॥
jvalantaṃ prāsamudyamya saṃgrāmānte narāntakaḥ |
dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ || 6-57-65||

RMY 6-57-66

यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षाञ्शैलान्वनौकसः ।
तावत्प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥ ६-५७-६६॥
yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣāñśailānvanaukasaḥ |
tāvatprāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ || 6-57-66||

RMY 6-57-67

दिक्षु सर्वासु बलवान्विचचार नरान्तकः ।
प्रमृद्नन्सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥ ६-५७-६७॥
dikṣu sarvāsu balavānvicacāra narāntakaḥ |
pramṛdnansarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathānilaḥ || 6-57-67||

RMY 6-57-68

न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं कुतः ।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान्विव्याध वीर्यवान् ॥ ६-५७-६८॥
na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ kutaḥ |
utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvānvivyādha vīryavān || 6-57-68||

RMY 6-57-69

एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा ।
भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-५७-६९॥
ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā |
bhinnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale || 6-57-69||

RMY 6-57-70

वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् ।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ॥ ६-५७-७०॥
vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam |
na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam || 6-57-70||

RMY 6-57-71

पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे ।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ॥ ६-५७-७१॥
patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire |
vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva || 6-57-71||

RMY 6-57-72

ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः ।
तेऽस्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ ६-५७-७२॥
ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ |
te'svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire || 6-57-72||

RMY 6-57-73

विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीम् ।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीमितस्ततः ॥ ६-५७-७३॥
viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm |
narāntakabhayatrastāṃ vidravantīmitastataḥ || 6-57-73||

RMY 6-57-74

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् ।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ॥ ६-५७-७४॥
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam |
gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam || 6-57-74||

RMY 6-57-75

अथोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः ।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६-५७-७५॥
athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam || 6-57-75||

RMY 6-57-76

गच्छैनं राक्षसं वीर योऽसौ तुरगमास्थितः ।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ॥ ६-५७-७६॥
gacchainaṃ rākṣasaṃ vīra yo'sau turagamāsthitaḥ |
kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya || 6-57-76||

RMY 6-57-77

स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा ।
अनीकान्मेघसंकाशान्मेघानीकादिवांशुमान् ॥ ६-५७-७७॥
sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastadā |
anīkānmeghasaṃkāśānmeghānīkādivāṃśumān || 6-57-77||

RMY 6-57-78

शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।
रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः ॥ ६-५७-७८॥
śailasaṃghātasaṃkāśo harīṇāmuttamo'ṅgadaḥ |
rarājāṅgadasaṃnaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ || 6-57-78||

RMY 6-57-79

निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् ।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ॥ ६-५७-७९॥
nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān |
narāntakamabhikramya vāliputro'bravīdvacaḥ || 6-57-79||

RMY 6-57-80

तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि ।
अस्मिन्वज्रसमस्पर्शे प्रासं क्षिप ममोरसि ॥ ६-५७-८०॥
tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi |
asminvajrasamasparśe prāsaṃ kṣipa mamorasi || 6-57-80||

RMY 6-57-81

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः ।
संदश्य दशनैरोष्ठं निश्वस्य च भुजंगवत् ॥ ६-५७-८१॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ |
saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ niśvasya ca bhujaṃgavat || 6-57-81||

RMY 6-57-82

स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज ।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥ ६-५७-८२॥
sa prāsamāvidhya tadāṅgadāya samujjvalantaṃ sahasotsasarja |
sa vāliputrorasi vajrakalpe babhūva bhagno nyapatacca bhūmau || 6-57-82||

RMY 6-57-83

तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥ ६-५७-८३॥
taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ suparṇakṛttoragabhogakalpam |
talaṃ samudyamya sa vāliputrasturaṃgamasyābhijaghāna mūrdhni || 6-57-83||

RMY 6-57-84

निमग्नपादः स्फुटिताक्षि तारो निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः ।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥ ६-५७-८४॥
nimagnapādaḥ sphuṭitākṣi tāro niṣkrāntajihvo'calasaṃnikāśaḥ |
sa tasya vājī nipapāta bhūmau talaprahāreṇa vikīrṇamūrdhā || 6-57-84||

RMY 6-57-85

नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरगं पतितं निरीक्ष्य ।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥ ६-५७-८५॥
narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma hataṃ turagaṃ patitaṃ nirīkṣya |
sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram || 6-57-85||

RMY 6-57-86

अथाङ्गदो मुष्टिविभिन्नमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् ।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि संज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च ॥ ६-५७-८६॥
athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam |
muhurvijajvāla mumoha cāpi saṃjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca || 6-57-86||

RMY 6-57-87

अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् ।
निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥ ६-५७-८७॥
athāṅgado vajrasamānavegaṃ saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam |
nipātayāmāsa tadā mahātmā narāntakasyorasi vāliputraḥ || 6-57-87||

RMY 6-57-88

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षा ज्वालां वमञ्शोणितदिग्धगात्रः ।
नरान्तको भूमितले पपात यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥ ६-५७-८८॥
sa muṣṭiniṣpiṣṭavibhinnavakṣā jvālāṃ vamañśoṇitadigdhagātraḥ |
narāntako bhūmitale papāta yathācalo vajranipātabhagnaḥ || 6-57-88||

RMY 6-57-89

अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः ।
बभूव तस्मिन्निहतेऽग्र्यवीरे नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥ ६-५७-८९॥
athāntarikṣe tridaśottamānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ |
babhūva tasminnihate'gryavīre narāntake vālisutena saṃkhye || 6-57-89||

RMY 6-57-90

अथाङ्गदो राममनः प्रहर्षणं सुदुष्करं तं कृतवान्हि विक्रमम् ।
विसिष्मिये सोऽप्यतिवीर्य विक्रमः पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ६-५७-९०॥
athāṅgado rāmamanaḥ praharṣaṇaṃ suduṣkaraṃ taṃ kṛtavānhi vikramam |
visiṣmiye so'pyativīrya vikramaḥ punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ || 6-57-90||

Sarga: 58/116 (54)

RMY 6-58-1

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ ६-५८-१॥
narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ |
devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ || 6-58-1||

RMY 6-58-2

आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः ।
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ ६-५८-२॥
ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ |
vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vīryavān || 6-58-2||

RMY 6-58-3

भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली ।
आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत् ॥ ६-५८-३॥
bhrātṛvyasanasaṃtaptastadā devāntako balī |
ādāya parighaṃ dīptamaṅgadaṃ samabhidravat || 6-58-3||

RMY 6-58-4

रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः ।
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात् ॥ ६-५८-४॥
rathamādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ |
āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyayāt || 6-58-4||

RMY 6-58-5

स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैरृतेन्द्रैरभिद्रुतः ।
वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ॥ ६-५८-५॥
sa tribhirdevadarpaghnairnairṛtendrairabhidrutaḥ |
vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ || 6-58-5||

RMY 6-58-6

देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः ।
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम् ॥ ६-५८-६॥
devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasāṅgadaḥ |
mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptamivāśanim || 6-58-6||

RMY 6-58-7

त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः ।
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात ततोऽङ्गदः ॥ ६-५८-७॥
triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ |
sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tato'ṅgadaḥ || 6-58-7||

RMY 6-58-8

स ववर्ष ततो वृक्षाञ्शिलाश्च कपिकुञ्जरः ।
तान्प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥ ६-५८-८॥
sa vavarṣa tato vṛkṣāñśilāśca kapikuñjaraḥ |
tānpraciccheda saṃkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ || 6-58-8||

RMY 6-58-9

परिघाग्रेण तान्वृक्षान्बभञ्ज च सुरान्तकः ।
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः ॥ ६-५८-९॥
parighāgreṇa tānvṛkṣānbabhañja ca surāntakaḥ |
triśirāścāṅgadaṃ vīramabhidudrāva sāyakaiḥ || 6-58-9||

RMY 6-58-10

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः ।
जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः ॥ ६-५८-१०॥
gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ |
jaghānorasi saṃkruddhastomarairvajrasaṃnibhaiḥ || 6-58-10||

RMY 6-58-11

देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् ।
उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ॥ ६-५८-११॥
devāntakaśca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam |
upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān || 6-58-11||

RMY 6-58-12

स त्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगपत्समभिद्रुतः ।
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ ६-५८-१२॥
sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapatsamabhidrutaḥ |
na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān || 6-58-12||

RMY 6-58-13

तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम् ।
पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः ॥ ६-५८-१३॥
talena bhṛśamutpatya jaghānāsya mahāgajam |
petaturlocane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ || 6-58-13||

RMY 6-58-14

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः ।
देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे ॥ ६-५८-१४॥
viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ |
devāntakamabhidrutya tāḍayāmāsa saṃyuge || 6-58-14||

RMY 6-58-15

स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धत इव द्रुमः ।
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥ ६-५८-१५॥
sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhata iva drumaḥ |
lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt || 6-58-15||

RMY 6-58-16

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली ।
आविध्य परिघं घोरमाजघान तदाङ्गदम् ॥ ६-५८-१६॥
athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrāddevāntako balī |
āvidhya parighaṃ ghoramājaghāna tadāṅgadam || 6-58-16||

RMY 6-58-17

परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा ।
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ॥ ६-५८-१७॥
parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā |
jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha || 6-58-17||

RMY 6-58-18

समुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिराशीविषोपमैः ।
घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह ॥ ६-५८-१८॥
samutpatantaṃ triśirāstribhirāśīviṣopamaiḥ |
ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe'bhijaghāna ha || 6-58-18||

RMY 6-58-19

ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैरृतपुंगवैः ।
हनूमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥ ६-५८-१९॥
tato'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṃgavaiḥ |
hanūmānapi vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ || 6-58-19||

RMY 6-58-20

ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा ।
तद्रावणसुतो धीमान्बिभेद निशितैः शरैः ॥ ६-५८-२०॥
tataścikṣepa śailāgraṃ nīlastriśirase tadā |
tadrāvaṇasuto dhīmānbibheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6-58-20||

RMY 6-58-21

तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः ॥ ६-५८-२१॥
tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam |
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ || 6-58-21||

RMY 6-58-22

ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा ।
परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ॥ ६-५८-२२॥
tato jṛmbhitamālokya harṣāddevāntakastadā |
parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave || 6-58-22||

RMY 6-58-23

तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ६-५८-२३॥
tamāpatantamutpatya hanūmānmārutātmajaḥ |
ājaghāna tadā mūrdhni vajravegena muṣṭinā || 6-58-23||

RMY 6-58-24

स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः ।
देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात ॥ ६-५८-२४॥
sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ |
devāntako rākṣasarājasūnurgatāsururvyāṃ sahasā papāta || 6-58-24||

RMY 6-58-25

तस्मिन्हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ ।
क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ॥ ६-५८-२५॥
tasminhate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau |
kruddhastrimūrdhā niśitāgramugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam || 6-58-25||

RMY 6-58-26

स तैः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः ।
नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥ ६-५८-२६॥
sa taiḥ śaraughairabhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ |
nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena || 6-58-26||

RMY 6-58-27

ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् ।
ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥ ६-५८-२७॥
tatastu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam |
tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni || 6-58-27||

RMY 6-58-28

ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन सह द्विपेन ।
विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वर्जाभिहतो यथाद्रिः ॥ ६-५८-२८॥
tataḥ sa śailābhinipātabhagno mahodarastena saha dvipena |
vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta varjābhihato yathādriḥ || 6-58-28||

RMY 6-58-29

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे ।
हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-५८-२९॥
pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade |
hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-58-29||

RMY 6-58-30

हनूमांस्तु समुत्पत्य हयांस्त्रिशिरसस्तदा ।
विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ॥ ६-५८-३०॥
hanūmāṃstu samutpatya hayāṃstriśirasastadā |
vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍiva || 6-58-30||

RMY 6-58-31

अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः ।
चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ६-५८-३१॥
atha śaktiṃ samādāya kālarātrimivāntakaḥ |
cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6-58-31||

RMY 6-58-32

दिवि क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसंगताम् ।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ॥ ६-५८-३२॥
divi kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṃgatām |
gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca || 6-58-32||

RMY 6-58-33

तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता ।
प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव ॥ ६-५८-३३॥
tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā |
prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā iva || 6-58-33||

RMY 6-58-34

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः ।
निचखान तदा रोषाद्वानरेन्द्रस्य वक्षसि ॥ ६-५८-३४॥
tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ |
nicakhāna tadā roṣādvānarendrasya vakṣasi || 6-58-34||

RMY 6-58-35

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः ।
आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६-५८-३५॥
khaḍgaprahārābhihato hanūmānmārutātmajaḥ |
ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān || 6-58-35||

RMY 6-58-36

स तलभिहतस्तेन स्रस्तहस्ताम्बरो भुवि ।
निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ॥ ६-५८-३६॥
sa talabhihatastena srastahastāmbaro bhuvi |
nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ || 6-58-36||

RMY 6-58-37

स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः ।
ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन्सर्वनैरृतान् ॥ ६-५८-३७॥
sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ |
nanāda girisaṃkāśastrāsayansarvanairṛtān || 6-58-37||

RMY 6-58-38

अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः ।
उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ॥ ६-५८-३८॥
amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ |
utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā || 6-58-38||

RMY 6-58-39

तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः ।
कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥ ६-५८-३९॥
tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ |
kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham || 6-58-39||

RMY 6-58-40

स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि ।
क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥ ६-५८-४०॥
sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni |
kruddhaḥ praciccheda suto'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ || 6-58-40||

RMY 6-58-41

तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥ ६-५८-४१॥
tānyāyatākṣāṇyagasaṃnibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni |
petuḥ śirāṃsīndraripordharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt || 6-58-41||

RMY 6-58-42

तस्मिन्हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमत शक्रपराक्रमेण ।
नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥ ६-५८-४२॥
tasminhate devaripau triśīrṣe hanūmata śakraparākrameṇa |
neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt || 6-58-42||

RMY 6-58-43

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् ।
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६-५८-४३॥
hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram |
hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau || 6-58-43||

RMY 6-58-44

चुकोप परमामर्षी महापार्श्वो महाबलः ।
जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम् ॥ ६-५८-४४॥
cukopa paramāmarṣī mahāpārśvo mahābalaḥ |
jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām || 6-58-44||

RMY 6-58-45

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितलेपनाम् ।
विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ॥ ६-५८-४५॥
hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitalepanām |
virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām || 6-58-45||

RMY 6-58-46

तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् ।
ऐरावतमहापद्मसार्वभौम भयावहाम् ॥ ६-५८-४६॥
tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām |
airāvatamahāpadmasārvabhauma bhayāvahām || 6-58-46||

RMY 6-58-47

गदामादाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः ।
हरीन्समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ६-५८-४७॥
gadāmādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ |
harīnsamabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan || 6-58-47||

RMY 6-58-48

अथर्षयः समुत्पत्य वानरो रवणानुजम् ।
महापार्श्वमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥ ६-५८-४८॥
atharṣayaḥ samutpatya vānaro ravaṇānujam |
mahāpārśvamupāgamya tasthau tasyāgrato balī || 6-58-48||

RMY 6-58-49

तं पुरस्तात्स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ॥ ६-५८-४९॥
taṃ purastātsthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam |
ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā || 6-58-49||

RMY 6-58-50

स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः ।
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु ॥ ६-५८-५०॥
sa tayābhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ |
bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu || 6-58-50||

RMY 6-58-51

स संप्राप्य चिरात्संज्ञामृषभो वानरर्षभः ।
क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत ॥ ६-५८-५१॥
sa saṃprāpya cirātsaṃjñāmṛṣabho vānararṣabhaḥ |
kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvamudaikṣata || 6-58-51||

RMY 6-58-52

तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः ।
मत्तानीकं महापार्श्वं जघान रणमूर्धनि ॥ ६-५८-५२॥
tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥ punaḥ |
mattānīkaṃ mahāpārśvaṃ jaghāna raṇamūrdhani || 6-58-52||

RMY 6-58-53

स स्वया गदया भिन्नो विकीर्णदशनेक्षणः ।
निपपात महापार्श्वो वज्राहत इवाचलः ॥ ६-५८-५३॥
sa svayā gadayā bhinno vikīrṇadaśanekṣaṇaḥ |
nipapāta mahāpārśvo vajrāhata ivācalaḥ || 6-58-53||

RMY 6-58-54

तस्मिन्हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैरृतानां बलमर्णवाभम् ।
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम् ॥ ६-५८-५४॥
tasminhate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balamarṇavābham |
tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam || 6-58-54||

Sarga: 59/116 (106)

RMY 6-59-1

स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् ।
भ्रातॄंश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ ६-५९-१॥
svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ lomaharṣaṇam |
bhrātṝṃśca nihatāndṛṣṭvā śakratulyaparākramān || 6-59-1||

RMY 6-59-2

पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिषूदितौ ।
महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ॥ ६-५९-२॥
pitṛvyau cāpi saṃdṛśya samare saṃniṣūditau |
mahodaramahāpārśvau bhrātarau rākṣasarṣabhau || 6-59-2||

RMY 6-59-3

चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि ।
अतिकायोऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा ॥ ६-५९-३॥
cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi |
atikāyo'drisaṃkāśo devadānavadarpahā || 6-59-3||

RMY 6-59-4

स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम् ।
रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥ ६-५९-४॥
sa bhāskarasahasrasya saṃghātamiva bhāsvaram |
rathamāsthāya śakrārirabhidudrāva vānarān || 6-59-4||

RMY 6-59-5

स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः ।
नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ ६-५९-५॥
sa visphārya mahaccāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ |
nāma viśrāvayāmāsa nanāda ca mahāsvanam || 6-59-5||

RMY 6-59-6

तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च ।
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ ६-५९-६॥
tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca |
jyāśabdena ca bhīmena trāsayāmāsa vānarān || 6-59-6||

RMY 6-59-7

ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ।
भयार्ता वानराः सर्वे विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ६-५९-७॥
te tasya rūpamālokya yathā viṣṇostrivikrame |
bhayārtā vānarāḥ sarve vidravanti diśo daśa || 6-59-7||

RMY 6-59-8

तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः ।
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ ६-५९-८॥
te'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 6-59-8||

RMY 6-59-9

ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् ।
ददर्श धन्विनं दूराद्गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ ६-५९-९॥
tato'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam |
dadarśa dhanvinaṃ dūrādgarjantaṃ kālameghavat || 6-59-9||

RMY 6-59-10

स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु सुविस्मितः ।
वानरान्सान्त्वयित्वा तु विभीषणमुवाच ह ॥ ६-५९-१०॥
sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ rāghavastu suvismitaḥ |
vānarānsāntvayitvā tu vibhīṣaṇamuvāca ha || 6-59-10||

RMY 6-59-11

कोऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान्हरिलोचनः ।
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ ६-५९-११॥
ko'sau parvatasaṃkāśo dhanuṣmānharilocanaḥ |
yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ || 6-59-11||

RMY 6-59-12

य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः ।
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ॥ ६-५९-१२॥
ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ |
arciṣmadbhirvṛto bhāti bhūtairiva maheśvaraḥ || 6-59-12||

RMY 6-59-13

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते ।
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ॥ ६-५९-१३॥
kālajihvāprakāśābhirya eṣo'bhivirājate |
āvṛto rathaśaktībhirvidyudbhiriva toyadaḥ || 6-59-13||

RMY 6-59-14

धनूंसि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः ।
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रपातमिवाम्बरम् ॥ ६-५९-१४॥
dhanūṃsi cāsya sajyāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ |
śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakrapātamivāmbaram || 6-59-14||

RMY 6-59-15

क एष रक्षः शार्दूलो रणभूमिं विराजयन् ।
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ॥ ६-५९-१५॥
ka eṣa rakṣaḥ śārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan |
abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā || 6-59-15||

RMY 6-59-16

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते ।
सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ ६-५९-१६॥
dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇābhivirājate |
sūryaraśmiprabhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 6-59-16||

RMY 6-59-17

त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम् ।
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ ६-५९-१७॥
triṇataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭhamalaṃkṛtam |
śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuścāsya virājate || 6-59-17||

RMY 6-59-18

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः ।
चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ॥ ६-५९-१८॥
sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣo mahārathaḥ |
catuḥsādisamāyukto meghastanitanisvanaḥ || 6-59-18||

RMY 6-59-19

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः ।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ ६-५९-१९॥
viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇīrarathamāsthitāḥ |
kārmukāṇi ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 6-59-19||

RMY 6-59-20

द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभिनौ ।
चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ ६-५९-२०॥
dvau ca khaḍgau rathagatau pārśvasthau pārśvaśobhinau |
caturhastatsarucitau vyaktahastadaśāyatau || 6-59-20||

RMY 6-59-21

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः ।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ ६-५९-२१॥
raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasaṃnibhaḥ |
kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 6-59-21||

RMY 6-59-22

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते ।
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान्पर्वतोत्तमः ॥ ६-५९-२२॥
kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyāmeṣa śobhate |
śṛṅgābhyāmiva tuṅgābhyāṃ himavānparvatottamaḥ || 6-59-22||

RMY 6-59-23

कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम् ।
पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णबिम्बमिवैन्दवम् ॥ ६-५९-२३॥
kuṇḍalābhyāṃ tu yasyaitadbhāti vaktraṃ śubhekṣaṇam |
punarvasvantaragataṃ pūrṇabimbamivaindavam || 6-59-23||

RMY 6-59-24

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम् ।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ ६-५९-२४॥
ācakṣva me mahābāho tvamenaṃ rākṣasottamam |
yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ || 6-59-24||

RMY 6-59-25

स पृष्ठो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा ।
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ ६-५९-२५॥
sa pṛṣṭho rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā |
ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ || 6-59-25||

RMY 6-59-26

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः ।
भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-५९-२६॥
daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ |
bhīmakarmā mahotsāho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-59-26||

RMY 6-59-27

तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रो रावणप्रतिमो रणे ।
वृद्धसेवी श्रुतधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ ६-५९-२७॥
tasyāsīdvīryavānputro rāvaṇapratimo raṇe |
vṛddhasevī śrutadharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ || 6-59-27||

RMY 6-59-28

अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे ।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च संमतः ॥ ६-५९-२८॥
aśvapṛṣṭhe rathe nāge khaḍge dhanuṣi karṣaṇe |
bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca saṃmataḥ || 6-59-28||

RMY 6-59-29

यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया ।
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥ ६-५९-२९॥
yasya bāhuṃ samāśritya laṅkā bhavati nirbhayā |
tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyamimaṃ viduḥ || 6-59-29||

RMY 6-59-30

एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना ।
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ ६-५९-३०॥
etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā |
astrāṇi cāpyavāptāni ripavaśca parājitāḥ || 6-59-30||

RMY 6-59-31

सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा ।
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषोऽर्कभास्करः ॥ ६-५९-३१॥
surāsurairavadhyatvaṃ dattamasmai svayambhuvā |
etacca kavacaṃ divyaṃ rathaścaiṣo'rkabhāskaraḥ || 6-59-31||

RMY 6-59-32

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः ।
रक्षितानि च रक्षामि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ६-५९-३२॥
etena śataśo devā dānavāśca parājitāḥ |
rakṣitāni ca rakṣāmi yakṣāścāpi niṣūditāḥ || 6-59-32||

RMY 6-59-33

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमतः ।
पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ ६-५९-३३॥
vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇairindrasya dhīmataḥ |
pāśaḥ salilarājasya yuddhe pratihatastathā || 6-59-33||

RMY 6-59-34

एषोऽतिकायो बलवान्राक्षसानामथर्षभः ।
रावणस्य सुतो धीमान्देवदनव दर्पहा ॥ ६-५९-३४॥
eṣo'tikāyo balavānrākṣasānāmatharṣabhaḥ |
rāvaṇasya suto dhīmāndevadanava darpahā || 6-59-34||

RMY 6-59-35

तदस्मिन्क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुंगव ।
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ ६-५९-३५॥
tadasminkriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṃgava |
purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ || 6-59-35||

RMY 6-59-36

ततोऽतिकायो बलवान्प्रविश्य हरिवाहिनीम् ।
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥ ६-५९-३६॥
tato'tikāyo balavānpraviśya harivāhinīm |
visphārayāmāsa dhanurnanāda ca punaḥ punaḥ || 6-59-36||

RMY 6-59-37

तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् ।
अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ ६-५९-३७॥
taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam |
abhipeturmahātmāno ye pradhānāḥ plavaṃgamāḥ || 6-59-37||

RMY 6-59-38

कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत्समभिद्रवन् ॥ ६-५९-३८॥
kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca |
pādapairgiriśṛṅgaiśca yugapatsamabhidravan || 6-59-38||

RMY 6-59-39

तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः ।
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥ ६-५९-३९॥
teṣāṃ vṛkṣāṃśca śailāṃśca śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
atikāyo mahātejāścicchedāstravidāṃ varaḥ || 6-59-39||

RMY 6-59-40

तांश्चैव सरान्स हरीञ्शरैः सर्वायसैर्बली ।
विव्याधाभिमुखः संख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ६-५९-४०॥
tāṃścaiva sarānsa harīñśaraiḥ sarvāyasairbalī |
vivyādhābhimukhaḥ saṃkhye bhīmakāyo niśācaraḥ || 6-59-40||

RMY 6-59-41

तेऽर्दिता बाणबर्षेण भिन्नगात्राः प्लवंगमाः ।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ॥ ६-५९-४१॥
te'rditā bāṇabarṣeṇa bhinnagātrāḥ plavaṃgamāḥ |
na śekuratikāyasya pratikartuṃ mahāraṇe || 6-59-41||

RMY 6-59-42

तत्सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः ।
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनमास्थितः ॥ ६-५९-४२॥
tatsainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayāmāsa rākṣasaḥ |
mṛgayūthamiva kruddho hariryauvanamāsthitaḥ || 6-59-42||

RMY 6-59-43

स राषसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये नायुध्यमानं निजघान कंचित् ।
उपेत्य रामं सधनुः कलापी सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-५९-४३॥
sa rāṣasendro harisainyamadhye nāyudhyamānaṃ nijaghāna kaṃcit |
upetya rāmaṃ sadhanuḥ kalāpī sagarvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 6-59-43||

RMY 6-59-44

रथे स्थितोऽहं शरचापपाणिर्न प्राकृतं कंचन योधयामि ।
यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाय युक्ता ददातुं मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ६-५९-४४॥
rathe sthito'haṃ śaracāpapāṇirna prākṛtaṃ kaṃcana yodhayāmi |
yasyāsti śaktirvyavasāya yuktā dadātuṃ me kṣipramihādya yuddham || 6-59-44||

RMY 6-59-45

तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता ।
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ ६-५९-४५॥
tattasya vākyaṃ bruvato niśamya cukopa saumitriramitrahantā |
amṛṣyamāṇaśca samutpapāta jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā || 6-59-45||

RMY 6-59-46

क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम् ।
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ॥ ६-५९-४६॥
kruddhaḥ saumitrirutpatya tūṇādākṣipya sāyakam |
purastādatikāyasya vicakarṣa mahaddhanuḥ || 6-59-46||

RMY 6-59-47

पूरयन्स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः ।
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन्रजनीचरान् ॥ ६-५९-४७॥
pūrayansa mahīṃ śailānākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ |
jyāśabdo lakṣmaṇasyograstrāsayanrajanīcarān || 6-59-47||

RMY 6-59-48

सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा ।
विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६-५९-४८॥
saumitreścāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā |
visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī || 6-59-48||

RMY 6-59-49

अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम् ।
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-५९-४९॥
athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇamutthitam |
ādāya niśitaṃ bāṇamidaṃ vacanamabravīt || 6-59-49||

RMY 6-59-50

बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः ।
गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुमिच्छसि ॥ ६-५९-५०॥
bālastvamasi saumitre vikrameṣvavicakṣaṇaḥ |
gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitumicchasi || 6-59-50||

RMY 6-59-51

न हि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां हिमवानपि ।
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ६-५९-५१॥
na hi madbāhusṛṣṭānāmastrāṇāṃ himavānapi |
soḍhumutsahate vegamantarikṣamatho mahī || 6-59-51||

RMY 6-59-52

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं प्रबोधयितुमिच्छसि ।
न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ्जहि मद्गतः ॥ ६-५९-५२॥
sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ prabodhayitumicchasi |
nyasya cāpaṃ nivartasva mā prāṇāñjahi madgataḥ || 6-59-52||

RMY 6-59-53

अथ वा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।
तिष्ठ प्राणान्परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ६-५९-५३॥
atha vā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitumicchasi |
tiṣṭha prāṇānparityajya gamiṣyasi yamakṣayam || 6-59-53||

RMY 6-59-54

पश्य मे निशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।
ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ६-५९-५४॥
paśya me niśitānbāṇānaridarpaniṣūdanān |
īśvarāyudhasaṃkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 6-59-54||

RMY 6-59-55

एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम् ।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥ ६-५९-५५॥
eṣa te sarpasaṃkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam |
mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam || 6-59-55||

RMY 6-59-56

श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं सगर्वितं संयति राजपुत्रः ।
स संचुकोपातिबलो बृहच्छ्रीरुवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ ६-५९-५६॥
śrutvātikāyasya vacaḥ saroṣaṃ sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ |
sa saṃcukopātibalo bṛhacchrīruvāca vākyaṃ ca tato mahārtham || 6-59-56||

RMY 6-59-57

न वाक्यमात्रेण भवान्प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषा भवन्ति ।
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ विदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ ६-५९-५७॥
na vākyamātreṇa bhavānpradhāno na katthanātsatpuruṣā bhavanti |
mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau vidarśayasvātmabalaṃ durātman || 6-59-57||

RMY 6-59-58

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ ६-५९-५८॥
karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi |
pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 6-59-58||

RMY 6-59-59

सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः ।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ ६-५९-५९॥
sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ rathamāsthitaḥ |
śarairvā yadi vāpyastrairdarśayasva parākramam || 6-59-59||

RMY 6-59-60

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।
मारुतः कालसंपक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ॥ ६-५९-६०॥
tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ |
mārutaḥ kālasaṃpakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 6-59-60||

RMY 6-59-61

अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६-५९-६१॥
adya te māmakā bāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
pāsyanti rudhiraṃ gātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 6-59-61||

RMY 6-59-62

बालोऽयमिति विज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ ६-५९-६२॥
bālo'yamiti vijñāya na māvajñātumarhasi |
bālo vā yadi vā vṛddho mṛtyuṃ jānīhi saṃyuge || 6-59-62||

RMY 6-59-63

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवत् ।
अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे ॥ ६-५९-६३॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā hetumatparamārthavat |
atikāyaḥ pracukrodha bāṇaṃ cottamamādade || 6-59-63||

RMY 6-59-64

ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः ।
गुह्यकाश्च महात्मानस्तद्युद्धं ददृशुस्तदा ॥ ६-५९-६४॥
tato vidyādharā bhūtā devā daityā maharṣayaḥ |
guhyakāśca mahātmānastadyuddhaṃ dadṛśustadā || 6-59-64||

RMY 6-59-65

ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम् ।
लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम् ॥ ६-५९-६५॥
tato'tikāyaḥ kupitaścāpamāropya sāyakam |
lakṣmaṇasya pracikṣepa saṃkṣipanniva cāmbaram || 6-59-65||

RMY 6-59-66

तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम् ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६-५९-६६॥
tamāpatantaṃ niśitaṃ śaramāśīviṣopamam |
ardhacandreṇa ciccheda lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 6-59-66||

RMY 6-59-67

तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् ।
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्चबाणान्समाददे ॥ ६-५९-६७॥
taṃ nikṛttaṃ śaraṃ dṛṣṭvā kṛttabhogamivoragam |
atikāyo bhṛśaṃ kruddhaḥ pañcabāṇānsamādade || 6-59-67||

RMY 6-59-68

ताञ्शरान्संप्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
तानप्राप्ताञ्शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥ ६-५९-६८॥
tāñśarānsaṃpracikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ |
tānaprāptāñśaraistīkṣṇaiściccheda bharatānujaḥ || 6-59-68||

RMY 6-59-69

स तांश्छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणः परवीरहा ।
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६-५९-६९॥
sa tāṃśchittvā śaraistīkṣṇairlakṣmaṇaḥ paravīrahā |
ādade niśitaṃ bāṇaṃ jvalantamiva tejasā || 6-59-69||

RMY 6-59-70

तमादाय धनुः श्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः ।
विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ ६-५९-७०॥
tamādāya dhanuḥ śreṣṭhe yojayāmāsa lakṣmaṇaḥ |
vicakarṣa ca vegena visasarja ca sāyakam || 6-59-70||

RMY 6-59-71

पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानत पर्वणा ।
ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥ ६-५९-७१॥
pūrṇāyatavisṛṣṭena śareṇānata parvaṇā |
lalāṭe rākṣasaśreṣṭhamājaghāna sa vīryavān || 6-59-71||

RMY 6-59-72

स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः ।
ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ॥ ६-५९-७२॥
sa lalāṭe śaro magnastasya bhīmasya rakṣasaḥ |
dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivāhave || 6-59-72||

RMY 6-59-73

राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः ।
रुद्रबाणहतं भीमं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ ६-५९-७३॥
rākṣasaḥ pracakampe ca lakṣmaṇeṣu prakampitaḥ |
rudrabāṇahataṃ bhīmaṃ yathā tripuragopuram || 6-59-73||

RMY 6-59-74

चिन्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः ।
साधु बाणनिपातेन श्वाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ६-५९-७४॥
cintayāmāsa cāśvasya vimṛśya ca mahābalaḥ |
sādhu bāṇanipātena śvāghanīyo'si me ripuḥ || 6-59-74||

RMY 6-59-75

विचार्यैवं विनम्यास्यं विनम्य च भुजावुभौ ।
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ ६-५९-७५॥
vicāryaivaṃ vinamyāsyaṃ vinamya ca bhujāvubhau |
sa rathopasthamāsthāya rathena pracacāra ha || 6-59-75||

RMY 6-59-76

एकं त्रीन्पञ्च सप्तेति सायकान्राक्षसर्षभः ।
आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ ६-५९-७६॥
ekaṃ trīnpañca sapteti sāyakānrākṣasarṣabhaḥ |
ādade saṃdadhe cāpi vicakarṣotsasarja ca || 6-59-76||

RMY 6-59-77

ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः ।
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥ ६-५९-७७॥
te bāṇāḥ kālasaṃkāśā rākṣasendradhanuścyutāḥ |
hemapuṅkhā raviprakhyāścakrurdīptamivāmbaram || 6-59-77||

RMY 6-59-78

ततस्तान्राक्षसोत्सृष्टाञ्शरौघान्रावणानुजः ।
असंभ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥ ६-५९-७८॥
tatastānrākṣasotsṛṣṭāñśaraughānrāvaṇānujaḥ |
asaṃbhrāntaḥ praciccheda niśitairbahubhiḥ śaraiḥ || 6-59-78||

RMY 6-59-79

ताञ्शरान्युधि संप्रेक्ष्य निकृत्तान्रावणात्मजः ।
चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥ ६-५९-७९॥
tāñśarānyudhi saṃprekṣya nikṛttānrāvaṇātmajaḥ |
cukopa tridaśendrārirjagrāha niśitaṃ śaram || 6-59-79||

RMY 6-59-80

स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् ।
ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥ ६-५९-८०॥
sa saṃdhāya mahātejāstaṃ bāṇaṃ sahasotsṛjat |
tataḥ saumitrimāyāntamājaghāna stanāntare || 6-59-80||

RMY 6-59-81

अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि ।
सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ ६-५९-८१॥
atikāyena saumitristāḍito yudhi vakṣasi |
susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ || 6-59-81||

RMY 6-59-82

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ।
जग्राह च शरं तीष्णमस्त्रेणापि समादधे ॥ ६-५९-८२॥
sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ |
jagrāha ca śaraṃ tīṣṇamastreṇāpi samādadhe || 6-59-82||

RMY 6-59-83

आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् ।
स जज्वाल तदा बाणो धनुश्चास्य महात्मनः ॥ ६-५९-८३॥
āgneyena tadāstreṇa yojayāmāsa sāyakam |
sa jajvāla tadā bāṇo dhanuścāsya mahātmanaḥ || 6-59-83||

RMY 6-59-84

अतिकायोऽतितेजस्वी सौरमस्त्रं समाददे ।
तेन बाणं भुजंगाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥ ६-५९-८४॥
atikāyo'titejasvī sauramastraṃ samādade |
tena bāṇaṃ bhujaṃgābhaṃ hemapuṅkhamayojayat || 6-59-84||

RMY 6-59-85

ततस्तं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम् ।
अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥ ६-५९-८५॥
tatastaṃ jvalitaṃ ghoraṃ lakṣmaṇaḥ śaramāhitam |
atikāyāya cikṣepa kāladaṇḍamivāntakaḥ || 6-59-85||

RMY 6-59-86

आग्नेयेनाभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः ।
उत्ससर्ज तदा बाणं दीप्तं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ ६-५९-८६॥
āgneyenābhisaṃyuktaṃ dṛṣṭvā bāṇaṃ niśācaraḥ |
utsasarja tadā bāṇaṃ dīptaṃ sūryāstrayojitam || 6-59-86||

RMY 6-59-87

तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
तेजसा संप्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजं गमौ ॥ ६-५९-८७॥
tāvubhāvambare bāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ |
tejasā saṃpradīptāgrau kruddhāviva bhujaṃ gamau || 6-59-87||

RMY 6-59-88

तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर्धरणीतले ।
निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ॥ ६-५९-८८॥
tāvanyonyaṃ vinirdahya petaturdharaṇītale |
nirarciṣau bhasmakṛtau na bhrājete śarottamau || 6-59-88||

RMY 6-59-89

ततोऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।
तत्प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ६-५९-८९॥
tato'tikāyaḥ saṃkruddhastvastramaiṣīkamutsṛjat |
tatpraciccheda saumitrirastramaindreṇa vīryavān || 6-59-89||

RMY 6-59-90

ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः ।
याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ६-५९-९०॥
aiṣīkaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kumāro rāvaṇātmajaḥ |
yāmyenāstreṇa saṃkruddho yojayāmāsa sāyakam || 6-59-90||

RMY 6-59-91

ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
वायव्येन तदस्त्रं तु निजघान स लक्ष्मणः ॥ ६-५९-९१॥
tatastadastraṃ cikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ |
vāyavyena tadastraṃ tu nijaghāna sa lakṣmaṇaḥ || 6-59-91||

RMY 6-59-92

अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः ।
अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ ६-५९-९२॥
athainaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadaḥ |
abhyavarṣata saṃkruddho lakṣmaṇo rāvaṇātmajam || 6-59-92||

RMY 6-59-93

तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते ।
भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥ ६-५९-९३॥
te'tikāyaṃ samāsādya kavace vajrabhūṣite |
bhagnāgraśalyāḥ sahasā peturbāṇā mahītale || 6-59-93||

RMY 6-59-94

तान्मोघानभिसंप्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ ६-५९-९४॥
tānmoghānabhisaṃprekṣya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
abhyavarṣata bāṇānāṃ sahasreṇa mahāyaśāḥ || 6-59-94||

RMY 6-59-95

स वर्ष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः ।
अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ६-५९-९५॥
sa varṣyamāṇo bāṇaughairatikāyo mahābalaḥ |
avadhyakavacaḥ saṃkhye rākṣaso naiva vivyathe || 6-59-95||

RMY 6-59-96

न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः ।
अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६-५९-९६॥
na śaśāka rujaṃ kartuṃ yudhi tasya narottamaḥ |
athainamabhyupāgamya vāyurvākyamuvāca ha || 6-59-96||

RMY 6-59-97

ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्य कवचावृतः ।
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ॥ ६-५९-९७॥
brahmadattavaro hyeṣa avadhya kavacāvṛtaḥ |
brāhmeṇāstreṇa bhindhyenameṣa vadhyo hi nānyathā || 6-59-97||

RMY 6-59-98

ततः स वायोर्वचनं निशम्य सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।
समाददे बाणममोघवेगं तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियोज्य ॥ ६-५९-९८॥
tataḥ sa vāyorvacanaṃ niśamya saumitririndrapratimānavīryaḥ |
samādade bāṇamamoghavegaṃ tadbrāhmamastraṃ sahasā niyojya || 6-59-98||

RMY 6-59-99

तस्मिन्वरास्त्रे तु नियुज्यमाने सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे ।
दिशः सचन्द्रार्कमहाग्रहाश्च नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ ६-५९-९९॥
tasminvarāstre tu niyujyamāne saumitriṇā bāṇavare śitāgre |
diśaḥ sacandrārkamahāgrahāśca nabhaśca tatrāsa rarāsa corvī || 6-59-99||

RMY 6-59-100

तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे शरं सुपुङ्खं यमदूतकल्पम् ।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ ६-५९-१००॥
taṃ brahmaṇo'streṇa niyujya cāpe śaraṃ supuṅkhaṃ yamadūtakalpam |
saumitririndrārisutasya tasya sasarja bāṇaṃ yudhi vajrakalpam || 6-59-100||

RMY 6-59-101

तं लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगं समापतन्तं ज्वलनप्रकाशम् ।
सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं तदातिकायः समरे ददर्श ॥ ६-५९-१०१॥
taṃ lakṣmaṇotsṛṣṭamamoghavegaṃ samāpatantaṃ jvalanaprakāśam |
suvarṇavajrottamacitrapuṅkhaṃ tadātikāyaḥ samare dadarśa || 6-59-101||

RMY 6-59-102

तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो जघान बाणैर्निशितैरनेकैः ।
स सायकस्तस्य सुपर्णवेगस्तदातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ ६-५९-१०२॥
taṃ prekṣamāṇaḥ sahasātikāyo jaghāna bāṇairniśitairanekaiḥ |
sa sāyakastasya suparṇavegastadātivegena jagāma pārśvam || 6-59-102||

RMY 6-59-103

तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।
जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैर्हलैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ ६-५९-१०३॥
tamāgataṃ prekṣya tadātikāyo bāṇaṃ pradīptāntakakālakalpam |
jaghāna śaktyṛṣṭigadākuṭhāraiḥ śūlairhalaiścāpyavipannaceṣṭaḥ || 6-59-103||

RMY 6-59-104

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।
प्रसह्य तस्यैव किरीटजुष्टं तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ ६-५९-१०४॥
tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇi moghāni kṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ |
prasahya tasyaiva kirīṭajuṣṭaṃ tadātikāyasya śiro jahāra || 6-59-104||

RMY 6-59-105

तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।
पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ ६-५९-१०५॥
tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ lakṣmaṇeṣuprapīḍitam |
papāta sahasā bhūmau śṛṅgaṃ himavato yathā || 6-59-105||

RMY 6-59-106

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानरा प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा ।
अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६-५९-१०६॥
praharṣayuktā bahavastu vānarā prabuddhapadmapratimānanāstadā |
apūjaya~llakṣmaṇamiṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade || 6-59-106||

Sarga: 60/116 (49)

RMY 6-60-1

ततो हतान्राक्षसपुंगवांस्तान्देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान् ।
रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास्ते रावणाय त्वरितं शशंसुः ॥ ६-६०-१॥
tato hatānrākṣasapuṃgavāṃstāndevāntakāditriśiro'tikāyān |
rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭāste rāvaṇāya tvaritaṃ śaśaṃsuḥ || 6-60-1||

RMY 6-60-2

ततो हतांस्तान्सहसा निशम्य राजा मुमोहाश्रुपरिप्लुताक्षः ।
पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ ६-६०-२॥
tato hatāṃstānsahasā niśamya rājā mumohāśrupariplutākṣaḥ |
putrakṣayaṃ bhrātṛvadhaṃ ca ghoraṃ vicintya rājā vipulaṃ pradadhyau || 6-60-2||

RMY 6-60-3

ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे संपरिपुप्लुवानम् ।
अथर्षभो राक्षसराजसूनुरथेन्द्रजिद्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-६०-३॥
tatastu rājānamudīkṣya dīnaṃ śokārṇave saṃparipupluvānam |
atharṣabho rākṣasarājasūnurathendrajidvākyamidaṃ babhāṣe || 6-60-3||

RMY 6-60-4

न तात मोहं प्रतिगन्तुमर्हसि यत्रेन्द्रजिज्जीवति राक्षसेन्द्र ।
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्प्राणान्समर्थः समरेऽभिधर्तुम् ॥ ६-६०-४॥
na tāta mohaṃ pratigantumarhasi yatrendrajijjīvati rākṣasendra |
nendrāribāṇābhihato hi kaścitprāṇānsamarthaḥ samare'bhidhartum || 6-60-4||

RMY 6-60-5

पश्याद्य रामं सहलक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।
गतायुषं भूमितले शयानं शरैः शितैराचितसर्वगात्रम् ॥ ६-६०-५॥
paśyādya rāmaṃ sahalakṣmaṇena madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham |
gatāyuṣaṃ bhūmitale śayānaṃ śaraiḥ śitairācitasarvagātram || 6-60-5||

RMY 6-60-6

इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम् ।
अद्यैव रामं सहलक्ष्मणेन संतापयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६-६०-६॥
imāṃ pratijñāṃ śṛṇu śakraśatroḥ suniścitāṃ pauruṣadaivayuktām |
adyaiva rāmaṃ sahalakṣmaṇena saṃtāpayiṣyāmi śarairamoghaiḥ || 6-60-6||

RMY 6-60-7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्र साध्याश्विवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।
द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ६-६०-७॥
adyendravaivasvataviṣṇumitra sādhyāśvivaiśvānaracandrasūryāḥ |
drakṣyanti me vikramamaprameyaṃ viṣṇorivograṃ baliyajñavāṭe || 6-60-7||

RMY 6-60-8

स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः ।
समारुरोहानिलतुल्यवेगं रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ६-६०-८॥
sa evamuktvā tridaśendraśatrurāpṛcchya rājānamadīnasattvaḥ |
samārurohānilatulyavegaṃ rathaṃ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam || 6-60-8||

RMY 6-60-9

समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम् ।
जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदम ॥ ६-६०-९॥
samāsthāya mahātejā rathaṃ harirathopamam |
jagāma sahasā tatra yatra yuddhamariṃdama || 6-60-9||

RMY 6-60-10

तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।
संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः ॥ ६-६०-१०॥
taṃ prasthitaṃ mahātmānamanujagmurmahābalāḥ |
saṃharṣamāṇā bahavo dhanuḥpravarapāṇayaḥ || 6-60-10||

RMY 6-60-11

गजस्कन्धगताः केचित्केचित्परमवाजिभिः ।
प्रासमुद्गरनिस्त्रिंश परश्वधगदाधराः ॥ ६-६०-११॥
gajaskandhagatāḥ kecitkecitparamavājibhiḥ |
prāsamudgaranistriṃśa paraśvadhagadādharāḥ || 6-60-11||

RMY 6-60-12

स शङ्खनिनदैर्भीमैर्भेरीणां च महास्वनैः ।
जगाम त्रिदशेन्द्रारिः स्तूयमानो निशाचरैः ॥ ६-६०-१२॥
sa śaṅkhaninadairbhīmairbherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
jagāma tridaśendrāriḥ stūyamāno niśācaraiḥ || 6-60-12||

RMY 6-60-13

स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसादनः ।
रराज परिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ ६-६०-१३॥
sa śaṅkhaśaśivarṇena chatreṇa ripusādanaḥ |
rarāja paripūrṇena nabhaścandramasā yathā || 6-60-13||

RMY 6-60-14

अवीज्यत ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषितैः ।
चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-६०-१४॥
avījyata tato vīro haimairhemavibhūṣitaiḥ |
cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām || 6-60-14||

RMY 6-60-15

ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा ।
रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता ॥ ६-६०-१५॥
tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā |
rarājāprativīryeṇa dyaurivārkeṇa bhāsvatā || 6-60-15||

RMY 6-60-16

स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम् ।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्रावणः पुत्रमब्रवीत् ॥ ६-६०-१६॥
sa tu dṛṣṭvā viniryāntaṃ balena mahatā vṛtam |
rākṣasādhipatiḥ śrīmānrāvaṇaḥ putramabravīt || 6-60-16||

RMY 6-60-17

त्वमप्रतिरथः पुत्र जितस्ते युधि वासवः ।
किं पुनर्मानुषं धृष्यं न वधिष्यसि राघवम् ॥ ६-६०-१७॥
tvamapratirathaḥ putra jitaste yudhi vāsavaḥ |
kiṃ punarmānuṣaṃ dhṛṣyaṃ na vadhiṣyasi rāghavam || 6-60-17||

RMY 6-60-18

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य महाशिषः ।
रथेनाश्वयुजा वीरः शीघ्रं गत्वा निकुम्भिलाम् ॥ ६-६०-१८॥
tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya mahāśiṣaḥ |
rathenāśvayujā vīraḥ śīghraṃ gatvā nikumbhilām || 6-60-18||

RMY 6-60-19

स संप्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः ।
स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः ॥ ६-६०-१९॥
sa saṃprāpya mahātejā yuddhabhūmimariṃdamaḥ |
sthāpayāmāsa rakṣāṃsi rathaṃ prati samantataḥ || 6-60-19||

RMY 6-60-20

ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः ।
जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो मन्त्रवद्विधिवत्तदा ॥ ६-६०-२०॥
tatastu hutabhoktāraṃ hutabhuksadṛśaprabhaḥ |
juhuve rākṣasaśreṣṭho mantravadvidhivattadā || 6-60-20||

RMY 6-60-21

स हविर्जालसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।
जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६-६०-२१॥
sa havirjālasaṃskārairmālyagandhapuraskṛtaiḥ |
juhuve pāvakaṃ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān || 6-60-21||

RMY 6-60-22

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकः ।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६-६०-२२॥
śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha vibhītakaḥ |
lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6-60-22||

RMY 6-60-23

स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६-६०-२३॥
sa tatrāgniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ |
chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 6-60-23||

RMY 6-60-24

सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन् ॥ ६-६०-२४॥
sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ |
babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ yānyadarśayan || 6-60-24||

RMY 6-60-25

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः ।
हविस्तत्प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६-६०-२५॥
pradakṣiṇāvartaśikhastaptakāñcanasaṃnibhaḥ |
havistatpratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 6-60-25||

RMY 6-60-26

सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविदां वरः ।
धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत् ॥ ६-६०-२६॥
so'stramāhārayāmāsa brāhmamastravidāṃ varaḥ |
dhanuścātmarathaṃ caiva sarvaṃ tatrābhyamantrayat || 6-60-26||

RMY 6-60-27

तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके ।
सार्कग्रहेन्दु नक्षत्रं वितत्रास नभस्तलम् ॥ ६-६०-२७॥
tasminnāhūyamāne'stre hūyamāne ca pāvake |
sārkagrahendu nakṣatraṃ vitatrāsa nabhastalam || 6-60-27||

RMY 6-60-28

स पावकं पावकदीप्ततेजा हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।
सचापबाणासिरथाश्वसूतः खेऽन्तर्दध आत्मानमचिन्त्यरूपः ॥ ६-६०-२८॥
sa pāvakaṃ pāvakadīptatejā hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ |
sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ khe'ntardadha ātmānamacintyarūpaḥ || 6-60-28||

RMY 6-60-29

स सैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं महारणे वानरवाहिनीषु ।
अदृश्यमानः शरजालमुग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ ६-६०-२९॥
sa sainyamutsṛjya sametya tūrṇaṃ mahāraṇe vānaravāhinīṣu |
adṛśyamānaḥ śarajālamugraṃ vavarṣa nīlāmbudharo yathāmbu || 6-60-29||

RMY 6-60-30

ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः ।
रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ ६-६०-३०॥
te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā māyāhatā visvaramunnadantaḥ |
raṇe nipeturharayo'drikalpā yathendravajrābhihatā nagendrāḥ || 6-60-30||

RMY 6-60-31

ते केवलं संददृशुः शिताग्रान्बाणान्रणे वानरवाहिनीषु ।
माया निगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं न चात्र तं राक्षसमभ्यपश्यन् ॥ ६-६०-३१॥
te kevalaṃ saṃdadṛśuḥ śitāgrānbāṇānraṇe vānaravāhinīṣu |
māyā nigūḍhaṃ ca surendraśatruṃ na cātra taṃ rākṣasamabhyapaśyan || 6-60-31||

RMY 6-60-32

ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः ।
प्रच्छादयामास रविप्रकाशैर्विषादयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ६-६०-३२॥
tataḥ sa rakṣo'dhipatirmahātmā sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |
pracchādayāmāsa raviprakāśairviṣādayāmāsa ca vānarendrān || 6-60-32||

RMY 6-60-33

स शूलनिस्त्रिंश परश्वधानि व्याविध्य दीप्तानलसंनिभानि ।
सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ६-६०-३३॥
sa śūlanistriṃśa paraśvadhāni vyāvidhya dīptānalasaṃnibhāni |
savisphuliṅgojjvalapāvakāni vavarṣa tīvraṃ plavagendrasainye || 6-60-33||

RMY 6-60-34

ततो ज्वलनसंकाशैः शितैर्वानरयूथपाः ।
ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ६-६०-३४॥
tato jvalanasaṃkāśaiḥ śitairvānarayūthapāḥ |
tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṃśukāḥ || 6-60-34||

RMY 6-60-35

अन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम् ।
राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः ॥ ६-६०-३५॥
anyonyamabhisarpanto ninadantaśca visvaram |
rākṣasendrāstranirbhinnā nipeturvānararṣabhāḥ || 6-60-35||

RMY 6-60-36

उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः ।
शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ ६-६०-३६॥
udīkṣamāṇā gaganaṃ kecinnetreṣu tāḍitāḥ |
śarairviviśuranyonyaṃ petuśca jagatītale || 6-60-36||

RMY 6-60-37

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम् ।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६-६०-३७॥
hanūmantaṃ ca sugrīvamaṅgadaṃ gandhamādanam |
jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśinameva ca || 6-60-37||

RMY 6-60-38

मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गजगोमुखौ ।
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ६-६०-३८॥
maindaṃ ca dvividaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ gajagomukhau |
kesariṃ harilomānaṃ vidyuddaṃṣṭraṃ ca vānaram || 6-60-38||

RMY 6-60-39

सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम् ।
पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ६-६०-३९॥
sūryānanaṃ jyotimukhaṃ tathā dadhimukhaṃ harim |
pāvakākṣaṃ nalaṃ caiva kumudaṃ caiva vānaram || 6-60-39||

RMY 6-60-40

प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः ।
विव्याध हरिशार्दूलान्सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ॥ ६-६०-४०॥
prāsaiḥ śūlaiḥ śitairbāṇairindrajinmantrasaṃhitaiḥ |
vivyādha hariśārdūlānsarvāṃstānrākṣasottamaḥ || 6-60-40||

RMY 6-60-41

स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्य बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।
ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ६-६०-४१॥
sa vai gadābhirhariyūthamukhyānnirbhidya bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ |
vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ salakṣmaṇaṃ bhāskararaśmikalpaiḥ || 6-60-41||

RMY 6-60-42

स बाणवर्षैरभिवर्ष्यमाणो धारानिपातानिव तान्विचिन्त्य ।
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ६-६०-४२॥
sa bāṇavarṣairabhivarṣyamāṇo dhārānipātāniva tānvicintya |
samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī rāmastadā lakṣmaṇamityuvāca || 6-60-42||

RMY 6-60-43

असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः ।
निपातयित्वा हरिसैन्यमुग्रमस्माञ्शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥ ६-६०-४३॥
asau punarlakṣmaṇa rākṣasendro brahmāstramāśritya surendraśatruḥ |
nipātayitvā harisainyamugramasmāñśarairardayati prasaktam || 6-60-43||

RMY 6-60-44

स्वयम्भुवा दत्तवरो महात्मा खमास्थितोऽन्तर्हितभीमकायः ।
कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥ ६-६०-४४॥
svayambhuvā dattavaro mahātmā khamāsthito'ntarhitabhīmakāyaḥ |
kathaṃ nu śakyo yudhi naṣṭadeho nihantumadyendrajidudyatāstraḥ || 6-60-44||

RMY 6-60-45

मन्ये स्वयम्भूर्भगवानचिन्त्यो यस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य ।
बाणावपातांस्त्वमिहाद्य धीमन्मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ६-६०-४५॥
manye svayambhūrbhagavānacintyo yasyaitadastraṃ prabhavaśca yo'sya |
bāṇāvapātāṃstvamihādya dhīmanmayā sahāvyagramanāḥ sahasva || 6-60-45||

RMY 6-60-46

प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः ।
एतच्च सर्वं पतिताग्र्यवीरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ६-६०-४६॥
pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ |
etacca sarvaṃ patitāgryavīraṃ na bhrājate vānararājasainyam || 6-60-46||

RMY 6-60-47

आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतरोषहर्षौ ।
ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवासं असौ समादाय रणाग्रलक्ष्मीम् ॥ ६-६०-४७॥
āvāṃ tu dṛṣṭvā patitau visaṃjñau nivṛttayuddhau hataroṣaharṣau |
dhruvaṃ pravekṣyatyamarārivāsaṃ asau samādāya raṇāgralakṣmīm || 6-60-47||

RMY 6-60-48

ततस्तु ताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ ।
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा ननाद हर्षाद्युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ६-६०-४८॥
tatastu tāvindrajidastrajālairbabhūvatustatra tadā viśastau |
sa cāpi tau tatra viṣādayitvā nanāda harṣādyudhi rākṣasendraḥ || 6-60-48||

RMY 6-60-49

स तत्तदा वानरराजसैन्यं रामं च संख्ये सहलक्ष्मणेन ।
विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ॥ ६-६०-४९॥
sa tattadā vānararājasainyaṃ rāmaṃ ca saṃkhye sahalakṣmaṇena |
viṣādayitvā sahasā viveśa purīṃ daśagrīvabhujābhiguptām || 6-60-49||

Sarga: 61/116 (68)

RMY 6-61-1

तयोस्तदा सादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम् ।
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किंचित्प्रतिपेदिरे ते ॥ ६-६१-१॥
tayostadā sāditayo raṇāgre mumoha sainyaṃ hariyūthapānām |
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpi kiṃcitpratipedire te || 6-61-1||

RMY 6-61-2

ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ।
उवाच शाखामृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ ६-६१-२॥
tato viṣaṇṇaṃ samavekṣya sainyaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ |
uvāca śākhāmṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 6-61-2||

RMY 6-61-3

मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्राववशौ विषण्णौ ।
स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ ६-६१-३॥
mā bhaiṣṭa nāstyatra viṣādakālo yadāryaputrāvavaśau viṣaṇṇau |
svayambhuvo vākyamathodvahantau yatsāditāvindrajidastrajālaiḥ || 6-61-3||

RMY 6-61-4

तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् ।
तन्मानयन्तौ यदि राजपुत्रौ निपातितौ कोऽत्र विषादकालः ॥ ६-६१-४॥
tasmai tu dattaṃ paramāstrametatsvayambhuvā brāhmamamoghavegam |
tanmānayantau yadi rājaputrau nipātitau ko'tra viṣādakālaḥ || 6-61-4||

RMY 6-61-5

ब्राह्ममस्त्रं तदा धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः ।
विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमांस्तमथाब्रवीत् ॥ ६-६१-५॥
brāhmamastraṃ tadā dhīmānmānayitvā tu mārutiḥ |
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanūmāṃstamathābravīt || 6-61-5||

RMY 6-61-6

एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् ।
यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥ ६-६१-६॥
etasminnihate sainye vānarāṇāṃ tarasvinām |
yo yo dhārayate prāṇāṃstaṃ tamāśvāsayāvahe || 6-61-6||

RMY 6-61-7

तावुभौ युगपद्वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ ।
उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ॥ ६-६१-७॥
tāvubhau yugapadvīrau hanūmadrākṣasottamau |
ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ || 6-61-7||

RMY 6-61-8

छिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः ।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ ६-६१-८॥
chinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ |
sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 6-61-8||

RMY 6-61-9

पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंकुलाम् ।
शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम् ॥ ६-६१-९॥
patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃkulām |
śastraiśca patitairdīptairdadṛśāte vasuṃdharām || 6-61-9||

RMY 6-61-10

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् ।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शनमाहुकम् ॥ ६-६१-१०॥
sugrīvamaṅgadaṃ nīlaṃ śarabhaṃ gandhamādanam |
jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśanamāhukam || 6-61-10||

RMY 6-61-11

मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा ।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे ॥ ६-६१-११॥
maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā |
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatānraṇe || 6-61-11||

RMY 6-61-12

सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम् ।
अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयम्भुवः ॥ ६-६१-१२॥
saptaṣaṣṭirhatāḥ koṭyo vānarāṇāṃ tarasvinām |
ahnaḥ pañcamaśeṣeṇa vallabhena svayambhuvaḥ || 6-61-12||

RMY 6-61-13

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् ।
मार्गते जाम्बवन्तं स्म हनूमान्सविभीषणः ॥ ६-६१-१३॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā bāṇārditaṃ balam |
mārgate jāmbavantaṃ sma hanūmānsavibhīṣaṇaḥ || 6-61-13||

RMY 6-61-14

स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम् ।
प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ॥ ६-६१-१४॥
svabhāvajarayā yuktaṃ vṛddhaṃ śaraśataiścitam |
prajāpatisutaṃ vīraṃ śāmyantamiva pāvakam || 6-61-14||

RMY 6-61-15

दृष्ट्वा तमुपसंगम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ।
कच्चिदार्यशरैस्तीर्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव ॥ ६-६१-१५॥
dṛṣṭvā tamupasaṃgamya paulastyo vākyamabravīt |
kaccidāryaśaraistīrṣṇairna prāṇā dhvaṃsitāstava || 6-61-15||

RMY 6-61-16

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुंगवः ।
कृच्छ्रादभ्युद्गिरन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-६१-१६॥
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānṛkṣapuṃgavaḥ |
kṛcchrādabhyudgiranvākyamidaṃ vacanamabravīt || 6-61-16||

RMY 6-61-17

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेण त्वाभिलक्षये ।
पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ ६-६१-१७॥
nairṛtendramahāvīryasvareṇa tvābhilakṣaye |
pīḍyamānaḥ śitairbāṇairna tvāṃ paśyāmi cakṣuṣā || 6-61-17||

RMY 6-61-18

अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैरृत ।
हनूमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्वचित् ॥ ६-६१-१८॥
añjanā suprajā yena mātariśvā ca nairṛta |
hanūmānvānaraśreṣṭhaḥ prāṇāndhārayate kvacit || 6-61-18||

RMY 6-61-19

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः ।
आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात्पृच्छसि मारुतिम् ॥ ६-६१-१९॥
śrutvā jāmbavato vākyamuvācedaṃ vibhīṣaṇaḥ |
āryaputrāvatikramya kasmātpṛcchasi mārutim || 6-61-19||

RMY 6-61-20

नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे ।
आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ॥ ६-६१-२०॥
naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave |
ārya saṃdarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ || 6-61-20||

RMY 6-61-21

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु नैरृतशार्दूल यस्मात्पृच्छामि मारुतिम् ॥ ६-६१-२१॥
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānvākyamabravīt |
śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmātpṛcchāmi mārutim || 6-61-21||

RMY 6-61-22

तस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् ।
हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि वयं हताः ॥ ६-६१-२२॥
tasmiñjīvati vīre tu hatamapyahataṃ balam |
hanūmatyujjhitaprāṇe jīvanto'pi vayaṃ hatāḥ || 6-61-22||

RMY 6-61-23

ध्रियते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि ।
वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ ६-६१-२३॥
dhriyate mārutistāta mārutapratimo yadi |
vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet || 6-61-23||

RMY 6-61-24

ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् ।
गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ६-६१-२४॥
tato vṛddhamupāgamya niyamenābhyavādayat |
gṛhya jāmbavataḥ pādau hanūmānmārutātmajaḥ || 6-61-24||

RMY 6-61-25

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथापि व्यथितेन्द्रियः ।
पुनर्जातमिवात्मानं स मेने ऋक्षपुंगवः ॥ ६-६१-२५॥
śrutvā hanumato vākyaṃ tathāpi vyathitendriyaḥ |
punarjātamivātmānaṃ sa mene ṛkṣapuṃgavaḥ || 6-61-25||

RMY 6-61-26

ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान् ।
आगच्छ हरिशार्दूलवानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ ६-६१-२६॥
tato'bravīnmahātejā hanūmantaṃ sa jāmbavān |
āgaccha hariśārdūlavānarāṃstrātumarhasi || 6-61-26||

RMY 6-61-27

नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा ।
त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥ ६-६१-२७॥
nānyo vikramaparyāptastvameṣāṃ paramaḥ sakhā |
tvatparākramakālo'yaṃ nānyaṃ paśyāmi kañcana || 6-61-27||

RMY 6-61-28

ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय ।
विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-६१-२८॥
ṛkṣavānaravīrāṇāmanīkāni praharṣaya |
viśalyau kuru cāpyetau sāditau rāmalakṣmaṇau || 6-61-28||

RMY 6-61-29

गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।
हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन्गन्तुमर्हसि ॥ ६-६१-२९॥
gatvā paramamadhvānamuparyupari sāgaram |
himavantaṃ nagaśreṣṭhaṃ hanūmangantumarhasi || 6-61-29||

RMY 6-61-30

ततः काञ्चनमत्युग्रमृषभं पर्वतोत्तमम् ।
कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ६-६१-३०॥
tataḥ kāñcanamatyugramṛṣabhaṃ parvatottamam |
kailāsaśikharaṃ cāpi drakṣyasyariniṣūdana || 6-61-30||

RMY 6-61-31

तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् ।
सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्वतम् ॥ ६-६१-३१॥
tayoḥ śikharayormadhye pradīptamatulaprabham |
sarvauṣadhiyutaṃ vīra drakṣyasyauṣadhiparvatam || 6-61-31||

RMY 6-61-32

तस्य वानरशार्दूलचतस्रो मूर्ध्नि संभवाः ।
द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश ॥ ६-६१-३२॥
tasya vānaraśārdūlacatasro mūrdhni saṃbhavāḥ |
drakṣyasyoṣadhayo dīptā dīpayantyo diśo daśa || 6-61-32||

RMY 6-61-33

मृतसंजीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि ।
सौवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम् ॥ ६-६१-३३॥
mṛtasaṃjīvanīṃ caiva viśalyakaraṇīmapi |
sauvarṇakaraṇīṃ caiva saṃdhānīṃ ca mahauṣadhīm || 6-61-33||

RMY 6-61-34

ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।
आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मजः ॥ ६-६१-३४॥
tāḥ sarvā hanumangṛhya kṣipramāgantumarhasi |
āśvāsaya harīnprāṇairyojya gandhavahātmajaḥ || 6-61-34||

RMY 6-61-35

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान्हरिपुंगवः ।
आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ ६-६१-३५॥
śrutvā jāmbavato vākyaṃ hanūmānharipuṃgavaḥ |
āpūryata baloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 6-61-35||

RMY 6-61-36

स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम् ।
हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ६-६१-३६॥
sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram |
hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 6-61-36||

RMY 6-61-37

हरिपादविनिर्भिन्नो निषसाद स पर्वतः ।
न शशाक तदात्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥ ६-६१-३७॥
haripādavinirbhinno niṣasāda sa parvataḥ |
na śaśāka tadātmānaṃ soḍhuṃ bhṛśanipīḍitaḥ || 6-61-37||

RMY 6-61-38

तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः ।
शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ॥ ६-६१-३८॥
tasya peturnagā bhūmau harivegācca jajvaluḥ |
śṛṅgāṇi ca vyakīryanta pīḍitasya hanūmatā || 6-61-38||

RMY 6-61-39

तस्मिन्संपीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले ।
न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ॥ ६-६१-३९॥
tasminsaṃpīḍyamāne tu bhagnadrumaśilātale |
na śekurvānarāḥ sthātuṃ ghūrṇamāne nagottame || 6-61-39||

RMY 6-61-40

स घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा ।
लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत्तदा ॥ ६-६१-४०॥
sa ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā |
laṅkā trāsākulā rātrau pranṛttevābhavattadā || 6-61-40||

RMY 6-61-41

पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य धरणीधरम् ।
पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ६-६१-४१॥
pṛthivīdharasaṃkāśo nipīḍya dharaṇīdharam |
pṛthivīṃ kṣobhayāmāsa sārṇavāṃ mārutātmajaḥ || 6-61-41||

RMY 6-61-42

पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम् ।
विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ॥ ६-६१-४२॥
padbhyāṃ tu śailamāpīḍya vaḍavāmukhavanmukham |
vivṛtyograṃ nanādoccaistrāsayanniva rākṣasān || 6-61-42||

RMY 6-61-43

तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् ।
लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ॥ ६-६१-४३॥
tasya nānadyamānasya śrutvā ninadamadbhutam |
laṅkāsthā rākṣasāḥ sarve na śekuḥ spandituṃ bhayāt || 6-61-43||

RMY 6-61-44

नमस्कृत्वाथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः ।
राघवार्थे परं कर्म समैहत परंतपः ॥ ६-६१-४४॥
namaskṛtvātha rāmāya mārutirbhīmavikramaḥ |
rāghavārthe paraṃ karma samaihata paraṃtapaḥ || 6-61-44||

RMY 6-61-45

स पुच्छमुद्यम्य भुजंगकल्पं विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभमापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः ॥ ६-६१-४५॥
sa pucchamudyamya bhujaṃgakalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñcya |
vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhamāpupluve vyomni sa caṇḍavegaḥ || 6-61-45||

RMY 6-61-46

स वृक्षषण्डांस्तरसा जहार शैलाञ्शिलाः प्राकृतवानरांश्च ।
बाहूरुवेगोद्धतसंप्रणुन्नास्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ६-६१-४६॥
sa vṛkṣaṣaṇḍāṃstarasā jahāra śailāñśilāḥ prākṛtavānarāṃśca |
bāhūruvegoddhatasaṃpraṇunnāste kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ || 6-61-46||

RMY 6-61-47

स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः ।
जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ६-६१-४७॥
sa tau prasāryoragabhogakalpau bhujau bhujaṃgārinikāśavīryaḥ |
jagāma meruṃ nagarājamagryaṃ diśaḥ prakarṣanniva vāyusūnuḥ || 6-61-47||

RMY 6-61-48

स सागरं घूर्णितवीचिमालं तदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।
समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ६-६१-४८॥
sa sāgaraṃ ghūrṇitavīcimālaṃ tadā bhṛśaṃ bhrāmitasarvasattvam |
samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma cakraṃ yathā viṣṇukarāgramuktam || 6-61-48||

RMY 6-61-49

स पर्वतान्वृक्षगणान्सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि ।
स्फीताञ्जनांस्तानपि संप्रपश्यञ्जगाम वेगात्पितृतुल्यवेगः ॥ ६-६१-४९॥
sa parvatānvṛkṣagaṇānsarāṃsi nadīstaṭākāni purottamāni |
sphītāñjanāṃstānapi saṃprapaśyañjagāma vegātpitṛtulyavegaḥ || 6-61-49||

RMY 6-61-50

आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः ।
स ददर्श हरिश्रेष्ठो हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥ ६-६१-५०॥
ādityapathamāśritya jagāma sa gataśramaḥ |
sa dadarśa hariśreṣṭho himavantaṃ nagottamam || 6-61-50||

RMY 6-61-51

नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकंदरनिर्झरम् ।
श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ॥ ६-६१-५१॥
nānāprasravaṇopetaṃ bahukaṃdaranirjharam |
śvetābhracayasaṃkāśaiḥ śikharaiścārudarśanaiḥ || 6-61-51||

RMY 6-61-52

स तं समासाद्य महानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।
ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ॥ ६-६१-५२॥
sa taṃ samāsādya mahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam |
dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi surarṣisaṃghottamasevitāni || 6-61-52||

RMY 6-61-53

स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् ।
हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वत किंकरांश्च ॥ ६-६१-५३॥
sa brahmakośaṃ rajatālayaṃ ca śakrālayaṃ rudraśarapramokṣam |
hayānanaṃ brahmaśiraśca dīptaṃ dadarśa vaivasvata kiṃkarāṃśca || 6-61-53||

RMY 6-61-54

वज्रालयं वैश्वरणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।
ब्रह्मासनं शंकरकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुंधरायाः ॥ ६-६१-५४॥
vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca |
brahmāsanaṃ śaṃkarakārmukaṃ ca dadarśa nābhiṃ ca vasuṃdharāyāḥ || 6-61-54||

RMY 6-61-55

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् ।
स दीप्तसर्वौषधिसंप्रदीप्तं ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ६-६१-५५॥
kailāsamagryaṃ himavacchilāṃ ca tatharṣabhaṃ kāñcanaśailamagryam |
sa dīptasarvauṣadhisaṃpradīptaṃ dadarśa sarvauṣadhiparvatendram || 6-61-55||

RMY 6-61-56

स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं विसिष्मिये वासवदूतसूनुः ।
आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ६-६१-५६॥
sa taṃ samīkṣyānalaraśmidīptaṃ visiṣmiye vāsavadūtasūnuḥ |
āplutya taṃ cauṣadhiparvatendraṃ tatrauṣadhīnāṃ vicayaṃ cakāra || 6-61-56||

RMY 6-61-57

स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः ।
दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ॥ ६-६१-५७॥
sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ |
divyauṣadhidharaṃ śailaṃ vyacaranmārutātmajaḥ || 6-61-57||

RMY 6-61-58

महौषध्यस्तु ताः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे ।
विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ६-६१-५८॥
mahauṣadhyastu tāḥ sarvāstasminparvatasattame |
vijñāyārthinamāyāntaṃ tato jagmuradarśanam || 6-61-58||

RMY 6-61-59

स ता महात्मा हनुमानपश्यंश्चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद ।
अमृष्यमाणोऽग्निनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ६-६१-५९॥
sa tā mahātmā hanumānapaśyaṃścukopa kopācca bhṛśaṃ nanāda |
amṛṣyamāṇo'gninikāśacakṣurmahīdharendraṃ tamuvāca vākyam || 6-61-59||

RMY 6-61-60

किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते यद्राघवे नासि कृतानुकम्पः ।
पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥ ६-६१-६०॥
kimetadevaṃ suviniścitaṃ te yadrāghave nāsi kṛtānukampaḥ |
paśyādya madbāhubalābhibhūto vikīrṇamātmānamatho nagendra || 6-61-60||

RMY 6-61-61

स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् ।
विकीर्णकूटं चलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ ॥ ६-६१-६१॥
sa tasya śṛṅgaṃ sanagaṃ sanāgaṃ sakāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam |
vikīrṇakūṭaṃ calitāgrasānuṃ pragṛhya vegātsahasonmamātha || 6-61-61||

RMY 6-61-62

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात वित्रास्य लोकान्ससुरान्सुरेन्द्रान् ।
संस्तूयमानः खचरैरनेकैर्जगाम वेगाद्गरुडोग्रवीर्यः ॥ ६-६१-६२॥
sa taṃ samutpāṭya khamutpapāta vitrāsya lokānsasurānsurendrān |
saṃstūyamānaḥ khacarairanekairjagāma vegādgaruḍogravīryaḥ || 6-61-62||

RMY 6-61-63

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तद्भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य ।
बभौ तदा भास्करसंनिकाशो रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६-६१-६३॥
sa bhāskarādhvānamanuprapannastadbhāskarābhaṃ śikharaṃ pragṛhya |
babhau tadā bhāskarasaṃnikāśo raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ || 6-61-63||

RMY 6-61-64

स तेन शैलेन भृशं रराज शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु ।
सहस्रधारेण सपावकेन चक्रेण खे विष्णुरिवोद्धृतेन ॥ ६-६१-६४॥
sa tena śailena bhṛśaṃ rarāja śailopamo gandhavahātmajastu |
sahasradhāreṇa sapāvakena cakreṇa khe viṣṇurivoddhṛtena || 6-61-64||

RMY 6-61-65

तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद ।
तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्य लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥ ६-६१-६५॥
taṃ vānarāḥ prekṣya tadā vineduḥ sa tānapi prekṣya mudā nanāda |
teṣāṃ samudghuṣṭaravaṃ niśamya laṅkālayā bhīmataraṃ vineduḥ || 6-61-65||

RMY 6-61-66

ततो महात्मा निपपात तस्मिञ्शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये ।
हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य विभीषणं तत्र च सस्वजे सः ॥ ६-६१-६६॥
tato mahātmā nipapāta tasmiñśailottame vānarasainyamadhye |
haryuttamebhyaḥ śirasābhivādya vibhīṣaṇaṃ tatra ca sasvaje saḥ || 6-61-66||

RMY 6-61-67

तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।
बभूवतुस्तत्र तदा विशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ ६-६१-६७॥
tāvapyubhau mānuṣarājaputrau taṃ gandhamāghrāya mahauṣadhīnām |
babhūvatustatra tadā viśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 6-61-67||

RMY 6-61-68

ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः ।
निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६-६१-६८॥
tato harirgandhavahātmajastu tamoṣadhīśailamudagravīryaḥ |
nināya vegāddhimavantameva punaśca rāmeṇa samājagāma || 6-61-68||

Sarga: 62/116 (52)

RMY 6-62-1

ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः ।
अर्थ्यं विजापयंश्चापि हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६-६२-१॥
tato'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
arthyaṃ vijāpayaṃścāpi hanūmantaṃ mahābalam || 6-62-1||

RMY 6-62-2

यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः ।
नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति ॥ ६-६२-२॥
yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ |
nedānīmupanirhāraṃ rāvaṇo dātumarhati || 6-62-2||

RMY 6-62-3

ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवंगमाः ।
लङ्कामभ्युत्पतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः ॥ ६-६२-३॥
ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṃgamāḥ |
laṅkāmabhyutpatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ || 6-62-3||

RMY 6-62-4

ततोऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन्निशामुखे ।
लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः ॥ ६-६२-४॥
tato'staṃ gata āditye raudre tasminniśāmukhe |
laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ || 6-62-4||

RMY 6-62-5

उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः ।
आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-६२-५॥
ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ |
ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ || 6-62-5||

RMY 6-62-6

गोपुराट्ट प्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च ।
प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम् ॥ ६-६२-६॥
gopurāṭṭa pratolīṣu caryāsu vividhāsu ca |
prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam || 6-62-6||

RMY 6-62-7

तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक्तदा ।
आवासान्राक्षसानां च सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ ६-६२-७॥
teṣāṃ gṛhasahasrāṇi dadāha hutabhuktadā |
āvāsānrākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhamedhinām || 6-62-7||

RMY 6-62-8

हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्दामाम्बरधारिणाम् ।
सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम् ॥ ६-६२-८॥
hemacitratanutrāṇāṃ sragdāmāmbaradhāriṇām |
sīdhupānacalākṣāṇāṃ madavihvalagāminām || 6-62-8||

RMY 6-62-9

कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम् ।
गदाशूलासि हस्तानां खादतां पिबतामपि ॥ ६-६२-९॥
kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusaṃjātamanyunām |
gadāśūlāsi hastānāṃ khādatāṃ pibatāmapi || 6-62-9||

RMY 6-62-10

शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह ।
त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः ॥ ६-६२-१०॥
śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha |
trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrānādāya sarvataḥ || 6-62-10||

RMY 6-62-11

तेषां गृहसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम् ।
अदहत्पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः ॥ ६-६२-११॥
teṣāṃ gṛhasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām |
adahatpāvakastatra jajvāla ca punaḥ punaḥ || 6-62-11||

RMY 6-62-12

सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च ।
हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च ॥ ६-६२-१२॥
sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca |
hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca || 6-62-12||

RMY 6-62-13

रत्नचित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः ।
मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव च भास्करम् ॥ ६-६२-१३॥
ratnacitragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ |
maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva ca bhāskaram || 6-62-13||

RMY 6-62-14

क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निस्वनैः ।
नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः ॥ ६-६२-१४॥
krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca nisvanaiḥ |
nāditānyacalābhāni veśmānyagnirdadāha saḥ || 6-62-14||

RMY 6-62-15

ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे ।
विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे ॥ ६-६२-१५॥
jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire |
vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni gharmage || 6-62-15||

RMY 6-62-16

विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः ।
त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशः ॥ ६-६२-१६॥
vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ |
tyaktābharaṇasaṃyogā hāhetyuccairvicukruśaḥ || 6-62-16||

RMY 6-62-17

तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि ।
वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः ॥ ६-६२-१७॥
tatra cāgniparītāni nipeturbhavanānyapi |
vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ || 6-62-17||

RMY 6-62-18

तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे ।
हिमवच्छिखराणीव दीप्तौषधिवनानि च ॥ ६-६२-१८॥
tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire |
himavacchikharāṇīva dīptauṣadhivanāni ca || 6-62-18||

RMY 6-62-19

हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि ।
रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः ॥ ६-६२-१९॥
harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi |
rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṃśukaiḥ || 6-62-19||

RMY 6-62-20

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि ।
बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः ॥ ६-६२-२०॥
hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi |
babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ || 6-62-20||

RMY 6-62-21

अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा कच्चिद्भीतोऽपसर्पति ।
भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते ॥ ६-६२-२१॥
aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kaccidbhīto'pasarpati |
bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kvacidaśvo nivartate || 6-62-21||

RMY 6-62-22

सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी ।
लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुंधरा ॥ ६-६२-२२॥
sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī |
lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasuṃdharā || 6-62-22||

RMY 6-62-23

नारी जनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।
स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे दशयोजनम् ॥ ६-६२-२३॥
nārī janasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ |
svano jvalanataptasya śuśruve daśayojanam || 6-62-23||

RMY 6-62-24

प्रदग्धकायानपरान्राक्षसान्निर्गतान्बहिः ।
सहसाभ्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः ॥ ६-६२-२४॥
pradagdhakāyānaparānrākṣasānnirgatānbahiḥ |
sahasābhyutpatanti sma harayo'tha yuyutsavaḥ || 6-62-24||

RMY 6-62-25

उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निस्वनः ।
दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं चान्वनादयत् ॥ ६-६२-२५॥
udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ cānvanādayat || 6-62-25||

RMY 6-62-26

विशल्यौ तु महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
असंभ्रान्तौ जगृहतुस्तावुभौ धनुषी वरे ॥ ६-६२-२६॥
viśalyau tu mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
asaṃbhrāntau jagṛhatustāvubhau dhanuṣī vare || 6-62-26||

RMY 6-62-27

ततो विस्फारयाणस्य रामस्य धनुरुत्तमम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः ॥ ६-६२-२७॥
tato visphārayāṇasya rāmasya dhanuruttamam |
babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ bhayāvahaḥ || 6-62-27||

RMY 6-62-28

अशोभत तदा रामो धनुर्विस्फारयन्महत् ।
भगवानिव संक्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः ॥ ६-६२-२८॥
aśobhata tadā rāmo dhanurvisphārayanmahat |
bhagavāniva saṃkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ || 6-62-28||

RMY 6-62-29

वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निस्वनः ।
ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश ॥ ६-६२-२९॥
vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa || 6-62-29||

RMY 6-62-30

तस्य कार्मुकमुक्तैश्च शरैस्तत्पुरगोपुरम् ।
कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमपतद्भुवि ॥ ६-६२-३०॥
tasya kārmukamuktaiśca śaraistatpuragopuram |
kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇamapatadbhuvi || 6-62-30||

RMY 6-62-31

ततो रामशरान्दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च ।
संनाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत ॥ ६-६२-३१॥
tato rāmaśarāndṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca |
saṃnāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata || 6-62-31||

RMY 6-62-32

तेषां संनह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् ।
शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत ॥ ६-६२-३२॥
teṣāṃ saṃnahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām |
śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata || 6-62-32||

RMY 6-62-33

आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना ।
आसन्ना द्वारमासाद्य युध्यध्वं प्लवगर्षभाः ॥ ६-६२-३३॥
ādiṣṭā vānarendrāste sugrīveṇa mahātmanā |
āsannā dvāramāsādya yudhyadhvaṃ plavagarṣabhāḥ || 6-62-33||

RMY 6-62-34

यश्च वो वितथं कुर्यात्तत्र तत्र व्यवस्थितः ।
स हन्तव्योऽभिसंप्लुत्य राजशासनदूषकः ॥ ६-६२-३४॥
yaśca vo vitathaṃ kuryāttatra tatra vyavasthitaḥ |
sa hantavyo'bhisaṃplutya rājaśāsanadūṣakaḥ || 6-62-34||

RMY 6-62-35

तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।
स्थितेषु द्वारमासाद्य रावणं मन्युराविशत् ॥ ६-६२-३५॥
teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu |
sthiteṣu dvāramāsādya rāvaṇaṃ manyurāviśat || 6-62-35||

RMY 6-62-36

तस्य जृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रा वै दिशो दश ।
रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ॥ ६-६२-३६॥
tasya jṛmbhitavikṣepādvyāmiśrā vai diśo daśa |
rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata || 6-62-36||

RMY 6-62-37

स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह ॥ ६-६२-३७॥
sa nikumbhaṃ ca kumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāvubhau |
preṣayāmāsa saṃkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha || 6-62-37||

RMY 6-62-38

शशास चैव तान्सर्वान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।
राक्षसा गच्छतात्रैव सिंहनादं च नादयन् ॥ ६-६२-३८॥
śaśāsa caiva tānsarvānrākṣasānrākṣaseśvaraḥ |
rākṣasā gacchatātraiva siṃhanādaṃ ca nādayan || 6-62-38||

RMY 6-62-39

ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः ।
लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः ॥ ६-६२-३९॥
tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ |
laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥ punaḥ || 6-62-39||

RMY 6-62-40

भीमाश्वरथमातंगं नानापत्ति समाकुलम् ।
दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम् ॥ ६-६२-४०॥
bhīmāśvarathamātaṃgaṃ nānāpatti samākulam |
dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam || 6-62-40||

RMY 6-62-41

तद्राक्षसबलं घोरं भीमविक्रमपौरुषम् ।
ददृशे ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम् ॥ ६-६२-४१॥
tadrākṣasabalaṃ ghoraṃ bhīmavikramapauruṣam |
dadṛśe jvalitaprāsaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 6-62-41||

RMY 6-62-42

हेमजालाचितभुजं व्यावेष्टितपरश्वधम् ।
व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम् ॥ ६-६२-४२॥
hemajālācitabhujaṃ vyāveṣṭitaparaśvadham |
vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam || 6-62-42||

RMY 6-62-43

गन्धमाल्यमधूत्सेकसंमोदित महानिलम् ।
घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिस्वनम् ॥ ६-६२-४३॥
gandhamālyamadhūtsekasaṃmodita mahānilam |
ghoraṃ śūrajanākīrṇaṃ mahāmbudharanisvanam || 6-62-43||

RMY 6-62-44

तं दृष्ट्वा बलमायान्तं राक्षसानां सुदारुणम् ।
संचचाल प्लवंगानां बलमुच्चैर्ननाद च ॥ ६-६२-४४॥
taṃ dṛṣṭvā balamāyāntaṃ rākṣasānāṃ sudāruṇam |
saṃcacāla plavaṃgānāṃ balamuccairnanāda ca || 6-62-44||

RMY 6-62-45

जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद्राक्षसबलं महत् ।
अभ्ययात्प्रत्यरिबलं पतंग इव पावकम् ॥ ६-६२-४५॥
javenāplutya ca punastadrākṣasabalaṃ mahat |
abhyayātpratyaribalaṃ pataṃga iva pāvakam || 6-62-45||

RMY 6-62-46

तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।
राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयस्तरमशोभत ॥ ६-६२-४६॥
teṣāṃ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani |
rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyastaramaśobhata || 6-62-46||

RMY 6-62-47

तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः ।
प्रवीरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः ॥ ६-६२-४७॥
tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ |
pravīrānabhito jaghnurghorarūpā niśācarāḥ || 6-62-47||

RMY 6-62-48

घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत् ।
गर्हमाणं जगर्हान्ये दशन्तमपरेऽदशत् ॥ ६-६२-४८॥
ghnantamanyaṃ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat |
garhamāṇaṃ jagarhānye daśantamapare'daśat || 6-62-48||

RMY 6-62-49

देहीत्यन्ये ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः ।
किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे ॥ ६-६२-४९॥
dehītyanye dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ |
kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire || 6-62-49||

RMY 6-62-50

समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिसंकुलम् ।
प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ॥ ६-६२-५०॥
samudyatamahāprāsaṃ muṣṭiśūlāsisaṃkulam |
prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām || 6-62-50||

RMY 6-62-51

वानरान्दश सप्तेति राक्षसा अभ्यपातयन् ।
राक्षसान्दशसप्तेति वानरा जघ्नुराहवे ॥ ६-६२-५१॥
vānarāndaśa sapteti rākṣasā abhyapātayan |
rākṣasāndaśasapteti vānarā jaghnurāhave || 6-62-51||

RMY 6-62-52

विस्रस्तकेशरसनं विमुक्तकवचध्वजम् ।
बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन् ॥ ६-६२-५२॥
visrastakeśarasanaṃ vimuktakavacadhvajam |
balaṃ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan || 6-62-52||

Sarga: 63/116 (53)

RMY 6-63-1

प्रवृत्ते संकुले तस्मिन्घोरे वीरजनक्षये ।
अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ ६-६३-१॥
pravṛtte saṃkule tasminghore vīrajanakṣaye |
aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ || 6-63-1||

RMY 6-63-2

आहूय सोऽङ्गदं कोपात्ताडयामास वेगितः ।
गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ ६-६३-२॥
āhūya so'ṅgadaṃ kopāttāḍayāmāsa vegitaḥ |
gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ || 6-63-2||

RMY 6-63-3

स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ६-६३-३॥
sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ |
arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi || 6-63-3||

RMY 6-63-4

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।
जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः ।
आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ॥ ६-६३-४॥
hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā |
jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ |
āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm || 6-63-4||

RMY 6-63-5

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्शरान्देहविदारणान् ॥ ६-६३-५॥
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ |
mumocāśīviṣaprakhyāñśarāndehavidāraṇān || 6-63-5||

RMY 6-63-6

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् ।
विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ६-६३-६॥
tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam |
vidyudairāvatārciṣmaddvitīyendradhanuryathā || 6-63-6||

RMY 6-63-7

आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा ।
तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ६-६३-७॥
ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā |
tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā || 6-63-7||

RMY 6-63-8

सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् ।
निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥ ६-६३-८॥
sahasābhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran |
nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ || 6-63-8||

RMY 6-63-9

मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे ।
अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥ ६-६३-९॥
maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave |
abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām || 6-63-9||

RMY 6-63-10

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः ।
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ६-६३-१०॥
tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ |
bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 6-63-10||

RMY 6-63-11

संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम् ।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ६-६३-११॥
saṃdhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāśīviṣopamam |
ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam || 6-63-11||

RMY 6-63-12

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः ।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥ ६-६३-१२॥
sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ |
marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrchitaḥ || 6-63-12||

RMY 6-63-13

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६-६३-१३॥
aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tau mahābalau |
abhidudrāva vegena kumbhamudyatakārmukam || 6-63-13||

RMY 6-63-14

तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः ।
त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः ॥ ६-६३-१४॥
tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ |
tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṃgamiva tomaraiḥ || 6-63-14||

RMY 6-63-15

सोऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ।
अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥ ६-६३-१५॥
so'ṅgadaṃ vividhairbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān |
akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 6-63-15||

RMY 6-63-16

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ।
शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ॥ ६-६३-१६॥
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate |
śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha || 6-63-16||

RMY 6-63-17

स प्रचिच्छेद तान्सर्वान्बिभेद च पुनः शिलाः ।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान्वालिपुत्रसमीरितान् ॥ ६-६३-१७॥
sa praciccheda tānsarvānbibheda ca punaḥ śilāḥ |
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmānvāliputrasamīritān || 6-63-17||

RMY 6-63-18

आपतन्तं च संप्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ।
भ्रुवोर्विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम् ॥ ६-६३-१८॥
āpatantaṃ ca saṃprekṣya kumbho vānarayūthapam |
bhruvorvivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram || 6-63-18||

RMY 6-63-19

अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते ।
सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ६-६३-१९॥
aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite |
sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā || 6-63-19||

RMY 6-63-20

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् ।
समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६-६३-२०॥
tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham |
samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām || 6-63-20||

RMY 6-63-21

स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः ।
अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ॥ ६-६३-२१॥
sa ciccheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ |
aṅgado vivyathe'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca || 6-63-21||

RMY 6-63-22

अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे ।
दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ ६-६३-२२॥
aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare |
durāsadaṃ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan || 6-63-22||

RMY 6-63-23

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे ।
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ ६-६३-२३॥
rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave |
vyādideśa hariśreṣṭhāñjāmbavatpramukhāṃstataḥ || 6-63-23||

RMY 6-63-24

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् ।
अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६-६३-२४॥
te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam |
abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam || 6-63-24||

RMY 6-63-25

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः ।
रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ ६-६३-२५॥
tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ |
rirakṣiṣanto'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ || 6-63-25||

RMY 6-63-26

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ ६-६३-२६॥
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ || 6-63-26||

RMY 6-63-27

समीक्ष्यातततस्तांस्तु वानरेन्द्रान्महाबलान् ।
आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ ६-६३-२७॥
samīkṣyātatatastāṃstu vānarendrānmahābalān |
āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam || 6-63-27||

RMY 6-63-28

तस्य बाणचयं प्राप्य न शोकेरतिवर्तितुम् ।
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ ६-६३-२८॥
tasya bāṇacayaṃ prāpya na śokerativartitum |
vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ || 6-63-28||

RMY 6-63-29

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणाञ्शरवृष्टिभिरर्दितान् ।
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ ६-६३-२९॥
tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇāñśaravṛṣṭibhirarditān |
aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ || 6-63-29||

RMY 6-63-30

अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे ।
शैलसानु चरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ६-६३-३०॥
abhidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbhamāhave |
śailasānu caraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī || 6-63-30||

RMY 6-63-31

उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान्धवान्बहून् ।
अन्यांश्च विविधान्वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ॥ ६-६३-३१॥
utpāṭya ca mahāśailānaśvakarṇāndhavānbahūn |
anyāṃśca vividhānvṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ || 6-63-31||

RMY 6-63-32

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ ६-६३-३२॥
tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām |
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃściccheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6-63-32||

RMY 6-63-33

अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ॥ ६-६३-३३॥
abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ |
ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ || 6-63-33||

RMY 6-63-34

द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ।
वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ॥ ६-६३-३४॥
drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān |
vānarādhipatiḥ śrīmānmahāsattvo na vivyathe || 6-63-34||

RMY 6-63-35

निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च ताञ्शरान् ।
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ॥ ६-६३-३५॥
nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tāñśarān |
kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuḥprabham || 6-63-35||

RMY 6-63-36

अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
अब्रवीत्कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ॥ ६-६३-३६॥
avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram |
abravītkupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam || 6-63-36||

RMY 6-63-37

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् ।
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ॥ ६-६३-३७॥
nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tadadbhutam |
saṃnatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā || 6-63-37||

RMY 6-63-38

प्रह्रादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ।
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरः ॥ ६-६३-३८॥
prahrādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama |
ekastvamanujāto'si pitaraṃ balavattaraḥ || 6-63-38||

RMY 6-63-39

त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम् ।
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ॥ ६-६३-३९॥
tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastamariṃdamam |
tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ || 6-63-39||

RMY 6-63-40

वरदानात्पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् ।
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ६-६३-४०॥
varadānātpitṛvyaste sahate devadānavān |
kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān || 6-63-40||

RMY 6-63-41

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च ।
त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ६-६३-४१॥
dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca |
tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho'si balavīryataḥ || 6-63-41||

RMY 6-63-42

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् ।
अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ६-६३-४२॥
mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam |
adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva || 6-63-42||

RMY 6-63-43

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् ।
पातिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ६-६३-४३॥
kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam |
pātitā harivīrāśca tvayaite bhīmavikramāḥ || 6-63-43||

RMY 6-63-44

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः ।
कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ६-६३-४४॥
upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ |
kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam || 6-63-44||

RMY 6-63-45

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः ।
अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ६-६३-४५॥
tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ |
agnerājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata || 6-63-45||

RMY 6-63-46

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपद्य च ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ६-६३-४६॥
tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipadya ca |
ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā || 6-63-46||

RMY 6-63-47

तस्य चर्म च पुस्फोट संजज्ञे चास्य शोणितम् ।
स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ६-६३-४७॥
tasya carma ca pusphoṭa saṃjajñe cāsya śoṇitam |
sa ca muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne'sthimaṇḍale || 6-63-47||

RMY 6-63-48

तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वालितं मुहुः ।
वज्रनिष्पेषसंजातज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥ ६-६३-४८॥
tadā vegena tatrāsīttejaḥ prajvālitaṃ muhuḥ |
vajraniṣpeṣasaṃjātajvālā merau yathā girau || 6-63-48||

RMY 6-63-49

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः ।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६-६३-४९॥
sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ |
muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 6-63-49||

RMY 6-63-50

अर्चिःसहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् ।
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ६-६३-५०॥
arciḥsahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham |
sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān || 6-63-50||

RMY 6-63-51

मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः ।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ६-६३-५१॥
muṣṭinābhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ |
lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā || 6-63-51||

RMY 6-63-52

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना ।
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथारूपं गवां पतेः ॥ ६-६३-५२॥
kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā |
babhau rudrābhipannasya yathārūpaṃ gavāṃ pateḥ || 6-63-52||

RMY 6-63-53

तस्मिन्हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानामृषभेण युद्धे ।
मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ६-६३-५३॥
tasminhate bhīmaparākrameṇa plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |
mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa || 6-63-53||

Sarga: 64/116 (24)

RMY 6-64-1

निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम् ।
प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमवैक्षत ॥ ६-६४-१॥
nikumbho bhrātaraṃ dṛṣṭvā sugrīveṇa nipātitam |
pradahanniva kopena vānarendramavaikṣata || 6-64-1||

RMY 6-64-2

ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम् ।
आददे परिघं वीरो नगेन्द्रशिखरोपमम् ॥ ६-६४-२॥
tataḥ sragdāmasaṃnaddhaṃ dattapañcāṅgulaṃ śubham |
ādade parighaṃ vīro nagendraśikharopamam || 6-64-2||

RMY 6-64-3

हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम् ।
यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम् ॥ ६-६४-३॥
hemapaṭṭaparikṣiptaṃ vajravidrumabhūṣitam |
yamadaṇḍopamaṃ bhīmaṃ rakṣasāṃ bhayanāśanam || 6-64-3||

RMY 6-64-4

तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमं रणे ।
विननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः ॥ ६-६४-४॥
tamāvidhya mahātejāḥ śakradhvajasamaṃ raṇe |
vinanāda vivṛttāsyo nikumbho bhīmavikramaḥ || 6-64-4||

RMY 6-64-5

उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि ।
कुण्डलाभ्यां च मृष्टाभ्यां मालया च विचित्रया ॥ ६-६४-५॥
urogatena niṣkeṇa bhujasthairaṅgadairapi |
kuṇḍalābhyāṃ ca mṛṣṭābhyāṃ mālayā ca vicitrayā || 6-64-5||

RMY 6-64-6

निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च ।
यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ॥ ६-६४-६॥
nikumbho bhūṣaṇairbhāti tena sma parigheṇa ca |
yathendradhanuṣā meghaḥ savidyutstanayitnumān || 6-64-6||

RMY 6-64-7

परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः ।
प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः ॥ ६-६४-७॥
parighāgreṇa pusphoṭa vātagranthirmahātmanaḥ |
prajajvāla saghoṣaśca vidhūma iva pāvakaḥ || 6-64-7||

RMY 6-64-8

नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः ।
सह चैवामरावत्या सर्वैश्च भवनैः सह ॥ ६-६४-८॥
nagaryā viṭapāvatyā gandharvabhavanottamaiḥ |
saha caivāmarāvatyā sarvaiśca bhavanaiḥ saha || 6-64-8||

RMY 6-64-9

सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रं समहाग्रहम् ।
निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्तलम् ॥ ६-६४-९॥
satārāgaṇanakṣatraṃ sacandraṃ samahāgraham |
nikumbhaparighāghūrṇaṃ bhramatīva nabhastalam || 6-64-9||

RMY 6-64-10

दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः ।
क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ ६-६४-१०॥
durāsadaśca saṃjajñe parighābharaṇaprabhaḥ |
krodhendhano nikumbhāgniryugāntāgnirivotthitaḥ || 6-64-10||

RMY 6-64-11

राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ।
हनूमंस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली ॥ ६-६४-११॥
rākṣasā vānarāścāpi na śekuḥ spandituṃ bhayāt |
hanūmaṃstu vivṛtyorastasthau pramukhato balī || 6-64-11||

RMY 6-64-12

परिघोपमबाहुस्तु परिघं भास्करप्रभम् ।
बली बलवतस्तस्य पातयामास वक्षसि ॥ ६-६४-१२॥
parighopamabāhustu parighaṃ bhāskaraprabham |
balī balavatastasya pātayāmāsa vakṣasi || 6-64-12||

RMY 6-64-13

स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः ।
विशीर्यमाणः सहसा उल्का शतमिवाम्बरे ॥ ६-६४-१३॥
sthire tasyorasi vyūḍhe parighaḥ śatadhā kṛtaḥ |
viśīryamāṇaḥ sahasā ulkā śatamivāmbare || 6-64-13||

RMY 6-64-14

स तु तेन प्रहारेण चचाल च महाकपिः ।
परिघेण समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः ॥ ६-६४-१४॥
sa tu tena prahāreṇa cacāla ca mahākapiḥ |
parigheṇa samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ || 6-64-14||

RMY 6-64-15

स तथाभिहतस्तेन हनूमान्प्लवगोत्तमः ।
मुष्टिं संवर्तयामास बलेनातिमहाबलः ॥ ६-६४-१५॥
sa tathābhihatastena hanūmānplavagottamaḥ |
muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa balenātimahābalaḥ || 6-64-15||

RMY 6-64-16

तमुद्यम्य महातेजा निकुम्भोरसि वीर्यवान् ।
अभिचिक्षेप वेगेन वेगवान्वायुविक्रमः ॥ ६-६४-१६॥
tamudyamya mahātejā nikumbhorasi vīryavān |
abhicikṣepa vegena vegavānvāyuvikramaḥ || 6-64-16||

RMY 6-64-17

ततः पुस्फोट चर्मास्य प्रसुस्राव च शोणितम् ।
मुष्टिना तेन संजज्ञे ज्वाला विद्युदिवोत्थिता ॥ ६-६४-१७॥
tataḥ pusphoṭa carmāsya prasusrāva ca śoṇitam |
muṣṭinā tena saṃjajñe jvālā vidyudivotthitā || 6-64-17||

RMY 6-64-18

स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो विचचाल ह ।
स्वस्थश्चापि निजग्राह हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६-६४-१८॥
sa tu tena prahāreṇa nikumbho vicacāla ha |
svasthaścāpi nijagrāha hanūmantaṃ mahābalam || 6-64-18||

RMY 6-64-19

विचुक्रुशुस्तदा संख्ये भीमं लङ्कानिवासिनः ।
निकुम्भेनोद्धृतं दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६-६४-१९॥
vicukruśustadā saṃkhye bhīmaṃ laṅkānivāsinaḥ |
nikumbhenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam || 6-64-19||

RMY 6-64-20

स तथा ह्रियमाणोऽपि कुम्भकर्णात्मजेन हि ।
आजघानानिलसुतो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ६-६४-२०॥
sa tathā hriyamāṇo'pi kumbhakarṇātmajena hi |
ājaghānānilasuto vajravegena muṣṭinā || 6-64-20||

RMY 6-64-21

आत्मानं मोचयित्वाथ क्षितावभ्यवपद्यत ।
हनूमानुन्ममथाशु निकुम्भं मारुतात्मजः ॥ ६-६४-२१॥
ātmānaṃ mocayitvātha kṣitāvabhyavapadyata |
hanūmānunmamathāśu nikumbhaṃ mārutātmajaḥ || 6-64-21||

RMY 6-64-22

निक्षिप्य परमायत्तो निकुम्भं निष्पिपेष च ।
उत्पत्य चास्य वेगेन पपातोरसि वीर्यवान् ॥ ६-६४-२२॥
nikṣipya paramāyatto nikumbhaṃ niṣpipeṣa ca |
utpatya cāsya vegena papātorasi vīryavān || 6-64-22||

RMY 6-64-23

परिगृह्य च बाहुभ्यां परिवृत्य शिरोधराम् ।
उत्पाटयामास शिरो भैरवं नदतो महत् ॥ ६-६४-२३॥
parigṛhya ca bāhubhyāṃ parivṛtya śirodharām |
utpāṭayāmāsa śiro bhairavaṃ nadato mahat || 6-64-23||

RMY 6-64-24

अथ विनदति सादिते निकुम्भे पवनसुतेन रणे बभूव युद्धम् ।
दशरथसुतराक्षसेन्द्रचम्वोर्भृशतरमागतरोषयोः सुभीमम् ॥ ६-६४-२४॥
atha vinadati sādite nikumbhe pavanasutena raṇe babhūva yuddham |
daśarathasutarākṣasendracamvorbhṛśataramāgataroṣayoḥ subhīmam || 6-64-24||

Sarga: 65/116 (21)

RMY 6-65-1

निकुम्भं च हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।
रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ ६-६५-१॥
nikumbhaṃ ca hataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam |
rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā || 6-65-1||

RMY 6-65-2

नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः ।
खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ ६-६५-२॥
nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrchitaḥ |
kharaputraṃ viśālākṣaṃ makarākṣamacodayat || 6-65-2||

RMY 6-65-3

गच्छ पुत्र मयाज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥ ६-६५-३॥
gaccha putra mayājñapto balenābhisamanvitaḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva jahi tau savanaukasau || 6-65-3||

RMY 6-65-4

रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरो मानी खरात्मजः ।
बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरः ॥ ६-६५-४॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūro mānī kharātmajaḥ |
bāḍhamityabravīddhṛṣṭo makarākṣo niśācaraḥ || 6-65-4||

RMY 6-65-5

सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद्रावणस्याज्ञया बली ॥ ६-६५-५॥
so'bhivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
nirjagāma gṛhācchubhrādrāvaṇasyājñayā balī || 6-65-5||

RMY 6-65-6

समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीदिदम् ।
रथमानीयतां शीघ्रं सैन्यं चानीयतां त्वरात् ॥ ६-६५-६॥
samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro'bravīdidam |
rathamānīyatāṃ śīghraṃ sainyaṃ cānīyatāṃ tvarāt || 6-65-6||

RMY 6-65-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः ।
स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ ६-६५-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ |
syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat || 6-65-7||

RMY 6-65-8

प्रदक्षिणं रथं कृत्वा आरुरोह निशाचरः ।
सूतं संचोदयामास शीघ्रं मे रथमावह ॥ ६-६५-८॥
pradakṣiṇaṃ rathaṃ kṛtvā āruroha niśācaraḥ |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa śīghraṃ me rathamāvaha || 6-65-8||

RMY 6-65-9

अथ तान्राक्षसान्सर्वान्मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।
यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ ६-६५-९॥
atha tānrākṣasānsarvānmakarākṣo'bravīdidam |
yūyaṃ sarve prayudhyadhvaṃ purastānmama rākṣasāḥ || 6-65-9||

RMY 6-65-10

अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना ।
आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-६५-१०॥
ahaṃ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā |
ājñaptaḥ samare hantuṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau || 6-65-10||

RMY 6-65-11

अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः ।
शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ ६-६५-११॥
adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ |
śākhāmṛgaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃśca śarottamaiḥ || 6-65-11||

RMY 6-65-12

अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम् ।
प्रदहिष्यामि संप्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः ॥ ६-६५-१२॥
adya śūlanipātaiśca vānarāṇāṃ mahācamūm |
pradahiṣyāmi saṃprāptāṃ śuṣkendhanamivānalaḥ || 6-65-12||

RMY 6-65-13

मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः ।
सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥ ६-६५-१३॥
makarākṣasya tacchrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ |
sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāhitāḥ || 6-65-13||

RMY 6-65-14

ते कामरूपिणः शूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ।
मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयानकाः ॥ ६-६५-१४॥
te kāmarūpiṇaḥ śūrā daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ |
mātaṃgā iva nardanto dhvastakeśā bhayānakāḥ || 6-65-14||

RMY 6-65-15

परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् ।
अभिजग्मुस्तदा हृष्टाश्चालयन्तो वसुंधराम् ॥ ६-६५-१५॥
parivārya mahākāyā mahākāyaṃ kharātmajam |
abhijagmustadā hṛṣṭāścālayanto vasuṃdharām || 6-65-15||

RMY 6-65-16

शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः ।
क्ष्वेडितास्फोटितानां च ततः शब्दो महानभूत् ॥ ६-६५-१६॥
śaṅkhabherīsahasrāṇāmāhatānāṃ samantataḥ |
kṣveḍitāsphoṭitānāṃ ca tataḥ śabdo mahānabhūt || 6-65-16||

RMY 6-65-17

प्रभ्रष्टोऽथ करात्तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा ।
पपात सहसा चैव ध्वजस्तस्य च रक्षसः ॥ ६-६५-१७॥
prabhraṣṭo'tha karāttasya pratodaḥ sārathestadā |
papāta sahasā caiva dhvajastasya ca rakṣasaḥ || 6-65-17||

RMY 6-65-18

तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः ।
चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥ ६-६५-१८॥
tasya te rathasaṃyuktā hayā vikramavarjitāḥ |
caraṇairākulairgatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ || 6-65-18||

RMY 6-65-19

प्रवाति पवनस्तस्य सपांसुः खरदारुणः ।
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ ६-६५-१९॥
pravāti pavanastasya sapāṃsuḥ kharadāruṇaḥ |
niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ || 6-65-19||

RMY 6-65-20

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः ।
अचिन्त्यनिर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-६५-२०॥
tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ |
acintyanirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6-65-20||

RMY 6-65-21

घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः ।
अहमहमिति युद्धकौशलास्ते रजनिचराः परिबभ्रमुर्नदन्तः ॥ ६-६५-२१॥
ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ samaramukheṣvasakṛdgadāsibhinnāḥ |
ahamahamiti yuddhakauśalāste rajanicarāḥ paribabhramurnadantaḥ || 6-65-21||

Sarga: 66/116 (38)

RMY 6-66-1

निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः ।
आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ ६-६६-१॥
nirgataṃ makarākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarapuṃgavāḥ |
āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ || 6-66-1||

RMY 6-66-2

ततः प्रवृत्तं सुमहत्तद्युद्धं लोमहर्षणम् ।
निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैरिव ॥ ६-६६-२॥
tataḥ pravṛttaṃ sumahattadyuddhaṃ lomaharṣaṇam |
niśācaraiḥ plavaṃgānāṃ devānāṃ dānavairiva || 6-66-2||

RMY 6-66-3

वृक्षशूलनिपातैश्च शिलापरिघपातनैः ।
अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः ॥ ६-६६-३॥
vṛkṣaśūlanipātaiśca śilāparighapātanaiḥ |
anyonyaṃ mardayanti sma tadā kapiniśācarāḥ || 6-66-3||

RMY 6-66-4

शक्तिशूलगदाखड्गैस्तोमरैश्च निशाचराः ।
पट्टसैर्भिन्दिपालैश्च बाणपातैः समन्ततः ॥ ६-६६-४॥
śaktiśūlagadākhaḍgaistomaraiśca niśācarāḥ |
paṭṭasairbhindipālaiśca bāṇapātaiḥ samantataḥ || 6-66-4||

RMY 6-66-5

पाशमुद्गरदण्डैश्च निर्घातैश्चापरैस्तथा ।
कदनं कपिसिंहानां चक्रुस्ते रजनीचराः ॥ ६-६६-५॥
pāśamudgaradaṇḍaiśca nirghātaiścāparaistathā |
kadanaṃ kapisiṃhānāṃ cakruste rajanīcarāḥ || 6-66-5||

RMY 6-66-6

बाणौघैरर्दिताश्चापि खरपुत्रेण वानराः ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर्भयपीडिताः ॥ ६-६६-६॥
bāṇaughairarditāścāpi kharaputreṇa vānarāḥ |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve dudruvurbhayapīḍitāḥ || 6-66-6||

RMY 6-66-7

तान्दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान्वनौकसः ।
नेदुस्ते सिंहवद्धृष्टा राक्षसा जितकाशिनः ॥ ६-६६-७॥
tāndṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇānvanaukasaḥ |
neduste siṃhavaddhṛṣṭā rākṣasā jitakāśinaḥ || 6-66-7||

RMY 6-66-8

विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः ।
रामस्तान्वारयामास शरवर्षेण राक्षसान् ॥ ६-६६-८॥
vidravatsu tadā teṣu vānareṣu samantataḥ |
rāmastānvārayāmāsa śaravarṣeṇa rākṣasān || 6-66-8||

RMY 6-66-9

वारितान्राक्षसान्दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः ।
क्रोधानलसमाविष्टो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६-६६-९॥
vāritānrākṣasāndṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ |
krodhānalasamāviṣṭo vacanaṃ cedamabravīt || 6-66-9||

RMY 6-66-10

तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं ददामि ते ।
त्याजयिष्यामि ते प्राणान्धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ ६-६६-१०॥
tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ dadāmi te |
tyājayiṣyāmi te prāṇāndhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6-66-10||

RMY 6-66-11

यत्तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान्मम ।
मदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषोऽभिवर्धते ॥ ६-६६-११॥
yattadā daṇḍakāraṇye pitaraṃ hatavānmama |
madagrataḥ svakarmasthaṃ smṛtvā roṣo'bhivardhate || 6-66-11||

RMY 6-66-12

दह्यन्ते भृशमङ्गानि दुरात्मन्मम राघव ।
यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन्काले महावने ॥ ६-६६-१२॥
dahyante bhṛśamaṅgāni durātmanmama rāghava |
yanmayāsi na dṛṣṭastvaṃ tasminkāle mahāvane || 6-66-12||

RMY 6-66-13

दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवानिह ।
काङ्क्षितोऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः ॥ ६-६६-१३॥
diṣṭyāsi darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavāniha |
kāṅkṣito'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ || 6-66-13||

RMY 6-66-14

अद्य मद्बाणवेगेन प्रेतराड्विषयं गतः ।
ये त्वया निहताः शूराः सह तैस्त्वं समेष्यसि ॥ ६-६६-१४॥
adya madbāṇavegena pretarāḍviṣayaṃ gataḥ |
ye tvayā nihatāḥ śūrāḥ saha taistvaṃ sameṣyasi || 6-66-14||

RMY 6-66-15

बहुनात्र किमुक्तेन शृणु राम वचो मम ।
पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे ॥ ६-६६-१५॥
bahunātra kimuktena śṛṇu rāma vaco mama |
paśyantu sakalā lokāstvāṃ māṃ caiva raṇājire || 6-66-15||

RMY 6-66-16

अस्त्रैर्वा गदया वापि बाहुभ्यां वा महाहवे ।
अभ्यस्तं येन वा राम तेन वा वर्ततां युधि ॥ ६-६६-१६॥
astrairvā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā mahāhave |
abhyastaṃ yena vā rāma tena vā vartatāṃ yudhi || 6-66-16||

RMY 6-66-17

मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ॥ ६-६६-१७॥
makarākṣavacaḥ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
abravītprahasanvākyamuttarottaravādinam || 6-66-17||

RMY 6-66-18

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः ।
त्रिशिरा दूषणश्चापि दण्डके निहता मया ॥ ६-६६-१८॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ |
triśirā dūṣaṇaścāpi daṇḍake nihatā mayā || 6-66-18||

RMY 6-66-19

स्वाशितास्तव मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः ।
भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः ॥ ६-६६-१९॥
svāśitāstava māṃsena gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
bhaviṣyantyadya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkuśāḥ || 6-66-19||

RMY 6-66-20

एवमुक्तस्तु रामेण खरपुत्रो निशाचरः ।
बाणौघानसृजत्तस्मै राघवाय रणाजिरे ॥ ६-६६-२०॥
evamuktastu rāmeṇa kharaputro niśācaraḥ |
bāṇaughānasṛjattasmai rāghavāya raṇājire || 6-66-20||

RMY 6-66-21

ताञ्शराञ्शरवर्षेण रामश्चिच्छेद नैकधा ।
निपेतुर्भुवि ते छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः ॥ ६-६६-२१॥
tāñśarāñśaravarṣeṇa rāmaściccheda naikadhā |
nipeturbhuvi te chinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ || 6-66-21||

RMY 6-66-22

तद्युद्धमभवत्तत्र समेत्यान्योन्यमोजसा ।
खर राक्षसपुत्रस्य सूनोर्दशरथस्य च ॥ ६-६६-२२॥
tadyuddhamabhavattatra sametyānyonyamojasā |
khara rākṣasaputrasya sūnordaśarathasya ca || 6-66-22||

RMY 6-66-23

जीमूतयोरिवाकाशे शब्दो ज्यातलयोस्तदा ।
धनुर्मुक्तः स्वनोत्कृष्टः श्रूयते च रणाजिरे ॥ ६-६६-२३॥
jīmūtayorivākāśe śabdo jyātalayostadā |
dhanurmuktaḥ svanotkṛṣṭaḥ śrūyate ca raṇājire || 6-66-23||

RMY 6-66-24

देवदानवगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः ।
अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ ६-६६-२४॥
devadānavagandharvāḥ kiṃnarāśca mahoragāḥ |
antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmāstadadbhutam || 6-66-24||

RMY 6-66-25

विद्धमन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम् ।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुर्वाते तौ रणाजिरे ॥ ६-६६-२५॥
viddhamanyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate balam |
kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurvāte tau raṇājire || 6-66-25||

RMY 6-66-26

राममुक्तास्तु बाणौघान्राक्षसस्त्वच्छिनद्रणे ।
रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच्छरैः ॥ ६-६६-२६॥
rāmamuktāstu bāṇaughānrākṣasastvacchinadraṇe |
rakṣomuktāṃstu rāmo vai naikadhā prācchinaccharaiḥ || 6-66-26||

RMY 6-66-27

बाणौघवितताः सर्वा दिशश्च विदिशस्तथा ।
संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते ॥ ६-६६-२७॥
bāṇaughavitatāḥ sarvā diśaśca vidiśastathā |
saṃchannā vasudhā caiva samantānna prakāśate || 6-66-27||

RMY 6-66-28

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्धनुश्चिच्छेद रक्षसः ।
अष्टाभिरथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः ।
भित्त्वा शरै रथं रामो रथाश्वान्समपातयत् ॥ ६-६६-२८॥
tataḥ kruddho mahābāhurdhanuściccheda rakṣasaḥ |
aṣṭābhiratha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ |
bhittvā śarai rathaṃ rāmo rathāśvānsamapātayat || 6-66-28||

RMY 6-66-29

विरथो वसुधां तिष्ठन्मकराक्षो निशाचरः ।
अतिष्ठद्वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना ।
त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम् ॥ ६-६६-२९॥
viratho vasudhāṃ tiṣṭhanmakarākṣo niśācaraḥ |
atiṣṭhadvasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham || 6-66-29||

RMY 6-66-30

विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः ।
स क्रोधात्प्राहिणोत्तस्मै राघवाय महाहवे ॥ ६-६६-३०॥
vibhrāmya ca mahacchūlaṃ prajvalantaṃ niśācaraḥ |
sa krodhātprāhiṇottasmai rāghavāya mahāhave || 6-66-30||

RMY 6-66-31

तमापतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच्च्युतम् ।
बाणैस्तु त्रिभिराकाशे शूलं चिच्छेद राघवः ॥ ६-६६-३१॥
tamāpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāccyutam |
bāṇaistu tribhirākāśe śūlaṃ ciccheda rāghavaḥ || 6-66-31||

RMY 6-66-32

सच्छिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः ।
व्यशीर्यत महोक्लेव रामबाणार्दितो भुवि ॥ ६-६६-३२॥
sacchinno naikadhā śūlo divyahāṭakamaṇḍitaḥ |
vyaśīryata mahokleva rāmabāṇārdito bhuvi || 6-66-32||

RMY 6-66-33

तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाद्भुतकर्मणा ।
साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः ॥ ६-६६-३३॥
tacchūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇādbhutakarmaṇā |
sādhu sādhviti bhūtāni vyāharanti nabhogatāḥ || 6-66-33||

RMY 6-66-34

तद्दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः ।
मुष्टिमुद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६-६६-३४॥
taddṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makarākṣo niśācaraḥ |
muṣṭimudyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6-66-34||

RMY 6-66-35

स तं दृष्ट्वा पतन्तं वै प्रहस्य रघुनन्दनः ।
पावकास्त्रं ततो रामः संदधे स्वशरासने ॥ ६-६६-३५॥
sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ vai prahasya raghunandanaḥ |
pāvakāstraṃ tato rāmaḥ saṃdadhe svaśarāsane || 6-66-35||

RMY 6-66-36

तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे ।
संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च ॥ ६-६६-३६॥
tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe |
saṃchinnahṛdayaṃ tatra papāta ca mamāra ca || 6-66-36||

RMY 6-66-37

दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम् ।
लङ्कामेव प्रधावन्त रामबालार्दितास्तदा ॥ ६-६६-३७॥
dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam |
laṅkāmeva pradhāvanta rāmabālārditāstadā || 6-66-37||

RMY 6-66-38

दशरथनृपपुत्रबाणवेगै रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम् ।
ददृशुरथ च देवताः प्रहृष्टा गिरिमिव वज्रहतं यथा विशीर्णम् ॥ ६-६६-३८॥
daśarathanṛpaputrabāṇavegai rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam |
dadṛśuratha ca devatāḥ prahṛṣṭā girimiva vajrahataṃ yathā viśīrṇam || 6-66-38||

Sarga: 67/116 (42)

RMY 6-67-1

मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः ।
आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ ६-६७-१॥
makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
ādideśātha saṃkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam || 6-67-1||

RMY 6-67-2

जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ ६-६७-२॥
jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ || 6-67-2||

RMY 6-67-3

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे ।
किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ६-६७-३॥
tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge |
kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge || 6-67-3||

RMY 6-67-4

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः ।
यज्ञभूमौ स विधिवत्पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥ ६-६७-४॥
tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ |
yajñabhūmau sa vidhivatpāvakaṃ juhuve ndrajit || 6-67-4||

RMY 6-67-5

जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः ।
आजग्मुस्तत्र संभ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ६-६७-५॥
juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ |
ājagmustatra saṃbhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ || 6-67-5||

RMY 6-67-6

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकाः ।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६-६७-६॥
śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha vibhītakāḥ |
lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6-67-6||

RMY 6-67-7

सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः समन्ततः ।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६-६७-७॥
sarvato'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ samantataḥ |
chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 6-67-7||

RMY 6-67-8

चरुहोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ६-६७-८॥
caruhomasamiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ |
babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca || 6-67-8||

RMY 6-67-9

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः ।
हविस्तत्प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६-६७-९॥
pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasaṃnibhaḥ |
havistatpratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 6-67-9||

RMY 6-67-10

हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् ।
आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ ६-६७-१०॥
hutvāgniṃ tarpayitvātha devadānavarākṣasān |
āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham || 6-67-10||

RMY 6-67-11

स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैश्च निशितैर्युतः ।
आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमे ॥ ६-६७-११॥
sa vājibhiścaturbhistu bāṇaiśca niśitairyutaḥ |
āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottame || 6-67-11||

RMY 6-67-12

जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः ।
शरैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ ६-६७-१२॥
jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ |
śaraiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṃkṛtaḥ || 6-67-12||

RMY 6-67-13

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः ।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः ॥ ६-६७-१३॥
jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasaṃnibhaḥ |
babhūvendrajitaḥ keturvaidūryasamalaṃkṛtaḥ || 6-67-13||

RMY 6-67-14

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः ।
स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ ६-६७-१४॥
tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ |
sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ || 6-67-14||

RMY 6-67-15

सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित्समितिंजयः ।
हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६-६७-१५॥
so'bhiniryāya nagarādindrajitsamitiṃjayaḥ |
hutvāgniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato'bravīt || 6-67-15||

RMY 6-67-16

अद्य हत्वाहवे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने ।
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणाधिकम् ॥ ६-६७-१६॥
adya hatvāhave yau tau mithyā pravrajitau vane |
jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇādhikam || 6-67-16||

RMY 6-67-17

कृत्वा निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम् ।
करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ६-६७-१७॥
kṛtvā nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam |
kariṣye paramāṃ prītimityuktvāntaradhīyata || 6-67-17||

RMY 6-67-18

आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः ।
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ ६-६७-१८॥
āpapātātha saṃkruddho daśagrīveṇa coditaḥ |
tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe || 6-67-18||

RMY 6-67-19

स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव ।
सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ ६-६७-१९॥
sa dadarśa mahāvīryau nāgau triśirasāviva |
sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau || 6-67-19||

RMY 6-67-20

इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् ।
संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ६-६७-२०॥
imau tāviti saṃcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam |
saṃtatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān || 6-67-20||

RMY 6-67-21

स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ ।
अचक्षुर्विषये तिष्ठन्विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-६७-२१॥
sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau |
acakṣurviṣaye tiṣṭhanvivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6-67-21||

RMY 6-67-22

तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ ।
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ ६-६७-२२॥
tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau |
dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ || 6-67-22||

RMY 6-67-23

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ ।
तमस्त्रैः सुरसंकाशौ नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ ६-६७-२३॥
pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau |
tamastraiḥ surasaṃkāśau naiva pasparśatuḥ śaraiḥ || 6-67-23||

RMY 6-67-24

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः ।
दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान्नीहारतमसावृतः ॥ ६-६७-२४॥
sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ |
diśaścāntardadhe śrīmānnīhāratamasāvṛtaḥ || 6-67-24||

RMY 6-67-25

नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः ।
शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ ६-६७-२५॥
naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ |
śuśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate || 6-67-25||

RMY 6-67-26

घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षमिवाद्भुतम् ।
स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ ६-६७-२६॥
ghanāndhakāre timire śaravarṣamivādbhutam |
sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ || 6-67-26||

RMY 6-67-27

स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरो भृशम् ।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ ६-६७-२७॥
sa rāmaṃ sūryasaṃkāśaiḥ śarairdattavaro bhṛśam |
vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ || 6-67-27||

RMY 6-67-28

तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ ।
हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौ तिग्मान्मुमुचतुः शरान् ॥ ६-६७-२८॥
tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau |
hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmānmumucatuḥ śarān || 6-67-28||

RMY 6-67-29

अन्तरिक्षं समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः ।
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः ॥ ६-६७-२९॥
antarikṣaṃ samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ |
nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ || 6-67-29||

RMY 6-67-30

अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ ।
तानिषून्पततो भल्लैरनेकैर्निचकर्ततुः ॥ ६-६७-३०॥
atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau |
tāniṣūnpatato bhallairanekairnicakartatuḥ || 6-67-30||

RMY 6-67-31

यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपतिताञ्शितान् ।
ततस्ततो दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ६-६७-३१॥
yato hi dadṛśāte tau śarānnipatitāñśitān |
tatastato dāśarathī sasṛjāte'stramuttamam || 6-67-31||

RMY 6-67-32

रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन् ।
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ६-६७-३२॥
rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan |
vivyādha tau dāśarathī laghvastro niśitaiḥ śaraiḥ || 6-67-32||

RMY 6-67-33

तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः ।
बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-६७-३३॥
tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhataiḥ |
babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau || 6-67-33||

RMY 6-67-34

नास्य वेद गतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् ।
न चान्यद्विदितं किंचित्सूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ ६-६७-३४॥
nāsya veda gatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān |
na cānyadviditaṃ kiṃcitsūryasyevābhrasaṃplave || 6-67-34||

RMY 6-67-35

तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः ।
बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ६-६७-३५॥
tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ |
babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale || 6-67-35||

RMY 6-67-36

लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ६-६७-३६॥
lakṣmaṇastu susaṃkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |
brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 6-67-36||

RMY 6-67-37

तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ६-६७-३७॥
tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantumarhasi || 6-67-37||

RMY 6-67-38

अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् ।
पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुमिहार्हसि ॥ ६-६७-३८॥
ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam |
palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantumihārhasi || 6-67-38||

RMY 6-67-39

अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल ।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ६-६७-३९॥
asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala |
ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān || 6-67-39||

RMY 6-67-40

तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् ।
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६-६७-४०॥
tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt |
rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6-67-40||

RMY 6-67-41

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्तलं वा ।
एवं निगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ६-६७-४१॥
yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhastalaṃ vā |
evaṃ nigūḍho'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ || 6-67-41||

RMY 6-67-42

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः ।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ६-६७-४२॥
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ |
vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇastadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate || 6-67-42||

Sarga: 68/116 (33)

RMY 6-68-1

विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
संनिवृत्याहवात्तस्मात्प्रविवेश पुरं ततः ॥ ६-६८-१॥
vijñāya tu manastasya rāghavasya mahātmanaḥ |
saṃnivṛtyāhavāttasmātpraviveśa puraṃ tataḥ || 6-68-1||

RMY 6-68-2

सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् ।
क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः ॥ ६-६८-२॥
so'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām |
krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ || 6-68-2||

RMY 6-68-3

स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः ।
इन्द्रजित्तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥ ६-६८-३॥
sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasairvṛtaḥ |
indrajittu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ || 6-68-3||

RMY 6-68-4

इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत्तदा ॥ ६-६८-४॥
indrajittu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarottadā || 6-68-4||

RMY 6-68-5

इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा ।
बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत् ॥ ६-६८-५॥
indrajittu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tadā |
balena mahatāvṛtya tasyā vadhamarocayat || 6-68-5||

RMY 6-68-6

मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः ।
हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ ॥ ६-६८-६॥
mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ |
hantuṃ sītāṃ vyavasito vānarābhimukho yayau || 6-68-6||

RMY 6-68-7

तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः ।
उत्पेतुरभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥ ६-६८-७॥
taṃ dṛṣṭvā tvabhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ |
utpeturabhisaṃkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ || 6-68-7||

RMY 6-68-8

हनूमान्पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः ।
प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम् ॥ ६-६८-८॥
hanūmānpuratasteṣāṃ jagāma kapikuñjaraḥ |
pragṛhya sumahacchṛṅgaṃ parvatasya durāsadam || 6-68-8||

RMY 6-68-9

स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे ।
एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम् ॥ ६-६८-९॥
sa dadarśa hatānandāṃ sītāmindrajito rathe |
ekaveṇīdharāṃ dīnāmupavāsakṛśānanām || 6-68-9||

RMY 6-68-10

परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम् ।
रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ॥ ६-६८-१०॥
parikliṣṭaikavasanāmamṛjāṃ rāghavapriyām |
rajomalābhyāmāliptaiḥ sarvagātrairvarastriyam || 6-68-10||

RMY 6-68-11

तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च ।
बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान्व्यथितोऽभवत् ॥ ६-६८-११॥
tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīmadhyavasya ca |
bāṣpaparyākulamukho hanūmānvyathito'bhavat || 6-68-11||

RMY 6-68-12

अब्रवीत्तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनाम् ।
दृष्ट्वा रथे स्तितां सीतां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम् ॥ ६-६८-१२॥
abravīttāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinām |
dṛṣṭvā rathe stitāṃ sītāṃ rākṣasendrasutāśritām || 6-68-12||

RMY 6-68-13

किं समर्थितमस्येति चिन्तयन्स महाकपिः ।
सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम् ॥ ६-६८-१३॥
kiṃ samarthitamasyeti cintayansa mahākapiḥ |
saha tairvānaraśreṣṭhairabhyadhāvata rāvaṇim || 6-68-13||

RMY 6-68-14

तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
कृत्वा विशोकं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत् ॥ ६-६८-१४॥
tadvānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
kṛtvā viśokaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat || 6-68-14||

RMY 6-68-15

तं स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास रावणिः ।
क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥ ६-६८-१५॥
taṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayāmāsa rāvaṇiḥ |
krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe || 6-68-15||

RMY 6-68-16

गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान्दैन्यमागतः ।
दुःखजं वारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं क्रोधाद्रक्षोऽधिपात्मजम् ॥ ६-६८-१६॥
gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanūmāndainyamāgataḥ |
duḥkhajaṃ vārinetrābhyāmutsṛjanmārutātmajaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ krodhādrakṣo'dhipātmajam || 6-68-16||

RMY 6-68-17

दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः ।
ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः ।
धिक्त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी ॥ ६-६८-१७॥
durātmannātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ |
brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonimāśritaḥ |
dhiktvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matirīdṛśī || 6-68-17||

RMY 6-68-18

नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।
अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण ॥ ६-६८-१८॥
nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama |
anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa || 6-68-18||

RMY 6-68-19

च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली ।
किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हन्तुमिच्छसि ॥ ६-६८-१९॥
cyutā gṛhācca rājyācca rāmahastācca maithilī |
kiṃ tavaiṣāparāddhā hi yadenāṃ hantumicchasi || 6-68-19||

RMY 6-68-20

सीतां च हत्वा न चिरं जीविष्यसि कथंचन ।
वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्यसि ॥ ६-६८-२०॥
sītāṃ ca hatvā na ciraṃ jīviṣyasi kathaṃcana |
vadhārhakarmaṇānena mama hastagato hyasi || 6-68-20||

RMY 6-68-21

ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः ।
इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान्प्रतिलप्स्यसे ॥ ६-६८-२१॥
ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyaiśca kutsitāḥ |
iha jīvitamutsṛjya pretya tānpratilapsyase || 6-68-21||

RMY 6-68-22

इति ब्रुवाणो हनुमान्सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ ६-६८-२२॥
iti bruvāṇo hanumānsāyudhairharibhirvṛtaḥ |
abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasendrasutaṃ prati || 6-68-22||

RMY 6-68-23

आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम् ।
रक्षसां भीमवेगानामनीकेन न्यवारयत् ॥ ६-६८-२३॥
āpatantaṃ mahāvīryaṃ tadanīkaṃ vanaukasām |
rakṣasāṃ bhīmavegānāmanīkena nyavārayat || 6-68-23||

RMY 6-68-24

स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ।
हरिश्रेष्ठं हनूमन्तमिन्द्रजित्प्रत्युवाच ह ॥ ६-६८-२४॥
sa tāṃ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm |
hariśreṣṭhaṃ hanūmantamindrajitpratyuvāca ha || 6-68-24||

RMY 6-68-25

सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः ।
तां हनिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः ॥ ६-६८-२५॥
sugrīvastvaṃ ca rāmaśca yannimittamihāgatāḥ |
tāṃ haniṣyāmi vaidehīmadyaiva tava paśyataḥ || 6-68-25||

RMY 6-68-26

इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर ।
सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम् ॥ ६-६८-२६॥
imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara |
sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam || 6-68-26||

RMY 6-68-27

न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद्ब्रवीषि प्लवंगम ।
पीडा करममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेत तत् ॥ ६-६८-२७॥
na hantavyāḥ striyaśceti yadbravīṣi plavaṃgama |
pīḍā karamamitrāṇāṃ yatsyātkartavyameta tat || 6-68-27||

RMY 6-68-28

तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः ।
शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित्स्वयम् ॥ ६-६८-२८॥
tamevamuktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ |
śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajitsvayam || 6-68-28||

RMY 6-68-29

यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी ।
सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥ ६-६८-२९॥
yajñopavītamārgeṇa chinnā tena tapasvinī |
sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā || 6-68-29||

RMY 6-68-30

तामिन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह ।
मया रामस्य पश्येमां कोपेन च निषूदिताम् ॥ ६-६८-३०॥
tāmindrajitstriyaṃ hatvā hanūmantamuvāca ha |
mayā rāmasya paśyemāṃ kopena ca niṣūditām || 6-68-30||

RMY 6-68-31

ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित्स्वयम् ।
हृष्टः स रथमास्थाय विननाद महास्वनम् ॥ ६-६८-३१॥
tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tāmindrajitsvayam |
hṛṣṭaḥ sa rathamāsthāya vinanāda mahāsvanam || 6-68-31||

RMY 6-68-32

वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः ।
व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु ॥ ६-६८-३२॥
vānarāḥ śuśruvuḥ śabdamadūre pratyavasthitāḥ |
vyāditāsyasya nadatastaddurgaṃ saṃśritasya tu || 6-68-32||

RMY 6-68-33

तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः ।
तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः ॥ ६-६८-३३॥
tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ |
taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ || 6-68-33||

Sarga: 69/116 (26)

RMY 6-69-1

श्रुत्वा तं भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम् ।
वीक्षमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥ ६-६९-१॥
śrutvā taṃ bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam |
vīkṣamāṇā diśaḥ sarvā dudruvurvānararṣabhāḥ || 6-69-1||

RMY 6-69-2

तानुवाच ततः सर्वान्हनूमान्मारुतात्मजः ।
विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतः पृथक् ॥ ६-६९-२॥
tānuvāca tataḥ sarvānhanūmānmārutātmajaḥ |
viṣaṇṇavadanāndīnāṃstrastānvidravataḥ pṛthak || 6-69-2||

RMY 6-69-3

कस्माद्विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः ।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम् ॥ ६-६९-३॥
kasmādviṣaṇṇavadanā vidravadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kva nu vo gatam || 6-69-3||

RMY 6-69-4

पृष्ठतोऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे ।
शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम् ॥ ६-६९-४॥
pṛṣṭhato'nuvrajadhvaṃ māmagrato yāntamāhave |
śūrairabhijanopetairayuktaṃ hi nivartitum || 6-69-4||

RMY 6-69-5

एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता ।
शैलशृङ्गान्द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः ॥ ६-६९-५॥
evamuktāḥ susaṃkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā |
śailaśṛṅgāndrumāṃścaiva jagṛhurhṛṣṭamānasāḥ || 6-69-5||

RMY 6-69-6

अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान्वानरर्षभाः ।
परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे ॥ ६-६९-६॥
abhipetuśca garjanto rākṣasānvānararṣabhāḥ |
parivārya hanūmantamanvayuśca mahāhave || 6-69-6||

RMY 6-69-7

स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान्सर्वतो वृतः ।
हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥ ६-६९-७॥
sa tairvānaramukhyaistu hanūmānsarvato vṛtaḥ |
hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm || 6-69-7||

RMY 6-69-8

स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः ।
वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः ॥ ६-६९-८॥
sa rākṣasānāṃ kadanaṃ cakāra sumahākapiḥ |
vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ || 6-69-8||

RMY 6-69-9

स तु शोकेन चाविष्टः क्रोधेन च महाकपिः ।
हनूमान्रावणि रथे महतीं पातयच्छिलाम् ॥ ६-६९-९॥
sa tu śokena cāviṣṭaḥ krodhena ca mahākapiḥ |
hanūmānrāvaṇi rathe mahatīṃ pātayacchilām || 6-69-9||

RMY 6-69-10

तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा ।
विधेयाश्व समायुक्तः सुदूरमपवाहितः ॥ ६-६९-१०॥
tāmāpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā |
vidheyāśva samāyuktaḥ sudūramapavāhitaḥ || 6-69-10||

RMY 6-69-11

तमिन्द्रजितमप्राप्य रथथं सहसारथिम् ।
विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिलाव्यर्थमुद्यता ॥ ६-६९-११॥
tamindrajitamaprāpya rathathaṃ sahasārathim |
viveśa dharaṇīṃ bhittvā sā śilāvyarthamudyatā || 6-69-11||

RMY 6-69-12

पतितायां शिलायां तु रक्षसां व्यथिता चमूः ।
तमभ्यधावञ्शतशो नदन्तः काननौकसः ॥ ६-६९-१२॥
patitāyāṃ śilāyāṃ tu rakṣasāṃ vyathitā camūḥ |
tamabhyadhāvañśataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ || 6-69-12||

RMY 6-69-13

ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः ।
चिक्षिपुर्द्विषतां मध्ये वानरा भीमविक्रमाः ॥ ६-६९-१३॥
te drumāṃśca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ |
cikṣipurdviṣatāṃ madhye vānarā bhīmavikramāḥ || 6-69-13||

RMY 6-69-14

वानरैर्तैर्महावीर्यैर्घोररूपा निशाचराः ।
वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यवेष्टन्त रणक्षितौ ॥ ६-६९-१४॥
vānarairtairmahāvīryairghorarūpā niśācarāḥ |
vīryādabhihatā vṛkṣairvyaveṣṭanta raṇakṣitau || 6-69-14||

RMY 6-69-15

स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित् ।
प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ ॥ ६-६९-१५॥
svasainyamabhivīkṣyātha vānarārditamindrajit |
pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parānabhimukho yayau || 6-69-15||

RMY 6-69-16

स शरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसंवृतः ।
जघान कपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ॥ ६-६९-१६॥
sa śaraughānavasṛjansvasainyenābhisaṃvṛtaḥ |
jaghāna kapiśārdūlānsubahūndṛṣṭavikramaḥ || 6-69-16||

RMY 6-69-17

शूलैरशनिभिः खड्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ।
ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे ॥ ६-६९-१७॥
śūlairaśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
te cāpyanucarāṃstasya vānarā jaghnurāhave || 6-69-17||

RMY 6-69-18

सस्कन्धविटपैः सालैः शिलाभिश्च महाबलैः ।
हनूमान्कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ ६-६९-१८॥
saskandhaviṭapaiḥ sālaiḥ śilābhiśca mahābalaiḥ |
hanūmānkadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 6-69-18||

RMY 6-69-19

स निवार्य परानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ।
हनूमान्संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम् ॥ ६-६९-१९॥
sa nivārya parānīkamabravīttānvanaukasaḥ |
hanūmānsaṃnivartadhvaṃ na naḥ sādhyamidaṃ balam || 6-69-19||

RMY 6-69-20

त्यक्त्वा प्राणान्विचेष्टन्तो राम प्रियचिकीर्षवः ।
यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा ॥ ६-६९-२०॥
tyaktvā prāṇānviceṣṭanto rāma priyacikīrṣavaḥ |
yannimittaṃ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā || 6-69-20||

RMY 6-69-21

इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च ।
तौ यत्प्रतिविधास्येते तत्करिष्यामहे वयम् ॥ ६-६९-२१॥
imamarthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvameva ca |
tau yatpratividhāsyete tatkariṣyāmahe vayam || 6-69-21||

RMY 6-69-22

इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन्सर्ववानरान् ।
शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः स न्यवर्तत ॥ ६-६९-२२॥
ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayansarvavānarān |
śanaiḥ śanairasaṃtrastaḥ sabalaḥ sa nyavartata || 6-69-22||

RMY 6-69-23

स तु प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः ।
निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥ ६-६९-२३॥
sa tu prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ |
nikumbhilāmadhiṣṭhāya pāvakaṃ juhuve ndrajit || 6-69-23||

RMY 6-69-24

यज्ञभूम्यां तु विधिवत्पावकस्तेन रक्षसा ।
हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक्तदा ॥ ६-६९-२४॥
yajñabhūmyāṃ tu vidhivatpāvakastena rakṣasā |
hūyamānaḥ prajajvāla homaśoṇitabhuktadā || 6-69-24||

RMY 6-69-25

सोऽर्चिः पिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः ।
संध्यागत इवादित्यः स तीव्राग्निः समुत्थितः ॥ ६-६९-२५॥
so'rciḥ pinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ |
saṃdhyāgata ivādityaḥ sa tīvrāgniḥ samutthitaḥ || 6-69-25||

RMY 6-69-26

अथेन्द्रजिद्राक्षसभूतये तु जुहाव हव्यं विधिना विधानवत् ।
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ ६-६९-२६॥
athendrajidrākṣasabhūtaye tu juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat |
dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ || 6-69-26||

Sarga: 70/116 (42)

RMY 6-70-1

राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ६-७०-१॥
rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām |
śrutvā saṃgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6-70-1||

RMY 6-70-2

सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ॥ ६-७०-२॥
saumya nūnaṃ hanumatā kṛtaṃ karma suduṣkaram |
śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ || 6-70-2||

RMY 6-70-3

तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः ।
क्षिप्रमृष्कपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ॥ ६-७०-३॥
tadgaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ |
kṣipramṛṣkapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ || 6-70-3||

RMY 6-70-4

ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः ।
आगच्छत्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र वानरः ॥ ६-७०-४॥
ṛkṣarājastathetyuktvā svenānīkena saṃvṛtaḥ |
āgacchatpaścimadvāraṃ hanūmānyatra vānaraḥ || 6-70-4||

RMY 6-70-5

अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि ।
वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ॥ ६-७०-५॥
athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi |
vānaraiḥ kṛtasaṃgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam || 6-70-5||

RMY 6-70-6

दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृष्कबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत ॥ ६-७०-६॥
dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛṣkabalamudyatam |
nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ saṃnivārya nyavartata || 6-70-6||

RMY 6-70-7

स तेन हरिसैन्येन संनिकर्षं महायशाः ।
शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-७०-७॥
sa tena harisainyena saṃnikarṣaṃ mahāyaśāḥ |
śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt || 6-70-7||

RMY 6-70-8

समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः ।
जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ॥ ६-७०-८॥
samare yudhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ ca saḥ |
jaghāna rudatīṃ sītāmindrajidrāvaṇātmajaḥ || 6-70-8||

RMY 6-70-9

उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम ।
तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ॥ ६-७०-९॥
udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo'hamariṃdama |
tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ || 6-70-9||

RMY 6-70-10

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्छितः ।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६-७०-१०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrchitaḥ |
nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6-70-10||

RMY 6-70-11

तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम् ।
अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ॥ ६-७०-११॥
taṃ bhūmau devasaṃkāśaṃ patitaṃ dṛśya rāghavam |
abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ || 6-70-11||

RMY 6-70-12

असिञ्चन्सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
प्रदहन्तमसह्यं च सहसाग्निमिवोत्थितम् ॥ ६-७०-१२॥
asiñcansalilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamasahyaṃ ca sahasāgnimivotthitam || 6-70-12||

RMY 6-70-13

तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः ।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ ६-७०-१३॥
taṃ lakṣmaṇo'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ |
uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 6-70-13||

RMY 6-70-14

शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥ ६-७०-१४॥
śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmāryavijitendriyam |
anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ || 6-70-14||

RMY 6-70-15

भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ॥ ६-७०-१५॥
bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ || 6-70-15||

RMY 6-70-16

यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ ६-७०-१६॥
yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham |
nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate || 6-70-16||

RMY 6-70-17

यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत् ।
भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैवं व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६-७०-१७॥
yadyadharmo bhavedbhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet |
bhavāṃśca dharmasaṃyukto naivaṃ vyasanamāpnuyāt || 6-70-17||

RMY 6-70-18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनं च गते त्वयि ।
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः ॥ ६-७०-१८॥
tasya ca vyasanābhāvādvyasanaṃ ca gate tvayi |
dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ || 6-70-18||

RMY 6-70-19

यदि धर्मेण युज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
धर्मेण चरतां धर्मस्तथा चैषां फलं भवेत् ॥ ६-७०-१९॥
yadi dharmeṇa yujyerannādharmarucayo janāḥ |
dharmeṇa caratāṃ dharmastathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet || 6-70-19||

RMY 6-70-20

यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ॥ ६-७०-२०॥
yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ |
kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau || 6-70-20||

RMY 6-70-21

वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव ।
वधकर्महतो धर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥ ६-७०-२१॥
vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava |
vadhakarmahato dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati || 6-70-21||

RMY 6-70-22

अथ वा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम् ।
विधिरालिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥ ६-७०-२२॥
atha vā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param |
vidhirālipyate tena na sa pāpena karmaṇā || 6-70-22||

RMY 6-70-23

अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता ।
कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ॥ ६-७०-२३॥
adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā |
kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana || 6-70-23||

RMY 6-70-24

यदि सत्स्यात्सतां मुख्य नासत्स्यात्तव किंचन ।
त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ ६-७०-२४॥
yadi satsyātsatāṃ mukhya nāsatsyāttava kiṃcana |
tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmātsannopapadyate || 6-70-24||

RMY 6-70-25

अथ वा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते ।
दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥ ६-७०-२५॥
atha vā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo'nuvartate |
durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ || 6-70-25||

RMY 6-70-26

बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ ६-७०-२६॥
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 6-70-26||

RMY 6-70-27

अथ चेत्सत्यवचनं धर्मः किल परंतप ।
अनृतस्त्वय्यकरुणः किं न बद्धस्त्वया पिता ॥ ६-७०-२७॥
atha cetsatyavacanaṃ dharmaḥ kila paraṃtapa |
anṛtastvayyakaruṇaḥ kiṃ na baddhastvayā pitā || 6-70-27||

RMY 6-70-28

यदि धर्मो भवेद्भूत अधर्मो वा परंतप ।
न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ॥ ६-७०-२८॥
yadi dharmo bhavedbhūta adharmo vā paraṃtapa |
na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ || 6-70-28||

RMY 6-70-29

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ ६-७०-२९॥
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 6-70-29||

RMY 6-70-30

मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव ।
धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ॥ ६-७०-३०॥
mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo'yamiti rāghava |
dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā || 6-70-30||

RMY 6-70-31

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृद्धेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ ६-७०-३१॥
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛddhebhyastatastataḥ |
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 6-70-31||

RMY 6-70-32

अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः ।
व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ६-७०-३२॥
arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ |
vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 6-70-32||

RMY 6-70-33

सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः ।
पापमारभते कर्तुं तथा दोषः प्रवर्तते ॥ ६-७०-३३॥
so'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ |
pāpamārabhate kartuṃ tathā doṣaḥ pravartate || 6-70-33||

RMY 6-70-34

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ ६-७०-३४॥
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavaḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 6-70-34||

RMY 6-70-35

यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः ॥ ६-७०-३५॥
yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān |
yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ || 6-70-35||

RMY 6-70-36

अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया ।
राज्यमुत्सृजता वीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ॥ ६-७०-३६॥
arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā |
rājyamutsṛjatā vīra yena buddhistvayā kṛtā || 6-70-36||

RMY 6-70-37

यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ॥ ६-७०-३७॥
yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam |
adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā || 6-70-37||

RMY 6-70-38

हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ ६-७०-३८॥
harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ |
arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 6-70-38||

RMY 6-70-39

येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ॥ ६-७०-३९॥
yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ || 6-70-39||

RMY 6-70-40

त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते ।
रक्षसापहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव ॥ ६-७०-४०॥
tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite |
rakṣasāpahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava || 6-70-40||

RMY 6-70-41

तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम् ।
कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव ॥ ६-७०-४१॥
tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam |
karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava || 6-70-41||

RMY 6-70-42

अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुता निधनं निरीक्ष्य रुष्टः ।
सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ॥ ६-७०-४२॥
ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ janakasutā nidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ |
sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām || 6-70-42||

Sarga: 71/116 (22)

RMY 6-71-1

राममाश्वासयाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले ।
निक्षिप्य गुल्मान्स्वस्थाने तत्रागच्छद्विभीषणः ॥ ६-७१-१॥
rāmamāśvāsayāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale |
nikṣipya gulmānsvasthāne tatrāgacchadvibhīṣaṇaḥ || 6-71-1||

RMY 6-71-2

नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिः सचिवैर्वृतः ।
नीलाञ्जनचयाकारैर्मातंगैरिव यूथपः ॥ ६-७१-२॥
nānāpraharaṇairvīraiścaturbhiḥ sacivairvṛtaḥ |
nīlāñjanacayākārairmātaṃgairiva yūthapaḥ || 6-71-2||

RMY 6-71-3

सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसं ।
वानरांश्चैव ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान् ॥ ६-७१-३॥
so'bhigamya mahātmānaṃ rāghavaṃ śokalālasaṃ |
vānarāṃścaiva dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān || 6-71-3||

RMY 6-71-4

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।
ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम् ॥ ६-७१-४॥
rāghavaṃ ca mahātmānamikṣvākukulanandanam |
dadarśa mohamāpannaṃ lakṣmaṇasyāṅkamāśritam || 6-71-4||

RMY 6-71-5

व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः ।
अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोऽब्रवीत् ॥ ६-७१-५॥
vrīḍitaṃ śokasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ |
antarduḥkhena dīnātmā kimetaditi so'bravīt || 6-71-5||

RMY 6-71-6

विभीषण मुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् ।
उवाच लक्ष्मणो वाक्यमिदं बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६-७१-६॥
vibhīṣaṇa mukhaṃ dṛṣṭvā sugrīvaṃ tāṃśca vānarān |
uvāca lakṣmaṇo vākyamidaṃ bāṣpapariplutaḥ || 6-71-6||

RMY 6-71-7

हतामिन्द्रजिता सीतामिह श्रुत्वैव राघवः ।
हनूमद्वचनात्सौम्य ततो मोहमुपागतः ॥ ६-७१-७॥
hatāmindrajitā sītāmiha śrutvaiva rāghavaḥ |
hanūmadvacanātsaumya tato mohamupāgataḥ || 6-71-7||

RMY 6-71-8

कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः ।
पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञं राममब्रवीत् ॥ ६-७१-८॥
kathayantaṃ tu saumitriṃ saṃnivārya vibhīṣaṇaḥ |
puṣkalārthamidaṃ vākyaṃ visaṃjñaṃ rāmamabravīt || 6-71-8||

RMY 6-71-9

मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता ।
तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम् ॥ ६-७१-९॥
manujendrārtarūpeṇa yaduktastvaṃ hanūmatā |
tadayuktamahaṃ manye sāgarasyeva śoṣaṇam || 6-71-9||

RMY 6-71-10

अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः ।
सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति ॥ ६-७१-१०॥
abhiprāyaṃ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ |
sītāṃ prati mahābāho na ca ghātaṃ kariṣyati || 6-71-10||

RMY 6-71-11

याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा ।
वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत्कृतवान्वचः ॥ ६-७१-११॥
yācyamānaḥ subahuśo mayā hitacikīrṣuṇā |
vaidehīmutsṛjasveti na ca tatkṛtavānvacaḥ || 6-71-11||

RMY 6-71-12

नैव साम्ना न भेदेन न दानेन कुतो युधा ।
सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केनचित् ॥ ६-७१-१२॥
naiva sāmnā na bhedena na dānena kuto yudhā |
sā draṣṭumapi śakyeta naiva cānyena kenacit || 6-71-12||

RMY 6-71-13

वानरान्मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः ।
चैत्यं निकुम्भिलां नाम यत्र होमं करिष्यति ॥ ६-७१-१३॥
vānarānmohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ |
caityaṃ nikumbhilāṃ nāma yatra homaṃ kariṣyati || 6-71-13||

RMY 6-71-14

हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः ।
दुराधर्षो भवत्येष संग्रामे रावणात्मजः ॥ ६-७१-१४॥
hutavānupayāto hi devairapi savāsavaiḥ |
durādharṣo bhavatyeṣa saṃgrāme rāvaṇātmajaḥ || 6-71-14||

RMY 6-71-15

तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता ।
विघ्नमन्विच्छता तात वानराणां पराक्रमे ।
ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते ॥ ६-७१-१५॥
tena mohayatā nūnameṣā māyā prayojitā |
vighnamanvicchatā tāta vānarāṇāṃ parākrame |
sasainyāstatra gacchāmo yāvattanna samāpyate || 6-71-15||

RMY 6-71-16

त्यजेमं नरशार्दूलमिथ्या संतापमागतम् ।
सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम् ॥ ६-७१-१६॥
tyajemaṃ naraśārdūlamithyā saṃtāpamāgatam |
sīdate hi balaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā tvāṃ śokakarśitam || 6-71-16||

RMY 6-71-17

इह त्वं स्वस्थ हृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः ।
लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः ॥ ६-७१-१७॥
iha tvaṃ svastha hṛdayastiṣṭha sattvasamucchritaḥ |
lakṣmaṇaṃ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ || 6-71-17||

RMY 6-71-18

एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः ।
त्याजयिष्यति तत्कर्म ततो वध्यो भविष्यति ॥ ६-७१-१८॥
eṣa taṃ naraśārdūlo rāvaṇiṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
tyājayiṣyati tatkarma tato vadhyo bhaviṣyati || 6-71-18||

RMY 6-71-19

तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।
पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥ ६-७१-१९॥
tasyaite niśitāstīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ |
patatriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam || 6-71-19||

RMY 6-71-20

तत्संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥ ६-७१-२०॥
tatsaṃdiśa mahābāho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
rākṣasasya vināśāya vajraṃ vajradharo yathā || 6-71-20||

RMY 6-71-21

मनुजवर न कालविप्रकर्षो रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम् ।
त्वमतिसृज रिपोर्वधाय बाणीमसुरपुरोन्मथने यथा महेन्द्रः ॥ ६-७१-२१॥
manujavara na kālaviprakarṣo ripunidhanaṃ prati yatkṣamo'dya kartum |
tvamatisṛja riporvadhāya bāṇīmasurapuronmathane yathā mahendraḥ || 6-71-21||

RMY 6-71-22

समाप्तकर्मा हि स राक्षसेन्द्रो भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः ।
युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा भवेत्सुराणामपि संशयो महान् ॥ ६-७१-२२॥
samāptakarmā hi sa rākṣasendro bhavatyadṛśyaḥ samare surāsuraiḥ |
yuyutsatā tena samāptakarmaṇā bhavetsurāṇāmapi saṃśayo mahān || 6-71-22||

Sarga: 72/116 (33)

RMY 6-72-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः ।
नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा ॥ ६-७२-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ |
nopadhārayate vyaktaṃ yaduktaṃ tena rakṣasā || 6-72-1||

RMY 6-72-2

ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः ।
विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ ॥ ६-७२-२॥
tato dhairyamavaṣṭabhya rāmaḥ parapuraṃjayaḥ |
vibhīṣaṇamupāsīnamuvāca kapisaṃnidhau || 6-72-2||

RMY 6-72-3

नैरृताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण ।
भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ६-७२-३॥
nairṛtādhipate vākyaṃ yaduktaṃ te vibhīṣaṇa |
bhūyastacchrotumicchāmi brūhi yatte vivakṣitam || 6-72-3||

RMY 6-72-4

राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ।
यत्तत्पुनरिदं वाक्यं बभाषे स विभीषणः ॥ ६-७२-४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
yattatpunaridaṃ vākyaṃ babhāṣe sa vibhīṣaṇaḥ || 6-72-4||

RMY 6-72-5

यथाज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम् ।
तत्तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥ ६-७२-५॥
yathājñaptaṃ mahābāho tvayā gulmaniveśanam |
tattathānuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram || 6-72-5||

RMY 6-72-6

तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः ।
विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः ॥ ६-७२-६॥
tānyanīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ |
vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ || 6-72-6||

RMY 6-72-7

भूयस्तु मम विजाप्यं तच्छृणुष्व महायशः ।
त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम् ॥ ६-७२-७॥
bhūyastu mama vijāpyaṃ tacchṛṇuṣva mahāyaśaḥ |
tvayyakāraṇasaṃtapte saṃtaptahṛdayā vayam || 6-72-7||

RMY 6-72-8

त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम् ।
तदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धनी ॥ ६-७२-८॥
tyaja rājannimaṃ śokaṃ mithyā saṃtāpamāgatam |
tadiyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhanī || 6-72-8||

RMY 6-72-9

उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम् ।
प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्यश्च निशाचराः ॥ ६-७२-९॥
udyamaḥ kriyatāṃ vīra harṣaḥ samupasevyatām |
prāptavyā yadi te sītā hantavyaśca niśācarāḥ || 6-72-9||

RMY 6-72-10

रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः ।
साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः ।
निकुम्भिलायां संप्राप्य हन्तुं रावणिमाहवे ॥ ६-७२-१०॥
raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ |
sādhvayaṃ yātu saumitrirbalena mahatā vṛtaḥ |
nikumbhilāyāṃ saṃprāpya hantuṃ rāvaṇimāhave || 6-72-10||

RMY 6-72-11

धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।
शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः ॥ ६-७२-११॥
dhanurmaṇḍalanirmuktairāśīviṣaviṣopamaiḥ |
śarairhantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiṃjayaḥ || 6-72-11||

RMY 6-72-12

तेन वीरेण तपसा वरदानात्स्वयम्भुतः ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरंगमाः ॥ ६-७२-१२॥
tena vīreṇa tapasā varadānātsvayambhutaḥ |
astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāśca turaṃgamāḥ || 6-72-12||

RMY 6-72-13

निकुम्भिलामसंप्राप्तमहुताग्निं च यो रिपुः ।
त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः ।
इत्येवं विहितो राजन्वधस्तस्यैव धीमतः ॥ ६-७२-१३॥
nikumbhilāmasaṃprāptamahutāgniṃ ca yo ripuḥ |
tvāmātatāyinaṃ hanyādindraśatro sa te vadhaḥ |
ityevaṃ vihito rājanvadhastasyaiva dhīmataḥ || 6-72-13||

RMY 6-72-14

वधायेन्द्रजितो राम तं दिशस्व महाबलम् ।
हते तस्मिन्हतं विद्धि रावणं ससुहृज्जनम् ॥ ६-७२-१४॥
vadhāyendrajito rāma taṃ diśasva mahābalam |
hate tasminhataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 6-72-14||

RMY 6-72-15

विभीषणवचः श्रुत्व रामो वाक्यमथाब्रवीत् ।
जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम ॥ ६-७२-१५॥
vibhīṣaṇavacaḥ śrutva rāmo vākyamathābravīt |
jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama || 6-72-15||

RMY 6-72-16

स हि ब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञो महामायो महाबलः ।
करोत्यसंज्ञान्संग्रामे देवान्सवरुणानपि ॥ ६-७२-१६॥
sa hi brahmāstravitprājño mahāmāyo mahābalaḥ |
karotyasaṃjñānsaṃgrāme devānsavaruṇānapi || 6-72-16||

RMY 6-72-17

तस्यान्तरिक्षे चरतो रथस्थस्य महायशः ।
न गतिर्ज्ञायते वीरसूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ ६-७२-१७॥
tasyāntarikṣe carato rathasthasya mahāyaśaḥ |
na gatirjñāyate vīrasūryasyevābhrasaṃplave || 6-72-17||

RMY 6-72-18

राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः ।
लक्ष्मणं कीर्तिसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-७२-१८॥
rāghavastu riporjñātvā māyāvīryaṃ durātmanaḥ |
lakṣmaṇaṃ kīrtisaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 6-72-18||

RMY 6-72-19

यद्वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः ।
हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सहलक्ष्मण ॥ ६-७२-१९॥
yadvānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ |
hanūmatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ sahalakṣmaṇa || 6-72-19||

RMY 6-72-20

जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः ।
जहि तं राक्षससुतं मायाबलविशारदम् ॥ ६-७२-२०॥
jāmbavenarkṣapatinā saha sainyena saṃvṛtaḥ |
jahi taṃ rākṣasasutaṃ māyābalaviśāradam || 6-72-20||

RMY 6-72-21

अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः ।
अभिज्ञस्तस्य देशस्य पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ॥ ६-७२-२१॥
ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārdhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ |
abhijñastasya deśasya pṛṣṭhato'nugamiṣyati || 6-72-21||

RMY 6-72-22

राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः ।
जग्राह कार्मुकं श्रेष्ठमन्यद्भीमपराक्रमः ॥ ६-७२-२२॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |
jagrāha kārmukaṃ śreṣṭhamanyadbhīmaparākramaḥ || 6-72-22||

RMY 6-72-23

संनद्धः कवची खड्गी स शरी हेमचापधृक् ।
रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ ६-७२-२३॥
saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī sa śarī hemacāpadhṛk |
rāmapādāvupaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 6-72-23||

RMY 6-72-24

अद्य मत्कार्मुकोन्मुखाः शरा निर्भिद्य रावणिम् ।
लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव ॥ ६-७२-२४॥
adya matkārmukonmukhāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim |
laṅkāmabhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīmiva || 6-72-24||

RMY 6-72-25

अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः ।
विधमिष्यन्ति हत्वा तं महाचापगुणच्युताः ॥ ६-७२-२५॥
adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ |
vidhamiṣyanti hatvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ || 6-72-25||

RMY 6-72-26

स एवमुक्त्वा द्युतिमान्वचनं भ्रातुरग्रतः ।
स रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ ६-७२-२६॥
sa evamuktvā dyutimānvacanaṃ bhrāturagrataḥ |
sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇastvarito yayau || 6-72-26||

RMY 6-72-27

सोऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम् ॥ ६-७२-२७॥
so'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
nikumbhilāmabhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam || 6-72-27||

RMY 6-72-28

विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् ।
कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ ६-७२-२८॥
vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān |
kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau || 6-72-28||

RMY 6-72-29

वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान्बहुभिर्वृतः ।
विभीषणः सहामात्यस्तदा लक्ष्मणमन्वगात् ॥ ६-७२-२९॥
vānarāṇāṃ sahasraistu hanūmānbahubhirvṛtaḥ |
vibhīṣaṇaḥ sahāmātyastadā lakṣmaṇamanvagāt || 6-72-29||

RMY 6-72-30

महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः ।
ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम् ॥ ६-७२-३०॥
mahatā harisainyena savegamabhisaṃvṛtaḥ |
ṛkṣarājabalaṃ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam || 6-72-30||

RMY 6-72-31

स गत्वा दूरमध्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद्व्यूहमास्थितम् ॥ ६-७२-३१॥
sa gatvā dūramadhvānaṃ saumitrirmitranandanaḥ |
rākṣasendrabalaṃ dūrādapaśyadvyūhamāsthitam || 6-72-31||

RMY 6-72-32

स संप्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदम ।
तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः ॥ ६-७२-३२॥
sa saṃprāpya dhanuṣpāṇirmāyāyogamariṃdama |
tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ || 6-72-32||

RMY 6-72-33

विविधममलशस्त्रभास्वरं तद्ध्वजगहनं विपुलं महारथैश्च ।
प्रतिभयतममप्रमेयवेगं तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश ॥ ६-७२-३३॥
vividhamamalaśastrabhāsvaraṃ taddhvajagahanaṃ vipulaṃ mahārathaiśca |
pratibhayatamamaprameyavegaṃ timiramiva dviṣatāṃ balaṃ viveśa || 6-72-33||

Sarga: 73/116 (34)

RMY 6-73-1

अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः ।
परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ॥ ६-७३-१॥
atha tasyāmavasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ |
pareṣāmahitaṃ vākyamarthasādhakamabravīt || 6-73-1||

RMY 6-73-2

अस्यानीकस्य महतो भेदने यतलक्ष्मण ।
राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति ॥ ६-७३-२॥
asyānīkasya mahato bhedane yatalakṣmaṇa |
rākṣasendrasuto'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati || 6-73-2||

RMY 6-73-3

स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन्परान् ।
अभिद्रवाशु यावद्वै नैतत्कर्म समाप्यते ॥ ६-७३-३॥
sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiranparān |
abhidravāśu yāvadvai naitatkarma samāpyate || 6-73-3||

RMY 6-73-4

जहि वीरदुरात्मानं मायापरमधार्मिकम् ।
रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम् ॥ ६-७३-४॥
jahi vīradurātmānaṃ māyāparamadhārmikam |
rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham || 6-73-4||

RMY 6-73-5

विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
ववर्ष शरवर्षाणि राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ ६-७३-५॥
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi rākṣasendrasutaṃ prati || 6-73-5||

RMY 6-73-6

ऋक्षाः शाखामृगाश्चैव द्रुमाद्रिवरयोधिनः ।
अभ्यधावन्त सहितास्तदनीकमवस्थितम् ॥ ६-७३-६॥
ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścaiva drumādrivarayodhinaḥ |
abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam || 6-73-6||

RMY 6-73-7

राक्षसाश्च शितैर्बाणैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
उद्यतैः समवर्तन्त कपिसैन्यजिघांसवः ॥ ६-७३-७॥
rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |
udyataiḥ samavartanta kapisainyajighāṃsavaḥ || 6-73-7||

RMY 6-73-8

स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
शब्देन महता लङ्कां नादयन्वै समन्ततः ॥ ६-७३-८॥
sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām |
śabdena mahatā laṅkāṃ nādayanvai samantataḥ || 6-73-8||

RMY 6-73-9

शस्त्रैर्बहुविधाकारैः शितैर्बाणैश्च पादपैः ।
उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैराकाशमावृतम् ॥ ६-७३-९॥
śastrairbahuvidhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ |
udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam || 6-73-9||

RMY 6-73-10

ते राक्षसा वानरेषु विकृताननबाहवः ।
निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद्भयम् ॥ ६-७३-१०॥
te rākṣasā vānareṣu vikṛtānanabāhavaḥ |
niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam || 6-73-10||

RMY 6-73-11

तथैव सकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्च वानराः ।
अभिजघ्नुर्निजघ्नुश्च समरे राक्षसर्षभान् ॥ ६-७३-११॥
tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ |
abhijaghnurnijaghnuśca samare rākṣasarṣabhān || 6-73-11||

RMY 6-73-12

ऋक्षवानरमुख्यैश्च महाकायैर्महाबलैः ।
रक्षसां वध्यमानानां महद्भयमजायत ॥ ६-७३-१२॥
ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ |
rakṣasāṃ vadhyamānānāṃ mahadbhayamajāyata || 6-73-12||

RMY 6-73-13

स्वमनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिरर्दितम् ।
उदतिष्ठत दुर्धर्षस्तत्कर्मण्यननुष्ठिते ॥ ६-७३-१३॥
svamanīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhirarditam |
udatiṣṭhata durdharṣastatkarmaṇyananuṣṭhite || 6-73-13||

RMY 6-73-14

वृक्षान्धकारान्निष्क्रम्य जातक्रोधः स रावणिः ।
आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं स राक्षसः ॥ ६-७३-१४॥
vṛkṣāndhakārānniṣkramya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ |
āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sa rākṣasaḥ || 6-73-14||

RMY 6-73-15

स भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः ।
रक्तास्यनयनः क्रूरो बभौ मृत्युरिवान्तकः ॥ ६-७३-१५॥
sa bhīmakārmukaśaraḥ kṛṣṇāñjanacayopamaḥ |
raktāsyanayanaḥ krūro babhau mṛtyurivāntakaḥ || 6-73-15||

RMY 6-73-16

दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद्बलम् ।
रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम् ॥ ६-७३-१६॥
dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tadbalam |
rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām || 6-73-16||

RMY 6-73-17

तस्मिन्काले तु हनुमानुद्यम्य सुदुरासदम् ।
धरणीधरसंकाशी महावृक्षमरिंदमः ॥ ६-७३-१७॥
tasminkāle tu hanumānudyamya sudurāsadam |
dharaṇīdharasaṃkāśī mahāvṛkṣamariṃdamaḥ || 6-73-17||

RMY 6-73-18

स राक्षसानां तत्सैन्यं कालाग्निरिव निर्दहन् ।
चकार बहुभिर्वृक्षैर्निःसंज्ञं युधि वानरः ॥ ६-७३-१८॥
sa rākṣasānāṃ tatsainyaṃ kālāgniriva nirdahan |
cakāra bahubhirvṛkṣairniḥsaṃjñaṃ yudhi vānaraḥ || 6-73-18||

RMY 6-73-19

विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् ।
राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तमवाकिरन् ॥ ६-७३-१९॥
vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam |
rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanūmantamavākiran || 6-73-19||

RMY 6-73-20

शितशूलधराः शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।
शक्तिभिः शक्तिहस्ताश्च पट्टसैः पट्टसायुधाः ॥ ६-७३-२०॥
śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ |
śaktibhiḥ śaktihastāśca paṭṭasaiḥ paṭṭasāyudhāḥ || 6-73-20||

RMY 6-73-21

परिघैश्च गदाभिश्च कुन्तैश्च शुभदर्शनैः ।
शतशश्च शतघ्नीभिरायसैरपि मुद्गरैः ॥ ६-७३-२१॥
parighaiśca gadābhiśca kuntaiśca śubhadarśanaiḥ |
śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ || 6-73-21||

RMY 6-73-22

घोरैः परशुभिश्चैव भिण्डिपालैश्च राक्षसाः ।
मुष्टिभिर्वज्रवेगैश्च तलैरशनिसंनिभैः ॥ ६-७३-२२॥
ghoraiḥ paraśubhiścaiva bhiṇḍipālaiśca rākṣasāḥ |
muṣṭibhirvajravegaiśca talairaśanisaṃnibhaiḥ || 6-73-22||

RMY 6-73-23

अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात्पर्वतोपमम् ।
तेषामपि च संक्रुद्धश्चकार कदनं महत् ॥ ६-७३-२३॥
abhijaghnuḥ samāsādya samantātparvatopamam |
teṣāmapi ca saṃkruddhaścakāra kadanaṃ mahat || 6-73-23||

RMY 6-73-24

स ददर्श कपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।
सूदयानममित्रघ्नममित्रान्पवनात्मजम् ॥ ६-७३-२४॥
sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit |
sūdayānamamitraghnamamitrānpavanātmajam || 6-73-24||

RMY 6-73-25

स सारथिमुवाचेदं याहि यत्रैष वानरः ।
क्षयमेव हि नः कुर्याद्राक्षसानामुपेक्षितः ॥ ६-७३-२५॥
sa sārathimuvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ |
kṣayameva hi naḥ kuryādrākṣasānāmupekṣitaḥ || 6-73-25||

RMY 6-73-26

इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः ।
वहन्परमदुर्धर्षं स्थितमिन्द्रजितं रथे ॥ ६-७३-२६॥
ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ |
vahanparamadurdharṣaṃ sthitamindrajitaṃ rathe || 6-73-26||

RMY 6-73-27

सोऽभ्युपेत्य शरान्खड्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।
अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्ध्नि स राक्षसः ॥ ६-७३-२७॥
so'bhyupetya śarānkhaḍgānpaṭṭasāsiparaśvadhān |
abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ || 6-73-27||

RMY 6-73-28

तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः ।
रोषेण महताविषो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६-७३-२८॥
tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ |
roṣeṇa mahatāviṣo vākyaṃ cedamuvāca ha || 6-73-28||

RMY 6-73-29

युध्यस्व यदि शूरोऽसि रावणात्मज दुर्मते ।
वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ६-७३-२९॥
yudhyasva yadi śūro'si rāvaṇātmaja durmate |
vāyuputraṃ samāsādya na jīvanpratiyāsyasi || 6-73-29||

RMY 6-73-30

बाहुभ्यां संप्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे ।
वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः ॥ ६-७३-३०॥
bāhubhyāṃ saṃprayudhyasva yadi me dvandvamāhave |
vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ || 6-73-30||

RMY 6-73-31

हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् ।
रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ६-७३-३१॥
hanūmantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam |
rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6-73-31||

RMY 6-73-32

यस्तु वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसंभवः ।
स एष रथमास्थाय हनूमन्तं जिघांसति ॥ ६-७३-३२॥
yastu vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasaṃbhavaḥ |
sa eṣa rathamāsthāya hanūmantaṃ jighāṃsati || 6-73-32||

RMY 6-73-33

तमप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुविदारणैः ।
जीवितान्तकरैर्घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि ॥ ६-७३-३३॥
tamapratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ |
jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi || 6-73-33||

RMY 6-73-34

इत्येवमुक्तस्तु तदा महात्मा विभीषणेनारिविभीषणेन ।
ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं रथस्थितं भीमबलं दुरासदम् ॥ ६-७३-३४॥
ityevamuktastu tadā mahātmā vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena |
dadarśa taṃ parvatasaṃnikāśaṃ rathasthitaṃ bhīmabalaṃ durāsadam || 6-73-34||

Sarga: 74/116 (27)

RMY 6-74-1

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः ।
धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम सः ॥ ६-७४-१॥
evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ |
dhanuṣpāṇinamādāya tvaramāṇo jagāma saḥ || 6-74-1||

RMY 6-74-2

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् ।
दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ६-७४-२॥
avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahadvanam |
darśayāmāsa tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6-74-2||

RMY 6-74-3

नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् ।
तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥ ६-७४-३॥
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam |
tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat || 6-74-3||

RMY 6-74-4

इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणातजः ।
उपहृत्य ततः पश्चात्संग्राममभिवर्तते ॥ ६-७४-४॥
ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavānrāvaṇātajaḥ |
upahṛtya tataḥ paścātsaṃgrāmamabhivartate || 6-74-4||

RMY 6-74-5

अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः ।
निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः ॥ ६-७४-५॥
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ |
nihanti samare śatrūnbadhnāti ca śarottamaiḥ || 6-74-5||

RMY 6-74-6

तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् ।
विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ६-७४-६॥
tamapraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam |
vidhvaṃsaya śaraistīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim || 6-74-6||

RMY 6-74-7

तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ ६-७४-७॥
tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ |
babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayandhanuḥ || 6-74-7||

RMY 6-74-8

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान्रावणात्मजः ।
इन्द्रजित्कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-७४-८॥
sa rathenāgnivarṇena balavānrāvaṇātmajaḥ |
indrajitkavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata || 6-74-8||

RMY 6-74-9

तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् ।
समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे ॥ ६-७४-९॥
tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam |
samāhvaye tvāṃ samare samyagyuddhaṃ prayaccha me || 6-74-9||

RMY 6-74-10

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ ६-७४-१०॥
evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6-74-10||

RMY 6-74-11

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम ।
कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ६-७४-११॥
iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣādbhrātā piturmama |
kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa || 6-74-11||

RMY 6-74-12

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते ।
प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ ६-७४-१२॥
na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate |
pramāṇaṃ na ca sodaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa || 6-74-12||

RMY 6-74-13

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः ।
यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥ ६-७४-१३॥
śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ |
yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ || 6-74-13||

RMY 6-74-14

नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् ।
क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः ॥ ६-७४-१४॥
naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram |
kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīcaparāśrayaḥ || 6-74-14||

RMY 6-74-15

गुणवान्वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा ।
निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः ॥ ६-७४-१५॥
guṇavānvā parajanaḥ svajano nirguṇo'pi vā |
nirguṇaḥ svajanaḥ śreyānyaḥ paraḥ para eva saḥ || 6-74-15||

RMY 6-74-16

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर ।
स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ॥ ६-७४-१६॥
niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara |
svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja || 6-74-16||

RMY 6-74-17

इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः ।
अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥ ६-७४-१७॥
ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase || 6-74-17||

RMY 6-74-18

राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् ।
कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
गुणोऽयं प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसं ॥ ६-७४-१८॥
rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt |
kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām |
guṇo'yaṃ prathamo nṝṇāṃ tanme śīlamarākṣasaṃ || 6-74-18||

RMY 6-74-19

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे ।
भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ॥ ६-७४-१९॥
na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame |
bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate || 6-74-19||

RMY 6-74-20

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदामतिशङ्कां च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ ६-७४-२०॥
parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdāmatiśaṅkāṃ ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ || 6-74-20||

RMY 6-74-21

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ।
अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ॥ ६-७४-२१॥
maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ |
abhimānaśca kopaśca vairitvaṃ pratikūlatā || 6-74-21||

RMY 6-74-22

एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।
गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ॥ ६-७४-२२॥
ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ |
guṇānpracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ || 6-74-22||

RMY 6-74-23

दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव ।
नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ॥ ६-७४-२३॥
doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava |
neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā || 6-74-23||

RMY 6-74-24

अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस ।
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ॥ ६-७४-२४॥
atimānī ca bālaśca durvinītaśca rākṣasa |
baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yadyadicchasi || 6-74-24||

RMY 6-74-25

अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किमिह त्वं तु वक्ष्यसि ।
प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ॥ ६-७४-२५॥
adya te vyasanaṃ prāptaṃ kimiha tvaṃ tu vakṣyasi |
praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama || 6-74-25||

RMY 6-74-26

धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया ।
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ।
हतस्त्वं देवता कार्यं करिष्यसि यमक्षये ॥ ६-७४-२६॥
dharṣayitvā tu kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā |
yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha |
hatastvaṃ devatā kāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye || 6-74-26||

RMY 6-74-27

निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् ।
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि ॥ ६-७४-२७॥
nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam |
na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ tvamadya jīvansabalo gamiṣyasi || 6-74-27||

Sarga: 75/116 (33)

RMY 6-75-1

विभीषण वचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ॥ ६-७५-१॥
vibhīṣaṇa vacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha || 6-75-1||

RMY 6-75-2

उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे तु समलंकृते ।
कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ ६-७५-२॥
udyatāyudhanistriṃśo rathe tu samalaṃkṛte |
kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ || 6-75-2||

RMY 6-75-3

महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद्दृढम् ।
धनुर्भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ ६-७५-३॥
mahāpramāṇamudyamya vipulaṃ vegavaddṛḍham |
dhanurbhīmaṃ parāmṛśya śarāṃścāmitranāśanān || 6-75-3||

RMY 6-75-4

उवाचैनं समारब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ।
तांश्च वानरशार्दूलान्पश्यध्वं मे पराक्रमम् ॥ ६-७५-४॥
uvācainaṃ samārabdhaḥ saumitriṃ savibhīṣaṇam |
tāṃśca vānaraśārdūlānpaśyadhvaṃ me parākramam || 6-75-4||

RMY 6-75-5

अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् ।
मुक्तं वर्षमिवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ॥ ६-७५-५॥
adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ durāsadam |
muktaṃ varṣamivākāśe vārayiṣyatha saṃyuge || 6-75-5||

RMY 6-75-6

अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः ।
विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ ६-७५-६॥
adya vo māmakā bāṇā mahākārmukaniḥsṛtāḥ |
vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 6-75-6||

RMY 6-75-7

तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नाञ्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।
अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥ ६-७५-७॥
tīkṣṇasāyakanirbhinnāñśūlaśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
adya vo gamayiṣyāmi sarvāneva yamakṣayam || 6-75-7||

RMY 6-75-8

क्षिपतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य मे युधि ।
जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥ ६-७५-८॥
kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi |
jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ || 6-75-8||

RMY 6-75-9

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं लक्ष्मणस्तदा ।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-७५-९॥
tacchrutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣmaṇastadā |
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyamabravīt || 6-75-9||

RMY 6-75-10

उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया ।
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६-७५-१०॥
uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā |
kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān || 6-75-10||

RMY 6-75-11

स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् ।
वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते ॥ ६-७५-११॥
sa tvamarthasya hīnārtho duravāpasya kenacit |
vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho'smīti durmate || 6-75-11||

RMY 6-75-12

अन्तर्धानगतेनाजौ यस्त्वयाचरितस्तदा ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ६-७५-१२॥
antardhānagatenājau yastvayācaritastadā |
taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 6-75-12||

RMY 6-75-13

यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽहं तव राक्षस ।
दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ ६-७५-१३॥
yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito'haṃ tava rākṣasa |
darśayasvādya tattejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase || 6-75-13||

RMY 6-75-14

एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः ।
ससर्जे निशितान्बाणानिन्द्रजित्समिजिंजय ॥ ६-७५-१४॥
evamukto dhanurbhīmaṃ parāmṛśya mahābalaḥ |
sasarje niśitānbāṇānindrajitsamijiṃjaya || 6-75-14||

RMY 6-75-15

ते निसृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः ।
संप्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ ६-७५-१५॥
te nisṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ |
saṃprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ || 6-75-15||

RMY 6-75-16

शरैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।
सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ ६-७५-१६॥
śarairatimahāvegairvegavānrāvaṇātmajaḥ |
saumitrimindrajidyuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam || 6-75-16||

RMY 6-75-17

स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः ।
शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान्विधूम इव पावकः ॥ ६-७५-१७॥
sa śarairatividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ |
śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmānvidhūma iva pāvakaḥ || 6-75-17||

RMY 6-75-18

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।
विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-७५-१८॥
indrajittvātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca |
vinadya sumahānādamidaṃ vacanamabravīt || 6-75-18||

RMY 6-75-19

पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः ।
आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तगाः ॥ ६-७५-१९॥
patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ |
ādāsyante'dya saumitre jīvitaṃ jīvitāntagāḥ || 6-75-19||

RMY 6-75-20

अद्य गोमायुसंघाश्च श्येनसंघाश्च लक्ष्मण ।
गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ ६-७५-२०॥
adya gomāyusaṃghāśca śyenasaṃghāśca lakṣmaṇa |
gṛdhrāśca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā || 6-75-20||

RMY 6-75-21

क्षत्रबन्धुः सदानार्यो रामः परमदुर्मतिः ।
भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति मया हतम् ॥ ६-७५-२१॥
kṣatrabandhuḥ sadānāryo rāmaḥ paramadurmatiḥ |
bhaktaṃ bhrātaramadyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam || 6-75-21||

RMY 6-75-22

विशस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् ।
हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ॥ ६-७५-२२॥
viśastakavacaṃ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam |
hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvāmadya nihataṃ mayā || 6-75-22||

RMY 6-75-23

इति ब्रुवाणं संरब्धं परुषं रावणात्मजम् ।
हेतुमद्वाक्यमत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ ६-७५-२३॥
iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam |
hetumadvākyamatyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha || 6-75-23||

RMY 6-75-24

अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस ।
कुरु तत्कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ॥ ६-७५-२४॥
akṛtvā katthase karma kimarthamiha rākṣasa |
kuru tatkarma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam || 6-75-24||

RMY 6-75-25

अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन् ।
अविकत्थन्वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ ६-७५-२५॥
anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiṃcidapyanavakṣipan |
avikatthanvadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādana || 6-75-25||

RMY 6-75-26

इत्युक्त्वा पञ्चनाराचानाकर्णापूरिताञ्शरान् ।
निचखान महावेगाँल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥ ६-७५-२६॥
ityuktvā pañcanārācānākarṇāpūritāñśarān |
nicakhāna mahāvegā~llakṣmaṇo rākṣasorasi || 6-75-26||

RMY 6-75-27

स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः ।
सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ ६-७५-२७॥
sa śarairāhatastena saroṣo rāvaṇātmajaḥ |
suprayuktaistribhirbāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam || 6-75-27||

RMY 6-75-28

स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः ।
विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परवधैषिणोः ॥ ६-७५-२८॥
sa babhūva mahābhīmo nararākṣasasiṃhayoḥ |
vimardastumulo yuddhe parasparavadhaiṣiṇoḥ || 6-75-28||

RMY 6-75-29

उभौ हि बलसंपन्नावुभौ विक्रमशालिनौ ।
उभावपि सुविक्रान्तौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥ ६-७५-२९॥
ubhau hi balasaṃpannāvubhau vikramaśālinau |
ubhāvapi suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau || 6-75-29||

RMY 6-75-30

उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ।
युयुधाते महावीरौ ग्रहाविव नभो गतौ ॥ ६-७५-३०॥
ubhau paramadurjeyāvatulyabalatejasau |
yuyudhāte mahāvīrau grahāviva nabho gatau || 6-75-30||

RMY 6-75-31

बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ ।
युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव ॥ ६-७५-३१॥
balavṛtrāviva hi tau yudhi vai duṣpradharṣaṇau |
yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāviva || 6-75-31||

RMY 6-75-32

बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ ।
नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ ६-७५-३२॥
bahūnavasṛjantau hi mārgaṇaughānavasthitau |
nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām || 6-75-32||

RMY 6-75-33

सुसंप्रहृष्टौ नरराक्षसोत्तमौ जयैषिणौ मार्गणचापधारिणौ ।
परस्परं तौ प्रववर्षतुर्भृशं शरौघवर्षेण बलाहकाविव ॥ ६-७५-३३॥
susaṃprahṛṣṭau nararākṣasottamau jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau |
parasparaṃ tau pravavarṣaturbhṛśaṃ śaraughavarṣeṇa balāhakāviva || 6-75-33||

Sarga: 76/116 (34)

RMY 6-76-1

ततः शरं दाशरथिः संधायामित्रकर्शनः ।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६-७६-१॥
tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ saṃdhāyāmitrakarśanaḥ |
sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6-76-1||

RMY 6-76-2

तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः ।
विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ ६-७६-२॥
tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ |
vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata || 6-76-2||

RMY 6-76-3

तं विषण्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् ।
सौमित्रिं युद्धसंसक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६-७६-३॥
taṃ viṣaṇṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam |
saumitriṃ yuddhasaṃsaktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6-76-3||

RMY 6-76-4

निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन्रावणात्मजे ।
त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥ ६-७६-४॥
nimittānyanupaśyāmi yānyasminrāvaṇātmaje |
tvara tena mahābāho bhagna eṣa na saṃśayaḥ || 6-76-4||

RMY 6-76-5

ततः संधाय सौमित्रिः शरानग्निशिखोपमान् ।
मुमोच निशितांस्तस्मै सर्वानिव विषोल्बणान् ॥ ६-७६-५॥
tataḥ saṃdhāya saumitriḥ śarānagniśikhopamān |
mumoca niśitāṃstasmai sarvāniva viṣolbaṇān || 6-76-5||

RMY 6-76-6

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः ।
मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ ६-७६-६॥
śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ |
muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṃkṣubhitendriyaḥ || 6-76-6||

RMY 6-76-7

उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः ।
ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम् ॥ ६-७६-७॥
upalabhya muhūrtena saṃjñāṃ pratyāgatendriyaḥ |
dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam || 6-76-7||

RMY 6-76-8

सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात्संरक्तलोचनः ।
अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ॥ ६-७६-८॥
so'bhicakrāma saumitriṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ |
abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ || 6-76-8||

RMY 6-76-9

किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् ।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ ६-७६-९॥
kiṃ na smarasi tadyuddhe prathame matparākramam |
nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase || 6-76-9||

RMY 6-76-10

युवा खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः ।
शायिनौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ६-७६-१०॥
yuvā khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ |
śāyinau prathamaṃ bhūmau visaṃjñau sapuraḥsarau || 6-76-10||

RMY 6-76-11

स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् ।
गन्तुमिच्छसि यस्मात्त्वं मां धर्षयितुमिच्छसि ॥ ६-७६-११॥
smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam |
gantumicchasi yasmāttvaṃ māṃ dharṣayitumicchasi || 6-76-11||

RMY 6-76-12

यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः ।
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ ६-७६-१२॥
yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ |
adya tvāṃ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ || 6-76-12||

RMY 6-76-13

इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम् ।
दशभिश्च हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ ६-७६-१३॥
ityuktvā saptabhirbāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam |
daśabhiśca hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ || 6-76-13||

RMY 6-76-14

ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् ।
क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ ६-७६-१४॥
tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān |
krodhāddviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam || 6-76-14||

RMY 6-76-15

तद्दृष्ट्वेन्द्रजितः कर्म कृतं रामानुजस्तदा ।
अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत्किंचिदिति ब्रुवन् ॥ ६-७६-१५॥
taddṛṣṭvendrajitaḥ karma kṛtaṃ rāmānujastadā |
acintayitvā prahasannaitatkiṃciditi bruvan || 6-76-15||

RMY 6-76-16

मुमोच स शरान्घोरान्संगृह्य नरपुंगवः ।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ ६-७६-१६॥
mumoca sa śarānghorānsaṃgṛhya narapuṃgavaḥ |
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇo yudhi || 6-76-16||

RMY 6-76-17

नैवं रणगतः शूराः प्रहरन्ति निशाचर ।
लघवश्चाल्पवीर्याश्च सुखा हीमे शरास्तव ॥ ६-७६-१७॥
naivaṃ raṇagataḥ śūrāḥ praharanti niśācara |
laghavaścālpavīryāśca sukhā hīme śarāstava || 6-76-17||

RMY 6-76-18

नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः ।
इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-७६-१८॥
naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ |
ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣairavākirat || 6-76-18||

RMY 6-76-19

तस्य बाणैस्तु विध्वस्तं कवचं हेमभूषितम् ।
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ॥ ६-७६-१९॥
tasya bāṇaistu vidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam |
vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt || 6-76-19||

RMY 6-76-20

विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः ।
इन्द्रजित्समरे शूरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ ६-७६-२०॥
vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ |
indrajitsamare śūraḥ prarūḍha iva sānumān || 6-76-20||

RMY 6-76-21

अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ हि युध्येतां तुमुलं युधि ।
शरसंकृत्तसर्वाङ्गो सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ ६-७६-२१॥
abhīkṣṇaṃ niśvasantau hi yudhyetāṃ tumulaṃ yudhi |
śarasaṃkṛttasarvāṅgo sarvato rudhirokṣitau || 6-76-21||

RMY 6-76-22

अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः ।
शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ ६-७६-२२॥
astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ |
śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ || 6-76-22||

RMY 6-76-23

व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च ।
उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥ ६-७६-२३॥
vyapetadoṣamasyantau laghucitraṃ ca suṣṭhu ca |
ubhau tu tumulaṃ ghoraṃ cakraturnararākṣasau || 6-76-23||

RMY 6-76-24

तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः ।
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव ॥ ६-७६-२४॥
tayoḥ pṛthakpṛthagbhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ |
sughorayorniṣṭanatorgagane meghayoriva || 6-76-24||

RMY 6-76-25

ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि ।
असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥ ६-७६-२५॥
te gātrayornipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi |
asṛgdigdhā viniṣpeturviviśurdharaṇītalam || 6-76-25||

RMY 6-76-26

अन्यैः सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे ।
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चापि तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥ ६-७६-२६॥
anyaiḥ suniśitaiḥ śastrairākāśe saṃjaghaṭṭire |
babhañjuścicchiduścāpi tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ || 6-76-26||

RMY 6-76-27

स बभूव रणे घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।
अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ ६-७६-२७॥
sa babhūva raṇe ghorastayorbāṇamayaścayaḥ |
agnibhyāmiva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ || 6-76-27||

RMY 6-76-28

तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः ।
सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकुंशुकौ ॥ ६-७६-२८॥
tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ |
sapuṣpāviva niṣpatrau vane śālmalikuṃśukau || 6-76-28||

RMY 6-76-29

चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः ।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ ६-७६-२९॥
cakratustumulaṃ ghoraṃ saṃnipātaṃ muhurmuhuḥ |
indrajillakṣmaṇaścaiva parasparajayaiṣiṇau || 6-76-29||

RMY 6-76-30

लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् ।
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ॥ ६-७६-३०॥
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam |
anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām || 6-76-30||

RMY 6-76-31

बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।
शुशुभाते महावीरौ विरूढाविव पर्वतौ ॥ ६-७६-३१॥
bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau |
śuśubhāte mahāvīrau virūḍhāviva parvatau || 6-76-31||

RMY 6-76-32

तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम् ।
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ ६-७६-३२॥
tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarairbhṛśam |
babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ || 6-76-32||

RMY 6-76-33

तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद्युध्यमानयोः ।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ॥ ६-७६-३३॥
tayoratha mahānkālo vyatīyādyudhyamānayoḥ |
na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 6-76-33||

RMY 6-76-34

अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य ।
प्रियहितमुपपादयन्महौजाः समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे ॥ ६-७६-३४॥
atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya |
priyahitamupapādayanmahaujāḥ samaramupetya vibhīṣaṇo'vatasthe || 6-76-34||

Sarga: 77/116 (38)

RMY 6-77-1

युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ ।
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ ६-७७-१॥
yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau nararākṣasau |
śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṃgrāmamūrdhani || 6-77-1||

RMY 6-77-2

ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः ।
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान्राक्षसेषु महाशरान् ॥ ६-७७-२॥
tato visphārayāmāsa mahaddhanuravasthitaḥ |
utsasarja ca tīkṣṇāgrānrākṣaseṣu mahāśarān || 6-77-2||

RMY 6-77-3

ते शराः शिखिसंकाशा निपतन्तः समाहिताः ।
राक्षसान्दारयामासुर्वज्रा इव महागिरीन् ॥ ६-७७-३॥
te śarāḥ śikhisaṃkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ |
rākṣasāndārayāmāsurvajrā iva mahāgirīn || 6-77-3||

RMY 6-77-4

विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टसैः ।
चिच्छेदुः समरे वीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ॥ ६-७७-४॥
vibhīṣaṇasyānucarāste'pi śūlāsipaṭṭasaiḥ |
ciccheduḥ samare vīrānrākṣasānrākṣasottamāḥ || 6-77-4||

RMY 6-77-5

राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः ।
बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानामिव द्विपः ॥ ६-७७-५॥
rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ |
babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ || 6-77-5||

RMY 6-77-6

ततः संचोदयानो वै हरीन्रक्षोरणप्रियान् ।
उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ॥ ६-७७-६॥
tataḥ saṃcodayāno vai harīnrakṣoraṇapriyān |
uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ || 6-77-6||

RMY 6-77-7

एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमिव स्थितः ।
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥ ६-७७-७॥
eko'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamiva sthitaḥ |
etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ || 6-77-7||

RMY 6-77-8

अस्मिन्विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि ।
रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम् ॥ ६-७७-८॥
asminvinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani |
rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya balaṃ hatam || 6-77-8||

RMY 6-77-9

प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः ।
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ॥ ६-७७-९॥
prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ |
kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ || 6-77-9||

RMY 6-77-10

अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः ।
कम्पनः सत्त्ववन्तश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६-७७-१०॥
akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ |
kampanaḥ sattvavantaśca devāntakanarāntakau || 6-77-10||

RMY 6-77-11

एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥ ६-७७-११॥
etānnihatyātibalānbahūnrākṣasasattamān |
bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu || 6-77-11||

RMY 6-77-12

एतावदिह शेषं वो जेतव्यमिह वानराः ।
हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ॥ ६-७७-१२॥
etāvadiha śeṣaṃ vo jetavyamiha vānarāḥ |
hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ || 6-77-12||

RMY 6-77-13

अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम ।
घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ॥ ६-७७-१३॥
ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama |
ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam || 6-77-13||

RMY 6-77-14

हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्शुश्चैव निरुध्यते ।
तदेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति ।
वानरा घ्नन्तुं संभूय भृत्यानस्य समीपगान् ॥ ६-७७-१४॥
hantukāmasya me bāṣpaṃ cakśuścaiva nirudhyate |
tadevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati |
vānarā ghnantuṃ saṃbhūya bhṛtyānasya samīpagān || 6-77-14||

RMY 6-77-15

इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः ।
वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गलानि च विव्यधुः ॥ ६-७७-१५॥
iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ |
vānarendrā jahṛṣire lāṅgalāni ca vivyadhuḥ || 6-77-15||

RMY 6-77-16

ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च मुहुर्मुहुः ।
मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान्दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥ ६-७७-१६॥
tataste kapiśārdūlāḥ kṣveḍantaśca muhurmuhuḥ |
mumucurvividhānnādānmeghāndṛṣṭveva barhiṇaḥ || 6-77-16||

RMY 6-77-17

जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथैरभिसंवृतः ।
अश्मभिस्ताडयामास नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ॥ ६-७७-१७॥
jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthairabhisaṃvṛtaḥ |
aśmabhistāḍayāmāsa nakhairdantaiśca rākṣasān || 6-77-17||

RMY 6-77-18

निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः ।
परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ॥ ६-७७-१८॥
nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ |
parivavrurbhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ || 6-77-18||

RMY 6-77-19

शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टसैर्यष्टितोमरैः ।
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥ ६-७७-१९॥
śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭasairyaṣṭitomaraiḥ |
jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm || 6-77-19||

RMY 6-77-20

स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिराक्षसाम् ।
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥ ६-७७-२०॥
sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirākṣasām |
devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ || 6-77-20||

RMY 6-77-21

हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात् ।
रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ॥ ६-७७-२१॥
hanūmānapi saṃkruddhaḥ sālamutpāṭya parvatāt |
rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ || 6-77-21||

RMY 6-77-22

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्युधि ।
लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत ॥ ६-७७-२२॥
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajidyudhi |
lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punarevābhyadhāvata || 6-77-22||

RMY 6-77-23

तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ ।
शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ ६-७७-२३॥
tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau |
śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam || 6-77-23||

RMY 6-77-24

अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ ।
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ॥ ६-७७-२४॥
abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau |
candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau || 6-77-24||

RMY 6-77-25

न ह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः ।
न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ॥ ६-७७-२५॥
na hyādānaṃ na saṃdhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ |
na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ || 6-77-25||

RMY 6-77-26

न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।
अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ॥ ६-७७-२६॥
na muṣṭipratisaṃdhānaṃ na lakṣyapratipādanam |
adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt || 6-77-26||

RMY 6-77-27

चापवेगप्रमुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः ।
अन्तरिक्षेऽभिसंछन्ने न रूपाणि चकाशिरे ।
तमसा पिहितं सर्वमासीद्भीमतरं महत् ॥ ६-७७-२७॥
cāpavegapramuktaiśca bāṇajālaiḥ samantataḥ |
antarikṣe'bhisaṃchanne na rūpāṇi cakāśire |
tamasā pihitaṃ sarvamāsīdbhīmataraṃ mahat || 6-77-27||

RMY 6-77-28

न तदानीं ववौ वायुर्न जज्वाल च पावकः ।
स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पश्च महर्षयः ।
संपेतुश्चात्र संप्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥ ६-७७-२८॥
na tadānīṃ vavau vāyurna jajvāla ca pāvakaḥ |
svastyastu lokebhya iti jajalpaśca maharṣayaḥ |
saṃpetuścātra saṃprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ || 6-77-28||

RMY 6-77-29

अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान्कनकभूषणान् ।
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ ६-७७-२९॥
atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇānkanakabhūṣaṇān |
śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān || 6-77-29||

RMY 6-77-30

ततोऽपरेण भल्लेन सूतस्य विचरिष्यतः ।
लाघवाद्राघवः श्रीमाञ्शिरः कायादपाहरत् ॥ ६-७७-३०॥
tato'pareṇa bhallena sūtasya vicariṣyataḥ |
lāghavādrāghavaḥ śrīmāñśiraḥ kāyādapāharat || 6-77-30||

RMY 6-77-31

निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः ।
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥ ६-७७-३१॥
nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ |
prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha || 6-77-31||

RMY 6-77-32

विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः ।
ततः परमसंहृष्टो लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥ ६-७७-३२॥
viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ |
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan || 6-77-32||

RMY 6-77-33

ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः ।
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ॥ ६-७७-३३॥
tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ |
amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ || 6-77-33||

RMY 6-77-34

ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः ।
चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ॥ ६-७७-३४॥
te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutpatya vānarāḥ |
caturṣu sumahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ || 6-77-34||

RMY 6-77-35

तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः ।
मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥ ६-७७-३५॥
teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ |
mukhebhyo rudhiraṃ vyaktaṃ hayānāṃ samavartata || 6-77-35||

RMY 6-77-36

ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् ।
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६-७७-३६॥
te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham |
punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ || 6-77-36||

RMY 6-77-37

स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः ।
शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ॥ ६-७७-३७॥
sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasāratheḥ |
śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ || 6-77-37||

RMY 6-77-38

ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः ।
सृजन्तमादौ निशिताञ्शरोत्तमान्भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत् ॥ ६-७७-३८॥
tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ |
sṛjantamādau niśitāñśarottamānbhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairnyavārayat || 6-77-38||

Sarga: 78/116 (54)

RMY 6-78-1

स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः ।
इन्द्रजित्परमक्रुद्धः संप्रजज्वाल तेजसा ॥ ६-७८-१॥
sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhanniśācaraḥ |
indrajitparamakruddhaḥ saṃprajajvāla tejasā || 6-78-1||

RMY 6-78-2

तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।
विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ ६-७८-२॥
tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam |
vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva || 6-78-2||

RMY 6-78-3

निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः ।
भर्तारं न जहुर्युद्धे संपतन्तस्ततस्ततः ॥ ६-७८-३॥
nibarhayantaścānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ |
bhartāraṃ na jahuryuddhe saṃpatantastatastataḥ || 6-78-3||

RMY 6-78-4

स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ६-७८-४॥
sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavamāsthitaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ || 6-78-4||

RMY 6-78-5

मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः ।
अवारयदसंभ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ ६-७८-५॥
muktamindrajitā tattu śaravarṣamariṃdamaḥ |
avārayadasaṃbhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam || 6-78-5||

RMY 6-78-6

अभेद्यकचनं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः ।
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।
अविध्यत्परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन् ॥ ६-७८-६॥
abhedyakacanaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ |
lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit |
avidhyatparamakruddhaḥ śīghramastraṃ pradarśayan || 6-78-6||

RMY 6-78-7

तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः ।
रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ६-७८-७॥
taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ |
raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ || 6-78-7||

RMY 6-78-8

स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे ।
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पनभिः शरैः ॥ ६-७८-८॥
sa tathāpyardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe |
tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ panabhiḥ śaraiḥ || 6-78-8||

RMY 6-78-9

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ॥ ६-७८-९॥
lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau |
anyonyaṃ jaghnaturbāṇairviśikhairbhīmavikramau || 6-78-9||

RMY 6-78-10

तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ ।
घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥ ६-७८-१०॥
tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau |
ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye || 6-78-10||

RMY 6-78-11

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः ।
वज्रस्पर्शसमान्पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ ६-७८-११॥
tasmai dṛḍhataraṃ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ |
vajrasparśasamānpañca sasarjorasi mārgaṇān || 6-78-11||

RMY 6-78-12

ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः ।
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥ ६-७८-१२॥
te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ |
babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ || 6-78-12||

RMY 6-78-13

स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे ।
उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ॥ ६-७८-१३॥
sa pitṛvyasya saṃkruddha indrajiccharamādade |
uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ || 6-78-13||

RMY 6-78-14

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् ।
लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः ॥ ६-७८-१४॥
taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam |
lakṣmaṇo'pyādade bāṇamanyaṃ bhīmaparākramaḥ || 6-78-14||

RMY 6-78-15

कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद्दत्तममितात्मना ।
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६-७८-१५॥
kubereṇa svayaṃ svapne yaddattamamitātmanā |
durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrairapi surāsuraiḥ || 6-78-15||

RMY 6-78-16

ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ ।
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ ६-७८-१६॥
tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau |
vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā || 6-78-16||

RMY 6-78-17

तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ ।
मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा ॥ ६-७८-१७॥
tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau |
mukhena mukhamāhatya saṃnipetaturojasā || 6-78-17||

RMY 6-78-18

तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च ।
संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः ॥ ६-७८-१८॥
tau mahāgrahasaṃkāśāvanyonyaṃ saṃnipatya ca |
saṃgrāme śatadhā yātau medinyāṃ vinipetatuḥ || 6-78-18||

RMY 6-78-19

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि ।
व्रीडितो जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ ॥ ६-७८-१९॥
śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani |
vrīḍito jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitāvubhau || 6-78-19||

RMY 6-78-20

सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे ।
रौद्रं महेद्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि विष्ठितः ॥ ६-७८-२०॥
susaṃrabdhastu saumitrirastraṃ vāruṇamādade |
raudraṃ mahedrajidyuddhe vyasṛjadyudhi viṣṭhitaḥ || 6-78-20||

RMY 6-78-21

तयोः सुतुमुलं युद्धं संबभूवाद्भुतोपमम् ।
गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥ ६-७८-२१॥
tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃbabhūvādbhutopamam |
gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan || 6-78-21||

RMY 6-78-22

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानरराक्षसाम् ।
भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ ६-७८-२२॥
bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararākṣasām |
bhūtairbahubhirākāśaṃ vismitairāvṛtaṃ babhau || 6-78-22||

RMY 6-78-23

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुणोरगाः ।
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६-७८-२३॥
ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuṇoragāḥ |
śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṃ raṇe || 6-78-23||

RMY 6-78-24

अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे रावणानुजः ।
हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारुणम् ॥ ६-७८-२४॥
athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ saṃdadhe rāvaṇānujaḥ |
hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāruṇam || 6-78-24||

RMY 6-78-25

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् ।
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ ६-७८-२५॥
supatramanuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam |
suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram || 6-78-25||

RMY 6-78-26

दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम् ।
आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम् ॥ ६-७८-२६॥
durāvāraṃ durviṣahaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |
āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṃghaiḥ samarcitam || 6-78-26||

RMY 6-78-27

येन शक्रो महातेजा दानवानजयत्प्रभुः ।
पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान्हरिवाहनः ॥ ६-७८-२७॥
yena śakro mahātejā dānavānajayatprabhuḥ |
purā devāsure yuddhe vīryavānharivāhanaḥ || 6-78-27||

RMY 6-78-28

तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् ।
शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठोऽभिसंदधे ॥ ६-७८-२८॥
tadaindramastraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam |
śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho'bhisaṃdadhe || 6-78-28||

RMY 6-78-29

संधायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम् ।
सज्यमायम्य दुर्धर्शः कालो लोकक्षये यथा ॥ ६-७८-२९॥
saṃdhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam |
sajyamāyamya durdharśaḥ kālo lokakṣaye yathā || 6-78-29||

RMY 6-78-30

संधाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ।
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ॥ ६-७८-३०॥
saṃdhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣannidamabravīt |
lakṣmīvā~llakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ || 6-78-30||

RMY 6-78-31

धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि ।
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदेनं जहि रावणिम् ॥ ६-७८-३१॥
dharmātmā satyasaṃdhaśca rāmo dāśarathiryadi |
pauruṣe cāpratidvandvastadenaṃ jahi rāvaṇim || 6-78-31||

RMY 6-78-32

इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम् ।
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति ।
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६-७८-३२॥
ityuktvā bāṇamākarṇaṃ vikṛṣya tamajihmagam |
lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati |
aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 6-78-32||

RMY 6-78-33

तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात्पपात धरणीतले ॥ ६-७८-३३॥
tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam |
pramathyendrajitaḥ kāyātpapāta dharaṇītale || 6-78-33||

RMY 6-78-34

तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् ।
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ६-७८-३४॥
tadrākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat |
tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam || 6-78-34||

RMY 6-78-35

हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः ।
कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ॥ ६-७८-३५॥
hatastu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ |
kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ || 6-78-35||

RMY 6-78-36

चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः ।
हृष्यन्तो निहते तस्मिन्देवा वृत्रवधे यथा ॥ ६-७८-३६॥
cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ |
hṛṣyanto nihate tasmindevā vṛtravadhe yathā || 6-78-36||

RMY 6-78-37

अथान्तरिक्षे भूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
अभिजज्ञे च संनादो गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ६-७८-३७॥
athāntarikṣe bhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
abhijajñe ca saṃnādo gandharvāpsarasāmapi || 6-78-37||

RMY 6-78-38

पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः ।
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६-७८-३८॥
patitaṃ samabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ |
vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ || 6-78-38||

RMY 6-78-39

वनरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः ।
लङ्कामभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ ६-७८-३९॥
vanarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ |
laṅkāmabhimukhāḥ sarve naṣṭasaṃjñāḥ pradhāvitāḥ || 6-78-39||

RMY 6-78-40

दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः ।
त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वे पट्टसासिपरश्वधान् ॥ ६-७८-४०॥
dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ |
tyaktvā praharaṇānsarve paṭṭasāsiparaśvadhān || 6-78-40||

RMY 6-78-41

केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः ।
समुद्रे पतिताः केचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥ ६-७८-४१॥
kecillaṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ |
samudre patitāḥ kecitkecitparvatamāśritāḥ || 6-78-41||

RMY 6-78-42

हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ ।
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ॥ ६-७८-४२॥
hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau |
rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścitpratyadṛśyata || 6-78-42||

RMY 6-78-43

यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः ।
तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ ६-७८-४३॥
yathāstaṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ |
tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ || 6-78-43||

RMY 6-78-44

शान्तरक्श्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः ।
स बभूव महातेजा व्यपास्त गतजीवितः ॥ ६-७८-४४॥
śāntarakśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ |
sa babhūva mahātejā vyapāsta gatajīvitaḥ || 6-78-44||

RMY 6-78-45

प्रशान्तपीडा बहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान् ।
बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ॥ ६-७८-४५॥
praśāntapīḍā bahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān |
babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā || 6-78-45||

RMY 6-78-46

हर्षं च शक्रो भगवान्सह सर्वैः सुरर्षभैः ।
जगाम निहते तस्मिन्राक्षसे पापकर्मणि ॥ ६-७८-४६॥
harṣaṃ ca śakro bhagavānsaha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ |
jagāma nihate tasminrākṣase pāpakarmaṇi || 6-78-46||

RMY 6-78-47

शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः ।
आजग्मुः पतिते तस्मिन्सर्वलोकभयावहे ॥ ६-७८-४७॥
śuddhā āpo nabhaścaiva jahṛṣurdaityadānavāḥ |
ājagmuḥ patite tasminsarvalokabhayāvahe || 6-78-47||

RMY 6-78-48

ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः ।
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ६-७८-४८॥
ūcuśca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ |
vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti || 6-78-48||

RMY 6-78-49

ततोऽभ्यनन्दन्संहृष्टाः समरे हरियूथपाः ।
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुंगवम् ॥ ६-७८-४९॥
tato'bhyanandansaṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ |
tamapratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṃgavam || 6-78-49||

RMY 6-78-50

विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ६-७८-५०॥
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ |
vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam || 6-78-50||

RMY 6-78-51

क्ष्वेडन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ६-७८-५१॥
kṣveḍantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire || 6-78-51||

RMY 6-78-52

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः ।
लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं व्यश्रावयंस्तदा ॥ ६-७८-५२॥
lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ |
lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ vyaśrāvayaṃstadā || 6-78-52||

RMY 6-78-53

अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः ।
चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः ॥ ६-७८-५३॥
anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ |
cakruruccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ || 6-78-53||

RMY 6-78-54

तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म ।
परममुपलभन्मनःप्रहर्षं विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ ६-७८-५४॥
tadasukaramathābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma |
paramamupalabhanmanaḥpraharṣaṃ vinihatamindraripuṃ niśamya devāḥ || 6-78-54||

Sarga: 79/116 (18)

RMY 6-79-1

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे ॥ ६-७९-१॥
rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śakrajetāramāhave || 6-79-1||

RMY 6-79-2

ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् ।
संनिवर्त्य महातेजास्तांश्च सर्वान्वनौकसः ॥ ६-७९-२॥
tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanūmantaṃ ca vīryavān |
saṃnivartya mahātejāstāṃśca sarvānvanaukasaḥ || 6-79-2||

RMY 6-79-3

आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ६-७९-३॥
ājagāma tataḥ śīghraṃ yatra sugrīvarāghavau |
vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ || 6-79-3||

RMY 6-79-4

ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च ।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा ।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ६-७९-४॥
tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca |
tasthau bhrātṛsamīpasthaḥ śakrasyendrānujo yathā |
ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham || 6-79-4||

RMY 6-79-5

रावणस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना ।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ६-७९-५॥
rāvaṇastu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā |
nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ || 6-79-5||

RMY 6-79-6

उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् ।
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ ६-७९-६॥
upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam |
mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvāsya puruṣarṣabhaḥ || 6-79-6||

RMY 6-79-7

कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकारिणा ।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः ।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ ६-७९-७॥
kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakāriṇā |
niramitraḥ kṛto'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ |
balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam || 6-79-7||

RMY 6-79-8

तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् ।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ ६-७९-८॥
taṃ putravadhasaṃtaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam |
balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam || 6-79-8||

RMY 6-79-9

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे ।
न दुष्प्रापा हते त्वद्य शक्रजेतरि चाहवे ॥ ६-७९-९॥
tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me |
na duṣprāpā hate tvadya śakrajetari cāhave || 6-79-9||

RMY 6-79-10

स तं भ्रातरमाश्वास्य पारिष्वज्य च राघवः ।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ६-७९-१०॥
sa taṃ bhrātaramāśvāsya pāriṣvajya ca rāghavaḥ |
rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt || 6-79-10||

RMY 6-79-11

सशल्योऽयं महाप्राज्ञः सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ।
विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ॥ ६-७९-११॥
saśalyo'yaṃ mahāprājñaḥ saumitrirmitravatsalaḥ |
yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara |
viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ || 6-79-11||

RMY 6-79-12

कृष वानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ।
ये चान्येऽत्र च युध्यन्तः सशल्या व्रणिनस्तथा ।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस्त्वया ॥ ६-७९-१२॥
kṛṣa vānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām |
ye cānye'tra ca yudhyantaḥ saśalyā vraṇinastathā |
te'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinastvayā || 6-79-12||

RMY 6-79-13

एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः ।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ ६-७९-१३॥
evamuktaḥ sa rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ |
lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadham || 6-79-13||

RMY 6-79-14

स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत ।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ ६-७९-१४॥
sa tasya gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata |
tadā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca || 6-79-14||

RMY 6-79-15

विभीषण मुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया ।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदाकरोत् ॥ ६-७९-१५॥
vibhīṣaṇa mukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā |
sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadākarot || 6-79-15||

RMY 6-79-16

ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतव्यथः ।
सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ ६-७९-१६॥
tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ |
saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ || 6-79-16||

RMY 6-79-17

तथैव रामः प्लवगाधिपस्तदा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्यः सुचिरं जहर्षिरे ॥ ६-७९-१७॥
tathaiva rāmaḥ plavagādhipastadā vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca jāmbavān |
avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ mudā sasainyaḥ suciraṃ jaharṣire || 6-79-17||

RMY 6-79-18

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा ।
हृष्टा बभूवुर्युधि यूथपेन्द्रा निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ ६-७९-१८॥
apūjayatkarma sa lakṣmaṇasya suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā |
hṛṣṭā babhūvuryudhi yūthapendrā niśamya taṃ śakrajitaṃ nipātitam || 6-79-18||

Sarga: 80/116 (57)

RMY 6-80-1

ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् ।
आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥ ६-८०-१॥
tataḥ paulastya sacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam |
ācacakṣurabhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ || 6-80-1||

RMY 6-80-2

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः ।
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते ॥ ६-८०-२॥
yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ |
vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyute || 6-80-2||

RMY 6-80-3

शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः ।
लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित् ॥ ६-८०-३॥
śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣvaparājitaḥ |
lakṣṇanena hataḥ śūraḥ putraste vibudhendrajit || 6-80-3||

RMY 6-80-4

स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम् ।
घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत् ॥ ६-८०-४॥
sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam |
ghoramindrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśanmahat || 6-80-4||

RMY 6-80-5

उपलभ्य चिरात्संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः ।
पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ६-८०-५॥
upalabhya cirātsaṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ |
putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ || 6-80-5||

RMY 6-80-6

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ ।
जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ॥ ६-८०-६॥
hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha |
jitvendraṃ kathamadya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ || 6-80-6||

RMY 6-80-7

ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि ।
मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६-८०-७॥
nanu tvamiṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāvapi |
mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punarlakṣmaṇaṃ raṇe || 6-80-7||

RMY 6-80-8

अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम ।
येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ॥ ६-८०-८॥
adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama |
yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā || 6-80-8||

RMY 6-80-9

एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ।
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान्स्वर्गमृच्छति ॥ ६-८०-९॥
eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣvapi |
yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumānsvargamṛcchati || 6-80-9||

RMY 6-80-10

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः ।
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ॥ ६-८०-१०॥
adya devagaṇāḥ sarve lokapālāstatharṣayaḥ |
hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ || 6-80-10||

RMY 6-80-11

अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना ।
एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे ॥ ६-८०-११॥
adya lokāstrayaḥ kṛtsnāḥ pṛthivī ca sakānanā |
ekenendrajitā hīnā śūṇyeva pratibhāti me || 6-80-11||

RMY 6-80-12

अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ।
करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ॥ ६-८०-१२॥
adya nairṛtakanyāyāṃ śroṣyāmyantaḥpure ravam |
kareṇusaṃghasya yathā ninādaṃ girigahvare || 6-80-12||

RMY 6-80-13

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप ।
मातरं मां च भार्यां च क्व गतोऽसि विहाय नः ॥ ६-८०-१३॥
yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa |
mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato'si vihāya naḥ || 6-80-13||

RMY 6-80-14

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् ।
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ॥ ६-८०-१४॥
mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam |
pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase || 6-80-14||

RMY 6-80-15

स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे ।
मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः ॥ ६-८०-१५॥
sa tvaṃ jīvati sugrīve rāghave ca salakṣmaṇe |
mama śalyamanuddhṛtya kva gato'si vihāya naḥ || 6-80-15||

RMY 6-80-16

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् ।
आविवेश महान्कोपः पुत्रव्यसनसंभवः ॥ ६-८०-१६॥
evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
āviveśa mahānkopaḥ putravyasanasaṃbhavaḥ || 6-80-16||

RMY 6-80-17

घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् ।
बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम् ॥ ६-८०-१७॥
ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tattasya krodhāgnimūrchitam |
babhūva rūpaṃ rudrasya kruddhasyeva durāsadam || 6-80-17||

RMY 6-80-18

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः ।
दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥ ६-८०-१८॥
tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatannasrabindavaḥ |
dīptābhyāmiva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ || 6-80-18||

RMY 6-80-19

दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः ।
यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव ॥ ६-८०-१९॥
dantānvidaśatastasya śrūyate daśanasvanaḥ |
yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavairiva || 6-80-19||

RMY 6-80-20

कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ।
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे ॥ ६-८०-२०॥
kālāgniriva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśamavaikṣata |
tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃnililyire || 6-80-20||

RMY 6-80-21

तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् ।
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ॥ ६-८०-२१॥
tamantakamiva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum |
vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ || 6-80-21||

RMY 6-80-22

ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ॥ ६-८०-२२॥
tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
abravīdrakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣurāhave || 6-80-22||

RMY 6-80-23

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ॥ ६-८०-२३॥
mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ |
teṣu teṣvavakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ || 6-80-23||

RMY 6-80-24

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः ।
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ॥ ६-८०-२४॥
tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādācca svayambhuvaḥ |
nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadācana || 6-80-24||

RMY 6-80-25

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ।
देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ॥ ६-८०-२५॥
kavacaṃ brahmadattaṃ me yadādityasamaprabham |
devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ || 6-80-25||

RMY 6-80-26

तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे ।
प्रतीयात्कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः ॥ ६-८०-२६॥
tena māmadya saṃyuktaṃ rathasthamiha saṃyuge |
pratīyātko'dya māmājau sākṣādapi puraṃdaraḥ || 6-80-26||

RMY 6-80-27

यत्तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् ।
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ॥ ६-८०-२७॥
yattadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat |
devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā || 6-80-27||

RMY 6-80-28

अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां महत् ।
रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ॥ ६-८०-२८॥
adya tūryaśatairbhīmaṃ dhanurutthāpyatāṃ mahat |
rāmalakṣmaṇayoreva vadhāya paramāhave || 6-80-28||

RMY 6-80-29

स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ॥ ६-८०-२९॥
sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ |
samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata || 6-80-29||

RMY 6-80-30

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान् ।
दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ॥ ६-८०-३०॥
pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanān |
dīno dīnasvarānsarvāṃstānuvāca niśācarān || 6-80-30||

RMY 6-80-31

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् ।
किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम् ॥ ६-८०-३१॥
māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām |
kiṃcideva hataṃ tatra sīteyamiti darśitam || 6-80-31||

RMY 6-80-32

तदिदं सत्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः ।
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।
इत्येवमुक्त्वा सचिवान्खड्गमाशु परामृशत् ॥ ६-८०-३२॥
tadidaṃ satyamevāhaṃ kariṣye priyamātmanaḥ |
vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhumanuvratām |
ityevamuktvā sacivānkhaḍgamāśu parāmṛśat || 6-80-32||

RMY 6-80-33

उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं ।
निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर्वृतः ॥ ६-८०-३३॥
uddhṛtya guṇasaṃpannaṃ vimalāmbaravarcasaṃ |
niṣpapāta sa vegena sabhāyāḥ sacivairvṛtaḥ || 6-80-33||

RMY 6-80-34

रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः ।
संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ॥ ६-८०-३४॥
rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśamākulacetanaḥ |
saṃkruddhaḥ khaḍgamādāya sahasā yatra maithilī || 6-80-34||

RMY 6-80-35

व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः ।
ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ६-८०-३५॥
vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ |
ūcuścānyonyamāśliṣya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ || 6-80-35||

RMY 6-80-36

अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः ।
लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ।
बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः ॥ ६-८०-३६॥
adyainaṃ tāvubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ |
lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ |
bahavaḥ śatravaścānye saṃyugeṣvabhipātitāḥ || 6-80-36||

RMY 6-80-37

तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ।
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ ६-८०-३७॥
teṣāṃ saṃjalpamānānāmaśokavanikāṃ gatām |
abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 6-80-37||

RMY 6-80-38

वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ॥ ६-८०-३८॥
vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhirhitabuddhibhiḥ |
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīmiva || 6-80-38||

RMY 6-80-39

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता ।
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ ६-८०-३९॥
maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhiraninditā |
dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam || 6-80-39||

RMY 6-80-40

तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा ।
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥ ६-८०-४०॥
taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā |
nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhiranivartinam || 6-80-40||

RMY 6-80-41

यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् ।
वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ॥ ६-८०-४१॥
yathāyaṃ māmabhikruddhaḥ samabhidravati svayam |
vadhiṣyati sanāthāṃ māmanāthāmiva durmatiḥ || 6-80-41||

RMY 6-80-42

बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् ।
भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातोऽभवन्मया ॥ ६-८०-४२॥
bahuśaścodayāmāsa bhartāraṃ māmanuvratām |
bhāryā bhava ramasyeti pratyākhyāto'bhavanmayā || 6-80-42||

RMY 6-80-43

सोऽयं मामनुपस्थानाद्व्यक्तं नैराश्यमागतः ।
क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥ ६-८०-४३॥
so'yaṃ māmanupasthānādvyaktaṃ nairāśyamāgataḥ |
krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ || 6-80-43||

RMY 6-80-44

अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ।
अहो धिन्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ॥ ६-८०-४४॥
atha vā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
mannimittamanāryeṇa samare'dya nipātitau |
aho dhinmannimitto'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ || 6-80-44||

RMY 6-80-45

हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ।
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिन्दिता ।
नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ॥ ६-८०-४५॥
hanūmato hi tadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā |
yadyahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsamaninditā |
nādyaivamanuśoceyaṃ bharturaṅkagatā satī || 6-80-45||

RMY 6-80-46

मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति ।
एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ॥ ६-८०-४६॥
manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati |
ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi || 6-80-46||

RMY 6-80-47

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।
धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति ॥ ६-८०-४७॥
sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ |
dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsramiṣyati || 6-80-47||

RMY 6-80-48

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना ।
अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति ॥ ६-८०-४८॥
nirāśā nihate putre dattvā śrāddhamacetanā |
agnimārokṣyate nūnamapo vāpi pravekṣyati || 6-80-48||

RMY 6-80-49

धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् ।
यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ॥ ६-८०-४९॥
dhigastu kubjāmasatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām |
yannimittamidaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate || 6-80-49||

RMY 6-80-50

इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् ।
रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥ ६-८०-५०॥
ityevaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm |
rohiṇīmiva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām || 6-80-50||

RMY 6-80-51

सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम् ।
निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-८०-५१॥
supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |
nivāryamāṇaṃ sacivairidaṃ vacanamabravīt || 6-80-51||

RMY 6-80-52

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज ।
हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि ॥ ६-८०-५२॥
kathaṃ nāma daśagrīva sākṣādvaiśravaṇānuja |
hantumicchasi vaidehīṃ krodhāddharmamapāsya hi || 6-80-52||

RMY 6-80-53

वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा ।
स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ॥ ६-८०-५३॥
veda vidyāvrata snātaḥ svadharmanirataḥ sadā |
striyāḥ kasmādvadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara || 6-80-53||

RMY 6-80-54

मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ।
त्वमेव तु सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज ॥ ६-८०-५४॥
maithilīṃ rūpasaṃpannāṃ pratyavekṣasva pārthiva |
tvameva tu sahāsmābhī rāghave krodhamutsṛja || 6-80-54||

RMY 6-80-55

अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् ।
कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ॥ ६-८०-५५॥
abhyutthānaṃ tvamadyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm |
kṛtvā niryāhyamāvāsyāṃ vijayāya balairvṛtaḥ || 6-80-55||

RMY 6-80-56

शूरो धीमान्रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः ।
हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥ ६-८०-५६॥
śūro dhīmānrathī khaḍgī rathapravaramāsthitaḥ |
hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavānprāpsyati maithilīm || 6-80-56||

RMY 6-80-57

स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ॥ ६-८०-५७॥
sa taddurātmā suhṛdā niveditaṃ vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ |
gṛhaṃ jagāmātha tataśca vīryavānpunaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ || 6-80-57||

Sarga: 81/116 (35)

RMY 6-81-1

स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः ।
निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ ६-८१-१॥
sa praviśya sabhāṃ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ |
niṣasādāsane mukhye siṃhaḥ kruddha iva śvasan || 6-81-1||

RMY 6-81-2

अब्रवीच्च तदा सर्वान्बलमुख्यान्महाबलः ।
रावणः प्राञ्जलीन्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ६-८१-२॥
abravīcca tadā sarvānbalamukhyānmahābalaḥ |
rāvaṇaḥ prāñjalīnvākyaṃ putravyasanakarśitaḥ || 6-81-2||

RMY 6-81-3

सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः ।
निर्यान्तु रथसंघैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ॥ ६-८१-३॥
sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ |
niryāntu rathasaṃghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ || 6-81-3||

RMY 6-81-4

एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ ।
प्रहृष्टा शरवर्षेण प्रावृट्काल इवाम्बुदाः ॥ ६-८१-४॥
ekaṃ rāmaṃ parikṣipya samare hantumarhatha |
prahṛṣṭā śaravarṣeṇa prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ || 6-81-4||

RMY 6-81-5

अथ वाहं शरैर्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महारणे ।
भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ॥ ६-८१-५॥
atha vāhaṃ śarairtīkṣṇairbhinnagātraṃ mahāraṇe |
bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ || 6-81-5||

RMY 6-81-6

इत्येवं राक्षसेन्द्रस्य वाक्यमादाय राक्षसाः ।
निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रं नागानीकैश्च संवृताः ॥ ६-८१-६॥
ityevaṃ rākṣasendrasya vākyamādāya rākṣasāḥ |
niryayuste rathaiḥ śīghraṃ nāgānīkaiśca saṃvṛtāḥ || 6-81-6||

RMY 6-81-7

स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति ।
रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत ॥ ६-८१-७॥
sa saṃgrāmo mahābhīmaḥ sūryasyodayanaṃ prati |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca tumulaḥ samapadyata || 6-81-7||

RMY 6-81-8

ते गदाभिर्विचित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ॥ ६-८१-८॥
te gadābhirvicitrābhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
anyonyaṃ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ || 6-81-8||

RMY 6-81-9

मातंगरथकूलस्य वाजिमत्स्या ध्वजद्रुमाः ।
शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ॥ ६-८१-९॥
mātaṃgarathakūlasya vājimatsyā dhvajadrumāḥ |
śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 6-81-9||

RMY 6-81-10

ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च ।
आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे ॥ ६-८१-१०॥
dhvajavarmarathānaśvānnānāpraharaṇāni ca |
āplutyāplutya samare vānarendrā babhañjire || 6-81-10||

RMY 6-81-11

केशान्कर्णललाटांश्च नासिकाश्च प्लवंगमाः ।
रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ ६-८१-११॥
keśānkarṇalalāṭāṃśca nāsikāśca plavaṃgamāḥ |
rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi vyakartayan || 6-81-11||

RMY 6-81-12

एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः ।
अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा ॥ ६-८१-१२॥
ekaikaṃ rākṣasaṃ saṃkhye śataṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhyadhāvanta phalinaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā || 6-81-12||

RMY 6-81-13

तथा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ ६-८१-१३॥
tathā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
nirjaghnurvānarānghorānrākṣasāḥ parvatopamāḥ || 6-81-13||

RMY 6-81-14

राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः ।
शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ॥ ६-८१-१४॥
rākṣasairvadhyamānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātā rāmaṃ daśarathātmajam || 6-81-14||

RMY 6-81-15

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ॥ ६-८१-१५॥
tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān |
praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ha || 6-81-15||

RMY 6-81-16

प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे ।
नाभिजग्मुर्महाघोरं निर्दहन्तं शराग्निना ॥ ६-८१-१६॥
praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryamivāmbare |
nābhijagmurmahāghoraṃ nirdahantaṃ śarāgninā || 6-81-16||

RMY 6-81-17

कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः ।
रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि च ॥ ६-८१-१७॥
kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ |
raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi ca || 6-81-17||

RMY 6-81-18

चालयन्तं महानीकं विधमन्तं महारथान् ।
ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ॥ ६-८१-१८॥
cālayantaṃ mahānīkaṃ vidhamantaṃ mahārathān |
dadṛśuste na vai rāmaṃ vātaṃ vanagataṃ yathā || 6-81-18||

RMY 6-81-19

छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् ।
बलं रामेण ददृशुर्न रमं शीघ्रकारिणम् ॥ ६-८१-१९॥
chinnaṃ bhinnaṃ śarairdagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam |
balaṃ rāmeṇa dadṛśurna ramaṃ śīghrakāriṇam || 6-81-19||

RMY 6-81-20

प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् ।
इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ॥ ६-८१-२०॥
praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam |
indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ || 6-81-20||

RMY 6-81-21

एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् ।
एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन्वाजिभिः सह ॥ ६-८१-२१॥
eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān |
eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīnvājibhiḥ saha || 6-81-21||

RMY 6-81-22

इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान्रणे ।
अन्योन्यकुपिता जघ्नुः सादृश्याद्राघवस्य ते ॥ ६-८१-२२॥
iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśānraṇe |
anyonyakupitā jaghnuḥ sādṛśyādrāghavasya te || 6-81-22||

RMY 6-81-23

न ते ददृशिरे रामं दहन्तमरिवाहिनीम् ।
मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ ६-८१-२३॥
na te dadṛśire rāmaṃ dahantamarivāhinīm |
mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā || 6-81-23||

RMY 6-81-24

ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः ।
पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे ॥ ६-८१-२४॥
te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ |
punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave || 6-81-24||

RMY 6-81-25

भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः ।
अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम् ॥ ६-८१-२५॥
bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ |
alātacakrapratimāṃ dadṛśuste na rāghavam || 6-81-25||

RMY 6-81-26

शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरीरं नेमिकार्मुकम् ।
ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ॥ ६-८१-२६॥
śarīranābhi sattvārciḥ śarīraṃ nemikārmukam |
jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham || 6-81-26||

RMY 6-81-27

दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् ।
ददृशू रामचक्रं तत्कालचक्रमिव प्रजाः ॥ ६-८१-२७॥
divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān |
dadṛśū rāmacakraṃ tatkālacakramiva prajāḥ || 6-81-27||

RMY 6-81-28

अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम् ।
अष्टादशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ॥ ६-८१-२८॥
anīkaṃ daśasāhasraṃ rathānāṃ vātaraṃhasām |
aṣṭādaśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām || 6-81-28||

RMY 6-81-29

चतुर्दशसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् ।
पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ ६-८१-२९॥
caturdaśasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām |
pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām || 6-81-29||

RMY 6-81-30

दिवसस्याष्टमे भागे शरैरग्निशिखोपमैः ।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ६-८१-३०॥
divasasyāṣṭame bhāge śarairagniśikhopamaiḥ |
hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6-81-30||

RMY 6-81-31

ते हताश्वा हतरथाः श्रान्ता विमथितध्वजाः ।
अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ॥ ६-८१-३१॥
te hatāśvā hatarathāḥ śrāntā vimathitadhvajāḥ |
abhipetuḥ purīṃ laṅkāṃ hataśeṣā niśācarāḥ || 6-81-31||

RMY 6-81-32

हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूव रणाजिरम् ।
आक्रीडभूमी रुद्रस्य क्रुद्धस्येव पिनाकिनः ॥ ६-८१-३२॥
hatairgajapadātyaśvaistadbabhūva raṇājiram |
ākrīḍabhūmī rudrasya kruddhasyeva pinākinaḥ || 6-81-32||

RMY 6-81-33

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
साधु साध्विति रामस्य तत्कर्म समपूजयन् ॥ ६-८१-३३॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
sādhu sādhviti rāmasya tatkarma samapūjayan || 6-81-33||

RMY 6-81-34

अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् ।
एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥ ६-८१-३४॥
abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram |
etadastrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā || 6-81-34||

RMY 6-81-35

निहत्य तां राक्षसवाहिनीं तु रामस्तदा शक्रसमो महात्मा ।
अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ ६-८१-३५॥
nihatya tāṃ rākṣasavāhinīṃ tu rāmastadā śakrasamo mahātmā |
astreṣu śastreṣu jitaklamaśca saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ || 6-81-35||

Sarga: 82/116 (39)

RMY 6-82-1

तानि नागसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् ।
रथानां चाग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः ॥ ६-८२-१॥
tāni nāgasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām |
rathānāṃ cāgnivarṇānāṃ sadhvajānāṃ sahasraśaḥ || 6-82-1||

RMY 6-82-2

राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम् ।
काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम् ॥ ६-८२-२॥
rākṣasānāṃ sahasrāṇi gadāparighayodhinām |
kāñcanadhvajacitrāṇāṃ śūrāṇāṃ kāmarūpiṇām || 6-82-2||

RMY 6-82-3

निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ६-८२-३॥
nihatāni śaraistīkṣṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
rāvaṇena prayuktāni rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 6-82-3||

RMY 6-82-4

दृष्ट्वा श्रुत्वा च संभ्रान्ता हतशेषा निशाचराः ।
राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ॥ ६-८२-४॥
dṛṣṭvā śrutvā ca saṃbhrāntā hataśeṣā niśācarāḥ |
rākṣasyaśca samāgamya dīnāścintāpariplutāḥ || 6-82-4||

RMY 6-82-5

विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः ।
राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन् ॥ ६-८२-५॥
vidhavā hataputrāśca krośantyo hatabāndhavāḥ |
rākṣasyaḥ saha saṃgamya duḥkhārtāḥ paryadevayan || 6-82-5||

RMY 6-82-6

कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी ।
आससाद वने रामं कन्दर्पमिव रूपिणम् ॥ ६-८२-६॥
kathaṃ śūrpaṇakhā vṛddhā karālā nirṇatodarī |
āsasāda vane rāmaṃ kandarpamiva rūpiṇam || 6-82-6||

RMY 6-82-7

सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम् ।
तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता ॥ ६-८२-७॥
sukumāraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtahite ratam |
taṃ dṛṣṭvā lokavadhyā sā hīnarūpā prakāmitā || 6-82-7||

RMY 6-82-8

कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसं ।
सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी ॥ ६-८२-८॥
kathaṃ sarvaguṇairhīnā guṇavantaṃ mahaujasaṃ |
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ kāmayāmāsa rākṣasī || 6-82-8||

RMY 6-82-9

जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात्पलिनी श्वेतमूर्धजा ।
अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ॥ ६-८२-९॥
janasyāsyālpabhāgyatvātpalinī śvetamūrdhajā |
akāryamapahāsyaṃ ca sarvalokavigarhitam || 6-82-9||

RMY 6-82-10

राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च ।
चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम् ॥ ६-८२-१०॥
rākṣasānāṃ vināśāya dūṣaṇasya kharasya ca |
cakārāpratirūpā sā rāghavasya pradharṣaṇam || 6-82-10||

RMY 6-82-11

तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत् ।
वधाय नीता सा सीता दशग्रीवेण रक्षसा ॥ ६-८२-११॥
tannimittamidaṃ vairaṃ rāvaṇena kṛtaṃ mahat |
vadhāya nītā sā sītā daśagrīveṇa rakṣasā || 6-82-11||

RMY 6-82-12

न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम् ।
बद्धं बलवता वैरमक्षयं राघवेण ह ॥ ६-८२-१२॥
na ca sītāṃ daśagrīvaḥ prāpnoti janakātmajām |
baddhaṃ balavatā vairamakṣayaṃ rāghaveṇa ha || 6-82-12||

RMY 6-82-13

वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसं ।
हतमेकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१३॥
vaidehīṃ prārthayānaṃ taṃ virādhaṃ prekṣya rākṣasaṃ |
hatamekena rāmeṇa paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-13||

RMY 6-82-14

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६-८२-१४॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 6-82-14||

RMY 6-82-15

खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ।
शरैरादित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१५॥
kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā |
śarairādityasaṃkāśaiḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-15||

RMY 6-82-16

हतो योजनबाहुश्च कबन्धो रुधिराशनः ।
क्रोधार्तो विनदन्सोऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१६॥
hato yojanabāhuśca kabandho rudhirāśanaḥ |
krodhārto vinadanso'tha paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-16||

RMY 6-82-17

जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम् ।
बालिनं मेघसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१७॥
jaghāna balinaṃ rāmaḥ sahasranayanātmajam |
bālinaṃ meghasaṃkāśaṃ paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-17||

RMY 6-82-18

ऋश्यमूके वसञ्शैले दीनो भग्नमनोरथः ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६-८२-१८॥
ṛśyamūke vasañśaile dīno bhagnamanorathaḥ |
sugrīvaḥ sthāpito rājye paryāptaṃ tannidarśanam || 6-82-18||

RMY 6-82-19

धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम् ।
युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात्तस्य न रोचते ॥ ६-८२-१९॥
dharmārthasahitaṃ vākyaṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ hitam |
yuktaṃ vibhīṣaṇenoktaṃ mohāttasya na rocate || 6-82-19||

RMY 6-82-20

विभीषणवचः कुर्याद्यदि स्म धनदानुजः ।
श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का पुरी भवेत् ॥ ६-८२-२०॥
vibhīṣaṇavacaḥ kuryādyadi sma dhanadānujaḥ |
śmaśānabhūtā duḥkhārtā neyaṃ laṅkā purī bhavet || 6-82-20||

RMY 6-82-21

कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम् ।
प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते ॥ ६-८२-२१॥
kumbhakarṇaṃ hataṃ śrutvā rāghaveṇa mahābalam |
priyaṃ cendrajitaṃ putraṃ rāvaṇo nāvabudhyate || 6-82-21||

RMY 6-82-22

मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः ।
इत्येवं श्रूयते शब्दो राक्षसानां कुले कुले ॥ ६-८२-२२॥
mama putro mama bhrātā mama bhartā raṇe hataḥ |
ityevaṃ śrūyate śabdo rākṣasānāṃ kule kule || 6-82-22||

RMY 6-82-23

रथाश्चाश्वाश्च नागाश्च हताः शतसहस्रशः ।
रणे रामेण शूरेण राक्षसाश्च पदातयः ॥ ६-८२-२३॥
rathāścāśvāśca nāgāśca hatāḥ śatasahasraśaḥ |
raṇe rāmeṇa śūreṇa rākṣasāśca padātayaḥ || 6-82-23||

RMY 6-82-24

रुद्रो वा यदि वा विष्णुर्महेन्द्रो वा शतक्रतुः ।
हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयमन्तकः ॥ ६-८२-२४॥
rudro vā yadi vā viṣṇurmahendro vā śatakratuḥ |
hanti no rāmarūpeṇa yadi vā svayamantakaḥ || 6-82-24||

RMY 6-82-25

हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम् ।
अपश्यन्त्यो भयस्यान्तमनाथा विलपामहे ॥ ६-८२-२५॥
hatapravīrā rāmeṇa nirāśā jīvite vayam |
apaśyantyo bhayasyāntamanāthā vilapāmahe || 6-82-25||

RMY 6-82-26

रामहस्ताद्दशग्रीवः शूरो दत्तवरो युधि ।
इदं भयं महाघोरमुत्पन्नं नावबुध्यते ॥ ६-८२-२६॥
rāmahastāddaśagrīvaḥ śūro dattavaro yudhi |
idaṃ bhayaṃ mahāghoramutpannaṃ nāvabudhyate || 6-82-26||

RMY 6-82-27

न देवा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे ॥ ६-८२-२७॥
na devā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
upasṛṣṭaṃ paritrātuṃ śaktā rāmeṇa saṃyuge || 6-82-27||

RMY 6-82-28

उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे ।
कथयिष्यन्ति रामेण रावणस्य निबर्हणम् ॥ ६-८२-२८॥
utpātāścāpi dṛśyante rāvaṇasya raṇe raṇe |
kathayiṣyanti rāmeṇa rāvaṇasya nibarhaṇam || 6-82-28||

RMY 6-82-29

पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः ।
रावणस्याभयं दत्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६-८२-२९॥
pitāmahena prītena devadānavarākṣasaiḥ |
rāvaṇasyābhayaṃ dattaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6-82-29||

RMY 6-82-30

तदिदं मानुषान्मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम् ।
जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च ॥ ६-८२-३०॥
tadidaṃ mānuṣānmanye prāptaṃ niḥsaṃśayaṃ bhayam |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rakṣasāṃ rāvaṇasya ca || 6-82-30||

RMY 6-82-31

पीड्यमानास्तु बलिना वरदानेन रक्षसा ।
दीप्तैस्तपोभिर्विबुधाः पितामहमपूजयन् ॥ ६-८२-३१॥
pīḍyamānāstu balinā varadānena rakṣasā |
dīptaistapobhirvibudhāḥ pitāmahamapūjayan || 6-82-31||

RMY 6-82-32

देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः ।
उवाच देवताः सर्वा इदं तुष्टो महद्वचः ॥ ६-८२-३२॥
devatānāṃ hitārthāya mahātmā vai pitāmahaḥ |
uvāca devatāḥ sarvā idaṃ tuṣṭo mahadvacaḥ || 6-82-32||

RMY 6-82-33

अद्य प्रभृति लोकांस्त्रीन्सर्वे दानवराक्षसाः ।
भयेन प्रावृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम् ॥ ६-८२-३३॥
adya prabhṛti lokāṃstrīnsarve dānavarākṣasāḥ |
bhayena prāvṛtā nityaṃ vicariṣyanti śāśvatam || 6-82-33||

RMY 6-82-34

दैवतैस्तु समागम्य सर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।
वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रसादितः ॥ ६-८२-३४॥
daivataistu samāgamya sarvaiścendrapurogamaiḥ |
vṛṣadhvajastripurahā mahādevaḥ prasāditaḥ || 6-82-34||

RMY 6-82-35

प्रसन्नस्तु महादेवो देवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।
उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा ॥ ६-८२-३५॥
prasannastu mahādevo devānetadvaco'bravīt |
utpatsyati hitārthaṃ vo nārī rakṣaḥkṣayāvahā || 6-82-35||

RMY 6-82-36

एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद्यथा दानवान्पुरा ।
भक्षयिष्यति नः सीता राक्षसघ्नी सरावणान् ॥ ६-८२-३६॥
eṣā devaiḥ prayuktā tu kṣudyathā dānavānpurā |
bhakṣayiṣyati naḥ sītā rākṣasaghnī sarāvaṇān || 6-82-36||

RMY 6-82-37

रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः ।
अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः ॥ ६-८२-३७॥
rāvaṇasyāpanītena durvinītasya durmateḥ |
ayaṃ niṣṭānako ghoraḥ śokena samabhiplutaḥ || 6-82-37||

RMY 6-82-38

तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत् ।
राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ॥ ६-८२-३८॥
taṃ na paśyāmahe loke yo naḥ śaraṇado bhavet |
rāghaveṇopasṛṣṭānāṃ kāleneva yugakṣaye || 6-82-38||

RMY 6-82-39

इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः परस्परं संपरिरभ्य बाहुभिः ।
विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिता विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम् ॥ ६-८२-३९॥
itīva sarvā rajanīcarastriyaḥ parasparaṃ saṃparirabhya bāhubhiḥ |
viṣedurārtātibhayābhipīḍitā vineduruccaiśca tadā sudāruṇam || 6-82-39||

Sarga: 83/116 (42)

RMY 6-83-1

आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले ।
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिवेदितम् ॥ ६-८३-१॥
ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule |
rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva pariveditam || 6-83-1||

RMY 6-83-2

स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥ ६-८३-२॥
sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |
babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ || 6-83-2||

RMY 6-83-3

संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ६-८३-३॥
saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrchitaḥ || 6-83-3||

RMY 6-83-4

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।
भयाव्यक्तकथांस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६-८३-४॥
uvāca ca samīpasthānrākṣasānrākṣaseśvaraḥ |
bhayāvyaktakathāṃstatra nirdahanniva cakṣuṣā || 6-83-4||

RMY 6-83-5

महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसं ।
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ॥ ६-८३-५॥
mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ |
śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā || 6-83-5||

RMY 6-83-6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः ।
चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ॥ ६-८३-६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ |
codayāmāsuravyagrānrākṣasāṃstānnṛpājñayā || 6-83-6||

RMY 6-83-7

ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रावणाभिमुखा ययुः ॥ ६-८३-७॥
te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ |
kṛtasvastyayanāḥ sarve rāvaṇābhimukhā yayuḥ || 6-83-7||

RMY 6-83-8

प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ ६-८३-८॥
pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 6-83-8||

RMY 6-83-9

अथोवाच प्रहस्यैतान्रावणः क्रोधमूर्छितः ।
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसं ॥ ६-८३-९॥
athovāca prahasyaitānrāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ || 6-83-9||

RMY 6-83-10

अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसाधनम् ॥ ६-८३-१०॥
adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasaṃnibhaiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādhanam || 6-83-10||

RMY 6-83-11

खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा ।
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ॥ ६-८३-११॥
kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā |
kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham || 6-83-11||

RMY 6-83-12

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः ।
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ॥ ६-८३-१२॥
naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ |
prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ || 6-83-12||

RMY 6-83-13

अद्य वानरयूथानां तानि यूथानि भागशः ।
धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥ ६-८३-१३॥
adya vānarayūthānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |
dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ || 6-83-13||

RMY 6-83-14

व्याकोशपद्मचक्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् ।
अद्य यूथतटाकानि गजवत्प्रमथाम्यहम् ॥ ६-८३-१४॥
vyākośapadmacakrāṇi padmakesaravarcasām |
adya yūthataṭākāni gajavatpramathāmyaham || 6-83-14||

RMY 6-83-15

सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः ।
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कलैः ॥ ६-८३-१५॥
saśarairadya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ |
maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkalaiḥ || 6-83-15||

RMY 6-83-16

अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् ।
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम् ॥ ६-८३-१६॥
adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām |
muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam || 6-83-16||

RMY 6-83-17

हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः ।
वधेनाद्य रिपोस्तासां कर्मोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ ६-८३-१७॥
hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ |
vadhenādya ripostāsāṃ karmomyasrapramārjanam || 6-83-17||

RMY 6-83-18

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ॥ ६-८३-१८॥
adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇairgatacetanaiḥ |
karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm || 6-83-18||

RMY 6-83-19

अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनोऽपरे ।
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः ॥ ६-८३-१९॥
adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino'pare |
sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ || 6-83-19||

RMY 6-83-20

कल्प्यतां मे रथशीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः ।
अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽवशिष्टा निशाचराः ॥ ६-८३-२०॥
kalpyatāṃ me rathaśīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ |
anuprayāntu māṃ yuddhe ye'vaśiṣṭā niśācarāḥ || 6-83-20||

RMY 6-83-21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।
बलाध्यक्षान्स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति ॥ ६-८३-२१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo'bravīdvacaḥ |
balādhyakṣānsthitāṃstatra balaṃ saṃtvaryatāmiti || 6-83-21||

RMY 6-83-22

बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान्गृहाद्गृहात् ।
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥ ६-८३-२२॥
balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstāngṛhādgṛhāt |
codayantaḥ pariyayurlaṅkāṃ laghuparākramāḥ || 6-83-22||

RMY 6-83-23

ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः ।
नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ॥ ६-८३-२३॥
tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ |
nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ || 6-83-23||

RMY 6-83-24

असिभिः पट्टसैः शूलैर्गलाभिर्मुसलैर्हलैः ।
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥ ६-८३-२४॥
asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlairgalābhirmusalairhalaiḥ |
śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ || 6-83-24||

RMY 6-83-25

यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः ।
भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ ६-८३-२५॥
yaṣṭibhirvimalaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ |
bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ || 6-83-25||

RMY 6-83-26

अथानयन्बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया ।
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ॥ ६-८३-२६॥
athānayanbalādhyakṣāścatvāro rāvaṇājñayā |
drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham || 6-83-26||

RMY 6-83-27

आरुरोह रथं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ६-८३-२७॥
āruroha rathaṃ divyaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryāddārayanniva medinīm || 6-83-27||

RMY 6-83-28

रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ ।
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ॥ ६-८३-२८॥
rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau |
virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā || 6-83-28||

RMY 6-83-29

ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् ।
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ६-८३-२९॥
te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm |
nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayurjayakāṅkṣiṇaḥ || 6-83-29||

RMY 6-83-30

ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः ।
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोमपः ॥ ६-८३-३०॥
tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ |
niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamomapaḥ || 6-83-30||

RMY 6-83-31

ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः ।
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-८३-३१॥
tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ |
dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6-83-31||

RMY 6-83-32

ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः ।
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी ॥ ६-८३-३२॥
tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ |
dvijāśca nedurghorāśca saṃcacāla ca medinī || 6-83-32||

RMY 6-83-33

ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः ।
ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥ ६-८३-३३॥
vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhaluśca turaṃgamāḥ |
dhvajāgre nyapatadgṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ || 6-83-33||

RMY 6-83-34

नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत ।
विवर्णवदनश्चासीत्किंचिदभ्रश्यत स्वरः ॥ ६-८३-३४॥
nayanaṃ cāsphuradvāmaṃ savyo bāhurakampata |
vivarṇavadanaścāsītkiṃcidabhraśyata svaraḥ || 6-83-34||

RMY 6-83-35

ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः ।
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥ ६-८३-३५॥
tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ |
raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire || 6-83-35||

RMY 6-83-36

अन्तरिक्षात्पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना ।
विनेदुरशिवं गृध्रा वायसैरनुनादिताः ॥ ६-८३-३६॥
antarikṣātpapātolkā nirghātasamanisvanā |
vineduraśivaṃ gṛdhrā vāyasairanunāditāḥ || 6-83-36||

RMY 6-83-37

एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समुपस्थितान् ।
निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः ॥ ६-८३-३७॥
etānacintayanghorānutpātānsamupasthitān |
niryayau rāvaṇo mohādvadhārthī kālacoditaḥ || 6-83-37||

RMY 6-83-38

तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् ।
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६-८३-३८॥
teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām |
vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata || 6-83-38||

RMY 6-83-39

तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् ।
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ॥ ६-८३-३९॥
teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām |
anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām || 6-83-39||

RMY 6-83-40

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ॥ ६-८३-४०॥
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat || 6-83-40||

RMY 6-83-41

निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः ।
निरुच्छ्वासा हताः केचित्केचित्पार्श्वेषु दारिताः ।
केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः ॥ ६-८३-४१॥
nikṛttaśirasaḥ kecidrāvaṇena valīmukhāḥ |
nirucchvāsā hatāḥ kecitkecitpārśveṣu dāritāḥ |
kecidvibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvivarjitāḥ || 6-83-41||

RMY 6-83-42

दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये ।
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते ॥ ६-८३-४२॥
daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato'bhyeti rathena saṃkhye |
tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekurhariyūthapāste || 6-83-42||

Sarga: 84/116 (33)

RMY 6-84-1

तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः ।
बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर्वृता ॥ ६-८४-१॥
tathā taiḥ kṛttagātraistu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ |
babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhirvṛtā || 6-84-1||

RMY 6-84-2

रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातमेकतः ।
न शेकुः सहितुं दीप्तं पतंगा इव पावकम् ॥ ६-८४-२॥
rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasaṃpātamekataḥ |
na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṃgā iva pāvakam || 6-84-2||

RMY 6-84-3

तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः ।
पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥ ६-८४-३॥
te'rditā niśitairbāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ |
pāvakārciḥsamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ || 6-84-3||

RMY 6-84-4

प्लवंगानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः ।
स ययौ समरे तस्मिन्विधमन्रावणः शरैः ॥ ६-८४-४॥
plavaṃgānāmanīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ |
sa yayau samare tasminvidhamanrāvaṇaḥ śaraiḥ || 6-84-4||

RMY 6-84-5

कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् ।
आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस्तदा ॥ ६-८४-५॥
kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām |
āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritastadā || 6-84-5||

RMY 6-84-6

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्ट्वा भग्नान्विद्रवतो रणे ।
गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥ ६-८४-६॥
sugrīvastānkapīndṛṣṭvā bhagnānvidravato raṇe |
gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ || 6-84-6||

RMY 6-84-7

आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् ।
सुग्रीवोऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥ ६-८४-७॥
ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram |
sugrīvo'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ || 6-84-7||

RMY 6-84-8

पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम् ।
अनुजह्रुर्महाशैलान्विविधांश्च महाद्रुमान् ॥ ६-८४-८॥
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāsya sarve yūthādhipāḥ svayam |
anujahrurmahāśailānvividhāṃśca mahādrumān || 6-84-8||

RMY 6-84-9

स नदन्युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् ।
पातयन्विविधांश्चान्याञ्जघानोत्तमराक्षसान् ॥ ६-८४-९॥
sa nadanyudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān |
pātayanvividhāṃścānyāñjaghānottamarākṣasān || 6-84-9||

RMY 6-84-10

ममर्द च महाकायो राक्षसान्वानरेश्वरः ।
युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ॥ ६-८४-१०॥
mamarda ca mahākāyo rākṣasānvānareśvaraḥ |
yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhānagamāniva || 6-84-10||

RMY 6-84-11

राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह ।
अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसंघेषु कानने ॥ ६-८४-११॥
rākṣasānāmanīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha |
aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṃgheṣu kānane || 6-84-11||

RMY 6-84-12

कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः ।
विकीर्णशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पर्वताः ॥ ६-८४-१२॥
kapirājavimuktaistaiḥ śailavarṣaistu rākṣasāḥ |
vikīrṇaśirasaḥ peturnikṛttā iva parvatāḥ || 6-84-12||

RMY 6-84-13

अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः ।
सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु विनदत्सु च ॥ ६-८४-१३॥
atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ |
sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu vinadatsu ca || 6-84-13||

RMY 6-84-14

विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः ।
रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ॥ ६-८४-१४॥
virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ |
rathādāplutya durdharṣo gajaskandhamupāruhat || 6-84-14||

RMY 6-84-15

स तं द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः ।
विनदन्भीमनिर्ह्रालं वानरानभ्यधावत ॥ ६-८४-१५॥
sa taṃ dviradamāruhya virūpākṣo mahārathaḥ |
vinadanbhīmanirhrālaṃ vānarānabhyadhāvata || 6-84-15||

RMY 6-84-16

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे ।
स्थापयामासा चोद्विग्नान्राक्षसान्संप्रहर्षयन् ॥ ६-८४-१६॥
sugrīve sa śarānghorānvisasarja camūmukhe |
sthāpayāmāsā codvignānrākṣasānsaṃpraharṣayan || 6-84-16||

RMY 6-84-17

सोऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा ।
चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥ ६-८४-१७॥
so'tividdhaḥ śitairbāṇaiḥ kapīndrastena rakṣasā |
cukrodha ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe || 6-84-17||

RMY 6-84-18

ततः पादपमुद्धृत्य शूरः संप्रधने हरिः ।
अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥ ६-८४-१८॥
tataḥ pādapamuddhṛtya śūraḥ saṃpradhane hariḥ |
abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam || 6-84-18||

RMY 6-84-19

स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः ।
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ॥ ६-८४-१९॥
sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ |
apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca || 6-84-19||

RMY 6-84-20

गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।
राक्षसोऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ॥ ६-८४-२०॥
gajāttu mathitāttūrṇamapakramya sa vīryavān |
rākṣaso'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim || 6-84-20||

RMY 6-84-21

आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः ।
भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ॥ ६-८४-२१॥
ārṣabhaṃ carmakhaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ |
bhartsayanniva sugrīvamāsasāda vyavasthitam || 6-84-21||

RMY 6-84-22

स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥ ६-८४-२२॥
sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |
virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām || 6-84-22||

RMY 6-84-23

स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः ।
अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत्तदा ॥ ६-८४-२३॥
sa tāṃ śilāmāpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ |
apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharattadā || 6-84-23||

RMY 6-84-24

तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे ।
कवचं पातयामास स खड्गाभिहतोऽपतत् ॥ ६-८४-२४॥
tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe |
kavacaṃ pātayāmāsa sa khaḍgābhihato'patat || 6-84-24||

RMY 6-84-25

स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् ।
तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम् ॥ ६-८४-२५॥
sa samutthāya patitaḥ kapistasya vyasarjayat |
talaprahāramaśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam || 6-84-25||

RMY 6-84-26

तलप्रहारं तद्रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् ।
नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत् ॥ ६-८४-२६॥
talaprahāraṃ tadrakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam |
naipuṇyānmocayitvainaṃ muṣṭinorasyatāḍayat || 6-84-26||

RMY 6-84-27

ततस्तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा ॥ ६-८४-२७॥
tatastu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ |
mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā || 6-84-27||

RMY 6-84-28

स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः ।
ततो न्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम् ॥ ६-८४-२८॥
sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ |
tato nyapātayatkrodhācchaṅkhadeśe mahātalam || 6-84-28||

RMY 6-84-29

महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ।
पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं स समुद्वमन् ॥ ६-८४-२९॥
mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau |
papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ sa samudvaman || 6-84-29||

RMY 6-84-30

विवृत्तनयनं क्रोधात्सफेनरुधिराप्लुतम् ।
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥ ६-८४-३०॥
vivṛttanayanaṃ krodhātsaphenarudhirāplutam |
dadṛśuste virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam || 6-84-30||

RMY 6-84-31

स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् ।
करुणं च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥ ६-८४-३१॥
sphurantaṃ parivarjantaṃ pārśvena rudhirokṣitam |
karuṇaṃ ca vinardāntaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum || 6-84-31||

RMY 6-84-32

तथा तु तौ संयति संप्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् ।
बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ ॥ ६-८४-३२॥
tathā tu tau saṃyati saṃprayuktau tarasvinau vānararākṣasānām |
balārṇavau sasvanatuḥ sabhīmaṃ mahārṇavau dvāviva bhinnavelau || 6-84-32||

RMY 6-84-33

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं महाबलं तं हरिपार्थिवेन ।
बलं समस्तं कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥ ६-८४-३३॥
vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ mahābalaṃ taṃ haripārthivena |
balaṃ samastaṃ kapirākṣasānāmunmattagaṅgāpratimaṃ babhūva || 6-84-33||

Sarga: 85/116 (29)

RMY 6-85-1

हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे ।
सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥ ६-८५-१॥
hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe |
sarasīva mahāgharme sūpakṣīṇe babhūvatuḥ || 6-85-1||

RMY 6-85-2

स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-८५-२॥
svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca |
babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6-85-2||

RMY 6-85-3

प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः ।
बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम् ॥ ६-८५-३॥
prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ |
babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam || 6-85-3||

RMY 6-85-4

उवाच च समीपस्थं महोदरमरिंदमम् ।
अस्मिन्काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥ ६-८५-४॥
uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramariṃdamam |
asminkāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā || 6-85-4||

RMY 6-85-5

जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् ।
भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥ ६-८५-५॥
jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam |
bhartṛpiṇḍasya kālo'yaṃ nirveṣṭuṃ sādhu yudhyatām || 6-85-5||

RMY 6-85-6

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रं महोदरः ।
प्रविवेशारिसेनां स पतंग इव पावकम् ॥ ६-८५-६॥
evamuktastathetyuktvā rākṣasendraṃ mahodaraḥ |
praviveśārisenāṃ sa pataṃga iva pāvakam || 6-85-6||

RMY 6-85-7

ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः ।
भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥ ६-८५-७॥
tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ |
bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ || 6-85-7||

RMY 6-85-8

प्रभग्नां समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् ।
अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥ ६-८५-८॥
prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm |
abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram || 6-85-8||

RMY 6-85-9

प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् ।
चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः ॥ ६-८५-९॥
pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām |
cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīśvaraḥ || 6-85-9||

RMY 6-85-10

तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः ।
असंभ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ॥ ६-८५-१०॥
tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ |
asaṃbhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām || 6-85-10||

RMY 6-85-11

रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा ।
निपपात शिला भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥ ६-८५-११॥
rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā |
nipapāta śilā bhūmau gṛdhracakramivākulam || 6-85-11||

RMY 6-85-12

तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः ।
सालमुत्पाट्य चिक्षेप रक्षसे रणमूर्धनि ।
शरैश्च विददारैनं शूरः परपुरंजयः ॥ ६-८५-१२॥
tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrchitaḥ |
sālamutpāṭya cikṣepa rakṣase raṇamūrdhani |
śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ || 6-85-12||

RMY 6-85-13

स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ।
आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् ।
परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥ ६-८५-१३॥
sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi |
āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan |
parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān || 6-85-13||

RMY 6-85-14

तस्माद्धतहयाद्वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात् ।
गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः ॥ ६-८५-१४॥
tasmāddhatahayādvīraḥ so'vaplutya mahārathāt |
gadāṃ jagrāha saṃkruddho rākṣaso'tha mahodaraḥ || 6-85-14||

RMY 6-85-15

गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः ।
नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ॥ ६-८५-१५॥
gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ |
nardantau govṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau || 6-85-15||

RMY 6-85-16

आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः ।
पपात स गदोद्भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ ६-८५-१६॥
ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ |
papāta sa gadodbhinnaḥ parighastasya bhūtale || 6-85-16||

RMY 6-85-17

ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् ।
आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥ ६-८५-१७॥
tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt |
āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam || 6-85-17||

RMY 6-85-18

तं समुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यन्यां व्याक्षिपद्गदाम् ।
भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुर्धरणीतले ॥ ६-८५-१८॥
taṃ samudyamya cikṣepa so'pyanyāṃ vyākṣipadgadām |
bhinnāvanyonyamāsādya petaturdharaṇītale || 6-85-18||

RMY 6-85-19

ततो भग्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः ।
तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ ६-८५-१९॥
tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ |
tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau || 6-85-19||

RMY 6-85-20

जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नेदतुश्च पुनः पुनः ।
तलैश्चान्योन्यमाहत्य पेततुर्धरणीतले ॥ ६-८५-२०॥
jaghnatustau tadānyonyaṃ nedatuśca punaḥ punaḥ |
talaiścānyonyamāhatya petaturdharaṇītale || 6-85-20||

RMY 6-85-21

उत्पेततुस्ततस्तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम् ।
भुजैश्चिक्षेपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६-८५-२१॥
utpetatustatastūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam |
bhujaiścikṣepaturvīrāvanyonyamaparājitau || 6-85-21||

RMY 6-85-22

आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम् ।
राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ॥ ६-८५-२२॥
ājahāra tadā khaḍgamadūraparivartinam |
rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ || 6-85-22||

RMY 6-85-23

तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह ।
जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥ ६-८५-२३॥
tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha |
jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ || 6-85-23||

RMY 6-85-24

तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम् ।
उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥ ६-८५-२४॥
tau tu roṣaparītāṅgau nardantāvabhyadhāvatām |
udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau || 6-85-24||

RMY 6-85-25

दक्षिणं मण्डलं चोभौ तौ तूर्णं संपरीयतुः ।
अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ॥ ६-८५-२५॥
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau tau tūrṇaṃ saṃparīyatuḥ |
anyonyamabhisaṃkruddhau jaye praṇihitāvubhau || 6-85-25||

RMY 6-85-26

स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः ।
महाचर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ॥ ६-८५-२६॥
sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ |
mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ || 6-85-26||

RMY 6-85-27

लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः ।
जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपहितं शिरः ॥ ६-८५-२७॥
lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ |
jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ || 6-85-27||

RMY 6-85-28

निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले ।
तद्बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठति ॥ ६-८५-२८॥
nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale |
tadbalaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhati || 6-85-28||

RMY 6-85-29

हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः ।
चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ॥ ६-८५-२९॥
hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ |
cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ || 6-85-29||

Sarga: 86/116 (23)

RMY 6-86-1

महोदरे तु निहते महापार्श्वो महाबलः ।
अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोभयामास सायकैः ॥ ६-८६-१॥
mahodare tu nihate mahāpārśvo mahābalaḥ |
aṅgadasya camūṃ bhīmāṃ kṣobhayāmāsa sāyakaiḥ || 6-86-1||

RMY 6-86-2

स वानराणां मुख्यानामुत्तमाङ्गानि सर्वशः ।
पातयामास कायेभ्यः फलं वृन्तादिवानिलः ॥ ६-८६-२॥
sa vānarāṇāṃ mukhyānāmuttamāṅgāni sarvaśaḥ |
pātayāmāsa kāyebhyaḥ phalaṃ vṛntādivānilaḥ || 6-86-2||

RMY 6-86-3

केषांचिदिषुभिर्बाहून्स्कन्धांश्चिछेद राक्षसः ।
वानराणां सुसंक्रुद्धः पार्श्वं केषां व्यदारयत् ॥ ६-८६-३॥
keṣāṃcidiṣubhirbāhūnskandhāṃścicheda rākṣasaḥ |
vānarāṇāṃ susaṃkruddhaḥ pārśvaṃ keṣāṃ vyadārayat || 6-86-3||

RMY 6-86-4

तेऽर्दिता बाणवर्षेण महापार्श्वेन वानराः ।
विषादविमुखाः सर्वे बभूवुर्गतचेतसः ॥ ६-८६-४॥
te'rditā bāṇavarṣeṇa mahāpārśvena vānarāḥ |
viṣādavimukhāḥ sarve babhūvurgatacetasaḥ || 6-86-4||

RMY 6-86-5

निरीक्ष्य बलमुद्विग्नमङ्गदो राक्षसार्दितम् ।
वेगं चक्रे महाबाहुः समुद्र इव पर्वणि ॥ ६-८६-५॥
nirīkṣya balamudvignamaṅgado rākṣasārditam |
vegaṃ cakre mahābāhuḥ samudra iva parvaṇi || 6-86-5||

RMY 6-86-6

आयसं परिघं गृह्य सूर्यरश्मिसमप्रभम् ।
समरे वानरश्रेष्ठो महापार्श्वे न्यपातयत् ॥ ६-८६-६॥
āyasaṃ parighaṃ gṛhya sūryaraśmisamaprabham |
samare vānaraśreṣṭho mahāpārśve nyapātayat || 6-86-6||

RMY 6-86-7

स तु तेन प्रहारेण महापार्श्वो विचेतनः ।
ससूतः स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञः प्रापतद्भुवि ॥ ६-८६-७॥
sa tu tena prahāreṇa mahāpārśvo vicetanaḥ |
sasūtaḥ syandanāttasmādvisaṃjñaḥ prāpatadbhuvi || 6-86-7||

RMY 6-86-8

सर्क्षराजस्तु तेजस्वी नीलाञ्जनचयोपमः ।
निष्पत्य सुमहावीर्यः स्वाद्यूथान्मेघसंनिभात् ॥ ६-८६-८॥
sarkṣarājastu tejasvī nīlāñjanacayopamaḥ |
niṣpatya sumahāvīryaḥ svādyūthānmeghasaṃnibhāt || 6-86-8||

RMY 6-86-9

प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभां क्रुद्धः स विपुलां शिलाम् ।
अश्वाञ्जघान तरसा स्यन्दनं च बभञ्ज तम् ॥ ६-८६-९॥
pragṛhya giriśṛṅgābhāṃ kruddhaḥ sa vipulāṃ śilām |
aśvāñjaghāna tarasā syandanaṃ ca babhañja tam || 6-86-9||

RMY 6-86-10

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु महापार्श्वो महाबलः ।
अङ्गदं बहुभिर्बाणैर्भूयस्तं प्रत्यविध्यत ॥ ६-८६-१०॥
muhūrtāllabdhasaṃjñastu mahāpārśvo mahābalaḥ |
aṅgadaṃ bahubhirbāṇairbhūyastaṃ pratyavidhyata || 6-86-10||

RMY 6-86-11

जाम्बवन्तं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ।
ऋक्षराजं गवाक्षं च जघान बहुभिः शरैः ॥ ६-८६-११॥
jāmbavantaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare |
ṛkṣarājaṃ gavākṣaṃ ca jaghāna bahubhiḥ śaraiḥ || 6-86-11||

RMY 6-86-12

गवाक्षं जाम्बवन्तं च स दृष्ट्वा शरपीडितौ ।
जग्राह परिघं घोरमङ्गदः क्रोधमूर्छितः ॥ ६-८६-१२॥
gavākṣaṃ jāmbavantaṃ ca sa dṛṣṭvā śarapīḍitau |
jagrāha parighaṃ ghoramaṅgadaḥ krodhamūrchitaḥ || 6-86-12||

RMY 6-86-13

तस्याङ्गदः प्रकुपितो राक्षसस्य तमायसं ।
दूरस्थितस्य परिघं रविरश्मिसमप्रभम् ॥ ६-८६-१३॥
tasyāṅgadaḥ prakupito rākṣasasya tamāyasaṃ |
dūrasthitasya parighaṃ raviraśmisamaprabham || 6-86-13||

RMY 6-86-14

द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य भ्रामयित्वा च वेगवान् ।
महापार्श्वाय चिक्षेप वधार्थं वालिनः सुतः ॥ ६-८६-१४॥
dvābhyāṃ bhujābhyāṃ saṃgṛhya bhrāmayitvā ca vegavān |
mahāpārśvāya cikṣepa vadhārthaṃ vālinaḥ sutaḥ || 6-86-14||

RMY 6-86-15

स तु क्षिप्तो बलवता परिघस्तस्य रक्षसः ।
धनुश्च सशरं हस्ताच्छिरस्त्रं चाप्यपातयत् ॥ ६-८६-१५॥
sa tu kṣipto balavatā parighastasya rakṣasaḥ |
dhanuśca saśaraṃ hastācchirastraṃ cāpyapātayat || 6-86-15||

RMY 6-86-16

तं समासाद्य वेगेन वालिपुत्रः प्रतापवान् ।
तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ॥ ६-८६-१६॥
taṃ samāsādya vegena vāliputraḥ pratāpavān |
talenābhyahanatkruddhaḥ karṇamūle sakuṇḍale || 6-86-16||

RMY 6-86-17

स तु क्रुद्धो महावेगो महापार्श्वो महाद्युतिः ।
करेणैकेन जग्राह सुमहान्तं परश्वधम् ॥ ६-८६-१७॥
sa tu kruddho mahāvego mahāpārśvo mahādyutiḥ |
kareṇaikena jagrāha sumahāntaṃ paraśvadham || 6-86-17||

RMY 6-86-18

तं तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढम् ।
राक्षसः परमक्रुद्धो वालिपुत्रे न्यपातयत् ॥ ६-८६-१८॥
taṃ tailadhautaṃ vimalaṃ śailasāramayaṃ dṛḍham |
rākṣasaḥ paramakruddho vāliputre nyapātayat || 6-86-18||

RMY 6-86-19

तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितम् ।
अङ्गदो मोक्षयामास सरोषः स परश्वधम् ॥ ६-८६-१९॥
tena vāmāṃsaphalake bhṛśaṃ pratyavapātitam |
aṅgado mokṣayāmāsa saroṣaḥ sa paraśvadham || 6-86-19||

RMY 6-86-20

स वीरो वज्रसंकाशमङ्गदो मुष्टिमात्मनः ।
संवर्तयन्सुसंक्रुद्धः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ६-८६-२०॥
sa vīro vajrasaṃkāśamaṅgado muṣṭimātmanaḥ |
saṃvartayansusaṃkruddhaḥ pitustulyaparākramaḥ || 6-86-20||

RMY 6-86-21

राक्षसस्य स्तनाभ्याशे मर्मज्ञो हृदयं प्रति ।
इन्द्राशनिसमस्पर्शं स मुष्टिं विन्यपातयत् ॥ ६-८६-२१॥
rākṣasasya stanābhyāśe marmajño hṛdayaṃ prati |
indrāśanisamasparśaṃ sa muṣṭiṃ vinyapātayat || 6-86-21||

RMY 6-86-22

तेन तस्य निपातेन राक्षसस्य महामृधे ।
पफाल हृदयं चाशु स पपात हतो भुवि ॥ ६-८६-२२॥
tena tasya nipātena rākṣasasya mahāmṛdhe |
paphāla hṛdayaṃ cāśu sa papāta hato bhuvi || 6-86-22||

RMY 6-86-23

तस्मिन्निपतिते भूमौ तत्सैन्यं संप्रचुक्षुभे ।
अभवच्च महान्क्रोधः समरे रावणस्य तु ॥ ६-८६-२३॥
tasminnipatite bhūmau tatsainyaṃ saṃpracukṣubhe |
abhavacca mahānkrodhaḥ samare rāvaṇasya tu || 6-86-23||

Sarga: 87/116 (47)

RMY 6-87-1

महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ ।
तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले ॥ ६-८७-१॥
mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau |
tasmiṃśca nihate vīre virūpākṣe mahābale || 6-87-1||

RMY 6-87-2

आविवेश महान्क्रोधो रावणं तु महामृधे ।
सूतं संचोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६-८७-२॥
āviveśa mahānkrodho rāvaṇaṃ tu mahāmṛdhe |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 6-87-2||

RMY 6-87-3

निहतानाममात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च ।
दुःखमेषोऽपनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६-८७-३॥
nihatānāmamātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca |
duḥkhameṣo'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau || 6-87-3||

RMY 6-87-4

रामवृक्षं रणे हन्मि सीतापुष्पफलप्रदम् ।
प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान्कुमुदो नलः ॥ ६-८७-४॥
rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam |
praśākhā yasya sugrīvo jāmbavānkumudo nalaḥ || 6-87-4||

RMY 6-87-5

स दिशो दश घोषेण रथस्यातिरथो महान् ।
नादयन्प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यवर्तत ॥ ६-८७-५॥
sa diśo daśa ghoṣeṇa rathasyātiratho mahān |
nādayanprayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata || 6-87-5||

RMY 6-87-6

पूरिता तेन शब्देन सनदीगिरिकानना ।
संचचाल मही सर्वा सवराहमृगद्विपा ॥ ६-८७-६॥
pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā |
saṃcacāla mahī sarvā savarāhamṛgadvipā || 6-87-6||

RMY 6-87-7

तामसं सुमहाघोरं चकारास्त्रं सुदारुणम् ।
निर्ददाह कपीन्सर्वांस्ते प्रपेतुः समन्ततः ॥ ६-८७-७॥
tāmasaṃ sumahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam |
nirdadāha kapīnsarvāṃste prapetuḥ samantataḥ || 6-87-7||

RMY 6-87-8

तान्यनीकान्यनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः ।
दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ॥ ६-८७-८॥
tānyanīkānyanekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ |
dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ || 6-87-8||

RMY 6-87-9

स ददर्श ततो रामं तिष्ठन्तमपराजितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा ॥ ६-८७-९॥
sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantamaparājitam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā || 6-87-9||

RMY 6-87-10

आलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्य महद्धनुः ।
पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुमरिंदमम् ॥ ६-८७-१०॥
ālikhantamivākāśamavaṣṭabhya mahaddhanuḥ |
padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhumariṃdamam || 6-87-10||

RMY 6-87-11

वानरांश्च रणे भग्नानापतन्तं च रावणम् ।
समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम् ॥ ६-८७-११॥
vānarāṃśca raṇe bhagnānāpatantaṃ ca rāvaṇam |
samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam || 6-87-11||

RMY 6-87-12

विस्फारयितुमारेभे ततः स धनुरुत्तमम् ।
महावेगं महानादं निर्भिन्दन्निव मेदिनीम् ॥ ६-८७-१२॥
visphārayitumārebhe tataḥ sa dhanuruttamam |
mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindanniva medinīm || 6-87-12||

RMY 6-87-13

तयोः शरपथं प्राप्य रावणो राजपुत्रयोः ।
स बभूव यथा राहुः समीपे शशिसूर्ययोः ॥ ६-८७-१३॥
tayoḥ śarapathaṃ prāpya rāvaṇo rājaputrayoḥ |
sa babhūva yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ || 6-87-13||

RMY 6-87-14

रावणस्य च बाणौघै रामविस्फरितेन च ।
शब्देन राक्षसास्तेन पेतुश्च शतशस्तदा ॥ ६-८७-१४॥
rāvaṇasya ca bāṇaughai rāmavispharitena ca |
śabdena rākṣasāstena petuśca śataśastadā || 6-87-14||

RMY 6-87-15

तमिच्छन्प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः ।
मुमोच धनुरायम्य शरानग्निशिखोपमान् ॥ ६-८७-१५॥
tamicchanprathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ |
mumoca dhanurāyamya śarānagniśikhopamān || 6-87-15||

RMY 6-87-16

तान्मुक्तमात्रानाकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता ।
बाणान्बाणैर्महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ॥ ६-८७-१६॥
tānmuktamātrānākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā |
bāṇānbāṇairmahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat || 6-87-16||

RMY 6-87-17

एकमेकेन बाणेन त्रिभिस्त्रीन्दशभिर्दश ।
लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ६-८७-१७॥
ekamekena bāṇena tribhistrīndaśabhirdaśa |
lakṣmaṇasya praciccheda darśayanpāṇilāghavam || 6-87-17||

RMY 6-87-18

अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः ।
आससाद ततो रामं स्थितं शैलमिवाचलम् ॥ ६-८७-१८॥
abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
āsasāda tato rāmaṃ sthitaṃ śailamivācalam || 6-87-18||

RMY 6-87-19

स संख्ये राममासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः ।
व्यसृजच्छरवर्षानि रावणो राघवोपरि ॥ ६-८७-१९॥
sa saṃkhye rāmamāsādya krodhasaṃraktalocanaḥ |
vyasṛjaccharavarṣāni rāvaṇo rāghavopari || 6-87-19||

RMY 6-87-20

शरधारास्ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः ।
दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ्जग्राह सत्वरम् ॥ ६-८७-२०॥
śaradhārāstato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ |
dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñjagrāha satvaram || 6-87-20||

RMY 6-87-21

ताञ्शरौघांस्ततो भल्लैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद राघवः ।
दीप्यमानान्महावेगान्क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ६-८७-२१॥
tāñśaraughāṃstato bhallaistīkṣṇaiściccheda rāghavaḥ |
dīpyamānānmahāvegānkruddhānāśīviṣāniva || 6-87-21||

RMY 6-87-22

राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवं तथा ।
अन्योन्यं विविधैस्तीक्ष्णैः शरैरभिववर्षतुः ॥ ६-८७-२२॥
rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tathā |
anyonyaṃ vividhaistīkṣṇaiḥ śarairabhivavarṣatuḥ || 6-87-22||

RMY 6-87-23

चेरतुश्च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् ।
बाणवेगान्समुदीक्ष्य समरेष्वपराजितौ ॥ ६-८७-२३॥
ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam |
bāṇavegānsamudīkṣya samareṣvaparājitau || 6-87-23||

RMY 6-87-24

तयोर्भूतानि वित्रेषुर्युगपत्संप्रयुध्यतोः ।
रौद्रयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः ॥ ६-८७-२४॥
tayorbhūtāni vitreṣuryugapatsaṃprayudhyatoḥ |
raudrayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ || 6-87-24||

RMY 6-87-25

संततं विविधैर्बाणैर्बभूव गगनं तदा ।
घनैरिवातपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः ॥ ६-८७-२५॥
saṃtataṃ vividhairbāṇairbabhūva gaganaṃ tadā |
ghanairivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ || 6-87-25||

RMY 6-87-26

गवाक्षितमिवाकाशं बभूव शूरवृष्टिभिः ।
महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर्गृध्रपत्रैः सुवाजितैः ॥ ६-८७-२६॥
gavākṣitamivākāśaṃ babhūva śūravṛṣṭibhiḥ |
mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrairgṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ || 6-87-26||

RMY 6-87-27

शरान्धकारं तौ भीमं चक्रतुः परमं तदा ।
गतेऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोत्थितौ ॥ ६-८७-२७॥
śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā |
gate'staṃ tapane cāpi mahāmeghāvivotthitau || 6-87-27||

RMY 6-87-28

बभूव तुमुलं युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
अनासाद्यमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव ॥ ६-८७-२८॥
babhūva tumulaṃ yuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |
anāsādyamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva || 6-87-28||

RMY 6-87-29

उभौ हि परमेष्वासावुभौ शस्त्रविशारदौ ।
उभौ चास्त्रविदां मुख्यावुभौ युद्धे विचेरतुः ॥ ६-८७-२९॥
ubhau hi parameṣvāsāvubhau śastraviśāradau |
ubhau cāstravidāṃ mukhyāvubhau yuddhe viceratuḥ || 6-87-29||

RMY 6-87-30

उभौ हि येन व्रजतस्तेन तेन शरोर्मयः ।
ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोरिव ॥ ६-८७-३०॥
ubhau hi yena vrajatastena tena śarormayaḥ |
ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayoriva || 6-87-30||

RMY 6-87-31

ततः संसक्तहस्तस्तु रावणो लोकरावणः ।
नाराचमालां रामस्य ललाटे प्रत्यमुञ्चत ॥ ६-८७-३१॥
tataḥ saṃsaktahastastu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata || 6-87-31||

RMY 6-87-32

रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम् ।
शिरसा धारयन्रामो न व्यथां प्रत्यपद्यत ॥ ६-८७-३२॥
raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām |
śirasā dhārayanrāmo na vyathāṃ pratyapadyata || 6-87-32||

RMY 6-87-33

अथ मन्त्रानपि जपन्रौद्रमस्त्रमुदीरयन् ।
शरान्भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः ॥ ६-८७-३३॥
atha mantrānapi japanraudramastramudīrayan |
śarānbhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ || 6-87-33||

RMY 6-87-34

मुमोच च महातेजाश्चापमायम्य वीर्यवान् ।
ताञ्शरान्राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः ॥ ६-८७-३४॥
mumoca ca mahātejāścāpamāyamya vīryavān |
tāñśarānrākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ || 6-87-34||

RMY 6-87-35

ते महामेघसंकाशे कवचे पतिताः शराः ।
अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस्तदा ॥ ६-८७-३५॥
te mahāmeghasaṃkāśe kavace patitāḥ śarāḥ |
avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃstadā || 6-87-35||

RMY 6-87-36

पुनरेवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम् ।
ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलोऽभिनत् ॥ ६-८७-३६॥
punarevātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam |
lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo'bhinat || 6-87-36||

RMY 6-87-37

ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः ।
श्वसन्तो विविशुर्भूमिं रावणप्रतिकूलताः ॥ ६-८७-३७॥
te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ |
śvasanto viviśurbhūmiṃ rāvaṇapratikūlatāḥ || 6-87-37||

RMY 6-87-38

निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्छितः ।
आसुरं सुमहाघोरमन्यदस्त्रं समाददे ॥ ६-८७-३८॥
nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
āsuraṃ sumahāghoramanyadastraṃ samādade || 6-87-38||

RMY 6-87-39

सिंहव्याघ्रमुखांश्चान्यान्कङ्ककाकमुखानपि ।
गृध्रश्येनमुखांश्चापि सृगालवदनांस्तथा ॥ ६-८७-३९॥
siṃhavyāghramukhāṃścānyānkaṅkakākamukhānapi |
gṛdhraśyenamukhāṃścāpi sṛgālavadanāṃstathā || 6-87-39||

RMY 6-87-40

ईहामृगमुखांश्चान्यान्व्यादितास्यान्भयावहान् ।
पञ्चास्याँल्लेलिहानांश्च ससर्ज निशिताञ्शरान् ॥ ६-८७-४०॥
īhāmṛgamukhāṃścānyānvyāditāsyānbhayāvahān |
pañcāsyā~llelihānāṃśca sasarja niśitāñśarān || 6-87-40||

RMY 6-87-41

शरान्खरमुखांश्चान्यान्वराहमुखसंस्थितान् ।
श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्च मकराशीविषाननान् ॥ ६-८७-४१॥
śarānkharamukhāṃścānyānvarāhamukhasaṃsthitān |
śvānakukkuṭavaktrāṃśca makarāśīviṣānanān || 6-87-41||

RMY 6-87-42

एतांश्चान्यांश्च मायाभिः ससर्ज निशिताञ्शरान् ।
रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६-८७-४२॥
etāṃścānyāṃśca māyābhiḥ sasarja niśitāñśarān |
rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6-87-42||

RMY 6-87-43

आसुरेण समाविष्टः सोऽस्त्रेण रघुनन्दनः ।
ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकं पावकोपमः ॥ ६-८७-४३॥
āsureṇa samāviṣṭaḥ so'streṇa raghunandanaḥ |
sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ || 6-87-43||

RMY 6-87-44

अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तथा सूर्यमुखानपि ।
चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश्च धूमकेतुमुखानपि ॥ ६-८७-४४॥
agnidīptamukhānbāṇāṃstathā sūryamukhānapi |
candrārdhacandravaktrāṃśca dhūmaketumukhānapi || 6-87-44||

RMY 6-87-45

ग्रहनक्षत्रवर्णांश्च महोल्कामुखसंस्थितान् ।
विद्युज्जिह्वोपमांश्चान्यान्ससर्ज निशिताञ्शरान् ॥ ६-८७-४५॥
grahanakṣatravarṇāṃśca maholkāmukhasaṃsthitān |
vidyujjihvopamāṃścānyānsasarja niśitāñśarān || 6-87-45||

RMY 6-87-46

ते रावणशरा घोरा राघवास्त्रसमाहताः ।
विलयं जग्मुराकाशे जग्मुश्चैव सहस्रशः ॥ ६-८७-४६॥
te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ |
vilayaṃ jagmurākāśe jagmuścaiva sahasraśaḥ || 6-87-46||

RMY 6-87-47

तदस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
हृष्टा नेदुस्ततः सर्वे कपयः कामरूपिणः ॥ ६-८७-४७॥
tadastraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
hṛṣṭā nedustataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-87-47||

Sarga: 88/116 (59)

RMY 6-88-1

तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ॥ ६-८८-१॥
tasminpratihate'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram || 6-88-1||

RMY 6-88-2

मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः ।
उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ॥ ६-८८-२॥
mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ |
utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame || 6-88-2||

RMY 6-88-3

ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च ।
कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ॥ ६-८८-३॥
tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca |
kārmukāddīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ || 6-88-3||

RMY 6-88-4

कूटमुद्गरपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा ।
निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥ ६-८८-४॥
kūṭamudgarapāśāśca dīptāścāśanayastathā |
niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye || 6-88-4||

RMY 6-88-5

तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः ।
जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः ॥ ६-८८-५॥
tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ |
jaghāna paramāstreṇa gandharveṇa mahādyutiḥ || 6-88-5||

RMY 6-88-6

तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना ।
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत् ॥ ६-८८-६॥
tasminpratihate'stre tu rāghaveṇa mahātmanā |
rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudīrayat || 6-88-6||

RMY 6-88-7

ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च ।
कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ॥ ६-८८-७॥
tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca |
kārmukādbhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ || 6-88-7||

RMY 6-88-8

तैरासीद्गगनं दीप्तं संपतद्भिरितस्ततः ।
पतद्भिश्च दिशो दीप्तैश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ॥ ६-८८-८॥
tairāsīdgaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhiritastataḥ |
patadbhiśca diśo dīptaiścandrasūryagrahairiva || 6-88-8||

RMY 6-88-9

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः ।
आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥ ६-८८-९॥
tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi tu sa rāghavaḥ |
āyudhāni vicitrāṇi rāvaṇasya camūmukhe || 6-88-9||

RMY 6-88-10

तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥ ६-८८-१०॥
tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu || 6-88-10||

RMY 6-88-11

स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः ।
रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ॥ ६-८८-११॥
sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukaniḥsṛtaiḥ |
rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ || 6-88-11||

RMY 6-88-12

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः ।
राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥ ६-८८-१२॥
tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ |
rāghavastu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ || 6-88-12||

RMY 6-88-13

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली ।
लक्ष्मणः सायकान्सप्त जग्राह परवीरहा ॥ ६-८८-१३॥
etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī |
lakṣmaṇaḥ sāyakānsapta jagrāha paravīrahā || 6-88-13||

RMY 6-88-14

तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः ।
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ॥ ६-८८-१४॥
taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ |
dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā || 6-88-14||

RMY 6-88-15

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैरृतस्य महाबलः ॥ ६-८८-१५॥
sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam |
jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmānnairṛtasya mahābalaḥ || 6-88-15||

RMY 6-88-16

तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् ।
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः ॥ ६-८८-१६॥
tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam |
lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6-88-16||

RMY 6-88-17

नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान्पर्वतोपमान् ।
जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ॥ ६-८८-१७॥
nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvānparvatopamān |
jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ || 6-88-17||

RMY 6-88-18

हताश्वाद्वेगवान्वेगादवप्लुत्य महारथात् ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ ६-८८-१८॥
hatāśvādvegavānvegādavaplutya mahārathāt |
krodhamāhārayattīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ || 6-88-18||

RMY 6-88-19

ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तां दीप्ताशनीमिव ।
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६-८८-१९॥
tataḥ śaktiṃ mahāśaktirdīptāṃ dīptāśanīmiva |
vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān || 6-88-19||

RMY 6-88-20

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः ।
अथोदतिष्ठत्संनादो वानराणां तदा रणे ॥ ६-८८-२०॥
aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ |
athodatiṣṭhatsaṃnādo vānarāṇāṃ tadā raṇe || 6-88-20||

RMY 6-88-21

सा पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी ।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥ ६-८८-२१॥
sā papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī |
savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā || 6-88-21||

RMY 6-88-22

ततः संभाविततरां कालेनापि दुरासदाम् ।
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ ६-८८-२२॥
tataḥ saṃbhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām |
jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā || 6-88-22||

RMY 6-88-23

सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना ।
जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा ॥ ६-८८-२३॥
sā veginā balavatā rāvaṇena durātmanā |
jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā || 6-88-23||

RMY 6-88-24

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् ।
प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमेवाभ्यपद्यत ॥ ६-८८-२४॥
etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam |
prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamevābhyapadyata || 6-88-24||

RMY 6-88-25

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः ।
रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-८८-२५॥
taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ |
rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣairavākirat || 6-88-25||

RMY 6-88-26

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना ।
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ ६-८८-२६॥
kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā |
na prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ || 6-88-26||

RMY 6-88-27

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः ।
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ६-८८-२७॥
mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ |
lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt || 6-88-27||

RMY 6-88-28

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन्यस्मादेवं विभीषणः ।
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ॥ ६-८८-२८॥
mokṣitaste balaślāghinyasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ |
vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate || 6-88-28||

RMY 6-88-29

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा ।
मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ॥ ६-८८-२९॥
eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā |
madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati || 6-88-29||

RMY 6-88-30

इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् ।
मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम् ॥ ६-८८-३०॥
ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām |
mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm || 6-88-30||

RMY 6-88-31

लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ॥ ६-८८-३१॥
lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā |
rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca || 6-88-31||

RMY 6-88-32

सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना ।
शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥ ६-८८-३२॥
sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā |
śaktirabhyapatadvegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani || 6-88-32||

RMY 6-88-33

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥ ६-८८-३३॥
tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ |
svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā || 6-88-33||

RMY 6-88-34

न्यपतत्सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि ।
जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ॥ ६-८८-३४॥
nyapatatsā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi |
jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ || 6-88-34||

RMY 6-88-35

ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया ।
शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥ ६-८८-३५॥
tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā |
śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ || 6-88-35||

RMY 6-88-36

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः ।
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत् ॥ ६-८८-३६॥
tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ |
bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo'bhavat || 6-88-36||

RMY 6-88-37

स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः ।
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥ ६-८८-३७॥
sa muhūrtamanudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ |
babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ || 6-88-37||

RMY 6-88-38

न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः ।
चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ॥ ६-८८-३८॥
na viṣādasya kālo'yamiti saṃcintya rāghavaḥ |
cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ || 6-88-38||

RMY 6-88-39

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे ।
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम् ॥ ६-८८-३९॥
sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave |
lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam || 6-88-39||

RMY 6-88-40

तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।
अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ॥ ६-८८-४०॥
tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |
yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum |
arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā || 6-88-40||

RMY 6-88-41

सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् ।
तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् ।
बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद्विचकर्ष च ॥ ६-८८-४१॥
saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam |
tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām |
babhañja samare kruddho balavadvicakarṣa ca || 6-88-41||

RMY 6-88-42

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥ ६-८८-४२॥
tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |
śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ || 6-88-42||

RMY 6-88-43

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्समाश्लिष्य च लक्ष्मणम् ।
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः ।
लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ॥ ६-८८-४३॥
acintayitvā tānbāṇānsamāśliṣya ca lakṣmaṇam |
abravīcca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ |
lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ || 6-88-43||

RMY 6-88-44

पराक्रमस्य कालोऽयं संप्राप्तो मे चिरेप्सितः ।
पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः ।
काङ्क्षितः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥ ६-८८-४४॥
parākramasya kālo'yaṃ saṃprāpto me cirepsitaḥ |
pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ |
kāṅkṣitaḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam || 6-88-44||

RMY 6-88-45

अस्मिन्मुहूर्ते नचिरात्सत्यं प्रतिशृणोमि वः ।
अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ६-८८-४५॥
asminmuhūrte nacirātsatyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ |
arāvaṇamarāmaṃ vā jagaddrakṣyatha vānarāḥ || 6-88-45||

RMY 6-88-46

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् ।
वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम् ॥ ६-८८-४६॥
rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam |
vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam || 6-88-46||

RMY 6-88-47

प्राप्तं दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम् ।
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे ॥ ६-८८-४७॥
prāptaṃ duḥkhaṃ mahadghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam |
adya sarvamahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe || 6-88-47||

RMY 6-88-48

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया ।
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ॥ ६-८८-४८॥
yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā |
sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe || 6-88-48||

RMY 6-88-49

यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे ।
सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ॥ ६-८८-४९॥
yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare |
so'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ || 6-88-49||

RMY 6-88-50

चक्षुर्विषयमागम्य नायं जीवितुमर्हति ।
दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ॥ ६-८८-५०॥
cakṣurviṣayamāgamya nāyaṃ jīvitumarhati |
dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ || 6-88-50||

RMY 6-88-51

स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः ।
आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ॥ ६-८८-५१॥
svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ |
āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca || 6-88-51||

RMY 6-88-52

अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे ।
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ ६-८८-५२॥
adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge |
trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ || 6-88-52||

RMY 6-88-53

अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः ।
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥ ६-८८-५३॥
adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ |
sadevāḥ kathayiṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati || 6-88-53||

RMY 6-88-54

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः ॥ ६-८८-५४॥
evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ || 6-88-54||

RMY 6-88-55

अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः ।
अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः ॥ ६-८८-५५॥
atha pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ |
abhyavarṣattadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ || 6-88-55||

RMY 6-88-56

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।
शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥ ६-८८-५६॥
rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām |
śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ || 6-88-56||

RMY 6-88-57

ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ।
अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-८८-५७॥
te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ |
antarikṣātpradīptāgrā nipeturdharaṇītale || 6-88-57||

RMY 6-88-58

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् ।
त्रासनः सर्वबूतानां स बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६-८८-५८॥
tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān |
trāsanaḥ sarvabūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ || 6-88-58||

RMY 6-88-59

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः ।
भयात्प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ ६-८८-५९॥
sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhirmahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ |
bhayātpradudrāva sametya rāvaṇo yathānilenābhihato balāhakaḥ || 6-88-59||

Sarga: 89/116 (34)

RMY 6-89-1

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।
विसृजन्नेव बाणौघान्सुषेणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-८९-१॥
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
visṛjanneva bāṇaughānsuṣeṇaṃ vākyamabravīt || 6-89-1||

RMY 6-89-2

एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ ।
सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ ६-८९-२॥
eṣa rāvaṇavegena lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau |
sarpavadveṣṭate vīro mama śokamudīrayan || 6-89-2||

RMY 6-89-3

शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतरं मम ।
पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ६-८९-३॥
śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇairiṣṭataraṃ mama |
paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ || 6-89-3||

RMY 6-89-4

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥ ६-८९-४॥
ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ |
yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena vā || 6-89-4||

RMY 6-89-5

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः ।
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते ॥ ६-८९-५॥
lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karāddhanuḥ |
sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |
cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate || 6-89-5||

RMY 6-89-6

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ।
परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ६-८९-६॥
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā |
paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ || 6-89-6||

RMY 6-89-7

न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया ।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥ ६-८९-७॥
na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇairna sītayā |
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6-89-7||

RMY 6-89-8

किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते ।
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥ ६-८९-८॥
kiṃ me rājyena kiṃ prāṇairyuddhe kāryaṃ na vidyate |
yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ || 6-89-8||

RMY 6-89-9

राममाश्वासयन्वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।
न मृतोऽयं महाबाहुर्लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ ६-८९-९॥
rāmamāśvāsayanvīraḥ suṣeṇo vākyamabravīt |
na mṛto'yaṃ mahābāhurlakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ || 6-89-9||

RMY 6-89-10

न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते ॥ ६-८९-१०॥
na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāmaṃ na niṣprabham |
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasyābhilakṣyate || 6-89-10||

RMY 6-89-11

पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ।
एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते ।
मां विषादं कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम ॥ ६-८९-११॥
padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane |
evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate |
māṃ viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo'yamariṃdama || 6-89-11||

RMY 6-89-12

आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ।
सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ॥ ६-८९-१२॥
ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale |
socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ || 6-89-12||

RMY 6-89-13

एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः ।
समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तमभित्वरन् ॥ ६-८९-१३॥
evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ |
samīpasthamuvācedaṃ hanūmantamabhitvaran || 6-89-13||

RMY 6-89-14

सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् ।
पूर्वं हि कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता शुभः ॥ ६-८९-१४॥
saumya śīghramito gatvā śailamoṣadhiparvatam |
pūrvaṃ hi kathito yo'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ || 6-89-14||

RMY 6-89-15

दक्षिणे शिखरे तस्य जातामोषधिमानय ।
विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम् ॥ ६-८९-१५॥
dakṣiṇe śikhare tasya jātāmoṣadhimānaya |
viśalyakaraṇī nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām || 6-89-15||

RMY 6-89-16

सौवर्णकरणीं चापि तथा संजीवनीमपि ।
संधानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय ।
संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ॥ ६-८९-१६॥
sauvarṇakaraṇīṃ cāpi tathā saṃjīvanīmapi |
saṃdhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghramihānaya |
saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ || 6-89-16||

RMY 6-89-17

इत्येवमुक्तो हनुमान्गत्वा चौषधिपर्वतम् ।
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥ ६-८९-१७॥
ityevamukto hanumāngatvā cauṣadhiparvatam |
cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstā mahauṣadhīḥ || 6-89-17||

RMY 6-89-18

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः ।
इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥ ६-८९-१८॥
tasya buddhiḥ samutpannā māruteramitaujasaḥ |
idameva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ || 6-89-18||

RMY 6-89-19

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् ।
कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत् ॥ ६-८९-१९॥
agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham |
kālātyayena doṣaḥ syādvaiklavyaṃ ca mahadbhavet || 6-89-19||

RMY 6-89-20

इति संचिन्त्य हनुमान्गत्वा क्षिप्रं महाबलः ।
उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ्शिखरं गिरेः ॥ ६-८९-२०॥
iti saṃcintya hanumāngatvā kṣipraṃ mahābalaḥ |
utpapāta gṛhītvā tu hanūmāñśikharaṃ gireḥ || 6-89-20||

RMY 6-89-21

ओषधीर्नावगछामि ता अहं हरिपुंगव ।
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥ ६-८९-२१॥
oṣadhīrnāvagachāmi tā ahaṃ haripuṃgava |
tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā || 6-89-21||

RMY 6-89-22

एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् ।
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥ ६-८९-२२॥
evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam |
suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ || 6-89-22||

RMY 6-89-23

ततः संक्षोदयित्वा तामोषधिं वानरोत्तमः ।
लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥ ६-८९-२३॥
tataḥ saṃkṣodayitvā tāmoṣadhiṃ vānarottamaḥ |
lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ || 6-89-23||

RMY 6-89-24

सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा ।
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥ ६-८९-२४॥
saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt || 6-89-24||

RMY 6-89-25

समुत्थितं ते हरयो भूतलात्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ।
साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ॥ ६-८९-२५॥
samutthitaṃ te harayo bhūtalātprekṣya lakṣmaṇam |
sādhu sādhviti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan || 6-89-25||

RMY 6-89-26

एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा ।
सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ ६-८९-२६॥
ehyehītyabravīdrāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā |
sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ || 6-89-26||

RMY 6-89-27

अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ।
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात्पुनरागतम् ॥ ६-८९-२७॥
abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā |
diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇātpunarāgatam || 6-89-27||

RMY 6-89-28

न हि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा ।
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ६-८९-२८॥
na hi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā |
ko hi me jīvitenārthastvayi pañcatvamāgate || 6-89-28||

RMY 6-89-29

इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-८९-२९॥
ityevaṃ vadatastasya rāghavasya mahātmanaḥ |
khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt || 6-89-29||

RMY 6-89-30

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम ।
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि ॥ ६-८९-३०॥
tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama |
laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ vaktumihārhasi || 6-89-30||

RMY 6-89-31

न प्रतिज्ञां हि कुर्वन्ति वितथां साधवोऽनघ ।
लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥ ६-८९-३१॥
na pratijñāṃ hi kurvanti vitathāṃ sādhavo'nagha |
lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam || 6-89-31||

RMY 6-89-32

नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृतेऽनघ ।
वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ६-८९-३२॥
nairāśyamupagantuṃ te tadalaṃ matkṛte'nagha |
vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya || 6-89-32||

RMY 6-89-33

न जीवन्यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥ ६-८९-३३॥
na jīvanyāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ |
nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ || 6-89-33||

RMY 6-89-34

अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥ ६-८९-३४॥
ahaṃ tu vadhamicchāmi śīghramasya durātmanaḥ |
yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ || 6-89-34||

Sarga: 90/116 (33)

RMY 6-90-1

लक्ष्मणेन तु तद्वाक्यमुक्तं श्रुत्वा स राघवः ।
रावणाय शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे ॥ ६-९०-१॥
lakṣmaṇena tu tadvākyamuktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ |
rāvaṇāya śarānghorānvisasarja camūmukhe || 6-90-1||

RMY 6-90-2

दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः ।
आजघान महाघोरैर्धाराभिरिव तोयदः ॥ ६-९०-२॥
daśagrīvo rathasthastu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ |
ājaghāna mahāghorairdhārābhiriva toyadaḥ || 6-90-2||

RMY 6-90-3

दीप्तपावकसंकाशैः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
निर्बिभेद रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥ ६-९०-३॥
dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
nirbibheda raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitaḥ || 6-90-3||

RMY 6-90-4

भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः ।
न समं युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥ ६-९०-४॥
bhūmisthitasya rāmasya rathasthasya ca rakṣasaḥ |
na samaṃ yuddhamityāhurdevagandharvadānavāḥ || 6-90-4||

RMY 6-90-5

ततः काञ्चनचित्राङ्गः किंकिणीशतभूषितः ।
तरुणादित्यसंकाशो वैदूर्यमयकूबरः ॥ ६-९०-५॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaḥ kiṃkiṇīśatabhūṣitaḥ |
taruṇādityasaṃkāśo vaidūryamayakūbaraḥ || 6-90-5||

RMY 6-90-6

सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः ।
हरिभिः सूर्यसंकाशैर्हेमजालविभूषितैः ॥ ६-९०-६॥
sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍairyuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ |
haribhiḥ sūryasaṃkāśairhemajālavibhūṣitaiḥ || 6-90-6||

RMY 6-90-7

रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान्देवराजरथो वरः ।
अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥ ६-९०-७॥
rukmaveṇudhvajaḥ śrīmāndevarājaratho varaḥ |
abhyavartata kākutsthamavatīrya triviṣṭapāt || 6-90-7||

RMY 6-90-8

अब्रवीच्च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः ।
प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः ॥ ६-९०-८॥
abravīcca tadā rāmaṃ sapratodo rathe sthitaḥ |
prāñjalirmātalirvākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ || 6-90-8||

RMY 6-90-9

सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोऽयं विजयाय ते ।
दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-९०-९॥
sahasrākṣeṇa kākutstha ratho'yaṃ vijayāya te |
dattastava mahāsattva śrīmāñśatrunibarhaṇaḥ || 6-90-9||

RMY 6-90-10

इदमैन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् ।
शराश्चादित्यसंकाशाः शक्तिश्च विमला शिताः ॥ ६-९०-१०॥
idamaindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisaṃnibham |
śarāścādityasaṃkāśāḥ śaktiśca vimalā śitāḥ || 6-90-10||

RMY 6-90-11

आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् ।
मया सारथिना राम महेन्द्र इव दानवान् ॥ ६-९०-११॥
āruhyemaṃ rathaṃ vīra rākṣasaṃ jahi rāvaṇam |
mayā sārathinā rāma mahendra iva dānavān || 6-90-11||

RMY 6-90-12

इत्युक्तः स परिक्रम्य रथं तमभिवाद्य च ।
आरुरोह तदा रामो लोकाँल्लक्ष्म्या विराजयन् ॥ ६-९०-१२॥
ityuktaḥ sa parikramya rathaṃ tamabhivādya ca |
āruroha tadā rāmo lokā~llakṣmyā virājayan || 6-90-12||

RMY 6-90-13

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं द्वैरथं लोमहर्षणम् ।
रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥ ६-९०-१३॥
tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ dvairathaṃ lomaharṣaṇam |
rāmasya ca mahābāho rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 6-90-13||

RMY 6-90-14

स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः ।
अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् ॥ ६-९०-१४॥
sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ |
astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit || 6-90-14||

RMY 6-90-15

अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राकसाधिपः ।
ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः ॥ ६-९०-१५॥
astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākasādhipaḥ |
sasarja paramakruddhaḥ punareva niśācaraḥ || 6-90-15||

RMY 6-90-16

ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः ॥ ६-९०-१६॥
te rāvaṇadhanurmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ || 6-90-16||

RMY 6-90-17

ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः ।
राममेवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः ॥ ६-९०-१७॥
te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ |
rāmamevābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ || 6-90-17||

RMY 6-90-18

तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।
दिशश्च संतताः सर्वाः प्रदिशश्च समावृताः ॥ ६-९०-१८॥
tairvāsukisamasparśairdīptabhogairmahāviṣaiḥ |
diśaśca saṃtatāḥ sarvāḥ pradiśaśca samāvṛtāḥ || 6-90-18||

RMY 6-90-19

तान्दृष्ट्वा पन्नगान्रामः समापतत आहवे ।
अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥ ६-९०-१९॥
tāndṛṣṭvā pannagānrāmaḥ samāpatata āhave |
astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścakre bhayāvaham || 6-90-19||

RMY 6-90-20

ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः ।
सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥ ६-९०-२०॥
te rāghavadhanurmuktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ |
suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ || 6-90-20||

RMY 6-90-21

ते तान्सर्वाञ्शराञ्जघ्नुः सर्परूपान्महाजवान् ।
सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः ॥ ६-९०-२१॥
te tānsarvāñśarāñjaghnuḥ sarparūpānmahājavān |
suparṇarūpā rāmasya viśikhāḥ kāmarūpiṇaḥ || 6-90-21||

RMY 6-90-22

अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
अभ्यवर्षत्तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥ ६-९०-२२॥
astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
abhyavarṣattadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 6-90-22||

RMY 6-90-23

ततः शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् ।
अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥ ६-९०-२३॥
tataḥ śarasahasreṇa rāmamakliṣṭakāriṇam |
ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata || 6-90-23||

RMY 6-90-24

पातयित्वा रथोपस्थे रथात्केतुं च काञ्चनम् ।
ऐन्द्रानभिजघानाश्वाञ्शरजालेन रावणः ॥ ६-९०-२४॥
pātayitvā rathopasthe rathātketuṃ ca kāñcanam |
aindrānabhijaghānāśvāñśarajālena rāvaṇaḥ || 6-90-24||

RMY 6-90-25

विषेदुर्देवगन्धर्वा दानवाश्चारणैः सह ।
राममार्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ६-९०-२५॥
viṣedurdevagandharvā dānavāścāraṇaiḥ saha |
rāmamārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāśca paramarṣayaḥ || 6-90-25||

RMY 6-90-26

व्यथिता वानरेन्द्राश्च बभूवुः सविभीषणाः ।
रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ॥ ६-९०-२६॥
vyathitā vānarendrāśca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ |
rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā || 6-90-26||

RMY 6-90-27

प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् ।
समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानामशुभावहः ॥ ६-९०-२७॥
prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām |
samākramya budhastasthau prajānāmaśubhāvahaḥ || 6-90-27||

RMY 6-90-28

सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन्निव सागरः ।
उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्निव दिवाकरम् ॥ ६-९०-२८॥
sadhūmaparivṛttormiḥ prajvalanniva sāgaraḥ |
utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśanniva divākaram || 6-90-28||

RMY 6-90-29

शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः ।
अदृश्यत कबन्धाङ्गः संसक्तो धूमकेतुना ॥ ६-९०-२९॥
śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmirdivākaraḥ |
adṛśyata kabandhāṅgaḥ saṃsakto dhūmaketunā || 6-90-29||

RMY 6-90-30

कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ।
आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे ॥ ६-९०-३०॥
kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktamindrāgnidaivatam |
ākramyāṅgārakastasthau viśākhāmapi cāmbare || 6-90-30||

RMY 6-90-31

दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः ।
अदृश्यत दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ॥ ६-९०-३१॥
daśāsyo viṃśatibhujaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
adṛśyata daśagrīvo maināka iva parvataḥ || 6-90-31||

RMY 6-90-32

निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा ।
नाशकदभिसंधातुं सायकान्रणमूर्धनि ॥ ६-९०-३२॥
nirasyamāno rāmastu daśagrīveṇa rakṣasā |
nāśakadabhisaṃdhātuṃ sāyakānraṇamūrdhani || 6-90-32||

RMY 6-90-33

स कृत्वा भ्रुकुटीं क्रुद्धः किंचित्संरक्तलोचनः ।
जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६-९०-३३॥
sa kṛtvā bhrukuṭīṃ kruddhaḥ kiṃcitsaṃraktalocanaḥ |
jagāma sumahākrodhaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 6-90-33||

Sarga: 91/116 (30)

RMY 6-91-1

तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
सर्वभूतानि वित्रेषुः प्राकम्पत च मेदिनी ॥ ६-९१-१॥
tasya kruddhasya vadanaṃ dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |
sarvabhūtāni vitreṣuḥ prākampata ca medinī || 6-91-1||

RMY 6-91-2

सिंहशार्दूलवाञ्शैलः संचचालाचलद्रुमः ।
बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ६-९१-२॥
siṃhaśārdūlavāñśailaḥ saṃcacālācaladrumaḥ |
babhūva cāpi kṣubhitaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 6-91-2||

RMY 6-91-3

खगाश्च खरनिर्घोषा गगने परुषस्वनाः ।
औत्पातिका विनर्दन्तः समन्तात्परिचक्रमुः ॥ ६-९१-३॥
khagāśca kharanirghoṣā gagane paruṣasvanāḥ |
autpātikā vinardantaḥ samantātparicakramuḥ || 6-91-3||

RMY 6-91-4

रामं दृष्ट्वा सुसंक्रुद्धमुत्पातांश्च सुदारुणान् ।
वित्रेषुः सर्वभूतानि रावणस्याविशद्भयम् ॥ ६-९१-४॥
rāmaṃ dṛṣṭvā susaṃkruddhamutpātāṃśca sudāruṇān |
vitreṣuḥ sarvabhūtāni rāvaṇasyāviśadbhayam || 6-91-4||

RMY 6-91-5

विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ६-९१-५॥
vimānasthāstadā devā gandharvāśca mahoragāḥ |
ṛṣidānavadaityāśca garutmantaśca khecarāḥ || 6-91-5||

RMY 6-91-6

ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् ।
नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ६-९१-६॥
dadṛśuste tadā yuddhaṃ lokasaṃvartasaṃsthitam |
nānāpraharaṇairbhīmaiḥ śūrayoḥ saṃprayudhyatoḥ || 6-91-6||

RMY 6-91-7

ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः ।
प्रेक्षमाणा महायुद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत् ॥ ६-९१-७॥
ūcuḥ surāsurāḥ sarve tadā vigrahamāgatāḥ |
prekṣamāṇā mahāyuddhaṃ vākyaṃ bhaktyā prahṛṣṭavat || 6-91-7||

RMY 6-91-8

दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः ।
देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥ ६-९१-८॥
daśagrīvaṃ jayetyāhurasurāḥ samavasthitāḥ |
devā rāmamathocuste tvaṃ jayeti punaḥ punaḥ || 6-91-8||

RMY 6-91-9

एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।
प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन्प्रहरणं महत् ॥ ६-९१-९॥
etasminnantare krodhādrāghavasya sa rāvaṇaḥ |
prahartukāmo duṣṭātmā spṛśanpraharaṇaṃ mahat || 6-91-9||

RMY 6-91-10

वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चितं दृष्टिभयावहम् ॥ ६-९१-१०॥
vajrasāraṃ mahānādaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
śailaśṛṅganibhaiḥ kūṭaiścitaṃ dṛṣṭibhayāvaham || 6-91-10||

RMY 6-91-11

सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम् ।
अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम् ॥ ६-९१-११॥
sadhūmamiva tīkṣṇāgraṃ yugāntāgnicayopamam |
atiraudramanāsādyaṃ kālenāpi durāsadam || 6-91-11||

RMY 6-91-12

त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा ।
प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः ॥ ६-९१-१२॥
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ dāraṇaṃ bhedanaṃ tathā |
pradīpta iva roṣeṇa śūlaṃ jagrāha rāvaṇaḥ || 6-91-12||

RMY 6-91-13

तच्छूलं परमक्रुद्धो मध्ये जग्राह वीर्यवान् ।
अनेकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः ॥ ६-९१-१३॥
tacchūlaṃ paramakruddho madhye jagrāha vīryavān |
anekaiḥ samare śūrai rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 6-91-13||

RMY 6-91-14

समुद्यम्य महाकायो ननाद युधि भैरवम् ।
संरक्तनयनो रोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन् ॥ ६-९१-१४॥
samudyamya mahākāyo nanāda yudhi bhairavam |
saṃraktanayano roṣātsvasainyamabhiharṣayan || 6-91-14||

RMY 6-91-15

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
प्राकम्पयत्तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः ॥ ६-९१-१५॥
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaśca pradiśastathā |
prākampayattadā śabdo rākṣasendrasya dāruṇaḥ || 6-91-15||

RMY 6-91-16

अतिनादस्य नादेन तेन तस्य दुरात्मनः ।
सर्वभूतानि वित्रेषुः सागरश्च प्रचुक्षुभे ॥ ६-९१-१६॥
atinādasya nādena tena tasya durātmanaḥ |
sarvabhūtāni vitreṣuḥ sāgaraśca pracukṣubhe || 6-91-16||

RMY 6-91-17

स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद्रावणो महत् ।
विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत् ॥ ६-९१-१७॥
sa gṛhītvā mahāvīryaḥ śūlaṃ tadrāvaṇo mahat |
vinadya sumahānādaṃ rāmaṃ paruṣamabravīt || 6-91-17||

RMY 6-91-18

शूलोऽयं वज्रसारस्ते राम रोषान्मयोद्यतः ।
तव भ्रातृसहायस्य सद्यः प्राणान्हरिष्यति ॥ ६-९१-१८॥
śūlo'yaṃ vajrasāraste rāma roṣānmayodyataḥ |
tava bhrātṛsahāyasya sadyaḥ prāṇānhariṣyati || 6-91-18||

RMY 6-91-19

रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे ।
त्वां निहत्य रणश्लाघिन्करोमि तरसा समम् ॥ ६-९१-१९॥
rakṣasāmadya śūrāṇāṃ nihatānāṃ camūmukhe |
tvāṃ nihatya raṇaślāghinkaromi tarasā samam || 6-91-19||

RMY 6-91-20

तिष्ठेदानीं निहन्मि त्वामेष शूलेन राघव ।
एवमुक्त्वा स चिक्षेप तच्छूलं राक्षसाधिपः ॥ ६-९१-२०॥
tiṣṭhedānīṃ nihanmi tvāmeṣa śūlena rāghava |
evamuktvā sa cikṣepa tacchūlaṃ rākṣasādhipaḥ || 6-91-20||

RMY 6-91-21

आपतन्तं शरौघेण वारयामास राघवः ।
उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैरिव वासवः ॥ ६-९१-२१॥
āpatantaṃ śaraugheṇa vārayāmāsa rāghavaḥ |
utpatantaṃ yugāntāgniṃ jalaughairiva vāsavaḥ || 6-91-21||

RMY 6-91-22

निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान् ।
रावणस्य महाशूलः पतंगानिव पावकः ॥ ६-९१-२२॥
nirdadāha sa tānbāṇānrāmakārmukaniḥsṛtān |
rāvaṇasya mahāśūlaḥ pataṃgāniva pāvakaḥ || 6-91-22||

RMY 6-91-23

तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूताञ्शूलसंस्पर्शचूर्णितान् ।
सायकानन्तरिक्षस्थान्राघवः क्रोधमाहरत् ॥ ६-९१-२३॥
tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtāñśūlasaṃsparśacūrṇitān |
sāyakānantarikṣasthānrāghavaḥ krodhamāharat || 6-91-23||

RMY 6-91-24

स तां मातलिनानीतां शक्तिं वासवनिर्मिताम् ।
जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः ॥ ६-९१-२४॥
sa tāṃ mātalinānītāṃ śaktiṃ vāsavanirmitām |
jagrāha paramakruddho rāghavo raghunandanaḥ || 6-91-24||

RMY 6-91-25

सा तोलिता बलवता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
नभः प्रज्वालयामास युगान्तोल्केव सप्रभा ॥ ६-९१-२५॥
sā tolitā balavatā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |
nabhaḥ prajvālayāmāsa yugāntolkeva saprabhā || 6-91-25||

RMY 6-91-26

सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिञ्शूले पपात ह ।
भिन्नः शक्त्या महाञ्शूलो निपपात गतद्युतिः ॥ ६-९१-२६॥
sā kṣiptā rākṣasendrasya tasmiñśūle papāta ha |
bhinnaḥ śaktyā mahāñśūlo nipapāta gatadyutiḥ || 6-91-26||

RMY 6-91-27

निर्बिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् ।
रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्वज्रकल्पैः शितैः शरैः ॥ ६-९१-२७॥
nirbibheda tato bāṇairhayānasya mahājavān |
rāmastīkṣṇairmahāvegairvajrakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6-91-27||

RMY 6-91-28

निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः ।
राघवः परमायत्तो ललाटे पत्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६-९१-२८॥
nirbibhedorasi tadā rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
rāghavaḥ paramāyatto lalāṭe patribhistribhiḥ || 6-91-28||

RMY 6-91-29

स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रस्रुतशोणितः ।
राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ ६-९१-२९॥
sa śarairbhinnasarvāṅgo gātraprasrutaśoṇitaḥ |
rākṣasendraḥ samūhasthaḥ phullāśoka ivābabhau || 6-91-29||

RMY 6-91-30

स रामबाणैरतिविद्धगात्रो निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः ।
जगाम खेदं च समाजमध्ये क्रोधं च चक्रे सुभृशं तदानीम् ॥ ६-९१-३०॥
sa rāmabāṇairatividdhagātro niśācarendraḥ kṣatajārdragātraḥ |
jagāma khedaṃ ca samājamadhye krodhaṃ ca cakre subhṛśaṃ tadānīm || 6-91-30||

Sarga: 92/116 (30)

RMY 6-92-1

स तु तेन तदा क्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितो रणे ।
रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ ६-९२-१॥
sa tu tena tadā krodhātkākutsthenārdito raṇe |
rāvaṇaḥ samaraślāghī mahākrodhamupāgamat || 6-92-1||

RMY 6-92-2

स दीप्तनयनो रोषाच्चापमायम्य वीर्यवान् ।
अभ्यर्दयत्सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥ ६-९२-२॥
sa dīptanayano roṣāccāpamāyamya vīryavān |
abhyardayatsusaṃkruddho rāghavaṃ paramāhave || 6-92-2||

RMY 6-92-3

बाणधारासहस्रैस्तु स तोयद इवाम्बरात् ।
राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयत् ॥ ६-९२-३॥
bāṇadhārāsahasraistu sa toyada ivāmbarāt |
rāghavaṃ rāvaṇo bāṇaistaṭākamiva pūrayat || 6-92-3||

RMY 6-92-4

पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे ।
महागिरिरिवाकम्प्यः काकुस्थो न प्रकम्पते ॥ ६-९२-४॥
pūritaḥ śarajālena dhanurmuktena saṃyuge |
mahāgiririvākampyaḥ kākustho na prakampate || 6-92-4||

RMY 6-92-5

स शरैः शरजालानि वारयन्समरे स्थितः ।
गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ ६-९२-५॥
sa śaraiḥ śarajālāni vārayansamare sthitaḥ |
gabhastīniva sūryasya pratijagrāha vīryavān || 6-92-5||

RMY 6-92-6

ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः ॥ ६-९२-६॥
tataḥ śarasahasrāṇi kṣiprahasto niśācaraḥ |
nijaghānorasi kruddho rāghavasya mahātmanaḥ || 6-92-6||

RMY 6-92-7

स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः ।
दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान्किंशुकद्रुमः ॥ ६-९२-७॥
sa śoṇitasamādigdhaḥ samare lakṣmaṇāgrajaḥ |
dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahānkiṃśukadrumaḥ || 6-92-7||

RMY 6-92-8

शराभिघातसंरब्धः सोऽपि जग्राह सायकान् ।
काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥ ६-९२-८॥
śarābhighātasaṃrabdhaḥ so'pi jagrāha sāyakān |
kākutsthaḥ sumahātejā yugāntādityavarcasaḥ || 6-92-8||

RMY 6-92-9

ततोऽन्योन्यं सुसंरब्धावुभौ तौ रामरावणौ ।
शरान्धकारे समरे नोपालक्षयतां तदा ॥ ६-९२-९॥
tato'nyonyaṃ susaṃrabdhāvubhau tau rāmarāvaṇau |
śarāndhakāre samare nopālakṣayatāṃ tadā || 6-92-9||

RMY 6-92-10

ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः ॥ ६-९२-१०॥
tataḥ krodhasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ |
uvāca rāvaṇaṃ vīraḥ prahasya paruṣaṃ vacaḥ || 6-92-10||

RMY 6-92-11

मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद्राक्षसाधम ।
हृता ते विवशा यस्मात्तस्मात्त्वं नासि वीर्यवान् ॥ ६-९२-११॥
mama bhāryā janasthānādajñānādrākṣasādhama |
hṛtā te vivaśā yasmāttasmāttvaṃ nāsi vīryavān || 6-92-11||

RMY 6-92-12

मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने ।
वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६-९२-१२॥
mayā virahitāṃ dīnāṃ vartamānāṃ mahāvane |
vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro'hamiti manyase || 6-92-12||

RMY 6-92-13

स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शके ।
कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६-९२-१३॥
strīṣu śūra vināthāsu paradārābhimarśake |
kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro'hamiti manyase || 6-92-13||

RMY 6-92-14

भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित ।
दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६-९२-१४॥
bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣvanavasthita |
darpānmṛtyumupādāya śūro'hamiti manyase || 6-92-14||

RMY 6-92-15

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
श्लाघनीयं यशस्यं च कृतं कर्म महत्त्वया ॥ ६-९२-१५॥
śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca |
ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kṛtaṃ karma mahattvayā || 6-92-15||

RMY 6-92-16

उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च ।
कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत्फलम् ॥ ६-९२-१६॥
utsekenābhipannasya garhitasyāhitasya ca |
karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahatphalam || 6-92-16||

RMY 6-92-17

शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते ।
नैव लज्जास्ति ते सीतां चोरवद्व्यपकर्षतः ॥ ६-९२-१७॥
śūro'hamiti cātmānamavagacchasi durmate |
naiva lajjāsti te sītāṃ coravadvyapakarṣataḥ || 6-92-17||

RMY 6-92-18

यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात्त्वया बलात् ।
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः ॥ ६-९२-१८॥
yadi matsaṃnidhau sītā dharṣitā syāttvayā balāt |
bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyestadā matsāyakairhataḥ || 6-92-18||

RMY 6-92-19

दिष्ट्यासि मम दुष्टात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः ।
अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ६-९२-१९॥
diṣṭyāsi mama duṣṭātmaṃścakṣurviṣayamāgataḥ |
adya tvāṃ sāyakaistīkṣṇairnayāmi yamasādanam || 6-92-19||

RMY 6-92-20

अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥ ६-९२-२०॥
adya te maccharaiśchinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam |
kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6-92-20||

RMY 6-92-21

निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण ।
पिबन्तु रुधिरं तर्षाद्बाणशल्यान्तरोथितम् ॥ ६-९२-२१॥
nipatyorasi gṛdhrāste kṣitau kṣiptasya rāvaṇa |
pibantu rudhiraṃ tarṣādbāṇaśalyāntarothitam || 6-92-21||

RMY 6-92-22

अद्य मद्बाणाभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते ।
कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ ६-९२-२२॥
adya madbāṇābhinnasya gatāsoḥ patitasya te |
karṣantvantrāṇi patagā garutmanta ivoragān || 6-92-22||

RMY 6-92-23

इत्येवं स वदन्वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-९२-२३॥
ityevaṃ sa vadanvīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣairavākirat || 6-92-23||

RMY 6-92-24

बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे ।
रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ॥ ६-९२-२४॥
babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaśca saṃyuge |
rāmasyāstrabalaṃ caiva śatrornidhanakāṅkṣiṇaḥ || 6-92-24||

RMY 6-92-25

प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः ।
प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत् ॥ ६-९२-२५॥
prādurbabhūvurastrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ |
praharṣācca mahātejāḥ śīghrahastataro'bhavat || 6-92-25||

RMY 6-92-26

शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः ।
भूय एवार्दयद्रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥ ६-९२-२६॥
śubhānyetāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ |
bhūya evārdayadrāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt || 6-92-26||

RMY 6-92-27

हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् ।
हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत् ॥ ६-९२-२७॥
harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiśca rāghavāt |
hanyamāno daśagrīvo vighūrṇahṛdayo'bhavat || 6-92-27||

RMY 6-92-28

यदा च शस्त्रं नारेभे न व्यकर्षच्छरासनम् ।
नास्य प्रत्यकरोद्वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ ६-९२-२८॥
yadā ca śastraṃ nārebhe na vyakarṣaccharāsanam |
nāsya pratyakarodvīryaṃ viklavenāntarātmanā || 6-92-28||

RMY 6-92-29

क्षिप्ताश्चापि शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च ।
न रणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालेऽभिवर्ततः ॥ ६-९२-२९॥
kṣiptāścāpi śarāstena śastrāṇi vividhāni ca |
na raṇārthāya vartante mṛtyukāle'bhivartataḥ || 6-92-29||

RMY 6-92-30

सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् ।
शनैर्युद्धादसंभान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥ ६-९२-३०॥
sūtastu rathanetāsya tadavasthaṃ nirīkṣya tam |
śanairyuddhādasaṃbhānto rathaṃ tasyāpavāhayat || 6-92-30||

Sarga: 93/116 (27)

RMY 6-93-1

स तु मोहात्सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः ।
क्रोधसंरक्तनयनो रावणो सूतमब्रवीत् ॥ ६-९३-१॥
sa tu mohātsusaṃkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ |
krodhasaṃraktanayano rāvaṇo sūtamabravīt || 6-93-1||

RMY 6-93-2

हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् ।
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ ६-९३-२॥
hīnavīryamivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam |
bhīruṃ laghumivāsattvaṃ vihīnamiva tejasā || 6-93-2||

RMY 6-93-3

विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम् ।
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे ॥ ६-९३-३॥
vimuktamiva māyābhirastrairiva bahiṣkṛtam |
māmavajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase || 6-93-3||

RMY 6-93-4

किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च ।
त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः ॥ ६-९३-४॥
kimarthaṃ māmavajñāya macchandamanavekṣya ca |
tvayā śatrusamakṣaṃ me ratho'yamapavāhitaḥ || 6-93-4||

RMY 6-93-5

त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालसमार्जितम् ।
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः ॥ ६-९३-५॥
tvayādya hi mamānārya cirakālasamārjitam |
yaśo vīryaṃ ca tejaśca pratyayaśca vināśitaḥ || 6-93-5||

RMY 6-93-6

शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः ।
पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया ॥ ६-९३-६॥
śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ |
paśyato yuddhalubdho'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣastvayā || 6-93-6||

RMY 6-93-7

यस्त्वं रथमिमं मोहान्न चोद्वहसि दुर्मते ।
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥ ६-९३-७॥
yastvaṃ rathamimaṃ mohānna codvahasi durmate |
satyo'yaṃ pratitarko me pareṇa tvamupaskṛtaḥ || 6-93-7||

RMY 6-93-8

न हीदं विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः ।
रिपूणां सदृशं चैतन्न त्वयैतत्स्वनुष्ठितम् ॥ ६-९३-८॥
na hīdaṃ vidyate karma suhṛdo hitakāṅkṣiṇaḥ |
ripūṇāṃ sadṛśaṃ caitanna tvayaitatsvanuṣṭhitam || 6-93-8||

RMY 6-93-9

निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः ।
यदि वाप्युषितोऽसि त्वं स्मर्यन्ते यदि वा गुणाः ॥ ६-९३-९॥
nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvannāpaiti me ripuḥ |
yadi vāpyuṣito'si tvaṃ smaryante yadi vā guṇāḥ || 6-93-9||

RMY 6-93-10

एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना ।
अब्रवीद्रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः ॥ ६-९३-१०॥
evaṃ paruṣamuktastu hitabuddhirabuddhinā |
abravīdrāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ || 6-93-10||

RMY 6-93-11

न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः ।
न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया ॥ ६-९३-११॥
na bhīto'smi na mūḍho'smi nopajapto'smi śatrubhiḥ |
na pramatto na niḥsneho vismṛtā na ca satkriyā || 6-93-11||

RMY 6-93-12

मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा प्रियमित्यप्रियं कृतम् ॥ ६-९३-१२॥
mayā tu hitakāmena yaśaśca parirakṣatā |
snehapraskannamanasā priyamityapriyaṃ kṛtam || 6-93-12||

RMY 6-93-13

नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम् ।
कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि ॥ ६-९३-१३॥
nāsminnarthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam |
kaścillaghurivānāryo doṣato gantumarhasi || 6-93-13||

RMY 6-93-14

श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं मया रथः ।
नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः ॥ ६-९३-१४॥
śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ |
nadīvega ivāmbhobhiḥ saṃyuge vinivartitaḥ || 6-93-14||

RMY 6-93-15

श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा ।
न हि ते वीर सौमुख्यं प्रहर्षं वोपधारये ॥ ६-९३-१५॥
śramaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā |
na hi te vīra saumukhyaṃ praharṣaṃ vopadhāraye || 6-93-15||

RMY 6-93-16

रथोद्वहनखिन्नाश्च त इमे रथवाजिनः ।
दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव ॥ ६-९३-१६॥
rathodvahanakhinnāśca ta ime rathavājinaḥ |
dīnā gharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva || 6-93-16||

RMY 6-93-17

निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः ।
तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम् ॥ ६-९३-१७॥
nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ |
teṣu teṣvabhipanneṣu lakṣayāmyapradakṣiṇam || 6-93-17||

RMY 6-93-18

देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च ।
दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥ ६-९३-१८॥
deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgitāni ca |
dainyaṃ harṣaśca khedaśca rathinaśca balābalam || 6-93-18||

RMY 6-93-19

स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च ।
युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम् ॥ ६-९३-१९॥
sthalanimnāni bhūmeśca samāni viṣamāṇi ca |
yuddhakālaśca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam || 6-93-19||

RMY 6-93-20

उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम् ।
सर्वमेतद्रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥ ६-९३-२०॥
upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam |
sarvametadrathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā || 6-93-20||

RMY 6-93-21

तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम् ।
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया ॥ ६-९३-२१॥
tava viśrāmahetostu tathaiṣāṃ rathavājinām |
raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtamidaṃ mayā || 6-93-21||

RMY 6-93-22

न मया स्वेच्छया वीर रथोऽयमपवाहितः ।
भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं विभो ॥ ६-९३-२२॥
na mayā svecchayā vīra ratho'yamapavāhitaḥ |
bhartṛsnehaparītena mayedaṃ yatkṛtaṃ vibho || 6-93-22||

RMY 6-93-23

आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन ।
तत्करिष्याम्यहं वीरं गतानृण्येन चेतसा ॥ ६-९३-२३॥
ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasyariniṣūdana |
tatkariṣyāmyahaṃ vīraṃ gatānṛṇyena cetasā || 6-93-23||

RMY 6-93-24

संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः ।
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ॥ ६-९३-२४॥
saṃtuṣṭastena vākyena rāvaṇastasya sāratheḥ |
praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho'bravīdidam || 6-93-24||

RMY 6-93-25

रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं कुरु ।
नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः ॥ ६-९३-२५॥
rathaṃ śīghramimaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ kuru |
nāhatvā samare śatrūnnivartiṣyati rāvaṇaḥ || 6-93-25||

RMY 6-93-26

एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ।
ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् ॥ ६-९३-२६॥
evamuktvā tatastuṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
dadau tasya śubhaṃ hyekaṃ hastābharaṇamuttamam || 6-93-26||

RMY 6-93-27

ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः प्रचोदयामास हयान्स सारथिः ।
स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत् ॥ ६-९३-२७॥
tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ pracodayāmāsa hayānsa sārathiḥ |
sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ kṣaṇena rāmasya raṇāgrato'bhavat || 6-93-27||

Sarga: 94/116 (29)

RMY 6-94-1

तमापतन्तं सहसा स्वनवन्तं महाध्वजम् ।
रथं राक्षसराजस्य नरराजो ददर्श ह ॥ ६-९४-१॥
tamāpatantaṃ sahasā svanavantaṃ mahādhvajam |
rathaṃ rākṣasarājasya nararājo dadarśa ha || 6-94-1||

RMY 6-94-2

कृष्णवाजिसमायुक्तं युक्तं रौद्रेण वर्चसा ।
तडित्पताकागहनं दर्शितेन्द्रायुधायुधम् ।
शरधारा विमुञ्चन्तं धारासारमिवान्बुदम् ॥ ६-९४-२॥
kṛṣṇavājisamāyuktaṃ yuktaṃ raudreṇa varcasā |
taḍitpatākāgahanaṃ darśitendrāyudhāyudham |
śaradhārā vimuñcantaṃ dhārāsāramivānbudam || 6-94-2||

RMY 6-94-3

तं दृष्ट्वा मेघसंकाशमापतन्तं रथं रिपोः ।
गिरेर्वज्राभिमृष्टस्य दीर्यतः सदृशस्वनम् ।
उवाच मातलिं रामः सहस्राक्षस्य सारथिम् ॥ ६-९४-३॥
taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ |
girervajrābhimṛṣṭasya dīryataḥ sadṛśasvanam |
uvāca mātaliṃ rāmaḥ sahasrākṣasya sārathim || 6-94-3||

RMY 6-94-4

मातले पश्य संरब्धमापतन्तं रथं रिपोः ।
यथापसव्यं पतता वेगेन महता पुनः ।
समरे हन्तुमात्मानं तथानेन कृता मतिः ॥ ६-९४-४॥
mātale paśya saṃrabdhamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ |
yathāpasavyaṃ patatā vegena mahatā punaḥ |
samare hantumātmānaṃ tathānena kṛtā matiḥ || 6-94-4||

RMY 6-94-5

तदप्रमादमातिष्ठ प्रत्युद्गच्छ रथं रिपोः ।
विध्वंसयितुमिच्छामि वायुर्मेघमिवोत्थितम् ॥ ६-९४-५॥
tadapramādamātiṣṭha pratyudgaccha rathaṃ ripoḥ |
vidhvaṃsayitumicchāmi vāyurmeghamivotthitam || 6-94-5||

RMY 6-94-6

अविक्लवमसंभ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।
रश्मिसंचारनियतं प्रचोदय रथं द्रुतम् ॥ ६-९४-६॥
aviklavamasaṃbhrāntamavyagrahṛdayekṣaṇam |
raśmisaṃcāraniyataṃ pracodaya rathaṃ drutam || 6-94-6||

RMY 6-94-7

कामं न त्वं समाधेयः पुरंदररथोचितः ।
युयुत्सुरहमेकाग्रः स्मारये त्वां न शिक्षये ॥ ६-९४-७॥
kāmaṃ na tvaṃ samādheyaḥ puraṃdararathocitaḥ |
yuyutsurahamekāgraḥ smāraye tvāṃ na śikṣaye || 6-94-7||

RMY 6-94-8

परितुष्टः स रामस्य तेन वाक्येन मातलिः ।
प्रचोदयामास रथं सुरसारथिसत्तमः ॥ ६-९४-८॥
parituṣṭaḥ sa rāmasya tena vākyena mātaliḥ |
pracodayāmāsa rathaṃ surasārathisattamaḥ || 6-94-8||

RMY 6-94-9

अपसव्यं ततः कुर्वन्रावणस्य महारथम् ।
चक्रोत्क्षिप्तेन रजसा रावणं व्यवधूनयत् ॥ ६-९४-९॥
apasavyaṃ tataḥ kurvanrāvaṇasya mahāratham |
cakrotkṣiptena rajasā rāvaṇaṃ vyavadhūnayat || 6-94-9||

RMY 6-94-10

ततः क्रुद्धो दशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।
रथप्रतिमुखं रामं सायकैरवधूनयत् ॥ ६-९४-१०॥
tataḥ kruddho daśagrīvastāmravisphāritekṣaṇaḥ |
rathapratimukhaṃ rāmaṃ sāyakairavadhūnayat || 6-94-10||

RMY 6-94-11

धर्षणामर्षितो रामो धैर्यं रोषेण लङ्घयन् ।
जग्राह सुमहावेगमैन्द्रं युधि शरासनम् ।
शरांश्च सुमहातेजाः सूर्यरश्मिसमप्रभान् ॥ ६-९४-११॥
dharṣaṇāmarṣito rāmo dhairyaṃ roṣeṇa laṅghayan |
jagrāha sumahāvegamaindraṃ yudhi śarāsanam |
śarāṃśca sumahātejāḥ sūryaraśmisamaprabhān || 6-94-11||

RMY 6-94-12

तदुपोढं महद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिंहयोः ॥ ६-९४-१२॥
tadupoḍhaṃ mahadyuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |
parasparābhimukhayordṛptayoriva siṃhayoḥ || 6-94-12||

RMY 6-94-13

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
समीयुर्द्वैरथं द्रष्टुं रावणक्षयकाङ्क्षिणः ॥ ६-९४-१३॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
samīyurdvairathaṃ draṣṭuṃ rāvaṇakṣayakāṅkṣiṇaḥ || 6-94-13||

RMY 6-94-14

समुत्पेतुरथोत्पाता दारुणा लोमहर्षणाः ।
रावणस्य विनाशाय राघवस्य जयाय च ॥ ६-९४-१४॥
samutpeturathotpātā dāruṇā lomaharṣaṇāḥ |
rāvaṇasya vināśāya rāghavasya jayāya ca || 6-94-14||

RMY 6-94-15

ववर्ष रुधिरं देवो रावणस्य रथोपरि ।
वाता मण्डलिनस्तीव्रा अपसव्यं प्रचक्रमुः ॥ ६-९४-१५॥
vavarṣa rudhiraṃ devo rāvaṇasya rathopari |
vātā maṇḍalinastīvrā apasavyaṃ pracakramuḥ || 6-94-15||

RMY 6-94-16

महद्गृध्रकुलं चास्य भ्रममाणं नभस्तले ।
येन येन रथो याति तेन तेन प्रधावति ॥ ६-९४-१६॥
mahadgṛdhrakulaṃ cāsya bhramamāṇaṃ nabhastale |
yena yena ratho yāti tena tena pradhāvati || 6-94-16||

RMY 6-94-17

संध्यया चावृता लङ्का जपापुष्पनिकाशया ।
दृश्यते संप्रदीतेव दिवसेऽपि वसुंधरा ॥ ६-९४-१७॥
saṃdhyayā cāvṛtā laṅkā japāpuṣpanikāśayā |
dṛśyate saṃpradīteva divase'pi vasuṃdharā || 6-94-17||

RMY 6-94-18

सनिर्घाता महोल्काश्च संप्रचेतुर्महास्वनाः ।
विषादयन्त्यो रक्षांसि रावणस्य तदाहिताः ॥ ६-९४-१८॥
sanirghātā maholkāśca saṃpraceturmahāsvanāḥ |
viṣādayantyo rakṣāṃsi rāvaṇasya tadāhitāḥ || 6-94-18||

RMY 6-94-19

रावणश्च यतस्तत्र प्रचचाल वसुंधरा ।
रक्षसां च प्रहरतां गृहीता इव बाहवः ॥ ६-९४-१९॥
rāvaṇaśca yatastatra pracacāla vasuṃdharā |
rakṣasāṃ ca praharatāṃ gṛhītā iva bāhavaḥ || 6-94-19||

RMY 6-94-20

ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः पतिताः सूर्यरश्मयः ।
दृश्यन्ते रावणस्याङ्गे पर्वतस्येव धातवः ॥ ६-९४-२०॥
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ patitāḥ sūryaraśmayaḥ |
dṛśyante rāvaṇasyāṅge parvatasyeva dhātavaḥ || 6-94-20||

RMY 6-94-21

गृध्रैरनुगताश्चास्य वमन्त्यो ज्वलनं मुखैः ।
प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यः संरब्धमशिवं शिवाः ॥ ६-९४-२१॥
gṛdhrairanugatāścāsya vamantyo jvalanaṃ mukhaiḥ |
praṇedurmukhamīkṣantyaḥ saṃrabdhamaśivaṃ śivāḥ || 6-94-21||

RMY 6-94-22

प्रतिकूलं ववौ वायू रणे पांसून्समुत्किरन् ।
तस्य राक्षसराजस्य कुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ॥ ६-९४-२२॥
pratikūlaṃ vavau vāyū raṇe pāṃsūnsamutkiran |
tasya rākṣasarājasya kurvandṛṣṭivilopanam || 6-94-22||

RMY 6-94-23

निपेतुरिन्द्राशनयः सैन्ये चास्य समन्ततः ।
दुर्विषह्य स्वना घोरा विना जलधरस्वनम् ॥ ६-९४-२३॥
nipeturindrāśanayaḥ sainye cāsya samantataḥ |
durviṣahya svanā ghorā vinā jaladharasvanam || 6-94-23||

RMY 6-94-24

दिशश्च प्रदिशः सर्वा बभूवुस्तिमिरावृताः ।
पांसुवर्षेण महता दुर्दर्शं च नभोऽभवत् ॥ ६-९४-२४॥
diśaśca pradiśaḥ sarvā babhūvustimirāvṛtāḥ |
pāṃsuvarṣeṇa mahatā durdarśaṃ ca nabho'bhavat || 6-94-24||

RMY 6-94-25

कुर्वन्त्यः कलहं घोरं सारिकास्तद्रथं प्रति ।
निपेतुः शतशस्तत्र दारुणा दारुणस्वनाः ॥ ६-९४-२५॥
kurvantyaḥ kalahaṃ ghoraṃ sārikāstadrathaṃ prati |
nipetuḥ śataśastatra dāruṇā dāruṇasvanāḥ || 6-94-25||

RMY 6-94-26

जघनेभ्यः स्फुलिङ्गांश्च नेत्रेभ्योऽश्रूणि संततम् ।
मुमुचुस्तस्य तुरगास्तुल्यमग्निं च वारि च ॥ ६-९४-२६॥
jaghanebhyaḥ sphuliṅgāṃśca netrebhyo'śrūṇi saṃtatam |
mumucustasya turagāstulyamagniṃ ca vāri ca || 6-94-26||

RMY 6-94-27

एवं प्रकारा बहवः समुत्पाता भयावहाः ।
रावणस्य विनाशाय दारुणाः संप्रजज्ञिरे ॥ ६-९४-२७॥
evaṃ prakārā bahavaḥ samutpātā bhayāvahāḥ |
rāvaṇasya vināśāya dāruṇāḥ saṃprajajñire || 6-94-27||

RMY 6-94-28

रामस्यापि निमित्तानि सौम्यानि च शिवानि च ।
बभूवुर्जयशंसीनि प्रादुर्भूतानि सर्वशः ॥ ६-९४-२८॥
rāmasyāpi nimittāni saumyāni ca śivāni ca |
babhūvurjayaśaṃsīni prādurbhūtāni sarvaśaḥ || 6-94-28||

RMY 6-94-29

ततो निरीक्ष्यात्मगतानि राघवो रणे निमित्तानि निमित्तकोविदः ।
जगाम हर्षं च परां च निर्वृतिं चकार युद्धेऽभ्यधिकं च विक्रमम् ॥ ६-९४-२९॥
tato nirīkṣyātmagatāni rāghavo raṇe nimittāni nimittakovidaḥ |
jagāma harṣaṃ ca parāṃ ca nirvṛtiṃ cakāra yuddhe'bhyadhikaṃ ca vikramam || 6-94-29||

Sarga: 95/116 (26)

RMY 6-95-1

ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा ।
सुमहद्द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ६-९५-१॥
tataḥ pravṛttaṃ sukrūraṃ rāmarāvaṇayostadā |
sumahaddvairathaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayāvaham || 6-95-1||

RMY 6-95-2

ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।
प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समतिष्ठत ॥ ६-९५-२॥
tato rākṣasasainyaṃ ca harīṇāṃ ca mahadbalam |
pragṛhītapraharaṇaṃ niśceṣṭaṃ samatiṣṭhata || 6-95-2||

RMY 6-95-3

संप्रयुद्धौ ततो दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ ।
व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥ ६-९५-३॥
saṃprayuddhau tato dṛṣṭvā balavannararākṣasau |
vyākṣiptahṛdayāḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ || 6-95-3||

RMY 6-95-4

नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।
तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजघ्नुः परस्परम् ॥ ६-९५-४॥
nānāpraharaṇairvyagrairbhujairvismitabuddhayaḥ |
tasthuḥ prekṣya ca saṃgrāmaṃ nābhijaghnuḥ parasparam || 6-95-4||

RMY 6-95-5

रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् ।
पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ ॥ ६-९५-५॥
rakṣasāṃ rāvaṇaṃ cāpi vānarāṇāṃ ca rāghavam |
paśyatāṃ vismitākṣāṇāṃ sainyaṃ citramivābabhau || 6-95-5||

RMY 6-95-6

तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ ।
कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते अभीतवत् ॥ ६-९५-६॥
tau tu tatra nimittāni dṛṣṭvā rāghavarāvaṇau |
kṛtabuddhī sthirāmarṣau yuyudhāte abhītavat || 6-95-6||

RMY 6-95-7

जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः ।
धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा ॥ ६-९५-७॥
jetavyamiti kākutstho martavyamiti rāvaṇaḥ |
dhṛtau svavīryasarvasvaṃ yuddhe'darśayatāṃ tadā || 6-95-7||

RMY 6-95-8

ततः क्रोधाद्दशग्रीवः शरान्संधाय वीर्यवान् ।
मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् ॥ ६-९५-८॥
tataḥ krodhāddaśagrīvaḥ śarānsaṃdhāya vīryavān |
mumoca dhvajamuddiśya rāghavasya rathe sthitam || 6-95-8||

RMY 6-95-9

ते शरास्तमनासाद्य पुरंदररथध्वजम् ।
रक्तशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले ॥ ६-९५-९॥
te śarāstamanāsādya puraṃdararathadhvajam |
raktaśaktiṃ parāmṛśya nipeturdharaṇītale || 6-95-9||

RMY 6-95-10

ततो रामोऽभिसंक्रुद्धश्चापमायम्य वीर्यवान् ।
कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा संप्रचक्रमे ॥ ६-९५-१०॥
tato rāmo'bhisaṃkruddhaścāpamāyamya vīryavān |
kṛtapratikṛtaṃ kartuṃ manasā saṃpracakrame || 6-95-10||

RMY 6-95-11

रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् ।
महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥ ६-९५-११॥
rāvaṇadhvajamuddiśya mumoca niśitaṃ śaram |
mahāsarpamivāsahyaṃ jvalantaṃ svena tejasā || 6-95-11||

RMY 6-95-12

जगाम स महीं भित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः ।
स निकृत्तोऽपतद्भूमौ रावणस्य रथध्वजः ॥ ६-९५-१२॥
jagāma sa mahīṃ bhittvā daśagrīvadhvajaṃ śaraḥ |
sa nikṛtto'patadbhūmau rāvaṇasya rathadhvajaḥ || 6-95-12||

RMY 6-95-13

ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः सुमहाबलः ।
क्रोधजेनाग्निना संख्ये प्रदीप्त इव चाभवत् ॥ ६-९५-१३॥
dhvajasyonmathanaṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ sumahābalaḥ |
krodhajenāgninā saṃkhye pradīpta iva cābhavat || 6-95-13||

RMY 6-95-14

स रोषवशमापन्नः शरवर्षं महद्वमन् ।
रामस्य तुरगान्दिव्याञ्शरैर्विव्याध रावणः ॥ ६-९५-१४॥
sa roṣavaśamāpannaḥ śaravarṣaṃ mahadvaman |
rāmasya turagāndivyāñśarairvivyādha rāvaṇaḥ || 6-95-14||

RMY 6-95-15

ते विद्धा हरयस्तस्य नास्खलन्नापि बभ्रमुः ।
बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः ॥ ६-९५-१५॥
te viddhā harayastasya nāskhalannāpi babhramuḥ |
babhūvuḥ svasthahṛdayāḥ padmanālairivāhatāḥ || 6-95-15||

RMY 6-95-16

तेषामसंभ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा ।
भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह ॥ ६-९५-१६॥
teṣāmasaṃbhramaṃ dṛṣṭvā vājināṃ rāvaṇastadā |
bhūya eva susaṃkruddhaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha || 6-95-16||

RMY 6-95-17

गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च ।
गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान् ॥ ६-९५-१७॥
gadāśca parighāṃścaiva cakrāṇi musalāni ca |
giriśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca tathā śūlaparaśvadhān || 6-95-17||

RMY 6-95-18

मायाविहितमेतत्तु शस्त्रवर्षमपातयत् ।
सहस्रशस्ततो बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ॥ ६-९५-१८॥
māyāvihitametattu śastravarṣamapātayat |
sahasraśastato bāṇānaśrāntahṛdayodyamaḥ || 6-95-18||

RMY 6-95-19

तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् ।
दुर्धर्षमभवद्युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ॥ ६-९५-१९॥
tumulaṃ trāsajananaṃ bhīmaṃ bhīmapratisvanam |
durdharṣamabhavadyuddhe naikaśastramayaṃ mahat || 6-95-19||

RMY 6-95-20

विमुच्य राघवरथं समन्ताद्वानरे बले ।
सायकैरन्तरिक्षं च चकाराशु निरन्तरम् ।
मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ ६-९५-२०॥
vimucya rāghavarathaṃ samantādvānare bale |
sāyakairantarikṣaṃ ca cakārāśu nirantaram |
mumoca ca daśagrīvo niḥsaṅgenāntarātmanā || 6-95-20||

RMY 6-95-21

व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे ।
प्रहसन्निव काकुत्स्थः संदधे सायकाञ्शितान् ॥ ६-९५-२१॥
vyāyacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā tatparaṃ rāvaṇaṃ raṇe |
prahasanniva kākutsthaḥ saṃdadhe sāyakāñśitān || 6-95-21||

RMY 6-95-22

स मुमोच ततो बाणान्रणे शतसहस्रशः ।
तान्दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् ॥ ६-९५-२२॥
sa mumoca tato bāṇānraṇe śatasahasraśaḥ |
tāndṛṣṭvā rāvaṇaścakre svaśaraiḥ khaṃ nirantaram || 6-95-22||

RMY 6-95-23

ततस्ताभ्यां प्रयुक्तेन शरवर्षेण भास्वता ।
शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम् ॥ ६-९५-२३॥
tatastābhyāṃ prayuktena śaravarṣeṇa bhāsvatā |
śarabaddhamivābhāti dvitīyaṃ bhāsvadambaram || 6-95-23||

RMY 6-95-24

नानिमित्तोऽभवद्बाणो नातिभेत्ता न निष्फलः ।
तथा विसृजतोर्बाणान्रामरावणयोर्मृधे ॥ ६-९५-२४॥
nānimitto'bhavadbāṇo nātibhettā na niṣphalaḥ |
tathā visṛjatorbāṇānrāmarāvaṇayormṛdhe || 6-95-24||

RMY 6-95-25

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् ।
चक्रतुस्तौ शरौघैस्तु निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ॥ ६-९५-२५॥
prāyudhyetāmavicchinnamasyantau savyadakṣiṇam |
cakratustau śaraughaistu nirucchvāsamivāmbaram || 6-95-25||

RMY 6-95-26

रावणस्य हयान्रामो हयान्रामस्य रावणः ।
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥ ६-९५-२६॥
rāvaṇasya hayānrāmo hayānrāmasya rāvaṇaḥ |
jaghnatustau tadānyonyaṃ kṛtānukṛtakāriṇau || 6-95-26||

Sarga: 96/116 (31)

RMY 6-96-1

तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ ।
ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ॥ ६-९६-१॥
tau tathā yudhyamānau tu samare rāmarāvaṇau |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni vismitenāntarātmanā || 6-96-1||

RMY 6-96-2

अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः ॥ ६-९६-२॥
ardayantau tu samare tayostau syandanottamau |
parasparavadhe yuktau ghorarūpau babhūvatuḥ || 6-96-2||

RMY 6-96-3

मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च ।
दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम् ॥ ६-९६-३॥
maṇḍalāni ca vīthīśca gatapratyāgatāni ca |
darśayantau bahuvidhāṃ sūtau sārathyajāṃ gatim || 6-96-3||

RMY 6-96-4

अर्दयन्रावणं रामो राघवं चापि रावणः ।
गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तन निवर्तने ॥ ६-९६-४॥
ardayanrāvaṇaṃ rāmo rāghavaṃ cāpi rāvaṇaḥ |
gativegaṃ samāpannau pravartana nivartane || 6-96-4||

RMY 6-96-5

क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव ॥ ६-९६-५॥
kṣipatoḥ śarajālāni tayostau syandanottamau |
ceratuḥ saṃyugamahīṃ sāsārau jaladāviva || 6-96-5||

RMY 6-96-6

दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे ।
परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः ॥ ६-९६-६॥
darśayitvā tadā tau tu gatiṃ bahuvidhāṃ raṇe |
parasparasyābhimukhau punareva ca tasthatuḥ || 6-96-6||

RMY 6-96-7

धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् ।
पताकाश्च पताकाभिः समेयुः स्थितयोस्तदा ॥ ६-९६-७॥
dhuraṃ dhureṇa rathayorvaktraṃ vaktreṇa vājinām |
patākāśca patākābhiḥ sameyuḥ sthitayostadā || 6-96-7||

RMY 6-96-8

रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ।
चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ॥ ६-९६-८॥
rāvaṇasya tato rāmo dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
caturbhiścaturo dīptānhayānpratyapasarpayat || 6-96-8||

RMY 6-96-9

स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे ।
मुमोच निशितान्बाणान्राघवाय निशाचरः ॥ ६-९६-९॥
sa krodhavaśamāpanno hayānāmapasarpaṇe |
mumoca niśitānbāṇānrāghavāya niśācaraḥ || 6-96-9||

RMY 6-96-10

सोऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः ।
जगाम न विकारं च न चापि व्यथितोऽभवत् ॥ ६-९६-१०॥
so'tividdho balavatā daśagrīveṇa rāghavaḥ |
jagāma na vikāraṃ ca na cāpi vyathito'bhavat || 6-96-10||

RMY 6-96-11

चिक्षेप च पुनर्बाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।
सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य निशाचरः ॥ ६-९६-११॥
cikṣepa ca punarbāṇānvajrapātasamasvanān |
sārathiṃ vajrahastasya samuddiśya niśācaraḥ || 6-96-11||

RMY 6-96-12

मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः ।
न सूक्ष्ममपि संमोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ॥ ६-९६-१२॥
mātalestu mahāvegāḥ śarīre patitāḥ śarāḥ |
na sūkṣmamapi saṃmohaṃ vyathāṃ vā pradaduryudhi || 6-96-12||

RMY 6-96-13

तया धर्षणया क्रोद्धो मातलेर्न तथात्मनः ।
चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम् ॥ ६-९६-१३॥
tayā dharṣaṇayā kroddho mātalerna tathātmanaḥ |
cakāra śarajālena rāghavo vimukhaṃ ripum || 6-96-13||

RMY 6-96-14

विंशतिं त्रिंशतं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः ।
मुमोच राघवो वीरः सायकान्स्यन्दने रिपोः ॥ ६-९६-१४॥
viṃśatiṃ triṃśataṃ ṣaṣṭiṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
mumoca rāghavo vīraḥ sāyakānsyandane ripoḥ || 6-96-14||

RMY 6-96-15

गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्वनैः ।
शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्तसागराः ॥ ६-९६-१५॥
gadānāṃ musalānāṃ ca parighāṇāṃ ca nisvanaiḥ |
śarāṇāṃ puṅkhavātaiśca kṣubhitāḥ saptasāgarāḥ || 6-96-15||

RMY 6-96-16

क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः ।
व्यथिताः पन्नगाः सर्वे दानवाश्च सहस्रशः ॥ ६-९६-१६॥
kṣubdhānāṃ sāgarāṇāṃ ca pātālatalavāsinaḥ |
vyathitāḥ pannagāḥ sarve dānavāśca sahasraśaḥ || 6-96-16||

RMY 6-96-17

चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना ।
भास्करो निष्प्रभश्चाभून्न ववौ चापि मारुतः ॥ ६-९६-१७॥
cakampe medinī kṛtsnā saśailavanakānanā |
bhāskaro niṣprabhaścābhūnna vavau cāpi mārutaḥ || 6-96-17||

RMY 6-96-18

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिंनरमहोरगाः ॥ ६-९६-१८॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
cintāmāpedire sarve sakiṃnaramahoragāḥ || 6-96-18||

RMY 6-96-19

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः ।
जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ६-९६-१९॥
svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokāstiṣṭhantu śāśvatāḥ |
jayatāṃ rāghavaḥ saṃkhye rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 6-96-19||

RMY 6-96-20

ततः क्रुद्धो महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः ।
संधाय धनुषा रामः क्षुरमाशीविषोपमम् ।
रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ॥ ६-९६-२०॥
tataḥ kruddho mahābāhū raghūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
saṃdhāya dhanuṣā rāmaḥ kṣuramāśīviṣopamam |
rāvaṇasya śiro'cchindacchrīmajjvalitakuṇḍalam || 6-96-20||

RMY 6-96-21

तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा ।
तस्यैव सदृशं चान्यद्रावणस्योत्थितं शिरः ॥ ६-९६-२१॥
tacchiraḥ patitaṃ bhūmau dṛṣṭaṃ lokaistribhistadā |
tasyaiva sadṛśaṃ cānyadrāvaṇasyotthitaṃ śiraḥ || 6-96-21||

RMY 6-96-22

तत्क्षिप्रं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा ।
द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः ॥ ६-९६-२२॥
tatkṣipraṃ kṣiprahastena rāmeṇa kṣiprakāriṇā |
dvitīyaṃ rāvaṇaśiraśchinnaṃ saṃyati sāyakaiḥ || 6-96-22||

RMY 6-96-23

छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरन्यत्स्म दृश्यते ।
तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामेण सायकैः ॥ ६-९६-२३॥
chinnamātraṃ ca tacchīrṣaṃ punaranyatsma dṛśyate |
tadapyaśanisaṃkāśaiśchinnaṃ rāmeṇa sāyakaiḥ || 6-96-23||

RMY 6-96-24

एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् ।
न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये ॥ ६-९६-२४॥
evameva śataṃ chinnaṃ śirasāṃ tulyavarcasām |
na caiva rāvaṇasyānto dṛśyate jīvitakṣaye || 6-96-24||

RMY 6-96-25

ततः सर्वास्त्रविद्वीरः कौसल्यानन्दिवर्धनः ।
मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ॥ ६-९६-२५॥
tataḥ sarvāstravidvīraḥ kausalyānandivardhanaḥ |
mārgaṇairbahubhiryuktaścintayāmāsa rāghavaḥ || 6-96-25||

RMY 6-96-26

मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सुदूषणः ।
क्रञ्चारण्ये विराधस्तु कबन्धो दण्डका वने ॥ ६-९६-२६॥
mārīco nihato yaistu kharo yaistu sudūṣaṇaḥ |
krañcāraṇye virādhastu kabandho daṇḍakā vane || 6-96-26||

RMY 6-96-27

त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रत्ययिका मम ।
किं नु तत्कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ॥ ६-९६-२७॥
ta ime sāyakāḥ sarve yuddhe pratyayikā mama |
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāvaṇe mandatejasaḥ || 6-96-27||

RMY 6-96-28

इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे ।
ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ॥ ६-९६-२८॥
iti cintāparaścāsīdapramattaśca saṃyuge |
vavarṣa śaravarṣāṇi rāghavo rāvaṇorasi || 6-96-28||

RMY 6-96-29

रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः ।
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे ॥ ६-९६-२९॥
rāvaṇo'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ |
gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayadraṇe || 6-96-29||

RMY 6-96-30

देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
पश्यतां तन्महद्युद्धं सर्वरात्रमवर्तत ॥ ६-९६-३०॥
devadānavayakṣāṇāṃ piśācoragarakṣasām |
paśyatāṃ tanmahadyuddhaṃ sarvarātramavartata || 6-96-30||

RMY 6-96-31

नैव रत्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न चक्षणम् ।
रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति ॥ ६-९६-३१॥
naiva ratriṃ na divasaṃ na muhūrtaṃ na cakṣaṇam |
rāmarāvaṇayoryuddhaṃ virāmamupagacchati || 6-96-31||

Sarga: 97/116 (33)

RMY 6-97-1

अथ संस्मारयामास राघवं मातलिस्तदा ।
अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे ॥ ६-९७-१॥
atha saṃsmārayāmāsa rāghavaṃ mātalistadā |
ajānanniva kiṃ vīra tvamenamanuvartase || 6-97-1||

RMY 6-97-2

विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो ।
विनाशकालः कथितो यः सुरैः सोऽद्य वर्तते ॥ ६-९७-२॥
visṛjāsmai vadhāya tvamastraṃ paitāmahaṃ prabho |
vināśakālaḥ kathito yaḥ suraiḥ so'dya vartate || 6-97-2||

RMY 6-97-3

ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः ।
जग्राह स शरं दीप्तं निश्वसन्तमिवोरगम् ॥ ६-९७-३॥
tataḥ saṃsmārito rāmastena vākyena mātaleḥ |
jagrāha sa śaraṃ dīptaṃ niśvasantamivoragam || 6-97-3||

RMY 6-97-4

यमस्मै प्रथमं प्रादादगस्त्यो भगवानृषिः ।
ब्रह्मदत्तं महद्बाणममोघं युधि वीर्यवान् ॥ ६-९७-४॥
yamasmai prathamaṃ prādādagastyo bhagavānṛṣiḥ |
brahmadattaṃ mahadbāṇamamoghaṃ yudhi vīryavān || 6-97-4||

RMY 6-97-5

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।
दत्तं सुरपतेः पूर्वं त्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ॥ ६-९७-५॥
brahmaṇā nirmitaṃ pūrvamindrārthamamitaujasā |
dattaṃ surapateḥ pūrvaṃ trilokajayakāṅkṣiṇaḥ || 6-97-5||

RMY 6-97-6

यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ ।
शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ॥ ६-९७-६॥
yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau |
śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau || 6-97-6||

RMY 6-97-7

जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितम् ।
तेजसा सर्वभूतानां कृतं भास्करवर्चसं ॥ ६-९७-७॥
jājvalyamānaṃ vapuṣā supuṅkhaṃ hemabhūṣitam |
tejasā sarvabhūtānāṃ kṛtaṃ bhāskaravarcasaṃ || 6-97-7||

RMY 6-97-8

सधूममिव कालाग्निं दीप्तमाशीविषं यथा ।
रथनागाश्ववृन्दानां भेदनं क्षिप्रकारिणम् ॥ ६-९७-८॥
sadhūmamiva kālāgniṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā |
rathanāgāśvavṛndānāṃ bhedanaṃ kṣiprakāriṇam || 6-97-8||

RMY 6-97-9

द्वाराणां परिघाणां च गिरीणामपि भेदनम् ।
नानारुधिरसिक्ताङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम् ॥ ६-९७-९॥
dvārāṇāṃ parighāṇāṃ ca girīṇāmapi bhedanam |
nānārudhirasiktāṅgaṃ medodigdhaṃ sudāruṇam || 6-97-9||

RMY 6-97-10

वज्रसारं महानादं नानासमितिदारुणम् ।
सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ ६-९७-१०॥
vajrasāraṃ mahānādaṃ nānāsamitidāruṇam |
sarvavitrāsanaṃ bhīmaṃ śvasantamiva pannagam || 6-97-10||

RMY 6-97-11

कङ्कगृध्रबलानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।
नित्यं भक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम् ॥ ६-९७-११॥
kaṅkagṛdhrabalānāṃ ca gomāyugaṇarakṣasām |
nityaṃ bhakṣapradaṃ yuddhe yamarūpaṃ bhayāvaham || 6-97-11||

RMY 6-97-12

नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् ।
वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ॥ ६-९७-१२॥
nandanaṃ vānarendrāṇāṃ rakṣasāmavasādanam |
vājitaṃ vividhairvājaiścārucitrairgarutmataḥ || 6-97-12||

RMY 6-97-13

तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।
द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ॥ ६-९७-१३॥
tamuttameṣuṃ lokānāmikṣvākubhayanāśanam |
dviṣatāṃ kīrtiharaṇaṃ praharṣakaramātmanaḥ || 6-97-13||

RMY 6-97-14

अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः ।
वेदप्रोक्तेन विधिना संदधे कार्मुके बली ॥ ६-९७-१४॥
abhimantrya tato rāmastaṃ maheṣuṃ mahābalaḥ |
vedaproktena vidhinā saṃdadhe kārmuke balī || 6-97-14||

RMY 6-97-15

स रावणाय संक्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
चिक्षेप परमायत्तस्तं शरं मर्मघातिनम् ॥ ६-९७-१५॥
sa rāvaṇāya saṃkruddho bhṛśamāyamya kārmukam |
cikṣepa paramāyattastaṃ śaraṃ marmaghātinam || 6-97-15||

RMY 6-97-16

स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रबाहुविसर्जितः ।
कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद्रावणोरसि ॥ ६-९७-१६॥
sa vajra iva durdharṣo vajrabāhuvisarjitaḥ |
kṛtānta iva cāvāryo nyapatadrāvaṇorasi || 6-97-16||

RMY 6-97-17

स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः शरः ।
बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-९७-१७॥
sa visṛṣṭo mahāvegaḥ śarīrāntakaraḥ śaraḥ |
bibheda hṛdayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 6-97-17||

RMY 6-97-18

रुधिराक्तः स वेगेन जीवितान्तकरः शरः ।
रावणस्य हरन्प्राणान्विवेश धरणीतलम् ॥ ६-९७-१८॥
rudhirāktaḥ sa vegena jīvitāntakaraḥ śaraḥ |
rāvaṇasya haranprāṇānviveśa dharaṇītalam || 6-97-18||

RMY 6-97-19

स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः ।
कृतकर्मा निभृतवत्स्वतूणीं पुनराविशत् ॥ ६-९७-१९॥
sa śaro rāvaṇaṃ hatvā rudhirārdrakṛtacchaviḥ |
kṛtakarmā nibhṛtavatsvatūṇīṃ punarāviśat || 6-97-19||

RMY 6-97-20

तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत्ससायकम् ।
निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात् ॥ ६-९७-२०॥
tasya hastāddhatasyāśu kārmukaṃ tatsasāyakam |
nipapāta saha prāṇairbhraśyamānasya jīvitāt || 6-97-20||

RMY 6-97-21

गतासुर्भीमवेगस्तु नैरृतेन्द्रो महाद्युतिः ।
पपात स्यन्दनाद्भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा ॥ ६-९७-२१॥
gatāsurbhīmavegastu nairṛtendro mahādyutiḥ |
papāta syandanādbhūmau vṛtro vajrahato yathā || 6-97-21||

RMY 6-97-22

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः संप्रदुद्रुवुः ॥ ६-९७-२२॥
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ |
hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ saṃpradudruvuḥ || 6-97-22||

RMY 6-97-23

नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान्वानरा द्रुमयोधिनः ।
दशग्रीववधं दृष्ट्वा विजयं राघवस्य च ॥ ६-९७-२३॥
nardantaścābhipetustānvānarā drumayodhinaḥ |
daśagrīvavadhaṃ dṛṣṭvā vijayaṃ rāghavasya ca || 6-97-23||

RMY 6-97-24

अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन्भयात् ।
हताश्रयत्वात्करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ॥ ६-९७-२४॥
arditā vānarairhṛṣṭairlaṅkāmabhyapatanbhayāt |
hatāśrayatvātkaruṇairbāṣpaprasravaṇairmukhaiḥ || 6-97-24||

RMY 6-97-25

ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः ।
वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तं वधम् ॥ ६-९७-२५॥
tato vineduḥ saṃhṛṣṭā vānarā jitakāśinaḥ |
vadanto rāghavajayaṃ rāvaṇasya ca taṃ vadham || 6-97-25||

RMY 6-97-26

अथान्तरिक्षे व्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः ।
दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥ ६-९७-२६॥
athāntarikṣe vyanadatsaumyastridaśadundubhiḥ |
divyagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau || 6-97-26||

RMY 6-97-27

निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि ।
किरन्ती राघवरथं दुरवापा मनोहराः ॥ ६-९७-२७॥
nipapātāntarikṣācca puṣpavṛṣṭistadā bhuvi |
kirantī rāghavarathaṃ duravāpā manoharāḥ || 6-97-27||

RMY 6-97-28

राघवस्तवसंयुक्ता गगने च विशुश्रुवे ।
साधु साध्विति वागग्र्या देवतानां महात्मनाम् ॥ ६-९७-२८॥
rāghavastavasaṃyuktā gagane ca viśuśruve |
sādhu sādhviti vāgagryā devatānāṃ mahātmanām || 6-97-28||

RMY 6-97-29

आविवेश महान्हर्षो देवानां चारणैः सह ।
रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयंकरे ॥ ६-९७-२९॥
āviveśa mahānharṣo devānāṃ cāraṇaiḥ saha |
rāvaṇe nihate raudre sarvalokabhayaṃkare || 6-97-29||

RMY 6-97-30

ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च महाबलम् ।
चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुंगवम् ॥ ६-९७-३०॥
tataḥ sakāmaṃ sugrīvamaṅgadaṃ ca mahābalam |
cakāra rāghavaḥ prīto hatvā rākṣasapuṃgavam || 6-97-30||

RMY 6-97-31

ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद्गणा दिशः प्रसेदुर्विमलं नभोऽभवत् ।
मही चकम्पे न च मारुता ववुः स्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ॥ ६-९७-३१॥
tataḥ prajagmuḥ praśamaṃ marudgaṇā diśaḥ prasedurvimalaṃ nabho'bhavat |
mahī cakampe na ca mārutā vavuḥ sthiraprabhaścāpyabhavaddivākaraḥ || 6-97-31||

RMY 6-97-32

ततस्तु सुग्रीवविभीषणादयः सुहृद्विशेषाः सहलक्ष्मणास्तदा ।
समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् ॥ ६-९७-३२॥
tatastu sugrīvavibhīṣaṇādayaḥ suhṛdviśeṣāḥ sahalakṣmaṇāstadā |
sametya hṛṣṭā vijayena rāghavaṃ raṇe'bhirāmaṃ vidhinābhyapūjayan || 6-97-32||

RMY 6-97-33

स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज ।
रघुकुलनृपनन्दनो महौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतो यथेन्द्रः ॥ ६-९७-३३॥
sa tu nihataripuḥ sthirapratijñaḥ svajanabalābhivṛto raṇe rarāja |
raghukulanṛpanandano mahaujāstridaśagaṇairabhisaṃvṛto yathendraḥ || 6-97-33||

Sarga: 98/116 (26)

RMY 6-98-1

रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना ।
अन्तःपुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ ६-९८-१॥
rāvaṇaṃ nihataṃ śrutvā rāghaveṇa mahātmanā |
antaḥpurādviniṣpetū rākṣasyaḥ śokakarśitāḥ || 6-98-1||

RMY 6-98-2

वार्यमाणाः सुबहुशो वृष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु ।
विमुक्तकेश्यो दुःखार्ता गावो वत्सहता यथा ॥ ६-९८-२॥
vāryamāṇāḥ subahuśo vṛṣṭantyaḥ kṣitipāṃsuṣu |
vimuktakeśyo duḥkhārtā gāvo vatsahatā yathā || 6-98-2||

RMY 6-98-3

उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः ।
प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥ ६-९८-३॥
uttareṇa viniṣkramya dvāreṇa saha rākṣasaiḥ |
praviśyāyodhanaṃ ghoraṃ vicinvantyo hataṃ patim || 6-98-3||

RMY 6-98-4

आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः ।
परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ६-९८-४॥
āryaputreti vādinyo hā nātheti ca sarvaśaḥ |
paripetuḥ kabandhāṅkāṃ mahīṃ śoṇitakardamām || 6-98-4||

RMY 6-98-5

ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः ।
करेण्व इव नर्दन्त्यो विनेदुर्हतयूथपाः ॥ ६-९८-५॥
tā bāṣpaparipūrṇākṣyo bhartṛśokaparājitāḥ |
kareṇva iva nardantyo vinedurhatayūthapāḥ || 6-98-5||

RMY 6-98-6

ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् ।
रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ ६-९८-६॥
dadṛśustā mahākāyaṃ mahāvīryaṃ mahādyutim |
rāvaṇaṃ nihataṃ bhūmau nīlāñjanacayopamam || 6-98-6||

RMY 6-98-7

ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु ।
निपेतुस्तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलता इव ॥ ६-९८-७॥
tāḥ patiṃ sahasā dṛṣṭvā śayānaṃ raṇapāṃsuṣu |
nipetustasya gātreṣu chinnā vanalatā iva || 6-98-7||

RMY 6-98-8

बहुमानात्परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह ।
चरणौ काचिदालिङ्ग्य काचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ॥ ६-९८-८॥
bahumānātpariṣvajya kācidenaṃ ruroda ha |
caraṇau kācidāliṅgya kācitkaṇṭhe'valambya ca || 6-98-8||

RMY 6-98-9

उद्धृत्य च भुजौ काचिद्भूमौ स्म परिवर्तते ।
हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत् ॥ ६-९८-९॥
uddhṛtya ca bhujau kācidbhūmau sma parivartate |
hatasya vadanaṃ dṛṣṭvā kācinmohamupāgamat || 6-98-9||

RMY 6-98-10

काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती ।
स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम् ॥ ६-९८-१०॥
kācidaṅke śiraḥ kṛtvā ruroda mukhamīkṣatī |
snāpayantī mukhaṃ bāṣpaistuṣārairiva paṅkajam || 6-98-10||

RMY 6-98-11

एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि ।
चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद्भूयस्ताः पर्यदेवयन् ॥ ६-९८-११॥
evamārtāḥ patiṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ nihataṃ bhuvi |
cukruśurbahudhā śokādbhūyastāḥ paryadevayan || 6-98-11||

RMY 6-98-12

येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः ।
येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः ॥ ६-९८-१२॥
yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ |
yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ || 6-98-12||

RMY 6-98-13

गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।
भयं येन महद्दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः ॥ ६-९८-१३॥
gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca surāṇāṃ ca mahātmanām |
bhayaṃ yena mahaddattaṃ so'yaṃ śete raṇe hataḥ || 6-98-13||

RMY 6-98-14

असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा ।
न भयं यो विजानाति तस्येदं मानुषाद्भयम् ॥ ६-९८-१४॥
asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo'pi vā tathā |
na bhayaṃ yo vijānāti tasyedaṃ mānuṣādbhayam || 6-98-14||

RMY 6-98-15

अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम् ।
हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥ ६-९८-१५॥
avadhyo devatānāṃ yastathā dānavarakṣasām |
hataḥ so'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā || 6-98-15||

RMY 6-98-16

यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।
सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः ॥ ६-९८-१६॥
yo na śakyaḥ surairhantuṃ na yakṣairnāsuraistathā |
so'yaṃ kaścidivāsattvo mṛtyuṃ martyena lambhitaḥ || 6-98-16||

RMY 6-98-17

एवं वदन्त्यो बहुधा रुरुदुस्तस्य ताः स्त्रियः ।
भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥ ६-९८-१७॥
evaṃ vadantyo bahudhā rurudustasya tāḥ striyaḥ |
bhūya eva ca duḥkhārtā vilepuśca punaḥ punaḥ || 6-98-17||

RMY 6-98-18

अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् ।
एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातिताः ॥ ६-९८-१८॥
aśṛṇvatā tu suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām |
etāḥ samamidānīṃ te vayamātmā ca pātitāḥ || 6-98-18||

RMY 6-98-19

ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः ।
धृष्टं परुषितो मोहात्त्वयात्मवधकाङ्क्षिणा ॥ ६-९८-१९॥
bruvāṇo'pi hitaṃ vākyamiṣṭo bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
dhṛṣṭaṃ paruṣito mohāttvayātmavadhakāṅkṣiṇā || 6-98-19||

RMY 6-98-20

यदि निर्यातिता ते स्यात्सीता रामाय मैथिली ।
न नः स्याद्व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत् ॥ ६-९८-२०॥
yadi niryātitā te syātsītā rāmāya maithilī |
na naḥ syādvyasanaṃ ghoramidaṃ mūlaharaṃ mahat || 6-98-20||

RMY 6-98-21

वृत्तकामो भवेद्भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् ।
वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥ ६-९८-२१॥
vṛttakāmo bhavedbhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet |
vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ || 6-98-21||

RMY 6-98-22

त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् ।
राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुलं निपातितम् ॥ ६-९८-२२॥
tvayā punarnṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt |
rākṣasā vayamātmā ca trayaṃ tulaṃ nipātitam || 6-98-22||

RMY 6-98-23

न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव ।
दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥ ६-९८-२३॥
na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṃgava |
daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate || 6-98-23||

RMY 6-98-24

वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे ।
तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः ॥ ६-९८-२४॥
vānarāṇāṃ vināśo'yaṃ rākṣasānāṃ ca te raṇe |
tava caiva mahābāho daivayogādupāgataḥ || 6-98-24||

RMY 6-98-25

नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया ।
शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता ॥ ६-९८-२५॥
naivārthena na kāmena vikrameṇa na cājñayā |
śakyā daivagatirloke nivartayitumudyatā || 6-98-25||

RMY 6-98-26

विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः ।
कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ ६-९८-२६॥
vilepurevaṃ dīnāstā rākṣasādhipayoṣitaḥ |
kurarya iva duḥkhārtā bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ || 6-98-26||

Sarga: 99/116 (44)

RMY 6-99-1

तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम् ।
ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ ६-९९-१॥
tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām |
jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata || 6-99-1||

RMY 6-99-2

दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा ।
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥ ६-९९-२॥
daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā |
patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat || 6-99-2||

RMY 6-99-3

ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज ।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः ॥ ६-९९-३॥
nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja |
kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyatyapi puraṃdaraḥ || 6-99-3||

RMY 6-99-4

ऋषयश्च महीदेवा गन्धर्वाश्च यशस्विनः ।
ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥ ६-९९-४॥
ṛṣayaśca mahīdevā gandharvāśca yaśasvinaḥ |
nanu nāma tavodvegāccāraṇāśca diśo gatāḥ || 6-99-4||

RMY 6-99-5

स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः ।
न व्यपत्रपसे राजन्किमिदं राक्षसर्षभ ॥ ६-९९-५॥
sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ |
na vyapatrapase rājankimidaṃ rākṣasarṣabha || 6-99-5||

RMY 6-99-6

कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् ।
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥ ६-९९-६॥
kathaṃ trailokyamākramya śriyā vīryeṇa cānvitam |
aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ || 6-99-6||

RMY 6-99-7

मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः ।
विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥ ६-९९-७॥
mānuṣāṇāmaviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ |
vināśastava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate || 6-99-7||

RMY 6-99-8

न चैतत्कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे ।
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ॥ ६-९९-८॥
na caitatkarma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe |
sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam || 6-99-8||

RMY 6-99-9

इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया ।
स्मरद्भिरिव तद्वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥ ६-९९-९॥
indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā |
smaradbhiriva tadvairamindriyaireva nirjitaḥ || 6-99-9||

RMY 6-99-10

अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयमागतः ।
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥ ६-९९-१०॥
atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayamāgataḥ |
māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām || 6-99-10||

RMY 6-99-11

यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
खरस्तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः ॥ ६-९९-११॥
yadaiva hi janasthāne rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
kharastava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ || 6-99-11||

RMY 6-99-12

यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैरपि ।
प्रविष्टो हनुमान्वीर्यात्तदैव व्यथिता वयम् ॥ ६-९९-१२॥
yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surairapi |
praviṣṭo hanumānvīryāttadaiva vyathitā vayam || 6-99-12||

RMY 6-99-13

क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया ।
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता ॥ ६-९९-१३॥
kriyatāmavirodhaśca rāghaveṇeti yanmayā |
ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭirāgatā || 6-99-13||

RMY 6-99-14

अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुंगव ।
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ॥ ६-९९-१४॥
akasmāccābhikāmo'si sītāṃ rākṣasapuṃgava |
aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca || 6-99-14||

RMY 6-99-15

अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते ।
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम् ॥ ६-९९-१५॥
arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāścāpi durmate |
sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hyasadṛśaṃ kṛtam || 6-99-15||

RMY 6-99-16

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली ।
मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ॥ ६-९९-१६॥
na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī |
mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohānna budhyase || 6-99-16||

RMY 6-99-17

सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः ।
तव तावदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ ६-९९-१७॥
sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyuralakṣaṇaḥ |
tava tāvadayaṃ mṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 6-99-17||

RMY 6-99-18

मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति ।
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे ॥ ६-९९-१८॥
maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati |
alpapuṇyā tvahaṃ ghore patitā śokasāgare || 6-99-18||

RMY 6-99-19

कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने ।
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ॥ ६-९९-१९॥
kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane |
devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā || 6-99-19||

RMY 6-99-20

विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया ।
पश्यन्ती विविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात्तव ॥ ६-९९-२०॥
vimānenānurūpeṇa yā yāmyatulayā śriyā |
paśyantī vividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāttava || 6-99-20||

RMY 6-99-21

सत्यवाक्स महाभागो देवरो मे यदब्रवीत् ।
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः ॥ ६-९९-२१॥
satyavāksa mahābhāgo devaro me yadabravīt |
ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ || 6-99-21||

RMY 6-99-22

कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना ।
त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं रक्षसां कुलम् ॥ ६-९९-२२॥
kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā |
tvayā kṛtamidaṃ sarvamanāthaṃ rakṣasāṃ kulam || 6-99-22||

RMY 6-99-23

न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः ।
स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥ ६-९९-२३॥
na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ |
strīsvabhāvāttu me buddhiḥ kāruṇye parivartate || 6-99-23||

RMY 6-99-24

सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः ।
आत्मानमनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम् ॥ ६-९९-२४॥
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ |
ātmānamanuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām || 6-99-24||

RMY 6-99-25

नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः ।
सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः ।
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ६-९९-२५॥
nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ |
sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ |
prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 6-99-25||

RMY 6-99-26

महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः ।
यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे ॥ ६-९९-२६॥
mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ |
yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase || 6-99-26||

RMY 6-99-27

येन सूदयसे शत्रून्समरे सूर्यवर्चसा ।
वज्रो वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः ॥ ६-९९-२७॥
yena sūdayase śatrūnsamare sūryavarcasā |
vajro vajradharasyeva so'yaṃ te satatārcitaḥ || 6-99-27||

RMY 6-99-28

रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः ।
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा ॥ ६-९९-२८॥
raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ |
parigho vyavakīrṇaste bāṇaiśchinnaḥ sahasradhā || 6-99-28||

RMY 6-99-29

धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम् ॥ ६-९९-२९॥
dhigastu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā |
tvayi pañcatvamāpanne phalate śokapīḍitam || 6-99-29||

RMY 6-99-30

एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह ।
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश्चैता निवर्तय ॥ ६-९९-३०॥
etasminnantare rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha |
saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaścaitā nivartaya || 6-99-30||

RMY 6-99-31

तं प्रश्रितस्ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः ।
विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः ।
रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं प्रत्यभाषत ॥ ६-९९-३१॥
taṃ praśritastato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ |
vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
rāmasyaivānuvṛttyarthamuttaraṃ pratyabhāṣata || 6-99-31||

RMY 6-99-32

त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा ।
नाहमर्होऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम् ॥ ६-९९-३२॥
tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsamanṛtaṃ tathā |
nāhamarho'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśakam || 6-99-32||

RMY 6-99-33

भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः ।
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात् ॥ ६-९९-३३॥
bhrātṛrūpo hi me śatrureṣa sarvāhite rataḥ |
rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo'pi gurugauravāt || 6-99-33||

RMY 6-99-34

नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि ।
श्रुत्वा तस्य गुणान्सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ॥ ६-९९-३४॥
nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi |
śrutvā tasya guṇānsarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ || 6-99-34||

RMY 6-99-35

तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः ।
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ ६-९९-३५॥
tacchrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
vibhīṣaṇamuvācedaṃ vākyajño vākyakovidam || 6-99-35||

RMY 6-99-36

तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच्च मे जितम् ।
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर ॥ ६-९९-३६॥
tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhavācca me jitam |
avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara || 6-99-36||

RMY 6-99-37

अधर्मानृतसंयुक्तः काममेष निशाचरः ।
तेजस्वी बलवाञ्शूरः संग्रामेषु च नित्यशः ॥ ६-९९-३७॥
adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmameṣa niśācaraḥ |
tejasvī balavāñśūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ || 6-99-37||

RMY 6-99-38

शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः ।
महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः ॥ ६-९९-३८॥
śatakratumukhairdevaiḥ śrūyate na parājitaḥ |
mahātmā balasaṃpanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 6-99-38||

RMY 6-99-39

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥ ६-९९-३९॥
maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam |
kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava || 6-99-39||

RMY 6-99-40

त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम् ।
क्षिप्रमर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग्भविष्यसि ॥ ६-९९-४०॥
tvatsakāśānmahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam |
kṣipramarhati dharmajña tvaṃ yaśobhāgbhaviṣyasi || 6-99-40||

RMY 6-99-41

राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः ।
संस्कारेणानुरूपेण योजयामास रावणम् ॥ ६-९९-४१॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |
saṃskāreṇānurūpeṇa yojayāmāsa rāvaṇam || 6-99-41||

RMY 6-99-42

स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः ।
ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनः पुनः ॥ ६-९९-४२॥
sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ |
tāḥ striyo'nunayāmāsa sāntvamuktvā punaḥ punaḥ || 6-99-42||

RMY 6-99-43

प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः ।
रामपार्श्वमुपागम्य तदातिष्ठद्विनीतवत् ॥ ६-९९-४३॥
praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ |
rāmapārśvamupāgamya tadātiṣṭhadvinītavat || 6-99-43||

RMY 6-99-44

रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः ॥ ६-९९-४४॥
rāmo'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ || 6-99-44||

Sarga: 100/116 (22)

RMY 6-100-1

ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः ।
जग्मुस्तैस्तैर्विमानैः स्वैः कथयन्तः शुभाः कथाः ॥ ६-१००-१॥
te rāvaṇavadhaṃ dṛṣṭvā devagandharvadānavāḥ |
jagmustaistairvimānaiḥ svaiḥ kathayantaḥ śubhāḥ kathāḥ || 6-100-1||

RMY 6-100-2

रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम् ।
सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ॥ ६-१००-२॥
rāvaṇasya vadhaṃ ghoraṃ rāghavasya parākramam |
suyuddhaṃ vānarāṇāṃ ca sugrīvasya ca mantritam || 6-100-2||

RMY 6-100-3

अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।
कथयन्तो महाभागा जग्मुर्हृष्टा यथागतम् ॥ ६-१००-३॥
anurāgaṃ ca vīryaṃ ca saumitrerlakṣmaṇasya ca |
kathayanto mahābhāgā jagmurhṛṣṭā yathāgatam || 6-100-3||

RMY 6-100-4

राघवस्तु रथं दिव्यमिन्द्रदत्तं शिखिप्रभम् ।
अनुज्ञाय महाभागो मातलिं प्रत्यपूजयत् ॥ ६-१००-४॥
rāghavastu rathaṃ divyamindradattaṃ śikhiprabham |
anujñāya mahābhāgo mātaliṃ pratyapūjayat || 6-100-4||

RMY 6-100-5

राघवेणाभ्यनुज्ञातो मातलिः शक्रसारथिः ।
दिव्यं तं रथमास्थाय दिवमेवारुरोह सः ॥ ६-१००-५॥
rāghaveṇābhyanujñāto mātaliḥ śakrasārathiḥ |
divyaṃ taṃ rathamāsthāya divamevāruroha saḥ || 6-100-5||

RMY 6-100-6

तस्मिंस्तु दिवमारूढे सुरसारथिसत्तमे ।
राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषस्वजे ॥ ६-१००-६॥
tasmiṃstu divamārūḍhe surasārathisattame |
rāghavaḥ paramaprītaḥ sugrīvaṃ pariṣasvaje || 6-100-6||

RMY 6-100-7

परिष्वज्य च सुग्रीवं लक्ष्मणेनाभिवादितः ।
पूज्यमानो हरिश्रेष्ठैराजगाम बलालयम् ॥ ६-१००-७॥
pariṣvajya ca sugrīvaṃ lakṣmaṇenābhivāditaḥ |
pūjyamāno hariśreṣṭhairājagāma balālayam || 6-100-7||

RMY 6-100-8

अब्रवीच्च तदा रामः समीपपरिवर्तिनम् ।
सौमित्रिं सत्त्वसंपन्नं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ६-१००-८॥
abravīcca tadā rāmaḥ samīpaparivartinam |
saumitriṃ sattvasaṃpannaṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 6-100-8||

RMY 6-100-9

विभीषणमिमं सौम्य लङ्कायामभिषेचय ।
अनुरक्तं च भक्तं च मम चैवोपकारिणम् ॥ ६-१००-९॥
vibhīṣaṇamimaṃ saumya laṅkāyāmabhiṣecaya |
anuraktaṃ ca bhaktaṃ ca mama caivopakāriṇam || 6-100-9||

RMY 6-100-10

एष मे परमः कामो यदिमं रावणानुजम् ।
लङ्कायां सौम्य पश्येयमभिषिक्तं विभीषणम् ॥ ६-१००-१०॥
eṣa me paramaḥ kāmo yadimaṃ rāvaṇānujam |
laṅkāyāṃ saumya paśyeyamabhiṣiktaṃ vibhīṣaṇam || 6-100-10||

RMY 6-100-11

एवमुक्तस्तु सौमित्री राघवेण महात्मना ।
तथेत्युक्त्वा तु संहृष्टः सौवर्णं घटमाददे ॥ ६-१००-११॥
evamuktastu saumitrī rāghaveṇa mahātmanā |
tathetyuktvā tu saṃhṛṣṭaḥ sauvarṇaṃ ghaṭamādade || 6-100-11||

RMY 6-100-12

घटेन तेन सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।
लङ्कायां रक्षसां मध्ये राजानं रामशासनात् ॥ ६-१००-१२॥
ghaṭena tena saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam |
laṅkāyāṃ rakṣasāṃ madhye rājānaṃ rāmaśāsanāt || 6-100-12||

RMY 6-100-13

अभ्यषिञ्चत्स धर्मात्मा शुद्धात्मानं विभीषणम् ।
तस्यामात्या जहृषिरे भक्ता ये चास्य राक्षसाः ॥ ६-१००-१३॥
abhyaṣiñcatsa dharmātmā śuddhātmānaṃ vibhīṣaṇam |
tasyāmātyā jahṛṣire bhaktā ye cāsya rākṣasāḥ || 6-100-13||

RMY 6-100-14

दृष्ट्वाभिषिक्तं लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।
राघवः परमां प्रीतिं जगाम सहलक्ष्मणः ॥ ६-१००-१४॥
dṛṣṭvābhiṣiktaṃ laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |
rāghavaḥ paramāṃ prītiṃ jagāma sahalakṣmaṇaḥ || 6-100-14||

RMY 6-100-15

स तद्राज्यं महत्प्राप्य रामदत्तं विभीषणः ।
प्रकृतीः सान्त्वयित्वा च ततो राममुपागमत् ॥ ६-१००-१५॥
sa tadrājyaṃ mahatprāpya rāmadattaṃ vibhīṣaṇaḥ |
prakṛtīḥ sāntvayitvā ca tato rāmamupāgamat || 6-100-15||

RMY 6-100-16

अक्षतान्मोदकाँल्लाजान्दिव्याः सुमनसस्तथा ।
आजह्रुरथ संहृष्टाः पौरास्तस्मै निशाचराः ॥ ६-१००-१६॥
akṣatānmodakā~llājāndivyāḥ sumanasastathā |
ājahruratha saṃhṛṣṭāḥ paurāstasmai niśācarāḥ || 6-100-16||

RMY 6-100-17

स तान्गृहीत्वा दुर्धर्षो राघवाय न्यवेदयत् ।
मङ्गल्यं मङ्गलं सर्वं लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ॥ ६-१००-१७॥
sa tāngṛhītvā durdharṣo rāghavāya nyavedayat |
maṅgalyaṃ maṅgalaṃ sarvaṃ lakṣmaṇāya ca vīryavān || 6-100-17||

RMY 6-100-18

कृतकार्यं समृद्धार्थं दृष्ट्वा रामो विभीषणम् ।
प्रतिजग्राह तत्सर्वं तस्यैव प्रियकाम्यया ॥ ६-१००-१८॥
kṛtakāryaṃ samṛddhārthaṃ dṛṣṭvā rāmo vibhīṣaṇam |
pratijagrāha tatsarvaṃ tasyaiva priyakāmyayā || 6-100-18||

RMY 6-100-19

ततः शैलोपमं वीरं प्राञ्जलिं पार्श्वतः स्थितम् ।
अब्रवीद्राघवो वाक्यं हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ ६-१००-१९॥
tataḥ śailopamaṃ vīraṃ prāñjaliṃ pārśvataḥ sthitam |
abravīdrāghavo vākyaṃ hanūmantaṃ plavaṃgamam || 6-100-19||

RMY 6-100-20

अनुमान्य महाराजमिमं सौम्य विभीषणम् ।
प्रविश्य रावणगृहं विनयेनोपसृत्य च ॥ ६-१००-२०॥
anumānya mahārājamimaṃ saumya vibhīṣaṇam |
praviśya rāvaṇagṛhaṃ vinayenopasṛtya ca || 6-100-20||

RMY 6-100-21

वैदेह्या मां कुशलिनं ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
आचक्ष्व जयतां श्रेष्ठ रावणं च मया हतम् ॥ ६-१००-२१॥
vaidehyā māṃ kuśalinaṃ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam |
ācakṣva jayatāṃ śreṣṭha rāvaṇaṃ ca mayā hatam || 6-100-21||

RMY 6-100-22

प्रियमेतदुदाहृत्य मैथिल्यास्त्वं हरीश्वर ।
प्रतिगृह्य च संदेशमुपावर्तितुमर्हसि ॥ ६-१००-२२॥
priyametadudāhṛtya maithilyāstvaṃ harīśvara |
pratigṛhya ca saṃdeśamupāvartitumarhasi || 6-100-22||

Sarga: 101/116 (43)

RMY 6-101-1

इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ ६-१०१-१॥
iti pratisamādiṣṭo hanūmānmārutātmajaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 6-101-1||

RMY 6-101-2

प्रविश्य तु महातेजा रावणस्य निवेशनम् ।
ददर्श शशिना हीनां सातङ्कामिव रोहिणीम् ॥ ६-१०१-२॥
praviśya tu mahātejā rāvaṇasya niveśanam |
dadarśa śaśinā hīnāṃ sātaṅkāmiva rohiṇīm || 6-101-2||

RMY 6-101-3

निभृतः प्रणतः प्रह्वः सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ६-१०१-३॥
nibhṛtaḥ praṇataḥ prahvaḥ so'bhigamyābhivādya ca |
rāmasya vacanaṃ sarvamākhyātumupacakrame || 6-101-3||

RMY 6-101-4

वैदेहि कुशली रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
कुशलं चाह सिद्धार्थो हतशत्रुररिंदमः ॥ ६-१०१-४॥
vaidehi kuśalī rāmaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
kuśalaṃ cāha siddhārtho hataśatrurariṃdamaḥ || 6-101-4||

RMY 6-101-5

विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह ।
निहतो रावणो देवि लक्ष्मणस्य नयेन च ॥ ६-१०१-५॥
vibhīṣaṇasahāyena rāmeṇa haribhiḥ saha |
nihato rāvaṇo devi lakṣmaṇasya nayena ca || 6-101-5||

RMY 6-101-6

पृष्ट्वा च कुशलं रामो वीरस्त्वां रघुनन्दनः ।
अब्रवीत्परमप्रीतः कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ ६-१०१-६॥
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rāmo vīrastvāṃ raghunandanaḥ |
abravītparamaprītaḥ kṛtārthenāntarātmanā || 6-101-6||

RMY 6-101-7

प्रियमाख्यामि ते देवि त्वां तु भूयः सभाजये ।
दिष्ट्या जीवसि धर्मज्ञे जयेन मम संयुगे ॥ ६-१०१-७॥
priyamākhyāmi te devi tvāṃ tu bhūyaḥ sabhājaye |
diṣṭyā jīvasi dharmajñe jayena mama saṃyuge || 6-101-7||

RMY 6-101-8

लब्धो नो विजयः सीते स्वस्था भव गतव्यथा ।
रावणः स हतः शत्रुर्लङ्का चेयं वशे स्थिता ॥ ६-१०१-८॥
labdho no vijayaḥ sīte svasthā bhava gatavyathā |
rāvaṇaḥ sa hataḥ śatrurlaṅkā ceyaṃ vaśe sthitā || 6-101-8||

RMY 6-101-9

मया ह्यलब्धनिद्रेण धृतेन तव निर्जये ।
प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ॥ ६-१०१-९॥
mayā hyalabdhanidreṇa dhṛtena tava nirjaye |
pratijñaiṣā vinistīrṇā baddhvā setuṃ mahodadhau || 6-101-9||

RMY 6-101-10

संभ्रमश्च न कर्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये ।
विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम् ॥ ६-१०१-१०॥
saṃbhramaśca na kartavyo vartantyā rāvaṇālaye |
vibhīṣaṇavidheyaṃ hi laṅkaiśvaryamidaṃ kṛtam || 6-101-10||

RMY 6-101-11

तदाश्वसिहि विश्वस्ता स्वगृहे परिवर्तसे ।
अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ॥ ६-१०१-११॥
tadāśvasihi viśvastā svagṛhe parivartase |
ayaṃ cābhyeti saṃhṛṣṭastvaddarśanasamutsukaḥ || 6-101-11||

RMY 6-101-12

एवमुक्ता समुत्पत्य सीता शशिनिभानना ।
प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याजहार न किंचन ॥ ६-१०१-१२॥
evamuktā samutpatya sītā śaśinibhānanā |
praharṣeṇāvaruddhā sā vyājahāra na kiṃcana || 6-101-12||

RMY 6-101-13

अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः सीतामप्रतिजल्पतीम् ।
किं त्वं चिन्तयसे देवि किं च मां नाभिभाषसे ॥ ६-१०१-१३॥
abravīcca hariśreṣṭhaḥ sītāmapratijalpatīm |
kiṃ tvaṃ cintayase devi kiṃ ca māṃ nābhibhāṣase || 6-101-13||

RMY 6-101-14

एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मे व्यवस्थिता ।
अब्रवीत्परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा ॥ ६-१०१-१४॥
evamuktā hanumatā sītā dharme vyavasthitā |
abravītparamaprītā harṣagadgadayā girā || 6-101-14||

RMY 6-101-15

प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम् ।
प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम् ॥ ६-१०१-१५॥
priyametadupaśrutya bharturvijayasaṃśritam |
praharṣavaśamāpannā nirvākyāsmi kṣaṇāntaram || 6-101-15||

RMY 6-101-16

न हि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवंगम ।
मत्प्रियाख्यानकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम् ॥ ६-१०१-१६॥
na hi paśyāmi sadṛśaṃ cintayantī plavaṃgama |
matpriyākhyānakasyeha tava pratyabhinandanam || 6-101-16||

RMY 6-101-17

न च पश्यामि तत्सौम्य पृथिव्यामपि वानर ।
सदृशं मत्प्रियाख्याने तव दातुं भवेत्समम् ॥ ६-१०१-१७॥
na ca paśyāmi tatsaumya pṛthivyāmapi vānara |
sadṛśaṃ matpriyākhyāne tava dātuṃ bhavetsamam || 6-101-17||

RMY 6-101-18

हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च ।
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतदर्हति भाषितुम् ॥ ६-१०१-१८॥
hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā ratnāni vividhāni ca |
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu naitadarhati bhāṣitum || 6-101-18||

RMY 6-101-19

एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवंगमः ।
प्रगृहीताञ्जलिर्वाक्यं सीतायाः प्रमुखे स्थितः ॥ ६-१०१-१९॥
evamuktastu vaidehyā pratyuvāca plavaṃgamaḥ |
pragṛhītāñjalirvākyaṃ sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ || 6-101-19||

RMY 6-101-20

भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणि ।
स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हसि भाषितुम् ॥ ६-१०१-२०॥
bhartuḥ priyahite yukte bharturvijayakāṅkṣiṇi |
snigdhamevaṃvidhaṃ vākyaṃ tvamevārhasi bhāṣitum || 6-101-20||

RMY 6-101-21

तवैतद्वचनं सौम्ये सारवत्स्निग्धमेव च ।
रत्नौघाद्विविधाच्चापि देवराज्याद्विशिष्यते ॥ ६-१०१-२१॥
tavaitadvacanaṃ saumye sāravatsnigdhameva ca |
ratnaughādvividhāccāpi devarājyādviśiṣyate || 6-101-21||

RMY 6-101-22

अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः ।
हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि यत्स्थितम् ॥ ६-१०१-२२॥
arthataśca mayā prāptā devarājyādayo guṇāḥ |
hataśatruṃ vijayinaṃ rāmaṃ paśyāmi yatsthitam || 6-101-22||

RMY 6-101-23

इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे ।
हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा ॥ ६-१०१-२३॥
imāstu khalu rākṣasyo yadi tvamanumanyase |
hantumicchāmyahaṃ sarvā yābhistvaṃ tarjitā purā || 6-101-23||

RMY 6-101-24

क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम् ।
घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः ॥ ६-१०१-२४॥
kliśyantīṃ patidevāṃ tvāmaśokavanikāṃ gatām |
ghorarūpasamācārāḥ krūrāḥ krūratarekṣaṇāḥ || 6-101-24||

RMY 6-101-25

राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतं प्रयच्छ मे ।
इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः ॥ ६-१०१-२५॥
rākṣasyo dāruṇakathā varametaṃ prayaccha me |
icchāmi vividhairghātairhantumetāḥ sudāruṇāḥ || 6-101-25||

RMY 6-101-26

मुष्टिभिः पाणिभिश्चैव चरणैश्चैव शोभने ।
घोरैर्जानुप्रहारैश्च दशनानां च पातनैः ॥ ६-१०१-२६॥
muṣṭibhiḥ pāṇibhiścaiva caraṇaiścaiva śobhane |
ghorairjānuprahāraiśca daśanānāṃ ca pātanaiḥ || 6-101-26||

RMY 6-101-27

भक्षणैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा ।
भृशं शुष्कमुखीभिश्च दारुणैर्लङ्घनैर्हतैः ॥ ६-१०१-२७॥
bhakṣaṇaiḥ karṇanāsānāṃ keśānāṃ luñcanaistathā |
bhṛśaṃ śuṣkamukhībhiśca dāruṇairlaṅghanairhataiḥ || 6-101-27||

RMY 6-101-28

एवंप्रकारैर्बहुभिर्विप्रकारैर्यशस्विनि ।
हन्तुमिच्छाम्यहं देवि तवेमाः कृतकिल्बिषाः ॥ ६-१०१-२८॥
evaṃprakārairbahubhirviprakārairyaśasvini |
hantumicchāmyahaṃ devi tavemāḥ kṛtakilbiṣāḥ || 6-101-28||

RMY 6-101-29

एवमुक्ता महुमता वैदेही जनकात्मजा ।
उवाच धर्मसहितं हनूमन्तं यशस्विनी ॥ ६-१०१-२९॥
evamuktā mahumatā vaidehī janakātmajā |
uvāca dharmasahitaṃ hanūmantaṃ yaśasvinī || 6-101-29||

RMY 6-101-30

राजसंश्रयवश्यानां कुर्वतीनां पराज्ञया ।
विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद्वानरोत्तम ॥ ६-१०१-३०॥
rājasaṃśrayavaśyānāṃ kurvatīnāṃ parājñayā |
vidheyānāṃ ca dāsīnāṃ kaḥ kupyedvānarottama || 6-101-30||

RMY 6-101-31

भाग्यवैषम्ययोगेन पुरा दुश्चरितेन च ।
मयैतत्प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते ॥ ६-१०१-३१॥
bhāgyavaiṣamyayogena purā duścaritena ca |
mayaitatprāpyate sarvaṃ svakṛtaṃ hyupabhujyate || 6-101-31||

RMY 6-101-32

प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम् ।
दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला ॥ ६-१०१-३२॥
prāptavyaṃ tu daśāyogānmayaitaditi niścitam |
dāsīnāṃ rāvaṇasyāhaṃ marṣayāmīha durbalā || 6-101-32||

RMY 6-101-33

आज्ञप्ता रावणेनैता राक्षस्यो मामतर्जयन् ।
हते तस्मिन्न कुर्युर्हि तर्जनं वानरोत्तम ॥ ६-१०१-३३॥
ājñaptā rāvaṇenaitā rākṣasyo māmatarjayan |
hate tasminna kuryurhi tarjanaṃ vānarottama || 6-101-33||

RMY 6-101-34

अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंहितः ।
ऋक्षेण गीतः श्लोको मे तं निबोध प्लवंगम ॥ ६-१०१-३४॥
ayaṃ vyāghrasamīpe tu purāṇo dharmasaṃhitaḥ |
ṛkṣeṇa gītaḥ śloko me taṃ nibodha plavaṃgama || 6-101-34||

RMY 6-101-35

न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम् ।
समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः ॥ ६-१०१-३५॥
na paraḥ pāpamādatte pareṣāṃ pāpakarmaṇām |
samayo rakṣitavyastu santaścāritrabhūṣaṇāḥ || 6-101-35||

RMY 6-101-36

पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्लवंगम ।
कार्यं कारुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ६-१०१-३६॥
pāpānāṃ vā śubhānāṃ vā vadhārhāṇāṃ plavaṃgama |
kāryaṃ kāruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati || 6-101-36||

RMY 6-101-37

लोकहिंसाविहाराणां रक्षसां कामरूपिणम् ।
कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम् ॥ ६-१०१-३७॥
lokahiṃsāvihārāṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇam |
kurvatāmapi pāpāni naiva kāryamaśobhanam || 6-101-37||

RMY 6-101-38

एवमुक्तस्तु हनुमान्सीतया वाक्यकोविदः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ६-१०१-३८॥
evamuktastu hanumānsītayā vākyakovidaḥ |
pratyuvāca tataḥ sītāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 6-101-38||

RMY 6-101-39

युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी यशस्विनी ।
प्रतिसंदिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः ॥ ६-१०१-३९॥
yuktā rāmasya bhavatī dharmapatnī yaśasvinī |
pratisaṃdiśa māṃ devi gamiṣye yatra rāghavaḥ || 6-101-39||

RMY 6-101-40

एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा ।
अब्रवीद्द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं वानरोत्तम ॥ ६-१०१-४०॥
evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā |
abravīddraṣṭumicchāmi bhartāraṃ vānarottama || 6-101-40||

RMY 6-101-41

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्पवनात्मजः ।
हर्षयन्मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महाद्युतिः ॥ ६-१०१-४१॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānpavanātmajaḥ |
harṣayanmaithilīṃ vākyamuvācedaṃ mahādyutiḥ || 6-101-41||

RMY 6-101-42

पूर्णचन्द्राननं रामं द्रक्ष्यस्यार्ये सलक्ष्मणम् ।
स्थिरमित्रं हतामित्रं शचीव त्रिदशेश्वरम् ॥ ६-१०१-४२॥
pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ drakṣyasyārye salakṣmaṇam |
sthiramitraṃ hatāmitraṃ śacīva tridaśeśvaram || 6-101-42||

RMY 6-101-43

तामेवमुक्त्वा राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम् ।
आजगाम महावेगो हनूमान्यत्र राघवः ॥ ६-१०१-४३॥
tāmevamuktvā rājantīṃ sītāṃ sākṣādiva śriyam |
ājagāma mahāvego hanūmānyatra rāghavaḥ || 6-101-43||

Sarga: 102/116 (36)

RMY 6-102-1

स उवाच महाप्रज्ञमभिगम्य प्लवंगमः ।
रामं वचनमर्थज्ञो वरं सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-१०२-१॥
sa uvāca mahāprajñamabhigamya plavaṃgamaḥ |
rāmaṃ vacanamarthajño varaṃ sarvadhanuṣmatām || 6-102-1||

RMY 6-102-2

यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां च फलोदयः ।
तां देवीं शोकसंतप्तां मैथिलीं द्रष्टुमर्हसि ॥ ६-१०२-२॥
yannimitto'yamārambhaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ |
tāṃ devīṃ śokasaṃtaptāṃ maithilīṃ draṣṭumarhasi || 6-102-2||

RMY 6-102-3

सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
मैथिली विजयं श्रुत्वा तव हर्षमुपागमत् ॥ ६-१०२-३॥
sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā |
maithilī vijayaṃ śrutvā tava harṣamupāgamat || 6-102-3||

RMY 6-102-4

पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया ।
भर्तारं द्रष्टुमिच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-१०२-४॥
pūrvakātpratyayāccāhamukto viśvastayā tayā |
bhartāraṃ draṣṭumicchāmi kṛtārthaṃ sahalakṣmaṇam || 6-102-4||

RMY 6-102-5

एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः ।
अगच्छत्सहसा ध्यानमासीद्बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६-१०२-५॥
evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
agacchatsahasā dhyānamāsīdbāṣpapariplutaḥ || 6-102-5||

RMY 6-102-6

दीर्घमुष्णं च निश्वस्य मेदिनीमवलोकयन् ।
उवाच मेघसंकाशं विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६-१०२-६॥
dīrghamuṣṇaṃ ca niśvasya medinīmavalokayan |
uvāca meghasaṃkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6-102-6||

RMY 6-102-7

दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम् ।
इह सीतां शिरःस्नातामुपस्थापय माचिरम् ॥ ६-१०२-७॥
divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām |
iha sītāṃ śiraḥsnātāmupasthāpaya māciram || 6-102-7||

RMY 6-102-8

एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः ।
प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्त्रीभिः स्वाभिरचोदयत् ॥ ६-१०२-८॥
evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |
praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ strībhiḥ svābhiracodayat || 6-102-8||

RMY 6-102-9

दिव्याङ्गरागा वैदेही दिव्याभरणभूषिता ।
यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ६-१०२-९॥
divyāṅgarāgā vaidehī divyābharaṇabhūṣitā |
yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati || 6-102-9||

RMY 6-102-10

एवमुक्ता तु वैदेही प्रत्युवाच विभीषणम् ।
अस्नाता द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप ॥ ६-१०२-१०॥
evamuktā tu vaidehī pratyuvāca vibhīṣaṇam |
asnātā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣasādhipa || 6-102-10||

RMY 6-102-11

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ।
यथाह रामो भर्ता ते तत्तथा कर्तुमर्हसि ॥ ६-१०२-११॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
yathāha rāmo bhartā te tattathā kartumarhasi || 6-102-11||

RMY 6-102-12

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली भर्तृदेवता ।
भर्तृभक्तिव्रता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत ॥ ६-१०२-१२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī bhartṛdevatā |
bhartṛbhaktivratā sādhvī tatheti pratyabhāṣata || 6-102-12||

RMY 6-102-13

ततः सीतां शिरःस्नातां युवतीभिरलंकृताम् ।
महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम् ॥ ६-१०२-१३॥
tataḥ sītāṃ śiraḥsnātāṃ yuvatībhiralaṃkṛtām |
mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm || 6-102-13||

RMY 6-102-14

आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्ध्याम्बरसंवृताम् ।
रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ॥ ६-१०२-१४॥
āropya śibikāṃ dīptāṃ parārdhyāmbarasaṃvṛtām |
rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ || 6-102-14||

RMY 6-102-15

सोऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वाभिध्यानमास्थितम् ।
प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तां सीतां न्यवेदयत् ॥ ६-१०२-१५॥
so'bhigamya mahātmānaṃ jñātvābhidhyānamāsthitam |
praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptāṃ sītāṃ nyavedayat || 6-102-15||

RMY 6-102-16

तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् ।
हर्षो दैन्यं च रोषश्च त्रयं राघवमाविशत् ॥ ६-१०२-१६॥
tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām |
harṣo dainyaṃ ca roṣaśca trayaṃ rāghavamāviśat || 6-102-16||

RMY 6-102-17

ततः पार्श्वगतं दृष्ट्वा सविमर्शं विचारयन् ।
विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टो राघवोऽब्रवीत् ॥ ६-१०२-१७॥
tataḥ pārśvagataṃ dṛṣṭvā savimarśaṃ vicārayan |
vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭo rāghavo'bravīt || 6-102-17||

RMY 6-102-18

राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत ।
वैदेही संनिकर्षं मे शीघ्रं समुपगच्छतु ॥ ६-१०२-१८॥
rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata |
vaidehī saṃnikarṣaṃ me śīghraṃ samupagacchatu || 6-102-18||

RMY 6-102-19

स तद्वचनमाज्ञाय राघवस्य विभीषणः ।
तूर्णमुत्सारणे यत्नं कारयामास सर्वतः ॥ ६-१०२-१९॥
sa tadvacanamājñāya rāghavasya vibhīṣaṇaḥ |
tūrṇamutsāraṇe yatnaṃ kārayāmāsa sarvataḥ || 6-102-19||

RMY 6-102-20

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः ।
उत्सारयन्तः पुरुषाः समन्तात्परिचक्रमुः ॥ ६-१०२-२०॥
kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ |
utsārayantaḥ puruṣāḥ samantātparicakramuḥ || 6-102-20||

RMY 6-102-21

ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वतः ।
वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्ससृजुस्ततः ॥ ६-१०२-२१॥
ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvataḥ |
vṛndānyutsāryamāṇāni dūramutsasṛjustataḥ || 6-102-21||

RMY 6-102-22

तेषामुत्सार्यमाणानां सर्वेषां ध्वनिरुत्थितः ।
वायुनोद्वर्तमानस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ ६-१०२-२२॥
teṣāmutsāryamāṇānāṃ sarveṣāṃ dhvanirutthitaḥ |
vāyunodvartamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6-102-22||

RMY 6-102-23

उत्सार्यमाणांस्तान्दृष्ट्वा समन्ताज्जातसंभ्रमान् ।
दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः ॥ ६-१०२-२३॥
utsāryamāṇāṃstāndṛṣṭvā samantājjātasaṃbhramān |
dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ || 6-102-23||

RMY 6-102-24

संरब्धश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव ।
विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः ॥ ६-१०२-२४॥
saṃrabdhaścābravīdrāmaścakṣuṣā pradahanniva |
vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ || 6-102-24||

RMY 6-102-25

किमर्थं मामनादृत्य कृश्यतेऽयं त्वया जनः ।
निवर्तयैनमुद्योगं जनोऽयं स्वजनो मम ॥ ६-१०२-२५॥
kimarthaṃ māmanādṛtya kṛśyate'yaṃ tvayā janaḥ |
nivartayainamudyogaṃ jano'yaṃ svajano mama || 6-102-25||

RMY 6-102-26

न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रियाः ।
नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियः ॥ ६-१०२-२६॥
na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyāḥ |
nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyaḥ || 6-102-26||

RMY 6-102-27

व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धे न स्वयंवरे ।
न क्रतौ नो विवाहे च दर्शनं दुष्यते स्त्रियः ॥ ६-१०२-२७॥
vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddhe na svayaṃvare |
na kratau no vivāhe ca darśanaṃ duṣyate striyaḥ || 6-102-27||

RMY 6-102-28

सैषा युद्धगता चैव कृच्छ्रे महति च स्थिता ।
दर्शनेऽस्या न दोषः स्यान्मत्समीपे विशेषतः ॥ ६-१०२-२८॥
saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre mahati ca sthitā |
darśane'syā na doṣaḥ syānmatsamīpe viśeṣataḥ || 6-102-28||

RMY 6-102-29

तदानय समीपं मे शीघ्रमेनां विभीषण ।
सीता पश्यतु मामेषा सुहृद्गणवृतं स्थितम् ॥ ६-१०२-२९॥
tadānaya samīpaṃ me śīghramenāṃ vibhīṣaṇa |
sītā paśyatu māmeṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam || 6-102-29||

RMY 6-102-30

एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः ।
रामस्योपानयत्सीतां संनिकर्षं विनीतवत् ॥ ६-१०२-३०॥
evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ |
rāmasyopānayatsītāṃ saṃnikarṣaṃ vinītavat || 6-102-30||

RMY 6-102-31

ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनूमांश्च प्लवंगमः ।
निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् ॥ ६-१०२-३१॥
tato lakṣmaṇasugrīvau hanūmāṃśca plavaṃgamaḥ |
niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam || 6-102-31||

RMY 6-102-32

कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः ।
अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम् ॥ ६-१०२-३२॥
kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ |
aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam || 6-102-32||

RMY 6-102-33

लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली ।
विभीषणेनानुगता भर्तारं साभ्यवर्तत ॥ ६-१०२-३३॥
lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī |
vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sābhyavartata || 6-102-33||

RMY 6-102-34

सा वस्त्रसंरुद्धमुखी लज्जया जनसंसदि ।
रुरोदासाद्य भर्तारमार्यपुत्रेति भाषिणी ॥ ६-१०२-३४॥
sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi |
rurodāsādya bhartāramāryaputreti bhāṣiṇī || 6-102-34||

RMY 6-102-35

विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च परिदेवता ।
उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सौम्यतरानना ॥ ६-१०२-३५॥
vismayācca praharṣācca snehācca paridevatā |
udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ saumyatarānanā || 6-102-35||

RMY 6-102-36

अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य ।
वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं विमलशशाङ्कनिभानना तदासीत् ॥ ६-१०२-३६॥
atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya |
vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ vimalaśaśāṅkanibhānanā tadāsīt || 6-102-36||

Sarga: 103/116 (25)

RMY 6-103-1

तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः संप्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
हृदयान्तर्गतक्रोधो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ६-१०३-१॥
tāṃ tu pārśve sthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ saṃprekṣya maithilīm |
hṛdayāntargatakrodho vyāhartumupacakrame || 6-103-1||

RMY 6-103-2

एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा मया रणे ।
पौरुषाद्यदनुष्ठेयं तदेतदुपपादितम् ॥ ६-१०३-२॥
eṣāsi nirjitā bhadre śatruṃ jitvā mayā raṇe |
pauruṣādyadanuṣṭheyaṃ tadetadupapāditam || 6-103-2||

RMY 6-103-3

गतोऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा संप्रमार्जिता ।
अवमानश्च शत्रुश्च मया युगपदुद्धृतौ ॥ ६-१०३-३॥
gato'smyantamamarṣasya dharṣaṇā saṃpramārjitā |
avamānaśca śatruśca mayā yugapaduddhṛtau || 6-103-3||

RMY 6-103-4

अद्य मे पौरुषं दृष्टमद्य मे सफलः श्रमः ।
अद्य तीर्णप्रतिज्ञत्वात्प्रभवामीह चात्मनः ॥ ६-१०३-४॥
adya me pauruṣaṃ dṛṣṭamadya me saphalaḥ śramaḥ |
adya tīrṇapratijñatvātprabhavāmīha cātmanaḥ || 6-103-4||

RMY 6-103-5

या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा ।
दैवसंपादितो दोषो मानुषेण मया जितः ॥ ६-१०३-५॥
yā tvaṃ virahitā nītā calacittena rakṣasā |
daivasaṃpādito doṣo mānuṣeṇa mayā jitaḥ || 6-103-5||

RMY 6-103-6

संप्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति ।
कस्तस्य पुरुषार्थोऽस्ति पुरुषस्याल्पतेजसः ॥ ६-१०३-६॥
saṃprāptamavamānaṃ yastejasā na pramārjati |
kastasya puruṣārtho'sti puruṣasyālpatejasaḥ || 6-103-6||

RMY 6-103-7

लङ्घनं च समुद्रस्य लङ्कायाश्चावमर्दनम् ।
सफलं तस्य तच्छ्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः ॥ ६-१०३-७॥
laṅghanaṃ ca samudrasya laṅkāyāścāvamardanam |
saphalaṃ tasya tacchlāghyamadya karma hanūmataḥ || 6-103-7||

RMY 6-103-8

युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतश्च मे ।
सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलोऽद्य परिश्रमः ॥ ६-१०३-८॥
yuddhe vikramataścaiva hitaṃ mantrayataśca me |
sugrīvasya sasainyasya saphalo'dya pariśramaḥ || 6-103-8||

RMY 6-103-9

निर्गुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः ।
विभीषणस्य भक्तस्य सफलोऽद्य परिश्रमः ॥ ६-१०३-९॥
nirguṇaṃ bhrātaraṃ tyaktvā yo māṃ svayamupasthitaḥ |
vibhīṣaṇasya bhaktasya saphalo'dya pariśramaḥ || 6-103-9||

RMY 6-103-10

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सीता रामस्य तद्वचः ।
मृगीवोत्फुल्लनयना बभूवाश्रुपरिप्लुता ॥ ६-१०३-१०॥
ityevaṃ bruvatastasya sītā rāmasya tadvacaḥ |
mṛgīvotphullanayanā babhūvāśrupariplutā || 6-103-10||

RMY 6-103-11

पश्यतस्तां तु रामस्य भूयः क्रोधोऽभ्यवर्तत ।
प्रभूताज्यावसिक्तस्य पावकस्येव दीप्यतः ॥ ६-१०३-११॥
paśyatastāṃ tu rāmasya bhūyaḥ krodho'bhyavartata |
prabhūtājyāvasiktasya pāvakasyeva dīpyataḥ || 6-103-11||

RMY 6-103-12

स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे तिर्यक्प्रेक्षितलोचनः ।
अब्रवीत्परुषं सीतां मध्ये वानररक्षसाम् ॥ ६-१०३-१२॥
sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre tiryakprekṣitalocanaḥ |
abravītparuṣaṃ sītāṃ madhye vānararakṣasām || 6-103-12||

RMY 6-103-13

यत्कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां परिमार्जता ।
तत्कृतं सकलं सीते शत्रुहस्तादमर्षणात् ॥ ६-१०३-१३॥
yatkartavyaṃ manuṣyeṇa dharṣaṇāṃ parimārjatā |
tatkṛtaṃ sakalaṃ sīte śatruhastādamarṣaṇāt || 6-103-13||

RMY 6-103-14

निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना ।
अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक् ॥ ६-१०३-१४॥
nirjitā jīvalokasya tapasā bhāvitātmanā |
agastyena durādharṣā muninā dakṣiṇeva dik || 6-103-14||

RMY 6-103-15

विदितश्चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः ।
स तीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः ॥ ६-१०३-१५॥
viditaścāstu bhadraṃ te yo'yaṃ raṇapariśramaḥ |
sa tīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryānna tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ || 6-103-15||

RMY 6-103-16

रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वशः ।
प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता ॥ ६-१०३-१६॥
rakṣatā tu mayā vṛttamapavādaṃ ca sarvaśaḥ |
prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parimārjatā || 6-103-16||

RMY 6-103-17

प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता ।
दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढम् ॥ ६-१०३-१७॥
prāptacāritrasaṃdehā mama pratimukhe sthitā |
dīpo netrāturasyeva pratikūlāsi me dṛḍham || 6-103-17||

RMY 6-103-18

तद्गच्छ ह्यभ्यनुज्ञाता यतेष्टं जनकात्मजे ।
एता दश दिशो भद्रे कार्यमस्ति न मे त्वया ॥ ६-१०३-१८॥
tadgaccha hyabhyanujñātā yateṣṭaṃ janakātmaje |
etā daśa diśo bhadre kāryamasti na me tvayā || 6-103-18||

RMY 6-103-19

कः पुमान्हि कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् ।
तेजस्वि पुनरादद्यात्सुहृल्लेखेन चेतसा ॥ ६-१०३-१९॥
kaḥ pumānhi kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām |
tejasvi punarādadyātsuhṛllekhena cetasā || 6-103-19||

RMY 6-103-20

रावणाङ्कपरिभ्रष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा ।
कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत् ॥ ६-१०३-२०॥
rāvaṇāṅkaparibhraṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā |
kathaṃ tvāṃ punarādadyāṃ kulaṃ vyapadiśanmahat || 6-103-20||

RMY 6-103-21

तदर्थं निर्जिता मे त्वं यशः प्रत्याहृतं मया ।
नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामितः ॥ ६-१०३-२१॥
tadarthaṃ nirjitā me tvaṃ yaśaḥ pratyāhṛtaṃ mayā |
nāsti me tvayyabhiṣvaṅgo yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ || 6-103-21||

RMY 6-103-22

इति प्रव्याहृतं भद्रे मयैतत्कृतबुद्धिना ।
लक्ष्मणे भरते वा त्वं कुरु बुद्धिं यथासुखम् ॥ ६-१०३-२२॥
iti pravyāhṛtaṃ bhadre mayaitatkṛtabuddhinā |
lakṣmaṇe bharate vā tvaṃ kuru buddhiṃ yathāsukham || 6-103-22||

RMY 6-103-23

सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा राक्षसेन्द्रे विभीषणे ।
निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मनः ॥ ६-१०३-२३॥
sugrīve vānarendre vā rākṣasendre vibhīṣaṇe |
niveśaya manaḥ sīte yathā vā sukhamātmanaḥ || 6-103-23||

RMY 6-103-24

न हि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
मर्षयते चिरं सीते स्वगृहे परिवर्तिनीम् ॥ ६-१०३-२४॥
na hi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām |
marṣayate ciraṃ sīte svagṛhe parivartinīm || 6-103-24||

RMY 6-103-25

ततः प्रियार्हश्वरणा तदप्रियं प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मैथिली ।
मुमोच बाष्पं सुभृशं प्रवेपिता गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥ ६-१०३-२५॥
tataḥ priyārhaśvaraṇā tadapriyaṃ priyādupaśrutya cirasya maithilī |
mumoca bāṣpaṃ subhṛśaṃ pravepitā gajendrahastābhihateva vallarī || 6-103-25||

Sarga: 104/116 (27)

RMY 6-104-1

एवमुक्ता तु वैदेही परुषं लोमहर्षणम् ।
राघवेण सरोषेण भृशं प्रव्यथिताभवत् ॥ ६-१०४-१॥
evamuktā tu vaidehī paruṣaṃ lomaharṣaṇam |
rāghaveṇa saroṣeṇa bhṛśaṃ pravyathitābhavat || 6-104-1||

RMY 6-104-2

सा तदश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली ।
श्रुत्वा भर्तृवचो रूक्षं लज्जया व्रीडिताभवत् ॥ ६-१०४-२॥
sā tadaśrutapūrvaṃ hi jane mahati maithilī |
śrutvā bhartṛvaco rūkṣaṃ lajjayā vrīḍitābhavat || 6-104-2||

RMY 6-104-3

प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा ।
वाक्शल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ ६-१०४-३॥
praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |
vākśalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 6-104-3||

RMY 6-104-4

ततो बाष्पपरिक्लिष्टं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् ।
शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ६-१०४-४॥
tato bāṣpaparikliṣṭaṃ pramārjantī svamānanam |
śanairgadgadayā vācā bhartāramidamabravīt || 6-104-4||

RMY 6-104-5

किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् ।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥ ६-१०४-५॥
kiṃ māmasadṛśaṃ vākyamīdṛśaṃ śrotradāruṇam |
rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtāmiva || 6-104-5||

RMY 6-104-6

न तथास्मि महाबाहो यथा त्वमवगच्छसि ।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ६-१०४-६॥
na tathāsmi mahābāho yathā tvamavagacchasi |
pratyayaṃ gaccha me svena cāritreṇaiva te śape || 6-104-6||

RMY 6-104-7

पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे ।
परित्यजेमां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥ ६-१०४-७॥
pṛthakstrīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tvaṃ pariśaṅkase |
parityajemāṃ śaṅkāṃ tu yadi te'haṃ parīkṣitā || 6-104-7||

RMY 6-104-8

यद्यहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो ।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ६-१०४-८॥
yadyahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatāsmi vivaśā prabho |
kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati || 6-104-8||

RMY 6-104-9

मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते ।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरा ॥ ६-१०४-९॥
madadhīnaṃ tu yattanme hṛdayaṃ tvayi vartate |
parādhīneṣu gātreṣu kiṃ kariṣyāmyanīśvarā || 6-104-9||

RMY 6-104-10

सहसंवृद्धभावाच्च संसर्गेण च मानद ।
यद्यहं ते न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ ६-१०४-१०॥
sahasaṃvṛddhabhāvācca saṃsargeṇa ca mānada |
yadyahaṃ te na vijñātā hatā tenāsmi śāśvatam || 6-104-10||

RMY 6-104-11

प्रेषितस्ते यदा वीरो हनूमानवलोककः ।
लङ्कास्थाहं त्वया वीर किं तदा न विसर्जिता ॥ ६-१०४-११॥
preṣitaste yadā vīro hanūmānavalokakaḥ |
laṅkāsthāhaṃ tvayā vīra kiṃ tadā na visarjitā || 6-104-11||

RMY 6-104-12

प्रत्यक्षं वानरेन्द्रस्य त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥ ६-१०४-१२॥
pratyakṣaṃ vānarendrasya tvadvākyasamanantaram |
tvayā saṃtyaktayā vīra tyaktaṃ syājjīvitaṃ mayā || 6-104-12||

RMY 6-104-13

न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात्संशये न्यस्य जीवितम् ।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं निष्फलस्तव ॥ ६-१०४-१३॥
na vṛthā te śramo'yaṃ syātsaṃśaye nyasya jīvitam |
suhṛjjanaparikleśo na cāyaṃ niṣphalastava || 6-104-13||

RMY 6-104-14

त्वया तु नरशार्दूल क्रोधमेवानुवर्तता ।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ॥ ६-१०४-१४॥
tvayā tu naraśārdūla krodhamevānuvartatā |
laghuneva manuṣyeṇa strītvameva puraskṛtam || 6-104-14||

RMY 6-104-15

अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् ।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ॥ ६-१०४-१५॥
apadeśena janakānnotpattirvasudhātalāt |
mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam || 6-104-15||

RMY 6-104-16

न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये बालेन पीडितः ।
मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥ ६-१०४-१६॥
na pramāṇīkṛtaḥ pāṇirbālye bālena pīḍitaḥ |
mama bhaktiśca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam || 6-104-16||

RMY 6-104-17

एवं ब्रुवाणा रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी ।
अब्रवील्लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरं स्थितम् ॥ ६-१०४-१७॥
evaṃ bruvāṇā rudatī bāṣpagadgadabhāṣiṇī |
abravīllakṣmaṇaṃ sītā dīnaṃ dhyānaparaṃ sthitam || 6-104-17||

RMY 6-104-18

चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् ।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ६-१०४-१८॥
citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam |
mithyāpavādopahatā nāhaṃ jīvitumutsahe || 6-104-18||

RMY 6-104-19

अप्रीतस्य गुणैर्भर्तुस्त्यक्तया जनसंसदि ।
या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥ ६-१०४-१९॥
aprītasya guṇairbhartustyaktayā janasaṃsadi |
yā kṣamā me gatirgantuṃ pravekṣye havyavāhanam || 6-104-19||

RMY 6-104-20

एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा ।
अमर्षवशमापन्नो राघवाननमैक्षत ॥ ६-१०४-२०॥
evamuktastu vaidehyā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
amarṣavaśamāpanno rāghavānanamaikṣata || 6-104-20||

RMY 6-104-21

स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम् ।
चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान् ॥ ६-१०४-२१॥
sa vijñāya manaśchandaṃ rāmasyākārasūcitam |
citāṃ cakāra saumitrirmate rāmasya vīryavān || 6-104-21||

RMY 6-104-22

अधोमुखं ततो रामं शनैः कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
उपासर्पत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ॥ ६-१०४-२२॥
adhomukhaṃ tato rāmaṃ śanaiḥ kṛtvā pradakṣiṇam |
upāsarpata vaidehī dīpyamānaṃ hutāśanam || 6-104-22||

RMY 6-104-23

प्रणम्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली ।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ॥ ६-१०४-२३॥
praṇamya devatābhyaśca brāhmaṇebhyaśca maithilī |
baddhāñjalipuṭā cedamuvācāgnisamīpataḥ || 6-104-23||

RMY 6-104-24

यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ ६-१०४-२४॥
yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt |
tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 6-104-24||

RMY 6-104-25

एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् ।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ ६-१०४-२५॥
evamuktvā tu vaidehī parikramya hutāśanam |
viveśa jvalanaṃ dīptaṃ niḥsaṅgenāntarātmanā || 6-104-25||

RMY 6-104-26

जनः स सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः ।
ददर्श मैथिलीं तत्र प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ६-१०४-२६॥
janaḥ sa sumahāṃstatra bālavṛddhasamākulaḥ |
dadarśa maithilīṃ tatra praviśantīṃ hutāśanam || 6-104-26||

RMY 6-104-27

तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः ।
रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमः ॥ ६-१०४-२७॥
tasyāmagniṃ viśantyāṃ tu hāheti vipulaḥ svanaḥ |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamaḥ || 6-104-27||

Sarga: 105/116 (29)

RMY 6-105-1

ततो वैश्रवणो राजा यमश्चामित्रकर्शनः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च वरुणश्च परंतपः ॥ ६-१०५-१॥
tato vaiśravaṇo rājā yamaścāmitrakarśanaḥ |
sahasrākṣo mahendraśca varuṇaśca paraṃtapaḥ || 6-105-1||

RMY 6-105-2

षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः ।
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ ६-१०५-२॥
ṣaḍardhanayanaḥ śrīmānmahādevo vṛṣadhvajaḥ |
kartā sarvasya lokasya brahmā brahmavidāṃ varaḥ || 6-105-2||

RMY 6-105-3

एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसंनिभैः ।
आगम्य नगरीं लङ्कामभिजग्मुश्च राघवम् ॥ ६-१०५-३॥
ete sarve samāgamya vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ |
āgamya nagarīṃ laṅkāmabhijagmuśca rāghavam || 6-105-3||

RMY 6-105-4

ततः सहस्ताभरणान्प्रगृह्य विपुलान्भुजान् ।
अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम् ॥ ६-१०५-४॥
tataḥ sahastābharaṇānpragṛhya vipulānbhujān |
abruvaṃstridaśaśreṣṭhāḥ prāñjaliṃ rāghavaṃ sthitam || 6-105-4||

RMY 6-105-5

कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानवतां वरः ।
उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने ।
कथं देवगणश्रेष्ठमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ६-१०५-५॥
kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavatāṃ varaḥ |
upekṣase kathaṃ sītāṃ patantīṃ havyavāhane |
kathaṃ devagaṇaśreṣṭhamātmānaṃ nāvabudhyase || 6-105-5||

RMY 6-105-6

ऋतधामा वसुः पूर्वं वसूनां च प्रजापतिः ।
त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयंप्रभुः ॥ ६-१०५-६॥
ṛtadhāmā vasuḥ pūrvaṃ vasūnāṃ ca prajāpatiḥ |
tvaṃ trayāṇāṃ hi lokānāmādikartā svayaṃprabhuḥ || 6-105-6||

RMY 6-105-7

रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामपि पञ्चमः ।
अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ ६-१०५-७॥
rudrāṇāmaṣṭamo rudraḥ sādhyānāmapi pañcamaḥ |
aśvinau cāpi te karṇau candrasūryau ca cakṣuṣī || 6-105-7||

RMY 6-105-8

अन्ते चादौ च लोकानां दृश्यसे त्वं परंतप ।
उपेक्षसे च वैदेहीं मानुषः प्राकृतो यथा ॥ ६-१०५-८॥
ante cādau ca lokānāṃ dṛśyase tvaṃ paraṃtapa |
upekṣase ca vaidehīṃ mānuṣaḥ prākṛto yathā || 6-105-8||

RMY 6-105-9

इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः ।
अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६-१०५-९॥
ityukto lokapālaistaiḥ svāmī lokasya rāghavaḥ |
abravīttridaśaśreṣṭhānrāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 6-105-9||

RMY 6-105-10

आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
योऽहं यस्य यतश्चाहं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे ॥ ६-१०५-१०॥
ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |
yo'haṃ yasya yataścāhaṃ bhagavāṃstadbravītu me || 6-105-10||

RMY 6-105-11

इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
अब्रवीच्छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम ॥ ६-१०५-११॥
iti bruvāṇaṃ kākutsthaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ |
abravīcchṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama || 6-105-11||

RMY 6-105-12

भवान्नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधो विभुः ।
एकशृङ्गो वराहस्त्वं भूतभव्यसपत्नजित् ॥ ६-१०५-१२॥
bhavānnārāyaṇo devaḥ śrīmāṃścakrāyudho vibhuḥ |
ekaśṛṅgo varāhastvaṃ bhūtabhavyasapatnajit || 6-105-12||

RMY 6-105-13

अक्षरं ब्रह्मसत्यं च मध्ये चान्ते च राघव ।
लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ॥ ६-१०५-१३॥
akṣaraṃ brahmasatyaṃ ca madhye cānte ca rāghava |
lokānāṃ tvaṃ paro dharmo viṣvaksenaścaturbhujaḥ || 6-105-13||

RMY 6-105-14

शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः ।
अजितः खड्गधृग्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः ॥ ६-१०५-१४॥
śārṅgadhanvā hṛṣīkeśaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ |
ajitaḥ khaḍgadhṛgviṣṇuḥ kṛṣṇaścaiva bṛhadbalaḥ || 6-105-14||

RMY 6-105-15

सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वं बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः ।
प्रभवश्चाप्ययश्च त्वमुपेन्द्रो मधुसूदनः ॥ ६-१०५-१५॥
senānīrgrāmaṇīśca tvaṃ buddhiḥ sattvaṃ kṣamā damaḥ |
prabhavaścāpyayaśca tvamupendro madhusūdanaḥ || 6-105-15||

RMY 6-105-16

इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वं पद्मनाभो रणान्तकृत् ।
शरण्यं शरणं च त्वामाहुर्दिव्या महर्षयः ॥ ६-१०५-१६॥
indrakarmā mahendrastvaṃ padmanābho raṇāntakṛt |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ ca tvāmāhurdivyā maharṣayaḥ || 6-105-16||

RMY 6-105-17

सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतजिह्वो महर्षभः ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः परंतप ॥ ६-१०५-१७॥
sahasraśṛṅgo vedātmā śatajihvo maharṣabhaḥ |
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṃkāraḥ paraṃtapa || 6-105-17||

RMY 6-105-18

प्रभवं निधनं वा ते न विदुः को भवानिति ।
दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च ॥ ६-१०५-१८॥
prabhavaṃ nidhanaṃ vā te na viduḥ ko bhavāniti |
dṛśyase sarvabhūteṣu brāhmaṇeṣu ca goṣu ca || 6-105-18||

RMY 6-105-19

दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च ।
सहस्रचरणः श्रीमाञ्शतशीर्षः सहस्रधृक् ॥ ६-१०५-१९॥
dikṣu sarvāsu gagane parvateṣu vaneṣu ca |
sahasracaraṇaḥ śrīmāñśataśīrṣaḥ sahasradhṛk || 6-105-19||

RMY 6-105-20

त्वं धारयसि भूतानि वसुधां च सपर्वताम् ।
अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः ॥ ६-१०५-२०॥
tvaṃ dhārayasi bhūtāni vasudhāṃ ca saparvatām |
ante pṛthivyāḥ salile dṛśyase tvaṃ mahoragaḥ || 6-105-20||

RMY 6-105-21

त्रीँल्लोकान्धारयन्राम देवगन्धर्वदानवान् ।
अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ॥ ६-१०५-२१॥
trī~llokāndhārayanrāma devagandharvadānavān |
ahaṃ te hṛdayaṃ rāma jihvā devī sarasvatī || 6-105-21||

RMY 6-105-22

देवा गात्रेषु लोमानि निर्मिता ब्रह्मणा प्रभो ।
निमेषस्तेऽभवद्रात्रिरुन्मेषस्तेऽभवद्दिवा ॥ ६-१०५-२२॥
devā gātreṣu lomāni nirmitā brahmaṇā prabho |
nimeṣaste'bhavadrātrirunmeṣaste'bhavaddivā || 6-105-22||

RMY 6-105-23

संस्कारास्तेऽभवन्वेदा न तदस्ति त्वया विना ।
जगत्सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम् ॥ ६-१०५-२३॥
saṃskārāste'bhavanvedā na tadasti tvayā vinā |
jagatsarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam || 6-105-23||

RMY 6-105-24

अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षण ।
त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुराणे विक्रमैस्त्रिभिः ॥ ६-१०५-२४॥
agniḥ kopaḥ prasādaste somaḥ śrīvatsalakṣaṇa |
tvayā lokāstrayaḥ krāntāḥ purāṇe vikramaistribhiḥ || 6-105-24||

RMY 6-105-25

महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा महासुरम् ।
सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुर्देवः कृष्णः प्रजापतिः ॥ ६-१०५-२५॥
mahendraśca kṛto rājā baliṃ baddhvā mahāsuram |
sītā lakṣmīrbhavānviṣṇurdevaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ || 6-105-25||

RMY 6-105-26

वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम् ।
तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया धर्मभृतां वर ॥ ६-१०५-२६॥
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum |
tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā dharmabhṛtāṃ vara || 6-105-26||

RMY 6-105-27

निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवमाक्रम ।
अमोघं बलवीर्यं ते अमोघस्ते पराक्रमः ॥ ६-१०५-२७॥
nihato rāvaṇo rāma prahṛṣṭo divamākrama |
amoghaṃ balavīryaṃ te amoghaste parākramaḥ || 6-105-27||

RMY 6-105-28

अमोघास्ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तश्च ये नराः ।
ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१०५-२८॥
amoghāste bhaviṣyanti bhaktimantaśca ye narāḥ |
ye tvāṃ devaṃ dhruvaṃ bhaktāḥ purāṇaṃ puruṣottamam || 6-105-28||

RMY 6-105-29

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ॥ ६-१०५-२९॥
ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ || 6-105-29||

Sarga: 106/116 (20)

RMY 6-106-1

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामहसमीरितम् ।
अङ्केनादाय वैदेहीमुत्पपात विभावसुः ॥ ६-१०६-१॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ pitāmahasamīritam |
aṅkenādāya vaidehīmutpapāta vibhāvasuḥ || 6-106-1||

RMY 6-106-2

तरुणादित्यसंकाशां तप्तकाञ्चनभूषणाम् ।
रक्ताम्बरधरां बालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ॥ ६-१०६-२॥
taruṇādityasaṃkāśāṃ taptakāñcanabhūṣaṇām |
raktāmbaradharāṃ bālāṃ nīlakuñcitamūrdhajām || 6-106-2||

RMY 6-106-3

अक्लिष्टमाल्याभरणां तथा रूपां मनस्विनीम् ।
ददौ रामाय वैदेहीमङ्के कृत्वा विभावसुः ॥ ६-१०६-३॥
akliṣṭamālyābharaṇāṃ tathā rūpāṃ manasvinīm |
dadau rāmāya vaidehīmaṅke kṛtvā vibhāvasuḥ || 6-106-3||

RMY 6-106-4

अब्रवीच्च तदा रामं साक्षी लोकस्य पावकः ।
एषा ते राम वैदेही पापमस्या न विद्यते ॥ ६-१०६-४॥
abravīcca tadā rāmaṃ sākṣī lokasya pāvakaḥ |
eṣā te rāma vaidehī pāpamasyā na vidyate || 6-106-4||

RMY 6-106-5

नैव वाचा न मनसा नानुध्यानान्न चक्षुषा ।
सुवृत्ता वृत्तशौण्डीरा न त्वामतिचचार ह ॥ ६-१०६-५॥
naiva vācā na manasā nānudhyānānna cakṣuṣā |
suvṛttā vṛttaśauṇḍīrā na tvāmaticacāra ha || 6-106-5||

RMY 6-106-6

रावणेनापनीतैषा वीर्योत्सिक्तेन रक्षसा ।
त्वया विरहिता दीना विवशा निर्जनाद्वनात् ॥ ६-१०६-६॥
rāvaṇenāpanītaiṣā vīryotsiktena rakṣasā |
tvayā virahitā dīnā vivaśā nirjanādvanāt || 6-106-6||

RMY 6-106-7

रुद्धा चान्तःपुरे गुप्ता त्वक्चित्ता त्वत्परायणा ।
रक्षिता राक्षसी संघैर्विकृतैर्घोरदर्शनैः ॥ ६-१०६-७॥
ruddhā cāntaḥpure guptā tvakcittā tvatparāyaṇā |
rakṣitā rākṣasī saṃghairvikṛtairghoradarśanaiḥ || 6-106-7||

RMY 6-106-8

प्रलोभ्यमाना विविधं भर्त्स्यमाना च मैथिली ।
नाचिन्तयत तद्रक्षस्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ ६-१०६-८॥
pralobhyamānā vividhaṃ bhartsyamānā ca maithilī |
nācintayata tadrakṣastvadgatenāntarātmanā || 6-106-8||

RMY 6-106-9

विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृह्णीष्व राघव ।
न किंचिदभिधातव्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ६-१०६-९॥
viśuddhabhāvāṃ niṣpāpāṃ pratigṛhṇīṣva rāghava |
na kiṃcidabhidhātavyamahamājñāpayāmi te || 6-106-9||

RMY 6-106-10

एवमुक्तो महातेजा धृतिमान्दृढविक्रमः ।
अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठं रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६-१०६-१०॥
evamukto mahātejā dhṛtimāndṛḍhavikramaḥ |
abravīttridaśaśreṣṭhaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 6-106-10||

RMY 6-106-11

अवश्यं त्रिषु लोकेषु सीता पावनमर्हति ।
दीर्घकालोषिता चेयं रावणान्तःपुरे शुभा ॥ ६-१०६-११॥
avaśyaṃ triṣu lokeṣu sītā pāvanamarhati |
dīrghakāloṣitā ceyaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā || 6-106-11||

RMY 6-106-12

बालिशः खलु कामात्मा रामो दशरथात्मजः ।
इति वक्ष्यन्ति मां सन्तो जानकीमविशोध्य हि ॥ ६-१०६-१२॥
bāliśaḥ khalu kāmātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
iti vakṣyanti māṃ santo jānakīmaviśodhya hi || 6-106-12||

RMY 6-106-13

अनन्यहृदयां भक्तां मच्चित्तपरिरक्षणीम् ।
अहमप्यवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ६-१०६-१३॥
ananyahṛdayāṃ bhaktāṃ maccittaparirakṣaṇīm |
ahamapyavagacchāmi maithilīṃ janakātmajām || 6-106-13||

RMY 6-106-14

प्रत्ययार्थं तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः ।
उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ६-१०६-१४॥
pratyayārthaṃ tu lokānāṃ trayāṇāṃ satyasaṃśrayaḥ |
upekṣe cāpi vaidehīṃ praviśantīṃ hutāśanam || 6-106-14||

RMY 6-106-15

इमामपि विशालाक्षीं रक्षितां स्वेन तेजसा ।
रावणो नातिवर्तेत वेलामिव महोदधिः ॥ ६-१०६-१५॥
imāmapi viśālākṣīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
rāvaṇo nātivarteta velāmiva mahodadhiḥ || 6-106-15||

RMY 6-106-16

न हि शक्तः स दुष्टात्मा मनसापि हि मैथिलीम् ।
प्रधर्षयितुमप्राप्तां दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ६-१०६-१६॥
na hi śaktaḥ sa duṣṭātmā manasāpi hi maithilīm |
pradharṣayitumaprāptāṃ dīptāmagniśikhāmiva || 6-106-16||

RMY 6-106-17

नेयमर्हति चैश्वर्यं रावणान्तःपुरे शुभा ।
अनन्या हि मया सीतां भास्करेण प्रभा यथा ॥ ६-१०६-१७॥
neyamarhati caiśvaryaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā |
ananyā hi mayā sītāṃ bhāskareṇa prabhā yathā || 6-106-17||

RMY 6-106-18

विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा ।
न हि हातुमियं शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ ६-१०६-१८॥
viśuddhā triṣu lokeṣu maithilī janakātmajā |
na hi hātumiyaṃ śakyā kīrtirātmavatā yathā || 6-106-18||

RMY 6-106-19

अवश्यं च मया कार्यं सर्वेषां वो वचो हितम् ।
स्निग्धानां लोकमान्यानामेवं च ब्रुवतां हितम् ॥ ६-१०६-१९॥
avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ sarveṣāṃ vo vaco hitam |
snigdhānāṃ lokamānyānāmevaṃ ca bruvatāṃ hitam || 6-106-19||

RMY 6-106-20

इतीदमुक्त्वा वचनं महाबलैः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा ।
समेत्य रामः प्रियया महाबलः सुखं सुखार्होऽनुबभूव राघवः ॥ ६-१०६-२०॥
itīdamuktvā vacanaṃ mahābalaiḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |
sametya rāmaḥ priyayā mahābalaḥ sukhaṃ sukhārho'nubabhūva rāghavaḥ || 6-106-20||

Sarga: 107/116 (36)

RMY 6-107-1

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् ।
इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥ ६-१०७-१॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam |
idaṃ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ || 6-107-1||

RMY 6-107-2

पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परंतप ।
दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर ॥ ६-१०७-२॥
puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ paraṃtapa |
diṣṭyā kṛtamidaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara || 6-107-2||

RMY 6-107-3

दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः ।
अपावृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम् ॥ ६-१०७-३॥
diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ |
apāvṛttaṃ tvayā saṃkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam || 6-107-3||

RMY 6-107-4

आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम् ॥ ६-१०७-४॥
āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram || 6-107-4||

RMY 6-107-5

प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् ।
इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल ॥ ६-१०७-५॥
prāpya rājyamayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam |
ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala || 6-107-5||

RMY 6-107-6

इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि ॥ ६-१०७-६॥
iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantumarhasi || 6-107-6||

RMY 6-107-7

एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस्तव ।
काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः ॥ ६-१०७-७॥
eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathastava |
kākutstha mānuṣe loke gurustava mahāyaśāḥ || 6-107-7||

RMY 6-107-8

इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय ॥ ६-१०७-८॥
indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā tvamenamabhivādaya || 6-107-8||

RMY 6-107-9

महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत्पितुः ॥ ६-१०७-९॥
mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
vimānaśikharasthasya praṇāmamakarotpituḥ || 6-107-9||

RMY 6-107-10

दीप्यमानं स्वयां लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥ ६-१०७-१०॥
dīpyamānaṃ svayāṃ lakṣmyā virajo'mbaradhāriṇam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ prabhuḥ || 6-107-10||

RMY 6-107-11

हर्षेण महताविष्टो विमानस्थो महीपतिः ।
प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा ॥ ६-१०७-११॥
harṣeṇa mahatāviṣṭo vimānastho mahīpatiḥ |
prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā || 6-107-11||

RMY 6-107-12

आरोप्याङ्कं महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे ॥ ६-१०७-१२॥
āropyāṅkaṃ mahābāhurvarāsanagataḥ prabhuḥ |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya tato vākyaṃ samādade || 6-107-12||

RMY 6-107-13

न मे स्वर्गो बहुमतः संमानश्च सुरर्षिभिः ।
त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ६-१०७-१३॥
na me svargo bahumataḥ saṃmānaśca surarṣibhiḥ |
tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te || 6-107-13||

RMY 6-107-14

कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर ।
तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम ॥ ६-१०७-१४॥
kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara |
tava pravrājanārthāni sthitāni hṛdaye mama || 6-107-14||

RMY 6-107-15

त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् ।
अद्य दुःखाद्विमुक्तोऽस्मि नीहारादिव भास्करः ॥ ६-१०७-१५॥
tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam |
adya duḥkhādvimukto'smi nīhārādiva bhāskaraḥ || 6-107-15||

RMY 6-107-16

तारितोऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना ।
अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा ॥ ६-१०७-१६॥
tārito'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā |
aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā || 6-107-16||

RMY 6-107-17

इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः ।
वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१०७-१७॥
idānīṃ ca vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ |
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha vihitaṃ puruṣottamam || 6-107-17||

RMY 6-107-18

सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् ।
वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदन ॥ ६-१०७-१८॥
siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam |
vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdana || 6-107-18||

RMY 6-107-19

सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् ।
जलार्द्रमभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥ ६-१०७-१९॥
siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam |
jalārdramabhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam || 6-107-19||

RMY 6-107-20

अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा ।
इच्छेयं त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥ ६-१०७-२०॥
anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā |
iccheyaṃ tvāmahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam || 6-107-20||

RMY 6-107-21

चतुर्दशसमाः सौम्य वने निर्यापितास्त्वया ।
वसता सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च धीमता ॥ ६-१०७-२१॥
caturdaśasamāḥ saumya vane niryāpitāstvayā |
vasatā sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena ca dhīmatā || 6-107-21||

RMY 6-107-22

निवृत्तवनवासोऽसि प्रतिज्ञा सफला कृता ।
रावणं च रणे हत्वा देवास्ते परितोषिताः ॥ ६-१०७-२२॥
nivṛttavanavāso'si pratijñā saphalā kṛtā |
rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devāste paritoṣitāḥ || 6-107-22||

RMY 6-107-23

कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन ।
भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि ॥ ६-१०७-२३॥
kṛtaṃ karma yaśaḥ ślāghyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana |
bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrghamāyuravāpnuhi || 6-107-23||

RMY 6-107-24

इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥ ६-१०७-२४॥
iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt |
kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca || 6-107-24||

RMY 6-107-25

सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया ।
स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ॥ ६-१०७-२५॥
saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yaduktā kaikayī tvayā |
sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśetprabho || 6-107-25||

RMY 6-107-26

स तथेति महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् ।
लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६-१०७-२६॥
sa tatheti mahārājo rāmamuktvā kṛtāñjalim |
lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punarvākyamuvāca ha || 6-107-26||

RMY 6-107-27

रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ।
कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते ॥ ६-१०७-२७॥
rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā |
kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te || 6-107-27||

RMY 6-107-28

धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि ।
रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च ॥ ६-१०७-२८॥
dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi |
rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca || 6-107-28||

RMY 6-107-29

रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन ।
रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा ॥ ६-१०७-२९॥
rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana |
rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣvabhirataḥ sadā || 6-107-29||

RMY 6-107-30

एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अभिगम्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ ६-१०७-३०॥
ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abhigamya mahātmānamarcanti puruṣottamam || 6-107-30||

RMY 6-107-31

एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् ।
देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः ॥ ६-१०७-३१॥
etattaduktamavyaktamakṣaraṃ brahmanirmitam |
devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ paraṃtapaḥ || 6-107-31||

RMY 6-107-32

अवाप्तं धर्मचरणं यशश्च विपुलं त्वया ।
रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥ ६-१०७-३२॥
avāptaṃ dharmacaraṇaṃ yaśaśca vipulaṃ tvayā |
rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā || 6-107-32||

RMY 6-107-33

स तथोक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् ।
उवाच राजा धर्मात्मा वैदेहीं वचनं शुभम् ॥ ६-१०७-३३॥
sa tathoktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam |
uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham || 6-107-33||

RMY 6-107-34

कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति ।
रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतमेतद्धितैषिणा ॥ ६-१०७-३४॥
kartavyo na tu vaidehi manyustyāgamimaṃ prati |
rāmeṇa tvadviśuddhyarthaṃ kṛtametaddhitaiṣiṇā || 6-107-34||

RMY 6-107-35

न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूवणं प्रति ।
अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम् ॥ ६-१०७-३५॥
na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūvaṇaṃ prati |
avaśyaṃ tu mayā vācyameṣa te daivataṃ param || 6-107-35||

RMY 6-107-36

इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् ।
इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो ज्वलन् ॥ ६-१०७-३६॥
iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām |
indralokaṃ vimānena yayau daśaratho jvalan || 6-107-36||

Sarga: 108/116 (19)

RMY 6-108-1

प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः ।
अब्रवीत्परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ६-१०८-१॥
pratiprayāte kākutsthe mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abravītparamaprīto rāghavaṃ prāñjaliṃ sthitam || 6-108-1||

RMY 6-108-2

अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं परंतप ।
प्रीतियुक्तोऽस्मि तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ॥ ६-१०८-२॥
amoghaṃ darśanaṃ rāma tavāsmākaṃ paraṃtapa |
prītiyukto'smi tena tvaṃ brūhi yanmanasecchasi || 6-108-2||

RMY 6-108-3

एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ॥ ६-१०८-३॥
evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā || 6-108-3||

RMY 6-108-4

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना मयि सर्वसुरेश्वर ।
वक्ष्यामि कुरु मे सत्यं वचनं वदतां वर ॥ ६-१०८-४॥
yadi prītiḥ samutpannā mayi sarvasureśvara |
vakṣyāmi kuru me satyaṃ vacanaṃ vadatāṃ vara || 6-108-4||

RMY 6-108-5

मम हेतोः पराक्रान्ता ये गता यमसादनम् ।
ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः ॥ ६-१०८-५॥
mama hetoḥ parākrāntā ye gatā yamasādanam |
te sarve jīvitaṃ prāpya samuttiṣṭhantu vānarāḥ || 6-108-5||

RMY 6-108-6

मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युं गणयन्ति च ।
त्वत्प्रसादात्समेयुस्ते वरमेतदहं वृणे ॥ ६-१०८-६॥
matpriyeṣvabhiraktāśca na mṛtyuṃ gaṇayanti ca |
tvatprasādātsameyuste varametadahaṃ vṛṇe || 6-108-6||

RMY 6-108-7

नीरुजान्निर्व्रणांश्चैव संपन्नबलपौरुषान् ।
गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षान्द्रष्टुमिच्छामि मानद ॥ ६-१०८-७॥
nīrujānnirvraṇāṃścaiva saṃpannabalapauruṣān |
golāṅgūlāṃstathaivarkṣāndraṣṭumicchāmi mānada || 6-108-7||

RMY 6-108-8

अकाले चापि मुख्यानि मूलानि च फलानि च ।
नद्यश्च विमलास्तत्र तिष्ठेयुर्यत्र वानराः ॥ ६-१०८-८॥
akāle cāpi mukhyāni mūlāni ca phalāni ca |
nadyaśca vimalāstatra tiṣṭheyuryatra vānarāḥ || 6-108-8||

RMY 6-108-9

श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः ।
महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिलक्षणम् ॥ ६-१०८-९॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya rāghavasya mahātmanaḥ |
mahendraḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ prītilakṣaṇam || 6-108-9||

RMY 6-108-10

महानयं वरस्तात त्वयोक्तो रघुनन्दन ।
समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा ॥ ६-१०८-१०॥
mahānayaṃ varastāta tvayokto raghunandana |
samutthāsyanti harayaḥ suptā nidrākṣaye yathā || 6-108-10||

RMY 6-108-11

सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च ।
सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा ॥ ६-१०८-११॥
suhṛdbhirbāndhavaiścaiva jñātibhiḥ svajanena ca |
sarva eva sameṣyanti saṃyuktāḥ parayā mudā || 6-108-11||

RMY 6-108-12

अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः ।
भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः ॥ ६-१०८-१२॥
akāle puṣpaśabalāḥ phalavantaśca pādapāḥ |
bhaviṣyanti maheṣvāsa nadyaśca salilāyutāḥ || 6-108-12||

RMY 6-108-13

सव्रणैः प्रथमं गात्रैः संवृतैर्निव्रणैः पुनः ।
बभूवुर्वानराः सर्वे किमेतदिति विस्मितः ॥ ६-१०८-१३॥
savraṇaiḥ prathamaṃ gātraiḥ saṃvṛtairnivraṇaiḥ punaḥ |
babhūvurvānarāḥ sarve kimetaditi vismitaḥ || 6-108-13||

RMY 6-108-14

काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः ।
ऊचुस्ते प्रथमं स्तुत्वा स्तवार्हं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-१०८-१४॥
kākutsthaṃ paripūrṇārthaṃ dṛṣṭvā sarve surottamāḥ |
ūcuste prathamaṃ stutvā stavārhaṃ sahalakṣmaṇam || 6-108-14||

RMY 6-108-15

गच्छायोध्यामितो वीर विसर्जय च वानरान् ।
मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां तपस्विनीम् ॥ ६-१०८-१५॥
gacchāyodhyāmito vīra visarjaya ca vānarān |
maithilīṃ sāntvayasvaināmanuraktāṃ tapasvinīm || 6-108-15||

RMY 6-108-16

भ्रातरं पश्य भरतं त्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।
अभिषेचय चात्मानं पौरान्गत्वा प्रहर्षय ॥ ६-१०८-१६॥
bhrātaraṃ paśya bharataṃ tvacchokādvratacāriṇam |
abhiṣecaya cātmānaṃ paurāngatvā praharṣaya || 6-108-16||

RMY 6-108-17

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य रामं सौमित्रिणा सह ।
विमानैः सूर्यसंकाशैर्हृष्टा जग्मुः सुरा दिवम् ॥ ६-१०८-१७॥
evamuktvā tamāmantrya rāmaṃ saumitriṇā saha |
vimānaiḥ sūryasaṃkāśairhṛṣṭā jagmuḥ surā divam || 6-108-17||

RMY 6-108-18

अभिवाद्य च काकुत्स्थः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-१०८-१८॥
abhivādya ca kākutsthaḥ sarvāṃstāṃstridaśottamān |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vāsamājñāpayattadā || 6-108-18||

RMY 6-108-19

ततस्तु सा लक्ष्मणरामपालिता महाचमूर्हृष्टजना यशस्विनी ।
श्रिया ज्वलन्ती विरराज सर्वतो निशाप्रणीतेव हि शीतरश्मिना ॥ ६-१०८-१९॥
tatastu sā lakṣmaṇarāmapālitā mahācamūrhṛṣṭajanā yaśasvinī |
śriyā jvalantī virarāja sarvato niśāpraṇīteva hi śītaraśminā || 6-108-19||

Sarga: 109/116 (27)

RMY 6-109-1

तां रात्रिमुषितं रामं सुखोत्थितमरिंदमम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं जयं पृष्ट्वा विभीषणः ॥ ६-१०९-१॥
tāṃ rātrimuṣitaṃ rāmaṃ sukhotthitamariṃdamam |
abravītprāñjalirvākyaṃ jayaṃ pṛṣṭvā vibhīṣaṇaḥ || 6-109-1||

RMY 6-109-2

स्नानानि चाङ्गरागाणि वस्त्राण्याभरणानि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि माल्यानि विविधानि च ॥ ६-१०९-२॥
snānāni cāṅgarāgāṇi vastrāṇyābharaṇāni ca |
candanāni ca divyāni mālyāni vividhāni ca || 6-109-2||

RMY 6-109-3

अलंकारविदश्चेमा नार्यः पद्मनिभेक्षणाः ।
उपस्थितास्त्वां विधिवत्स्नापयिष्यन्ति राघव ॥ ६-१०९-३॥
alaṃkāravidaścemā nāryaḥ padmanibhekṣaṇāḥ |
upasthitāstvāṃ vidhivatsnāpayiṣyanti rāghava || 6-109-3||

RMY 6-109-4

एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच विभीषणम् ।
हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वं स्नानेनोपनिमन्त्रय ॥ ६-१०९-४॥
evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam |
harīnsugrīvamukhyāṃstvaṃ snānenopanimantraya || 6-109-4||

RMY 6-109-5

स तु ताम्यति धर्मात्मा ममहेतोः सुखोचितः ।
सुकुमारो महाबाहुः कुमारः सत्यसंश्रवः ॥ ६-१०९-५॥
sa tu tāmyati dharmātmā mamahetoḥ sukhocitaḥ |
sukumāro mahābāhuḥ kumāraḥ satyasaṃśravaḥ || 6-109-5||

RMY 6-109-6

तं विना कैकेयीपुत्रं भरतं धर्मचारिणम् ।
न मे स्नानं बहुमतं वस्त्राण्याभरणानि च ॥ ६-१०९-६॥
taṃ vinā kaikeyīputraṃ bharataṃ dharmacāriṇam |
na me snānaṃ bahumataṃ vastrāṇyābharaṇāni ca || 6-109-6||

RMY 6-109-7

इत एव पथा क्षिप्रं प्रतिगच्छाम तां पुरीम् ।
अयोध्यामायतो ह्येष पन्थाः परमदुर्गमः ॥ ६-१०९-७॥
ita eva pathā kṣipraṃ pratigacchāma tāṃ purīm |
ayodhyāmāyato hyeṣa panthāḥ paramadurgamaḥ || 6-109-7||

RMY 6-109-8

एवमुक्तस्तु काकुत्स्थं प्रत्युवाच विभीषणः ।
अह्ना त्वां प्रापयिष्यामि तां पुरीं पार्थिवात्मज ॥ ६-१०९-८॥
evamuktastu kākutsthaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
ahnā tvāṃ prāpayiṣyāmi tāṃ purīṃ pārthivātmaja || 6-109-8||

RMY 6-109-9

पुष्पकं नाम भद्रं ते विमानं सूर्यसंनिभम् ।
मम भ्रातुः कुबेरस्य रावणेनाहृतं बलात् ॥ ६-१०९-९॥
puṣpakaṃ nāma bhadraṃ te vimānaṃ sūryasaṃnibham |
mama bhrātuḥ kuberasya rāvaṇenāhṛtaṃ balāt || 6-109-9||

RMY 6-109-10

तदिदं मेघसंकाशं विमानमिह तिष्ठति ।
तेन यास्यसि यानेन त्वमयोध्यां गजज्वरः ॥ ६-१०९-१०॥
tadidaṃ meghasaṃkāśaṃ vimānamiha tiṣṭhati |
tena yāsyasi yānena tvamayodhyāṃ gajajvaraḥ || 6-109-10||

RMY 6-109-11

अहं ते यद्यनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान् ।
वस तावदिह प्राज्ञ यद्यस्ति मयि सौहृदम् ॥ ६-१०९-११॥
ahaṃ te yadyanugrāhyo yadi smarasi me guṇān |
vasa tāvadiha prājña yadyasti mayi sauhṛdam || 6-109-11||

RMY 6-109-12

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
अर्चितः सर्वकामैस्त्वं ततो राम गमिष्यसि ॥ ६-१०९-१२॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
arcitaḥ sarvakāmaistvaṃ tato rāma gamiṣyasi || 6-109-12||

RMY 6-109-13

प्रीतियुक्तस्तु मे राम ससैन्यः ससुहृद्गणः ।
सत्क्रियां विहितां तावद्गृहाण त्वं मयोद्यताम् ॥ ६-१०९-१३॥
prītiyuktastu me rāma sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ |
satkriyāṃ vihitāṃ tāvadgṛhāṇa tvaṃ mayodyatām || 6-109-13||

RMY 6-109-14

प्रणयाद्बहुमानाच्च सौहृदेन च राघव ।
प्रसादयामि प्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामि ते ॥ ६-१०९-१४॥
praṇayādbahumānācca sauhṛdena ca rāghava |
prasādayāmi preṣyo'haṃ na khalvājñāpayāmi te || 6-109-14||

RMY 6-109-15

एवमुक्तस्ततो रामः प्रत्युवाच विभीषणम् ।
रक्षसां वानराणां च सर्वेषां चोपशृण्वताम् ॥ ६-१०९-१५॥
evamuktastato rāmaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sarveṣāṃ copaśṛṇvatām || 6-109-15||

RMY 6-109-16

पूजितोऽहं त्वया वीर साचिव्येन परंतप ।
सर्वात्मना च चेष्टिभिः सौहृदेनोत्तमेन च ॥ ६-१०९-१६॥
pūjito'haṃ tvayā vīra sācivyena paraṃtapa |
sarvātmanā ca ceṣṭibhiḥ sauhṛdenottamena ca || 6-109-16||

RMY 6-109-17

न खल्वेतन्न कुर्यां ते वचनं राक्षसेश्वर ।
तं तु मे भ्रातरं द्रष्टुं भरतं त्वरते मनः ॥ ६-१०९-१७॥
na khalvetanna kuryāṃ te vacanaṃ rākṣaseśvara |
taṃ tu me bhrātaraṃ draṣṭuṃ bharataṃ tvarate manaḥ || 6-109-17||

RMY 6-109-18

मां निवर्तयितुं योऽसौ चित्रकूटमुपागतः ।
शिरसा याचतो यस्य वचनं न कृतं मया ॥ ६-१०९-१८॥
māṃ nivartayituṃ yo'sau citrakūṭamupāgataḥ |
śirasā yācato yasya vacanaṃ na kṛtaṃ mayā || 6-109-18||

RMY 6-109-19

कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
गुरूंश्च सुहृदश्चैव पौरांश्च तनयैः सह ॥ ६-१०९-१९॥
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
gurūṃśca suhṛdaścaiva paurāṃśca tanayaiḥ saha || 6-109-19||

RMY 6-109-20

उपस्थापय मे क्षिप्रं विमानं राक्षसेश्वर ।
कृतकार्यस्य मे वासः कथंचिदिह संमतः ॥ ६-१०९-२०॥
upasthāpaya me kṣipraṃ vimānaṃ rākṣaseśvara |
kṛtakāryasya me vāsaḥ kathaṃcidiha saṃmataḥ || 6-109-20||

RMY 6-109-21

अनुजानीहि मां सौम्य पूजितोऽस्मि विभीषण ।
मन्युर्न खलु कर्तव्यस्त्वरितस्त्वानुमानये ॥ ६-१०९-२१॥
anujānīhi māṃ saumya pūjito'smi vibhīṣaṇa |
manyurna khalu kartavyastvaritastvānumānaye || 6-109-21||

RMY 6-109-22

ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकम् ।
कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभम् ॥ ६-१०९-२२॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryamaṇivedikam |
kūṭāgāraiḥ parikṣiptaṃ sarvato rajataprabham || 6-109-22||

RMY 6-109-23

पाण्डुराभिः पताकाभिर्ध्वजैश्च समलंकृतम् ।
शोभितं काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितम् ॥ ६-१०९-२३॥
pāṇḍurābhiḥ patākābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtam |
śobhitaṃ kāñcanairharmyairhemapadmavibhūṣitam || 6-109-23||

RMY 6-109-24

प्रकीर्णं किङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षितम् ।
घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम् ॥ ६-१०९-२४॥
prakīrṇaṃ kiṅkiṇījālairmuktāmaṇigavākṣitam |
ghaṇṭājālaiḥ parikṣiptaṃ sarvato madhurasvanam || 6-109-24||

RMY 6-109-25

तन्मेरुशिखराकारं निर्मितं विश्वकर्मणा ।
बहुभिर्भूषितं हर्म्यैर्मुक्तारजतसंनिभौ ॥ ६-१०९-२५॥
tanmeruśikharākāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
bahubhirbhūṣitaṃ harmyairmuktārajatasaṃnibhau || 6-109-25||

RMY 6-109-26

तलैः स्फटिकचित्राङ्गैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः ॥ ६-१०९-२६॥
talaiḥ sphaṭikacitrāṅgairvaidūryaiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetairupapannaṃ mahādhanaiḥ || 6-109-26||

RMY 6-109-27

उपस्थितमनाधृष्यं तद्विमानं मनोजवम् ।
निवेदयित्वा रामाय तस्थौ तत्र विभीषणः ॥ ६-१०९-२७॥
upasthitamanādhṛṣyaṃ tadvimānaṃ manojavam |
nivedayitvā rāmāya tasthau tatra vibhīṣaṇaḥ || 6-109-27||

Sarga: 110/116 (23)

RMY 6-110-1

उपस्थितं तु तं दृष्ट्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् ।
अविदूरे स्थितं रामं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६-११०-१॥
upasthitaṃ tu taṃ dṛṣṭvā puṣpakaṃ puṣpabhūṣitam |
avidūre sthitaṃ rāmaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6-110-1||

RMY 6-110-2

स तु बद्धाञ्जलिः प्रह्वो विनीतो राक्षसेश्वरः ।
अब्रवीत्त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम् ॥ ६-११०-२॥
sa tu baddhāñjaliḥ prahvo vinīto rākṣaseśvaraḥ |
abravīttvarayopetaḥ kiṃ karomīti rāghavam || 6-110-2||

RMY 6-110-3

तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।
विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम् ॥ ६-११०-३॥
tamabravīnmahātejā lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ |
vimṛśya rāghavo vākyamidaṃ snehapuraskṛtam || 6-110-3||

RMY 6-110-4

कृतप्रयत्नकर्माणो विभीषण वनौकसः ।
रत्नैरर्थैश्च विविभैर्भूषणैश्चाभिपूजय ॥ ६-११०-४॥
kṛtaprayatnakarmāṇo vibhīṣaṇa vanaukasaḥ |
ratnairarthaiśca vivibhairbhūṣaṇaiścābhipūjaya || 6-110-4||

RMY 6-110-5

सहैभिरर्दिता लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर ।
हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेष्वनिवर्तिभिः ॥ ६-११०-५॥
sahaibhirarditā laṅkā nirjitā rākṣaseśvara |
hṛṣṭaiḥ prāṇabhayaṃ tyaktvā saṃgrāmeṣvanivartibhiḥ || 6-110-5||

RMY 6-110-6

एवं संमानिताश्चेमे मानार्हा मानद त्वया ।
भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः ॥ ६-११०-६॥
evaṃ saṃmānitāśceme mānārhā mānada tvayā |
bhaviṣyanti kṛtajñena nirvṛtā hariyūthapāḥ || 6-110-6||

RMY 6-110-7

त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं यशस्विनम् ।
यतस्त्वामवगच्छन्ति ततः संबोधयामि ते ॥ ६-११०-७॥
tyāginaṃ saṃgrahītāraṃ sānukrośaṃ yaśasvinam |
yatastvāmavagacchanti tataḥ saṃbodhayāmi te || 6-110-7||

RMY 6-110-8

एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान्विभीषणः ।
रत्नार्थैः संविभागेन सर्वानेवान्वपूजयत् ॥ ६-११०-८॥
evamuktastu rāmeṇa vānarāṃstānvibhīṣaṇaḥ |
ratnārthaiḥ saṃvibhāgena sarvānevānvapūjayat || 6-110-8||

RMY 6-110-9

ततस्तान्पूजितान्दृष्ट्वा रत्नैरर्थैश्च यूथपान् ।
आरुरोह ततो रामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ ६-११०-९॥
tatastānpūjitāndṛṣṭvā ratnairarthaiśca yūthapān |
āruroha tato rāmastadvimānamanuttamam || 6-110-9||

RMY 6-110-10

अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां यशस्विनीम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥ ६-११०-१०॥
aṅkenādāya vaidehīṃ lajjamānāṃ yaśasvinīm |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vikrāntena dhanuṣmatā || 6-110-10||

RMY 6-110-11

अब्रवीच्च विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् ।
सुग्रीवं च महावीर्यं राक्षसं च विभीषणम् ॥ ६-११०-११॥
abravīcca vimānasthaḥ kākutsthaḥ sarvavānarān |
sugrīvaṃ ca mahāvīryaṃ rākṣasaṃ ca vibhīṣaṇam || 6-110-11||

RMY 6-110-12

मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरोत्तमाः ।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत ॥ ६-११०-१२॥
mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānarottamāḥ |
anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ pratigacchata || 6-110-12||

RMY 6-110-13

यत्तु कार्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप ।
कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।
किष्किन्धां प्रतियाह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः ॥ ६-११०-१३॥
yattu kāryaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa |
kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā |
kiṣkindhāṃ pratiyāhyāśu svasainyenābhisaṃvṛtaḥ || 6-110-13||

RMY 6-110-14

स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण ।
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः ॥ ६-११०-१४॥
svarājye vasa laṅkāyāṃ mayā datte vibhīṣaṇa |
na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ sendrā api divaukasaḥ || 6-110-14||

RMY 6-110-15

अयोध्यां प्रतियास्यामि राजधानीं पितुर्मम ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः ॥ ६-११०-१५॥
ayodhyāṃ pratiyāsyāmi rājadhānīṃ piturmama |
abhyanujñātumicchāmi sarvānāmantrayāmi vaḥ || 6-110-15||

RMY 6-110-16

एवमुक्तास्तु रामेण वानरास्ते महाबलाः ।
ऊचुः प्राञ्जलयो रामं राक्षसश्च विभीषणः ।
अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान् ॥ ६-११०-१६॥
evamuktāstu rāmeṇa vānarāste mahābalāḥ |
ūcuḥ prāñjalayo rāmaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |
ayodhyāṃ gantumicchāmaḥ sarvānnayatu no bhavān || 6-110-16||

RMY 6-110-17

दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च ।
अचिरेणागमिष्यामः स्वान्गृहान्नृपतेः सुत ॥ ६-११०-१७॥
dṛṣṭvā tvāmabhiṣekārdraṃ kausalyāmabhivādya ca |
acireṇāgamiṣyāmaḥ svāngṛhānnṛpateḥ suta || 6-110-17||

RMY 6-110-18

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः ।
अब्रवीद्राघवः श्रीमान्ससुग्रीवविभीषणान् ॥ ६-११०-१८॥
evamuktastu dharmātmā vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ |
abravīdrāghavaḥ śrīmānsasugrīvavibhīṣaṇān || 6-110-18||

RMY 6-110-19

प्रियात्प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः ।
सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः ॥ ६-११०-१९॥
priyātpriyataraṃ labdhaṃ yadahaṃ sasuhṛjjanaḥ |
sarvairbhavadbhiḥ sahitaḥ prītiṃ lapsye purīṃ gataḥ || 6-110-19||

RMY 6-110-20

क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं वानरैः सह ।
त्वमध्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्रविभीषण ॥ ६-११०-२०॥
kṣipramāroha sugrīva vimānaṃ vānaraiḥ saha |
tvamadhyāroha sāmātyo rākṣasendravibhīṣaṇa || 6-110-20||

RMY 6-110-21

ततस्तत्पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह सेनया ।
अध्यारोहत्त्वरञ्शीघ्रं सामात्यश्च विभीषणः ॥ ६-११०-२१॥
tatastatpuṣpakaṃ divyaṃ sugrīvaḥ saha senayā |
adhyārohattvarañśīghraṃ sāmātyaśca vibhīṣaṇaḥ || 6-110-21||

RMY 6-110-22

तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम् ।
राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसं ॥ ६-११०-२२॥
teṣvārūḍheṣu sarveṣu kauberaṃ paramāsanam |
rāghaveṇābhyanujñātamutpapāta vihāyasaṃ || 6-110-22||

RMY 6-110-23

ययौ तेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता ।
प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् ॥ ६-११०-२३॥
yayau tena vimānena haṃsayuktena bhāsvatā |
prahṛṣṭaśca pratītaśca babhau rāmaḥ kuberavat || 6-110-23||

Sarga: 111/116 (31)

RMY 6-111-1

अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम् ।
उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा ॥ ६-१११-१॥
anujñātaṃ tu rāmeṇa tadvimānamanuttamam |
utpapāta mahāmeghaḥ śvasanenoddhato yathā || 6-111-1||

RMY 6-111-2

पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः ।
अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम् ॥ ६-१११-२॥
pātayitvā tataścakṣuḥ sarvato raghunandanaḥ |
abravīnmaithilīṃ sītāṃ rāmaḥ śaśinibhānanām || 6-111-2||

RMY 6-111-3

कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम् ।
लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा ॥ ६-१११-३॥
kailāsaśikharākāre trikūṭaśikhare sthitām |
laṅkāmīkṣasva vaidehi nirmitāṃ viśvakarmaṇā || 6-111-3||

RMY 6-111-4

एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम् ।
हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत् ॥ ६-१११-४॥
etadāyodhanaṃ paśya māṃsaśoṇitakardamam |
harīṇāṃ rākṣasānāṃ ca sīte viśasanaṃ mahat || 6-111-4||

RMY 6-111-5

तवहेतोर्विशालाक्षि रावणो निहतो मया ।
कुम्भकर्णोऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः ॥ ६-१११-५॥
tavahetorviśālākṣi rāvaṇo nihato mayā |
kumbhakarṇo'tra nihataḥ prahastaśca niśācaraḥ || 6-111-5||

RMY 6-111-6

लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे ।
विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्ष्यो महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६-१११-६॥
lakṣmaṇenendrajiccātra rāvaṇirnihato raṇe |
virūpākṣaśca duṣprekṣyo mahāpārśvamahodarau || 6-111-6||

RMY 6-111-7

अकम्पनश्च निहतो बलिनोऽन्ये च राक्षसाः ।
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६-१११-७॥
akampanaśca nihato balino'nye ca rākṣasāḥ |
triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau || 6-111-7||

RMY 6-111-8

अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत् ।
सपत्नीनां सहस्रेण सास्रेण परिवारिता ॥ ६-१११-८॥
atra mandodarī nāma bhāryā taṃ paryadevayat |
sapatnīnāṃ sahasreṇa sāsreṇa parivāritā || 6-111-8||

RMY 6-111-9

एतत्तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने ।
यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम् ॥ ६-१११-९॥
etattu dṛśyate tīrthaṃ samudrasya varānane |
yatra sāgaramuttīrya tāṃ rātrimuṣitā vayam || 6-111-9||

RMY 6-111-10

एष सेतुर्मया बद्धः सागरे सलिलार्णवे ।
तवहेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः ॥ ६-१११-१०॥
eṣa seturmayā baddhaḥ sāgare salilārṇave |
tavahetorviśālākṣi nalasetuḥ suduṣkaraḥ || 6-111-10||

RMY 6-111-11

पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं शङ्खशुक्तिनिषेवितम् ॥ ६-१११-११॥
paśya sāgaramakṣobhyaṃ vaidehi varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ śaṅkhaśuktiniṣevitam || 6-111-11||

RMY 6-111-12

हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि ।
विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम् ॥ ६-१११-१२॥
hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili |
viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaramutthitam || 6-111-12||

RMY 6-111-13

अत्र राक्षसराजोऽयमाजगाम विभीषणः ॥ ६-१११-१३॥
atra rākṣasarājo'yamājagāma vibhīṣaṇaḥ || 6-111-13||

RMY 6-111-14

एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना ।
सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः ॥ ६-१११-१४॥
eṣā sā dṛśyate sīte kiṣkindhā citrakānanā |
sugrīvasya purī ramyā yatra vālī mayā hataḥ || 6-111-14||

RMY 6-111-15

दृश्यतेऽसौ महान्सीते सविद्युदिव तोयदः ।
ऋश्यमूको गिरिश्रेष्ठः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः ॥ ६-१११-१५॥
dṛśyate'sau mahānsīte savidyudiva toyadaḥ |
ṛśyamūko giriśreṣṭhaḥ kāñcanairdhātubhirvṛtaḥ || 6-111-15||

RMY 6-111-16

अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः ।
समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया ॥ ६-१११-१६॥
atrāhaṃ vānarendreṇa sugrīveṇa samāgataḥ |
samayaśca kṛtaḥ sīte vadhārthaṃ vālino mayā || 6-111-16||

RMY 6-111-17

एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना ।
त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः ॥ ६-१११-१७॥
eṣā sā dṛśyate pampā nalinī citrakānanā |
tvayā vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ || 6-111-17||

RMY 6-111-18

अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी ।
अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया ॥ ६-१११-१८॥
asyāstīre mayā dṛṣṭā śabarī dharmacāriṇī |
atra yojanabāhuśca kabandho nihato mayā || 6-111-18||

RMY 6-111-19

दृश्यतेऽसौ जनस्थाने सीते श्रीमान्वनस्पतिः ।
यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि ।
रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः ॥ ६-१११-१९॥
dṛśyate'sau janasthāne sīte śrīmānvanaspatiḥ |
yatra yuddhaṃ mahadvṛttaṃ tavahetorvilāsini |
rāvaṇasya nṛśaṃsasya jaṭāyośca mahātmanaḥ || 6-111-19||

RMY 6-111-20

खरश्च निहतश्संख्ये दूषणश्च निपातितः ।
त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः ॥ ६-१११-२०॥
kharaśca nihataśsaṃkhye dūṣaṇaśca nipātitaḥ |
triśirāśca mahāvīryo mayā bāṇairajihmagaiḥ || 6-111-20||

RMY 6-111-21

पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शना ।
यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात् ॥ ६-१११-२१॥
parṇaśālā tathā citrā dṛśyate śubhadarśanā |
yatra tvaṃ rākṣasendreṇa rāvaṇena hṛtā balāt || 6-111-21||

RMY 6-111-22

एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शिवा ।
अगस्त्यस्याश्रमो ह्येष दृश्यते पश्य मैथिलि ॥ ६-१११-२२॥
eṣā godāvarī ramyā prasannasalilā śivā |
agastyasyāśramo hyeṣa dṛśyate paśya maithili || 6-111-22||

RMY 6-111-23

वैदेहि दृश्यते चात्र शरभङ्गाश्रमो महान् ।
उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरंदरः ॥ ६-१११-२३॥
vaidehi dṛśyate cātra śarabhaṅgāśramo mahān |
upayātaḥ sahasrākṣo yatra śakraḥ puraṃdaraḥ || 6-111-23||

RMY 6-111-24

एते ते तापसावासा दृश्यन्ते तनुमध्यमे ।
अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरप्रभः ।
अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी ॥ ६-१११-२४॥
ete te tāpasāvāsā dṛśyante tanumadhyame |
atriḥ kulapatiryatra sūryavaiśvānaraprabhaḥ |
atra sīte tvayā dṛṣṭā tāpasī dharmacāriṇī || 6-111-24||

RMY 6-111-25

अस्मिन्देशे महाकायो विराधो निहतो मया ॥ ६-१११-२५॥
asmindeśe mahākāyo virādho nihato mayā || 6-111-25||

RMY 6-111-26

असौ सुतनुशैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते ।
यत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः ॥ ६-१११-२६॥
asau sutanuśailendraścitrakūṭaḥ prakāśate |
yatra māṃ kaikayīputraḥ prasādayitumāgataḥ || 6-111-26||

RMY 6-111-27

एषा सा यमुना दूराद्दृश्यते चित्रकानना ।
भरद्वाजाश्रमो यत्र श्रीमानेष प्रकाशते ॥ ६-१११-२७॥
eṣā sā yamunā dūrāddṛśyate citrakānanā |
bharadvājāśramo yatra śrīmāneṣa prakāśate || 6-111-27||

RMY 6-111-28

एषा त्रिपथगा गङ्गा दृश्यते वरवर्णिनि ।
शृङ्गवेरपुरं चैतद्गुहो यत्र समागतः ॥ ६-१११-२८॥
eṣā tripathagā gaṅgā dṛśyate varavarṇini |
śṛṅgaverapuraṃ caitadguho yatra samāgataḥ || 6-111-28||

RMY 6-111-29

एषा सा दृश्यतेऽयोध्या राजधानी पितुर्मम ।
अयोध्यां कुरु वैदेहि प्रणामं पुनरागता ॥ ६-१११-२९॥
eṣā sā dṛśyate'yodhyā rājadhānī piturmama |
ayodhyāṃ kuru vaidehi praṇāmaṃ punarāgatā || 6-111-29||

RMY 6-111-30

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः ।
उत्पत्योत्पत्य ददृशुस्तां पुरीं शुभदर्शनाम् ॥ ६-१११-३०॥
tataste vānarāḥ sarve rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |
utpatyotpatya dadṛśustāṃ purīṃ śubhadarśanām || 6-111-30||

RMY 6-111-31

ततस्तु तां पाण्डुरहर्म्यमालिनीं विशालकक्ष्यां गजवाजिसंकुलाम् ।
पुरीमयोध्यां ददृशुः प्लवंगमाः पुरीं महेन्द्रस्य यथामरावतीम् ॥ ६-१११-३१॥
tatastu tāṃ pāṇḍuraharmyamālinīṃ viśālakakṣyāṃ gajavājisaṃkulām |
purīmayodhyāṃ dadṛśuḥ plavaṃgamāḥ purīṃ mahendrasya yathāmarāvatīm || 6-111-31||

Sarga: 112/116 (18)

RMY 6-112-1

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चभ्यां लक्ष्मणाग्रजः ।
भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम् ॥ ६-११२-१॥
pūrṇe caturdaśe varṣe pañcabhyāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
bharadvājāśramaṃ prāpya vavande niyato munim || 6-112-1||

RMY 6-112-2

सोऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम् ।
शृणोषि कचिद्भगवन्सुभिक्षानामयं पुरे ।
कच्चिच्च युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः ॥ ६-११२-२॥
so'pṛcchadabhivādyainaṃ bharadvājaṃ tapodhanam |
śṛṇoṣi kacidbhagavansubhikṣānāmayaṃ pure |
kaccicca yukto bharato jīvantyapi ca mātaraḥ || 6-112-2||

RMY 6-112-3

एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः ।
प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् ॥ ६-११२-३॥
evamuktastu rāmeṇa bharadvājo mahāmuniḥ |
pratyuvāca raghuśreṣṭhaṃ smitapūrvaṃ prahṛṣṭavat || 6-112-3||

RMY 6-112-4

पङ्कदिग्धस्तु भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते ।
पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे ॥ ६-११२-४॥
paṅkadigdhastu bharato jaṭilastvāṃ pratīkṣate |
pāduke te puraskṛtya sarvaṃ ca kuśalaṃ gṛhe || 6-112-4||

RMY 6-112-5

त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम् ।
स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद्धर्मकामं च केवलम् ॥ ६-११२-५॥
tvāṃ purā cīravasanaṃ praviśantaṃ mahāvanam |
strītṛtīyaṃ cyutaṃ rājyāddharmakāmaṃ ca kevalam || 6-112-5||

RMY 6-112-6

पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितुर्वचनकारिणम् ।
स्वर्गभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ ६-११२-६॥
padātiṃ tyaktasarvasvaṃ piturvacanakāriṇam |
svargabhogaiḥ parityaktaṃ svargacyutamivāmaram || 6-112-6||

RMY 6-112-7

दृष्ट्वा तु करुणा पूर्वं ममासीत्समितिंजय ।
कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशनम् ॥ ६-११२-७॥
dṛṣṭvā tu karuṇā pūrvaṃ mamāsītsamitiṃjaya |
kaikeyīvacane yuktaṃ vanyamūlaphalāśanam || 6-112-7||

RMY 6-112-8

साम्प्रतं सुसमृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम् ।
समीक्ष्य विजितारिं त्वां मम प्रीतिरनुत्तमा ॥ ६-११२-८॥
sāmprataṃ susamṛddhārthaṃ samitragaṇabāndhavam |
samīkṣya vijitāriṃ tvāṃ mama prītiranuttamā || 6-112-8||

RMY 6-112-9

सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव ।
यत्त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थानवधादिकम् ॥ ६-११२-९॥
sarvaṃ ca sukhaduḥkhaṃ te viditaṃ mama rāghava |
yattvayā vipulaṃ prāptaṃ janasthānavadhādikam || 6-112-9||

RMY 6-112-10

ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान् ।
मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च ॥ ६-११२-१०॥
brāhmaṇārthe niyuktasya rakṣataḥ sarvatāpasān |
mārīcadarśanaṃ caiva sītonmathanameva ca || 6-112-10||

RMY 6-112-11

कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा ।
सुग्रीवेण च ते सख्यं यच्च वाली हतस्त्वया ॥ ६-११२-११॥
kabandhadarśanaṃ caiva pampābhigamanaṃ tathā |
sugrīveṇa ca te sakhyaṃ yacca vālī hatastvayā || 6-112-11||

RMY 6-112-12

मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च ।
विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः ।
यथा च दीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः ॥ ६-११२-१२॥
mārgaṇaṃ caiva vaidehyāḥ karma vātātmajasya ca |
viditāyāṃ ca vaidehyāṃ nalaseturyathā kṛtaḥ |
yathā ca dīpitā laṅkā prahṛṣṭairhariyūthapaiḥ || 6-112-12||

RMY 6-112-13

सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सह वाहनः ।
यथा च निहतः संख्ये रावणो देवकण्टकः ॥ ६-११२-१३॥
saputrabāndhavāmātyaḥ sabalaḥ saha vāhanaḥ |
yathā ca nihataḥ saṃkhye rāvaṇo devakaṇṭakaḥ || 6-112-13||

RMY 6-112-14

समागमश्च त्रिदशैर्यथादत्तश्च ते वरः ।
सर्वं ममैतद्विदितं तपसा धर्मवत्सल ॥ ६-११२-१४॥
samāgamaśca tridaśairyathādattaśca te varaḥ |
sarvaṃ mamaitadviditaṃ tapasā dharmavatsala || 6-112-14||

RMY 6-112-15

अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर ।
अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि ॥ ६-११२-१५॥
ahamapyatra te dadmi varaṃ śastrabhṛtāṃ vara |
arghyaṃ pratigṛhāṇedamayodhyāṃ śvo gamiṣyasi || 6-112-15||

RMY 6-112-16

तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः ।
बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान्वरमयाचत ॥ ६-११२-१६॥
tasya tacchirasā vākyaṃ pratigṛhya nṛpātmajaḥ |
bāḍhamityeva saṃhṛṣṭaḥ śrīmānvaramayācata || 6-112-16||

RMY 6-112-17

अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः ।
भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः ॥ ६-११२-१७॥
akālaphalino vṛkṣāḥ sarve cāpi madhusravāḥ |
bhavantu mārge bhagavannayodhyāṃ prati gacchataḥ || 6-112-17||

RMY 6-112-18

निष्फलाः फलिनश्चासन्विपुष्पाः पुष्पशालिनः ।
शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः ॥ ६-११२-१८॥
niṣphalāḥ phalinaścāsanvipuṣpāḥ puṣpaśālinaḥ |
śuṣkāḥ samagrapatrāste nagāścaiva madhusravāḥ || 6-112-18||

Sarga: 113/116 (43)

RMY 6-113-1

अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः ।
चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत् ॥ ६-११३-१॥
ayodhyāṃ tu samālokya cintayāmāsa rāghavaḥ |
cintayitvā tato dṛṣṭiṃ vānareṣu nyapātayat || 6-113-1||

RMY 6-113-2

प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमम् ।
उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ ६-११३-२॥
priyakāmaḥ priyaṃ rāmastatastvaritavikramam |
uvāca dhīmāṃstejasvī hanūmantaṃ plavaṃgamam || 6-113-2||

RMY 6-113-3

अयोध्यां त्वरितो गच्छ क्षिप्रं त्वं प्लवगोत्तम ।
जानीहि कच्चित्कुशली जनो नृपतिमन्दिरे ॥ ६-११३-३॥
ayodhyāṃ tvarito gaccha kṣipraṃ tvaṃ plavagottama |
jānīhi kaccitkuśalī jano nṛpatimandire || 6-113-3||

RMY 6-113-4

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम् ।
निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम ॥ ६-११३-४॥
śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhaṃ gahanagocaram |
niṣādādhipatiṃ brūhi kuśalaṃ vacanānmama || 6-113-4||

RMY 6-113-5

श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम् ।
भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥ ६-११३-५॥
śrutvā tu māṃ kuśalinamarogaṃ vigatajvaram |
bhaviṣyati guhaḥ prītaḥ sa mamātmasamaḥ sakhā || 6-113-5||

RMY 6-113-6

अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च ।
निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः ॥ ६-११३-६॥
ayodhyāyāśca te mārgaṃ pravṛttiṃ bharatasya ca |
nivedayiṣyati prīto niṣādādhipatirguhaḥ || 6-113-6||

RMY 6-113-7

भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम ।
सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥ ६-११३-७॥
bharatastu tvayā vācyaḥ kuśalaṃ vacanānmama |
siddhārthaṃ śaṃsa māṃ tasmai sabhāryaṃ sahalakṣmaṇam || 6-113-7||

RMY 6-113-8

हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा ।
सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे ॥ ६-११३-८॥
haraṇaṃ cāpi vaidehyā rāvaṇena balīyasā |
sugrīveṇa ca saṃvādaṃ vālinaśca vadhaṃ raṇe || 6-113-8||

RMY 6-113-9

मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया ।
लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम् ॥ ६-११३-९॥
maithilyanveṣaṇaṃ caiva yathā cādhigatā tvayā |
laṅghayitvā mahātoyamāpagāpatimavyayam || 6-113-9||

RMY 6-113-10

उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम् ।
यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः ॥ ६-११३-१०॥
upayānaṃ samudrasya sāgarasya ca darśanam |
yathā ca kāritaḥ setū rāvaṇaśca yathā hataḥ || 6-113-10||

RMY 6-113-11

वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च ।
महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम् ॥ ६-११३-११॥
varadānaṃ mahendreṇa brahmaṇā varuṇena ca |
mahādevaprasādācca pitrā mama samāgamam || 6-113-11||

RMY 6-113-12

जित्वा शत्रुगणान्रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलः ॥ ६-११३-१२॥
jitvā śatrugaṇānrāmaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaḥ || 6-113-12||

RMY 6-113-13

एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः ।
स च ते वेदितव्यः स्यात्सर्वं यच्चापि मां प्रति ॥ ६-११३-१३॥
etacchrutvā yamākāraṃ bhajate bharatastataḥ |
sa ca te veditavyaḥ syātsarvaṃ yaccāpi māṃ prati || 6-113-13||

RMY 6-113-14

ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च ।
तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषणेन च ॥ ६-११३-१४॥
jñeyāḥ sarve ca vṛttāntā bharatasyeṅgitāni ca |
tattvena mukhavarṇena dṛṣṭyā vyābhāṣaṇena ca || 6-113-14||

RMY 6-113-15

सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसंकुलम् ।
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥ ६-११३-१५॥
sarvakāmasamṛddhaṃ hi hastyaśvarathasaṃkulam |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kasya nāvartayenmanaḥ || 6-113-15||

RMY 6-113-16

संगत्या भरतः श्रीमान्राज्येनार्थी स्वयं भवेत् ।
प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः ॥ ६-११३-१६॥
saṃgatyā bharataḥ śrīmānrājyenārthī svayaṃ bhavet |
praśāstu vasudhāṃ sarvāmakhilāṃ raghunandanaḥ || 6-113-16||

RMY 6-113-17

तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर ।
यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ॥ ६-११३-१७॥
tasya buddhiṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ ca vānara |
yāvanna dūraṃ yātāḥ smaḥ kṣipramāgantumarhasi || 6-113-17||

RMY 6-113-18

इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः ।
मानुषं धारयन्रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ ॥ ६-११३-१८॥
iti pratisamādiṣṭo hanūmānmārutātmajaḥ |
mānuṣaṃ dhārayanrūpamayodhyāṃ tvarito yayau || 6-113-18||

RMY 6-113-19

लङ्घयित्वा पितृपथं भुजगेन्द्रालयं शुभम् ।
गङ्गायमुनयोर्भीमं संनिपातमतीत्य च ॥ ६-११३-१९॥
laṅghayitvā pitṛpathaṃ bhujagendrālayaṃ śubham |
gaṅgāyamunayorbhīmaṃ saṃnipātamatītya ca || 6-113-19||

RMY 6-113-20

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् ।
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ६-११३-२०॥
śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhamāsādya vīryavān |
sa vācā śubhayā hṛṣṭo hanūmānidamabravīt || 6-113-20||

RMY 6-113-21

सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः ।
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥ ६-११३-२१॥
sakhā tu tava kākutstho rāmaḥ satyaparākramaḥ |
sasītaḥ saha saumitriḥ sa tvāṃ kuśalamabravīt || 6-113-21||

RMY 6-113-22

पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यद्यैव राघवम् ॥ ६-११३-२२॥
pañcamīmadya rajanīmuṣitvā vacanānmuneḥ |
bharadvājābhyanujñātaṃ drakṣyasyadyaiva rāghavam || 6-113-22||

RMY 6-113-23

एवमुक्त्वा महातेजाः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
उत्पपात महावेगो वेगवानविचारयन् ॥ ६-११३-२३॥
evamuktvā mahātejāḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
utpapāta mahāvego vegavānavicārayan || 6-113-23||

RMY 6-113-24

सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा ।
गोमतीं तां च सोऽपश्यद्भीमं सालवनं तथा ॥ ६-११३-२४॥
so'paśyadrāmatīrthaṃ ca nadīṃ vālukinīṃ tathā |
gomatīṃ tāṃ ca so'paśyadbhīmaṃ sālavanaṃ tathā || 6-113-24||

RMY 6-113-25

स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः ।
आससाद द्रुमान्फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपजान् ॥ ६-११३-२५॥
sa gatvā dūramadhvānaṃ tvaritaḥ kapikuñjaraḥ |
āsasāda drumānphullānnandigrāmasamīpajān || 6-113-25||

RMY 6-113-26

क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥ ६-११३-२६॥
krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram |
dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśamāśramavāsinam || 6-113-26||

RMY 6-113-27

जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् ।
फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ॥ ६-११३-२७॥
jaṭilaṃ maladigdhāṅgaṃ bhrātṛvyasanakarśitam |
phalamūlāśinaṃ dāntaṃ tāpasaṃ dharmacāriṇam || 6-113-27||

RMY 6-113-28

समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससं ।
नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसं ॥ ६-११३-२८॥
samunnatajaṭābhāraṃ valkalājinavāsasaṃ |
niyataṃ bhāvitātmānaṃ brahmarṣisamatejasaṃ || 6-113-28||

RMY 6-113-29

पादुके ते पुरस्कृत्य शासन्तं वै वसुंधराम् ।
चतुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ॥ ६-११३-२९॥
pāduke te puraskṛtya śāsantaṃ vai vasuṃdharām |
caturvarṇyasya lokasya trātāraṃ sarvato bhayāt || 6-113-29||

RMY 6-113-30

उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः ।
बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ॥ ६-११३-३०॥
upasthitamamātyaiśca śucibhiśca purohitaiḥ |
balamukhyaiśca yuktaiśca kāṣāyāmbaradhāribhiḥ || 6-113-30||

RMY 6-113-31

न हि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
परिमोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ॥ ६-११३-३१॥
na hi te rājaputraṃ taṃ cīrakṛṣṇājināmbaram |
parimoktuṃ vyavasyanti paurā vai dharmavatsalāḥ || 6-113-31||

RMY 6-113-32

तं धर्ममिव धर्मज्ञं देववन्तमिवापरम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ६-११३-३२॥
taṃ dharmamiva dharmajñaṃ devavantamivāparam |
uvāca prāñjalirvākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 6-113-32||

RMY 6-113-33

वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् ।
अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वा कुशलमब्रवीत् ॥ ६-११३-३३॥
vasantaṃ daṇḍakāraṇye yaṃ tvaṃ cīrajaṭādharam |
anuśocasi kākutsthaṃ sa tvā kuśalamabravīt || 6-113-33||

RMY 6-113-34

प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यक्ष्यसि दारुणम् ।
अस्मिन्मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः ॥ ६-११३-३४॥
priyamākhyāmi te deva śokaṃ tyakṣyasi dāruṇam |
asminmuhūrte bhrātrā tvaṃ rāmeṇa saha saṃgataḥ || 6-113-34||

RMY 6-113-35

निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।
उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ॥ ६-११३-३५॥
nihatya rāvaṇaṃ rāmaḥ pratilabhya ca maithilīm |
upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ || 6-113-35||

RMY 6-113-36

लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी ।
सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा ॥ ६-११३-३६॥
lakṣmaṇaśca mahātejā vaidehī ca yaśasvinī |
sītā samagrā rāmeṇa mahendreṇa śacī yathā || 6-113-36||

RMY 6-113-37

एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः ।
पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहं जगाम ह ॥ ६-११३-३७॥
evamukto hanumatā bharataḥ kaikayīsutaḥ |
papāta sahasā hṛṣṭo harṣānmohaṃ jagāma ha || 6-113-37||

RMY 6-113-38

ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः ।
हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम् ॥ ६-११३-३८॥
tato muhūrtādutthāya pratyāśvasya ca rāghavaḥ |
hanūmantamuvācedaṃ bharataḥ priyavādinam || 6-113-38||

RMY 6-113-39

अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य संभ्रमात् ।
सिषेच भरतः श्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ६-११३-३९॥
aśokajaiḥ prītimayaiḥ kapimāliṅgya saṃbhramāt |
siṣeca bharataḥ śrīmānvipulairaśrubindubhiḥ || 6-113-39||

RMY 6-113-40

देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः ।
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ ६-११३-४०॥
devo vā mānuṣo vā tvamanukrośādihāgataḥ |
priyākhyānasya te saumya dadāmi bruvataḥ priyam || 6-113-40||

RMY 6-113-41

गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् ।
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्याश्च षोडश ॥ ६-११३-४१॥
gavāṃ śatasahasraṃ ca grāmāṇāṃ ca śataṃ param |
sakuṇḍalāḥ śubhācārā bhāryāḥ kanyāśca ṣoḍaśa || 6-113-41||

RMY 6-113-42

हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः ।
सर्वाभरणसंपन्ना संपन्नाः कुलजातिभिः ॥ ६-११३-४२॥
hemavarṇāḥ sunāsorūḥ śaśisaumyānanāḥ striyaḥ |
sarvābharaṇasaṃpannā saṃpannāḥ kulajātibhiḥ || 6-113-42||

RMY 6-113-43

निशम्य रामागमनं नृपात्मजः कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम् ।
प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत्पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद्वचः ॥ ६-११३-४३॥
niśamya rāmāgamanaṃ nṛpātmajaḥ kapipravīrasya tadādbhutopamam |
praharṣito rāmadidṛkṣayābhavatpunaśca harṣādidamabravīdvacaḥ || 6-113-43||

Sarga: 114/116 (46)

RMY 6-114-1

बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम् ।
शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम् ॥ ६-११४-१॥
bahūni nāma varṣāṇi gatasya sumahadvanam |
śṛṇomyahaṃ prītikaraṃ mama nāthasya kīrtanam || 6-114-1||

RMY 6-114-2

कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ ६-११४-२॥
kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti me |
eti jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi || 6-114-2||

RMY 6-114-3

राघवस्य हरीणां च कथमासीत्समागमः ।
कस्मिन्देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ६-११४-३॥
rāghavasya harīṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ |
kasmindeśe kimāśritya tattvamākhyāhi pṛcchataḥ || 6-114-3||

RMY 6-114-4

स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः ।
आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने ॥ ६-११४-४॥
sa pṛṣṭo rājaputreṇa bṛsyāṃ samupaveśitaḥ |
ācacakṣe tataḥ sarvaṃ rāmasya caritaṃ vane || 6-114-4||

RMY 6-114-5

यथा प्रव्रजितो रामो मातुर्दत्ते वरे तव ।
यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः ॥ ६-११४-५॥
yathā pravrajito rāmo māturdatte vare tava |
yathā ca putraśokena rājā daśaratho mṛtaḥ || 6-114-5||

RMY 6-114-6

यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात्प्रभो ।
त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम् ॥ ६-११४-६॥
yathā dūtaistvamānītastūrṇaṃ rājagṛhātprabho |
tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam || 6-114-6||

RMY 6-114-7

चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः ।
निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरिता सताम् ॥ ६-११४-७॥
citrakūṭaṃ giriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ |
nimantritastvayā bhrātā dharmamācaritā satām || 6-114-7||

RMY 6-114-8

स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम् ।
आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः ॥ ६-११४-८॥
sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam |
āryasya pāduke gṛhya yathāsi punarāgataḥ || 6-114-8||

RMY 6-114-9

सर्वमेतन्महाबाहो यथावद्विदितं तव ।
त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद्वृत्तं तन्निबोध मे ॥ ६-११४-९॥
sarvametanmahābāho yathāvadviditaṃ tava |
tvayi pratiprayāte tu yadvṛttaṃ tannibodha me || 6-114-9||

RMY 6-114-10

अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् ।
प्रविवेशाथ विजनं सुमहद्दण्डकावनम् ॥ ६-११४-१०॥
apayāte tvayi tadā samudbhrāntamṛgadvijam |
praviveśātha vijanaṃ sumahaddaṇḍakāvanam || 6-114-10||

RMY 6-114-11

तेषां पुरस्ताद्बलवान्गच्छतां गहने वने ।
विनदन्सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत ॥ ६-११४-११॥
teṣāṃ purastādbalavāngacchatāṃ gahane vane |
vinadansumahānādaṃ virādhaḥ pratyadṛśyata || 6-114-11||

RMY 6-114-12

तमुत्क्षिप्य महानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम् ।
निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तमिव कुञ्जरम् ॥ ६-११४-१२॥
tamutkṣipya mahānādamūrdhvabāhumadhomukham |
nikhāte prakṣipanti sma nadantamiva kuñjaram || 6-114-12||

RMY 6-114-13

तत्कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यमाश्रममीयतुः ॥ ६-११४-१३॥
tatkṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
sāyāhne śarabhaṅgasya ramyamāśramamīyatuḥ || 6-114-13||

RMY 6-114-14

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः ।
अभिवाद्य मुनीन्सर्वाञ्जनस्थानमुपागमत् ॥ ६-११४-१४॥
śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ |
abhivādya munīnsarvāñjanasthānamupāgamat || 6-114-14||

RMY 6-114-15

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना ॥ ६-११४-१५॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatāni vasatā tatra rāghaveṇa mahātmanā || 6-114-15||

RMY 6-114-16

ततः पश्चाच्छूर्पणखा रामपार्श्वमुपागता ।
ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः ॥ ६-११४-१६॥
tataḥ paścācchūrpaṇakhā rāmapārśvamupāgatā |
tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ || 6-114-16||

RMY 6-114-17

प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः ।
ततस्तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता ॥ ६-११४-१७॥
pragṛhya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ |
tatastenārditā bālā rāvaṇaṃ samupāgatā || 6-114-17||

RMY 6-114-18

रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः ।
लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः ॥ ६-११४-१८॥
rāvaṇānucaro ghoro mārīco nāma rākṣasaḥ |
lobhayāmāsa vaidehīṃ bhūtvā ratnamayo mṛgaḥ || 6-114-18||

RMY 6-114-19

सा राममब्रवीद्दृष्ट्वा वैदेही गृह्यतामिति ।
अहो मनोहरः कान्त आश्रमे नो भविष्यति ॥ ६-११४-१९॥
sā rāmamabravīddṛṣṭvā vaidehī gṛhyatāmiti |
aho manoharaḥ kānta āśrame no bhaviṣyati || 6-114-19||

RMY 6-114-20

ततो रामो धनुष्पाणिर्धावन्तमनुधावति ।
स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा ॥ ६-११४-२०॥
tato rāmo dhanuṣpāṇirdhāvantamanudhāvati |
sa taṃ jaghāna dhāvantaṃ śareṇānataparvaṇā || 6-114-20||

RMY 6-114-21

अथ सौम्या दशग्रीवो मृगं याते तु राघवे ।
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा ।
जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव ॥ ६-११४-२१॥
atha saumyā daśagrīvo mṛgaṃ yāte tu rāghave |
lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā |
jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīmiva || 6-114-21||

RMY 6-114-22

त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम् ।
प्रगृह्य सीतां सहसा जगामाशु स रावणः ॥ ६-११४-२२॥
trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam |
pragṛhya sītāṃ sahasā jagāmāśu sa rāvaṇaḥ || 6-114-22||

RMY 6-114-23

ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि ।
सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्र रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ६-११४-२३॥
tatastvadbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani |
sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ |
dadṛśurvismitāstatra rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 6-114-23||

RMY 6-114-24

प्रविवेर्श तदा लङ्कां रावणो लोकरावणः ॥ ६-११४-२४॥
praviverśa tadā laṅkāṃ rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 6-114-24||

RMY 6-114-25

तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि ।
प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः ॥ ६-११४-२५॥
tāṃ suvarṇaparikrānte śubhe mahati veśmani |
praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayāmāsa rāvaṇaḥ || 6-114-25||

RMY 6-114-26

निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं प्रविव्यथे ॥ ६-११४-२६॥
nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ pravivyathe || 6-114-26||

RMY 6-114-27

गृध्रं हतं तदा दग्ध्वा रामः प्रियसखं पितुः ।
गोदावरीमनुचरन्वनोद्देशांश्च पुष्पितान् ।
आसेदतुर्महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसं ॥ ६-११४-२७॥
gṛdhraṃ hataṃ tadā dagdhvā rāmaḥ priyasakhaṃ pituḥ |
godāvarīmanucaranvanoddeśāṃśca puṣpitān |
āsedaturmahāraṇye kabandhaṃ nāma rākṣasaṃ || 6-114-27||

RMY 6-114-28

ततः कबन्धवचनाद्रामः सत्यपराक्रमः ।
ऋश्यमूकं गिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः ॥ ६-११४-२८॥
tataḥ kabandhavacanādrāmaḥ satyaparākramaḥ |
ṛśyamūkaṃ giriṃ gatvā sugrīveṇa samāgataḥ || 6-114-28||

RMY 6-114-29

तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत ।
इतरेतर संवादात्प्रगाढः प्रणयस्तयोः ॥ ६-११४-२९॥
tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata |
itaretara saṃvādātpragāḍhaḥ praṇayastayoḥ || 6-114-29||

RMY 6-114-30

रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत् ।
वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम् ॥ ६-११४-३०॥
rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat |
vālinaṃ samare hatvā mahākāyaṃ mahābalam || 6-114-30||

RMY 6-114-31

सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः ।
रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम् ॥ ६-११४-३१॥
sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ |
rāmāya pratijānīte rājaputryāstu mārgaṇam || 6-114-31||

RMY 6-114-32

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना ।
दशकोट्यः प्लवंगानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः ॥ ६-११४-३२॥
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahātmanā |
daśakoṭyaḥ plavaṃgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ || 6-114-32||

RMY 6-114-33

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकाभितप्तानां महान्कालोऽत्यवर्तत ॥ ६-११४-३३॥
teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahānkālo'tyavartata || 6-114-33||

RMY 6-114-34

भ्राता तु गृध्रराजस्य संपातिर्नाम वीर्यवान् ।
समाख्याति स्म वसतिं सीताया रावणालये ॥ ६-११४-३४॥
bhrātā tu gṛdhrarājasya saṃpātirnāma vīryavān |
samākhyāti sma vasatiṃ sītāyā rāvaṇālaye || 6-114-34||

RMY 6-114-35

सोऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन् ।
आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः ॥ ६-११४-३५॥
so'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan |
ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 6-114-35||

RMY 6-114-36

तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकां गताम् ।
कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् ॥ ६-११४-३६॥
tatrāhamekāmadrākṣamaśokavanikāṃ gatām |
kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām || 6-114-36||

RMY 6-114-37

तया समेत्य विधिवत्पृष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम् ।
अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थोऽहमागतः ॥ ६-११४-३७॥
tayā sametya vidhivatpṛṣṭvā sarvamaninditām |
abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho'hamāgataḥ || 6-114-37||

RMY 6-114-38

मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिष्मान्स महामणिः ॥ ६-११४-३८॥
mayā ca punarāgamya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
abhijñānaṃ mayā dattamarciṣmānsa mahāmaṇiḥ || 6-114-38||

RMY 6-114-39

श्रुत्वा तां मैथिलीं हृष्टस्त्वाशशंसे स जीवितम् ।
जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वामृतमिवातुरः ॥ ६-११४-३९॥
śrutvā tāṃ maithilīṃ hṛṣṭastvāśaśaṃse sa jīvitam |
jīvitāntamanuprāptaḥ pītvāmṛtamivāturaḥ || 6-114-39||

RMY 6-114-40

उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः ।
जिघांसुरिव लोकांस्ते सर्वाँल्लोकान्विभावसुः ॥ ६-११४-४०॥
udyojayiṣyannudyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ |
jighāṃsuriva lokāṃste sarvā~llokānvibhāvasuḥ || 6-114-40||

RMY 6-114-41

ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत् ।
अतरत्कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना ॥ ६-११४-४१॥
tataḥ samudramāsādya nalaṃ setumakārayat |
ataratkapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā || 6-114-41||

RMY 6-114-42

प्रहस्तमवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः ।
लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम् ॥ ६-११४-४२॥
prahastamavadhīnnīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ |
lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmastu rāvaṇam || 6-114-42||

RMY 6-114-43

स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च ।
सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वराँल्लेभे परंतपः ॥ ६-११४-४३॥
sa śakreṇa samāgamya yamena varuṇena ca |
surarṣibhiśca kākutstho varā~llebhe paraṃtapaḥ || 6-114-43||

RMY 6-114-44

स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतः ।
पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत् ॥ ६-११४-४४॥
sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiśca samāgataḥ |
puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhāmabhyupāgamat || 6-114-44||

RMY 6-114-45

तं गङ्गां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ ।
अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमर्हसि ॥ ६-११४-४५॥
taṃ gaṅgāṃ punarāsādya vasantaṃ munisaṃnidhau |
avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭumarhasi || 6-114-45||

RMY 6-114-46

ततः स सत्यं हनुमद्वचो महन्निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः ।
उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणी चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः ॥ ६-११४-४६॥
tataḥ sa satyaṃ hanumadvaco mahanniśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ |
uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇī cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ || 6-114-46||

Sarga: 115/116 (51)

RMY 6-115-1

श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा ॥ ६-११५-१॥
śrutvā tu paramānandaṃ bharataḥ satyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsa śatrughnaṃ paravīrahā || 6-115-1||

RMY 6-115-2

दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ ६-११५-२॥
daivatāni ca sarvāṇi caityāni nagarasya ca |
sugandhamālyairvāditrairarcantu śucayo narāḥ || 6-115-2||

RMY 6-115-3

राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनागणाङ्गनाः ।
अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ॥ ६-११५-३॥
rājadārāstathāmātyāḥ sainyāḥ senāgaṇāṅganāḥ |
abhiniryāntu rāmasya draṣṭuṃ śaśinibhaṃ mukham || 6-115-3||

RMY 6-115-4

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा ।
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास वीर्यवान् ॥ ६-११५-४॥
bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ paravīrahā |
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmāsa vīryavān || 6-115-4||

RMY 6-115-5

समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च ।
स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ॥ ६-११५-५॥
samīkuruta nimnāni viṣamāṇi samāni ca |
sthānāni ca nirasyantāṃ nandigrāmāditaḥ param || 6-115-5||

RMY 6-115-6

सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा ।
ततोऽभ्यवकिरंस्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ॥ ६-११५-६॥
siñcantu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ himaśītena vāriṇā |
tato'bhyavakiraṃstvanye lājaiḥ puṣpaiśca sarvataḥ || 6-115-6||

RMY 6-115-7

समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे ।
शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ६-११५-७॥
samucchritapatākāstu rathyāḥ puravarottame |
śobhayantu ca veśmāni sūryasyodayanaṃ prati || 6-115-7||

RMY 6-115-8

स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ।
राजमार्गमसंबाधं किरन्तु शतशो नराः ॥ ६-११५-८॥
sragdāmamuktapuṣpaiśca sugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ |
rājamārgamasaṃbādhaṃ kirantu śataśo narāḥ || 6-115-8||

RMY 6-115-9

मत्तैर्नागसहस्रैश्च शातकुम्भविभूषितः ।
अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः ।
निर्ययुस्त्वरया युक्ता रथैश्च सुमहारथाः ॥ ६-११५-९॥
mattairnāgasahasraiśca śātakumbhavibhūṣitaḥ |
apare hemakakṣyābhiḥ sagajābhiḥ kareṇubhiḥ |
niryayustvarayā yuktā rathaiśca sumahārathāḥ || 6-115-9||

RMY 6-115-10

ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः ॥ ६-११५-१०॥
tato yānānyupārūḍhāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |
kausalyāṃ pramukhe kṛtvā sumitrāṃ cāpi niryayuḥ || 6-115-10||

RMY 6-115-11

अश्वानां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी ॥ ६-११५-११॥
aśvānāṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādena saṃcacāleva medinī || 6-115-11||

RMY 6-115-12

कृत्स्नं च नगरं तत्तु नन्दिग्राममुपागमत् ।
द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ॥ ६-११५-१२॥
kṛtsnaṃ ca nagaraṃ tattu nandigrāmamupāgamat |
dvijātimukhyairdharmātmā śreṇīmukhyaiḥ sanaigamaiḥ || 6-115-12||

RMY 6-115-13

माल्यमोदक हस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः ॥ ६-११५-१३॥
mālyamodaka hastaiśca mantribhirbharato vṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ || 6-115-13||

RMY 6-115-14

आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः ।
पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ ६-११५-१४॥
āryapādau gṛhītvā tu śirasā dharmakovidaḥ |
pāṇḍuraṃ chatramādāya śuklamālyopaśobhitam || 6-115-14||

RMY 6-115-15

शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते ।
उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ ६-११५-१५॥
śukle ca vālavyajane rājārhe hemabhūṣite |
upavāsakṛśo dīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 6-115-15||

RMY 6-115-16

भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः ।
प्रत्युद्ययौ तदा रामं महात्मा सचिवैः सह ॥ ६-११५-१६॥
bhrāturāgamanaṃ śrutvā tatpūrvaṃ harṣamāgataḥ |
pratyudyayau tadā rāmaṃ mahātmā sacivaiḥ saha || 6-115-16||

RMY 6-115-17

समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ।
कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
न हि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परंतपम् ॥ ६-११५-१७॥
samīkṣya bharato vākyamuvāca pavanātmajam |
kaccinna khalu kāpeyī sevyate calacittatā |
na hi paśyāmi kākutsthaṃ rāmamāryaṃ paraṃtapam || 6-115-17||

RMY 6-115-18

अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत् ।
अर्थं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ॥ ६-११५-१८॥
athaivamukte vacane hanūmānidamabravīt |
arthaṃ vijñāpayanneva bharataṃ satyavikramam || 6-115-18||

RMY 6-115-19

सदा फलान्कुसुमितान्वृक्षान्प्राप्य मधुस्रवान् ।
भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ॥ ६-११५-१९॥
sadā phalānkusumitānvṛkṣānprāpya madhusravān |
bharadvājaprasādena mattabhramaranāditān || 6-115-19||

RMY 6-115-20

तस्य चैष वरो दत्तो वासवेन परंतप ।
ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ॥ ६-११५-२०॥
tasya caiṣa varo datto vāsavena paraṃtapa |
sasainyasya tadātithyaṃ kṛtaṃ sarvaguṇānvitam || 6-115-20||

RMY 6-115-21

निस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम् ।
मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम् ॥ ६-११५-२१॥
nisvanaḥ śrūyate bhīmaḥ prahṛṣṭānāṃ vanaukasām |
manye vānarasenā sā nadīṃ tarati gomatīm || 6-115-21||

RMY 6-115-22

रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य वालुकिनीं प्रति ।
मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः ॥ ६-११५-२२॥
rajovarṣaṃ samudbhūtaṃ paśya vālukinīṃ prati |
manye sālavanaṃ ramyaṃ lolayanti plavaṃgamāḥ || 6-115-22||

RMY 6-115-23

तदेतद्दृश्यते दूराद्विमलं चन्द्रसंनिभम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ॥ ६-११५-२३॥
tadetaddṛśyate dūrādvimalaṃ candrasaṃnibham |
vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ manasā brahmanirmitam || 6-115-23||

RMY 6-115-24

रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना ।
धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम् ॥ ६-११५-२४॥
rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ sārdhaṃ hatvā labdhaṃ mahātmanā |
dhanadasya prasādena divyametanmanojavam || 6-115-24||

RMY 6-115-25

एतस्मिन्भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ।
सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६-११५-२५॥
etasminbhrātarau vīrau vaidehyā saha rāghavau |
sugrīvaśca mahātejā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 6-115-25||

RMY 6-115-26

ततो हर्षसमुद्भूतो निस्वनो दिवमस्पृशत् ।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तितः ॥ ६-११५-२६॥
tato harṣasamudbhūto nisvano divamaspṛśat |
strībālayuvavṛddhānāṃ rāmo'yamiti kīrtitaḥ || 6-115-26||

RMY 6-115-27

रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः ।
ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे ॥ ६-११५-२७॥
rathakuñjaravājibhyaste'vatīrya mahīṃ gatāḥ |
dadṛśustaṃ vimānasthaṃ narāḥ somamivāmbare || 6-115-27||

RMY 6-115-28

प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः ।
स्वागतेन यथार्थेन ततो राममपूजयत् ॥ ६-११५-२८॥
prāñjalirbharato bhūtvā prahṛṣṭo rāghavonmukhaḥ |
svāgatena yathārthena tato rāmamapūjayat || 6-115-28||

RMY 6-115-29

मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने लक्ष्मणाग्रजः ।
रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवापरः ॥ ६-११५-२९॥
manasā brahmaṇā sṛṣṭe vimāne lakṣmaṇāgrajaḥ |
rarāja pṛthudīrghākṣo vajrapāṇirivāparaḥ || 6-115-29||

RMY 6-115-30

ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा ।
ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम् ॥ ६-११५-३०॥
tato vimānāgragataṃ bharato bhrātaraṃ tadā |
vavande praṇato rāmaṃ merusthamiva bhāskaram || 6-115-30||

RMY 6-115-31

आरोपितो विमानं तद्भरतः सत्यविक्रमः ।
राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत् ॥ ६-११५-३१॥
āropito vimānaṃ tadbharataḥ satyavikramaḥ |
rāmamāsādya muditaḥ punarevābhyavādayat || 6-115-31||

RMY 6-115-32

तं समुत्थाप्य काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् ।
अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषष्वजे ॥ ६-११५-३२॥
taṃ samutthāpya kākutsthaścirasyākṣipathaṃ gatam |
aṅke bharatamāropya muditaḥ pariṣaṣvaje || 6-115-32||

RMY 6-115-33

ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः ।
अभ्यवादयत प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ॥ ६-११५-३३॥
tato lakṣmaṇamāsādya vaidehīṃ ca paraṃtapaḥ |
abhyavādayata prīto bharato nāma cābravīt || 6-115-33||

RMY 6-115-34

सुग्रीवं कैकयी पुत्रो जाम्बवन्तं तथाङ्गदम् ।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे ॥ ६-११५-३४॥
sugrīvaṃ kaikayī putro jāmbavantaṃ tathāṅgadam |
maindaṃ ca dvividaṃ nīlamṛṣabhaṃ caiva sasvaje || 6-115-34||

RMY 6-115-35

ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः ।
कुशलं पर्यपृच्छन्त प्रहृष्टा भरतं तदा ॥ ६-११५-३५॥
te kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
kuśalaṃ paryapṛcchanta prahṛṣṭā bharataṃ tadā || 6-115-35||

RMY 6-115-36

विभीषणं च भरतः सान्त्वयन्वाक्यमब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥ ६-११५-३६॥
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥ sāntvayanvākyamabravīt |
diṣṭyā tvayā sahāyena kṛtaṃ karma suduṣkaram || 6-115-36||

RMY 6-115-37

शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ।
सीतायाश्चरणौ पश्चाद्ववन्दे विनयान्वितः ॥ ६-११५-३७॥
śatrughnaśca tadā rāmamabhivādya salakṣmaṇam |
sītāyāścaraṇau paścādvavande vinayānvitaḥ || 6-115-37||

RMY 6-115-38

रामो मातरमासाद्य विषण्णं शोककर्शिताम् ।
जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रसादयन् ॥ ६-११५-३८॥
rāmo mātaramāsādya viṣaṇṇaṃ śokakarśitām |
jagrāha praṇataḥ pādau mano mātuḥ prasādayan || 6-115-38||

RMY 6-115-39

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
स मातॄश्च तदा सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ॥ ६-११५-३९॥
abhivādya sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
sa mātṝśca tadā sarvāḥ purohitamupāgamat || 6-115-39||

RMY 6-115-40

स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन ।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन् ॥ ६-११५-४०॥
svāgataṃ te mahābāho kausalyānandavardhana |
iti prāñjalayaḥ sarve nāgarā rāmamabruvan || 6-115-40||

RMY 6-115-41

तन्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः ।
आकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः ॥ ६-११५-४१॥
tanyañjalisahasrāṇi pragṛhītāni nāgaraiḥ |
ākośānīva padmāni dadarśa bharatāgrajaḥ || 6-115-41||

RMY 6-115-42

पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् ।
चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित् ॥ ६-११५-४२॥
pāduke te tu rāmasya gṛhītvā bharataḥ svayam |
caraṇābhyāṃ narendrasya yojayāmāsa dharmavit || 6-115-42||

RMY 6-115-43

अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः ।
एतत्ते रक्षितं राजन्राज्यं निर्यातितं मया ॥ ६-११५-४३॥
abravīcca tadā rāmaṃ bharataḥ sa kṛtāñjaliḥ |
etatte rakṣitaṃ rājanrājyaṃ niryātitaṃ mayā || 6-115-43||

RMY 6-115-44

अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः ।
यस्त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम् ॥ ६-११५-४४॥
adya janma kṛtārthaṃ me saṃvṛttaśca manorathaḥ |
yastvāṃ paśyāmi rājānamayodhyāṃ punarāgatam || 6-115-44||

RMY 6-115-45

अवेक्षतां भवान्कोशं कोष्ठागारं पुरं बलम् ।
भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया ॥ ६-११५-४५॥
avekṣatāṃ bhavānkośaṃ koṣṭhāgāraṃ puraṃ balam |
bhavatastejasā sarvaṃ kṛtaṃ daśaguṇaṃ mayā || 6-115-45||

RMY 6-115-46

तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम् ।
मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः ॥ ६-११५-४६॥
tathā bruvāṇaṃ bharataṃ dṛṣṭvā taṃ bhrātṛvatsalam |
mumucurvānarā bāṣpaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 6-115-46||

RMY 6-115-47

ततः प्रहर्षाद्भरतमङ्कमारोप्य राघवः ।
ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम् ॥ ६-११५-४७॥
tataḥ praharṣādbharatamaṅkamāropya rāghavaḥ |
yayau tena vimānena sasainyo bharatāśramam || 6-115-47||

RMY 6-115-48

भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा ।
अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले ॥ ६-११५-४८॥
bharatāśramamāsādya sasainyo rāghavastadā |
avatīrya vimānāgrādavatasthe mahītale || 6-115-48||

RMY 6-115-49

अब्रवीच्च तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम् ।
वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम् ॥ ६-११५-४९॥
abravīcca tadā rāmastadvimānamanuttamam |
vaha vaiśravaṇaṃ devamanujānāmi gamyatām || 6-115-49||

RMY 6-115-50

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम् ॥ ६-११५-५०॥
tato rāmābhyanujñātaṃ tadvimānamanuttamam |
uttarāṃ diśamuddiśya jagāma dhanadālayam || 6-115-50||

RMY 6-115-51

पुरोहितस्यात्मसमस्य राघवो बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः ।
निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान् ॥ ६-११५-५१॥
purohitasyātmasamasya rāghavo bṛhaspateḥ śakra ivāmarādhipaḥ |
nipīḍya pādau pṛthagāsane śubhe sahaiva tenopaviveśa vīryavān || 6-115-51||

Sarga: 116/116 (90)

RMY 6-116-1

शिरस्यञ्जलिमादाय कैकेयीनन्दिवर्धनः ।
बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ६-११६-१॥
śirasyañjalimādāya kaikeyīnandivardhanaḥ |
babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 6-116-1||

RMY 6-116-2

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्वमददा मम ॥ ६-११६-२॥
pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi punastubhyaṃ yathā tvamadadā mama || 6-116-2||

RMY 6-116-3

धुरमेकाकिना न्यस्तामृषभेण बलीयसा ।
किशोरवद्गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ ६-११६-३॥
dhuramekākinā nyastāmṛṣabheṇa balīyasā |
kiśoravadguruṃ bhāraṃ na voḍhumahamutsahe || 6-116-3||

RMY 6-116-4

वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुरिव क्षरन् ।
दुर्बन्धनमिदं मन्ये राज्यच्छिद्रमसंवृतम् ॥ ६-११६-४॥
vārivegena mahatā bhinnaḥ seturiva kṣaran |
durbandhanamidaṃ manye rājyacchidramasaṃvṛtam || 6-116-4||

RMY 6-116-5

गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः ।
नान्वेतुमुत्सहे देव तव मार्गमरिंदम ॥ ६-११६-५॥
gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ |
nānvetumutsahe deva tava mārgamariṃdama || 6-116-5||

RMY 6-116-6

यथा च रोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने ।
महांश्च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥ ६-११६-६॥
yathā ca ropito vṛkṣo jātaścāntarniveśane |
mahāṃśca sudurāroho mahāskandhaḥ praśākhavān || 6-116-6||

RMY 6-116-7

शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत् ।
तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते ॥ ६-११६-७॥
śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayet |
tasya nānubhavedarthaṃ yasya hetoḥ sa ropyate || 6-116-7||

RMY 6-116-8

एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यद्यस्मान्मनुजेन्द्र त्वं भक्तान्भृत्यान्न शाधि हि ॥ ६-११६-८॥
eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi |
yadyasmānmanujendra tvaṃ bhaktānbhṛtyānna śādhi hi || 6-116-8||

RMY 6-116-9

जगदद्याभिषिक्तं त्वामनुपश्यतु सर्वतः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं ॥ ६-११६-९॥
jagadadyābhiṣiktaṃ tvāmanupaśyatu sarvataḥ |
pratapantamivādityaṃ madhyāhne dīptatejasaṃ || 6-116-9||

RMY 6-116-10

तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः ।
मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥ ६-११६-१०॥
tūryasaṃghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuranisvanaiḥ |
madhurairgītaśabdaiśca pratibudhyasva śeṣva ca || 6-116-10||

RMY 6-116-11

यावदावर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा ।
तावत्त्वमिह सर्वस्य स्वामित्वमभिवर्तय ॥ ६-११६-११॥
yāvadāvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā |
tāvattvamiha sarvasya svāmitvamabhivartaya || 6-116-11||

RMY 6-116-12

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः ।
तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥ ६-११६-१२॥
bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ |
tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe || 6-116-12||

RMY 6-116-13

ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः ।
सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्युपासत ॥ ६-११६-१३॥
tataḥ śatrughnavacanānnipuṇāḥ śmaśruvardhakāḥ |
sukhahastāḥ suśīghrāśca rāghavaṃ paryupāsata || 6-116-13||

RMY 6-116-14

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले ।
सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥ ६-११६-१४॥
pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale |
sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe || 6-116-14||

RMY 6-116-15

विशोधितजटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
महार्हवसनोपेतस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥ ६-११६-१५॥
viśodhitajaṭaḥ snātaścitramālyānulepanaḥ |
mahārhavasanopetastasthau tatra śriyā jvalan || 6-116-15||

RMY 6-116-16

प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् ।
लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ ६-११६-१६॥
pratikarma ca rāmasya kārayāmāsa vīryavān |
lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ || 6-116-16||

RMY 6-116-17

प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
आत्मनैव तदा चक्रुर्मनस्विन्यो मनोहरम् ॥ ६-११६-१७॥
pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |
ātmanaiva tadā cakrurmanasvinyo manoharam || 6-116-17||

RMY 6-116-18

ततो राघवपत्नीनां सर्वासामेव शोभनम् ।
चकार यत्नात्कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला ॥ ६-११६-१८॥
tato rāghavapatnīnāṃ sarvāsāmeva śobhanam |
cakāra yatnātkausalyā prahṛṣṭā putravatsalā || 6-116-18||

RMY 6-116-19

ततः शत्रुघ्नवचनात्सुमन्त्रो नाम सारथिः ।
योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम् ॥ ६-११६-१९॥
tataḥ śatrughnavacanātsumantro nāma sārathiḥ |
yojayitvābhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam || 6-116-19||

RMY 6-116-20

अर्कमण्डलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम् ।
आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः ॥ ६-११६-२०॥
arkamaṇḍalasaṃkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathaṃ sthitam |
āruroha mahābāhū rāmaḥ satyaparākramaḥ || 6-116-20||

RMY 6-116-21

अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये ।
पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत् ॥ ६-११६-२१॥
ayodhyāyāṃ tu sacivā rājño daśarathasya ye |
purohitaṃ puraskṛtya mantrayāmāsurarthavat || 6-116-21||

RMY 6-116-22

मन्त्रयन्रामवृद्ध्यर्थं वृत्त्यर्थं नगरस्य च ।
सर्वमेवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः ।
कर्तुमर्हथ रामस्य यद्यन्मङ्गलपूर्वकम् ॥ ६-११६-२२॥
mantrayanrāmavṛddhyarthaṃ vṛttyarthaṃ nagarasya ca |
sarvamevābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ |
kartumarhatha rāmasya yadyanmaṅgalapūrvakam || 6-116-22||

RMY 6-116-23

इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य तु पुरोहितम् ।
नगरान्निर्ययुस्तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः ॥ ६-११६-२३॥
iti te mantriṇaḥ sarve saṃdiśya tu purohitam |
nagarānniryayustūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ || 6-116-23||

RMY 6-116-24

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवानघः ।
प्रययौ रथमास्थाय रामो नगरमुत्तमम् ॥ ६-११६-२४॥
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivānaghaḥ |
prayayau rathamāsthāya rāmo nagaramuttamam || 6-116-24||

RMY 6-116-25

जग्राह भरतो रश्मीञ्शत्रुघ्नश्छत्रमाददे ।
लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संपर्यवीजयत् ॥ ६-११६-२५॥
jagrāha bharato raśmīñśatrughnaśchatramādade |
lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni saṃparyavījayat || 6-116-25||

RMY 6-116-26

श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६-११६-२६॥
śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ |
aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 6-116-26||

RMY 6-116-27

ऋषिसंघैर्तदाकाशे देवैश्च समरुद्गणैः ।
स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥ ६-११६-२७॥
ṛṣisaṃghairtadākāśe devaiśca samarudgaṇaiḥ |
stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ || 6-116-27||

RMY 6-116-28

ततः शत्रुंजयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।
आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ६-११६-२८॥
tataḥ śatruṃjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam |
āruroha mahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ || 6-116-28||

RMY 6-116-29

नवनागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः ॥ ६-११६-२९॥
navanāgasahasrāṇi yayurāsthāya vānarāḥ |
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 6-116-29||

RMY 6-116-30

शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निस्वनैः ।
प्रययू पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥ ६-११६-३०॥
śaṅkhaśabdapraṇādaiśca dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ |
prayayū puruṣavyāghrastāṃ purīṃ harmyamālinīm || 6-116-30||

RMY 6-116-31

ददृशुस्ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् ।
विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा ॥ ६-११६-३१॥
dadṛśuste samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram |
virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā || 6-116-31||

RMY 6-116-32

ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम् ॥ ६-११६-३२॥
te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam || 6-116-32||

RMY 6-116-33

अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः ।
श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ६-११६-३३॥
amātyairbrāhmaṇaiścaiva tathā prakṛtibhirvṛtaḥ |
śriyā viruruce rāmo nakṣatrairiva candramāḥ || 6-116-33||

RMY 6-116-34

स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।
प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि ययौ वृतः ॥ ६-११६-३४॥
sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ |
pravyāharadbhirmuditairmaṅgalāni yayau vṛtaḥ || 6-116-34||

RMY 6-116-35

अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास्तथा द्विजाः ।
नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः ॥ ६-११६-३५॥
akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyāstathā dvijāḥ |
narā modakahastāśca rāmasya purato yayuḥ || 6-116-35||

RMY 6-116-36

सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे ।
वानराणां च तत्कर्म व्याचचक्षेऽथ मन्त्रिणाम् ।
श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ॥ ६-११६-३६॥
sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje |
vānarāṇāṃ ca tatkarma vyācacakṣe'tha mantriṇām |
śrutvā ca vismayaṃ jagmurayodhyāpuravāsinaḥ || 6-116-36||

RMY 6-116-37

द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसंवृतः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश ह ॥ ६-११६-३७॥
dyutimānetadākhyāya rāmo vānarasaṃvṛtaḥ |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāmayodhyāṃ praviveśa ha || 6-116-37||

RMY 6-116-38

ततो ह्यभ्युच्छ्रयन्पौराः पताकास्ते गृहे गृहे ।
ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ॥ ६-११६-३८॥
tato hyabhyucchrayanpaurāḥ patākāste gṛhe gṛhe |
aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyamāsasāda piturgṛham || 6-116-38||

RMY 6-116-39

पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः ।
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ ६-११६-३९॥
piturbhavanamāsādya praviśya ca mahātmanaḥ |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 6-116-39||

RMY 6-116-40

अथाब्रवीद्राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् ।
अथोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः ॥ ६-११६-४०॥
athābravīdrājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam |
athopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ || 6-116-40||

RMY 6-116-41

यच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ।
मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवस्य निवेदय ॥ ६-११६-४१॥
yacca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat |
muktāvaidūryasaṃkīrṇaṃ sugrīvasya nivedaya || 6-116-41||

RMY 6-116-42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः ।
पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तमालयम् ॥ ६-११६-४२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ |
pāṇau gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tamālayam || 6-116-42||

RMY 6-116-43

ततस्तैलप्रदीपांश्च पर्यङ्कास्तरणानि च ।
गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः ॥ ६-११६-४३॥
tatastailapradīpāṃśca paryaṅkāstaraṇāni ca |
gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ || 6-116-43||

RMY 6-116-44

उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः ।
अभिषेकाय रामस्य दूतानाज्ञापय प्रभो ॥ ६-११६-४४॥
uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ |
abhiṣekāya rāmasya dūtānājñāpaya prabho || 6-116-44||

RMY 6-116-45

सौवर्णान्वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् ।
ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान् ॥ ६-११६-४५॥
sauvarṇānvānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān |
dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān || 6-116-45||

RMY 6-116-46

यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् ।
पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः ॥ ६-११६-४६॥
yathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām |
pūrṇairghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ || 6-116-46||

RMY 6-116-47

एवमुक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः ।
उत्पेतुर्गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः ॥ ६-११६-४७॥
evamuktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ |
utpeturgaganaṃ śīghraṃ garuḍā iva śīghragāḥ || 6-116-47||

RMY 6-116-48

जाम्बवांश्च हनूमांश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋषभश्चैव कलशाञ्जलपूर्णानथानयन् ।
नदीशतानां पञ्चानां जले कुम्भैरुपाहरन् ॥ ६-११६-४८॥
jāmbavāṃśca hanūmāṃśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛṣabhaścaiva kalaśāñjalapūrṇānathānayan |
nadīśatānāṃ pañcānāṃ jale kumbhairupāharan || 6-116-48||

RMY 6-116-49

पूर्वात्समुद्रात्कलशं जलपूर्णमथानयत् ।
सुषेणः सत्त्वसंपन्नः सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ६-११६-४९॥
pūrvātsamudrātkalaśaṃ jalapūrṇamathānayat |
suṣeṇaḥ sattvasaṃpannaḥ sarvaratnavibhūṣitam || 6-116-49||

RMY 6-116-50

ऋषभो दक्षिणात्तूर्णं समुद्राज्जलमाहरत् ॥ ६-११६-५०॥
ṛṣabho dakṣiṇāttūrṇaṃ samudrājjalamāharat || 6-116-50||

RMY 6-116-51

रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम् ।
गवयः पश्चिमात्तोयमाजहार महार्णवात् ॥ ६-११६-५१॥
raktacandanakarpūraiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam |
gavayaḥ paścimāttoyamājahāra mahārṇavāt || 6-116-51||

RMY 6-116-52

रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः ।
उत्तराच्च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः ॥ ६-११६-५२॥
ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ |
uttarācca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ || 6-116-52||

RMY 6-116-53

अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह ।
पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश्च न्यवेदयत् ॥ ६-११६-५३॥
abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha |
purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaśca nyavedayat || 6-116-53||

RMY 6-116-54

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह ।
रामं रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत् ॥ ६-११६-५४॥
tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha |
rāmaṃ ratnamayo pīṭhe sahasītaṃ nyaveśayat || 6-116-54||

RMY 6-116-55

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
कात्यायनः सुयज्ञश्च गौतमो विजयस्तथा ॥ ६-११६-५५॥
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
kātyāyanaḥ suyajñaśca gautamo vijayastathā || 6-116-55||

RMY 6-116-56

अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ६-११६-५६॥
abhyaṣiñcannaravyāghraṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 6-116-56||

RMY 6-116-57

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।
योधैश्चैवाभ्यषिञ्चंस्ते संप्रहृष्टाः सनैगमैः ॥ ६-११६-५७॥
ṛtvigbhirbrāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhirmantribhistathā |
yodhaiścaivābhyaṣiñcaṃste saṃprahṛṣṭāḥ sanaigamaiḥ || 6-116-57||

RMY 6-116-58

सर्वौषधिरसैश्चापि दैवतैर्नभसि स्थितैः ।
चतुर्हिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च संगतैः ॥ ६-११६-५८॥
sarvauṣadhirasaiścāpi daivatairnabhasi sthitaiḥ |
caturhirlokapālaiśca sarvairdevaiśca saṃgataiḥ || 6-116-58||

RMY 6-116-59

छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् ।
श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६-११६-५९॥
chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham |
śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ |
aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 6-116-59||

RMY 6-116-60

मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् ।
राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ॥ ६-११६-६०॥
mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām |
rāghavāya dadau vāyurvāsavena pracoditaḥ || 6-116-60||

RMY 6-116-61

सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम् ।
मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ॥ ६-११६-६१॥
sarvaratnasamāyuktaṃ maṇiratnavibhūṣitam |
muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ || 6-116-61||

RMY 6-116-62

प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरो गणाः ।
अभिषेके तदर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ॥ ६-११६-६२॥
prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsaro gaṇāḥ |
abhiṣeke tadarhasya tadā rāmasya dhīmataḥ || 6-116-62||

RMY 6-116-63

भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश्च पादपाः ।
गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे ॥ ६-११६-६३॥
bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaśca pādapāḥ |
gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave || 6-116-63||

RMY 6-116-64

सहस्रशतमश्वानां धेनूनां च गवां तथा ।
ददौ शतं वृषान्पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ॥ ६-११६-६४॥
sahasraśatamaśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā |
dadau śataṃ vṛṣānpūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ || 6-116-64||

RMY 6-116-65

त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः ।
नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ॥ ६-११६-६५॥
triṃśatkoṭīrhiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ |
nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ || 6-116-65||

RMY 6-116-66

अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम् ।
सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन्मनुजर्षभः ॥ ६-११६-६६॥
arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām |
sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchanmanujarṣabhaḥ || 6-116-66||

RMY 6-116-67

वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते ।
वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ॥ ६-११६-६७॥
vaidūryamaṇicitre ca vajraratnavibhūṣite |
vāliputrāya dhṛtimānaṅgadāyāṅgade dadau || 6-116-67||

RMY 6-116-68

मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारमनुत्तमम् ।
सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ॥ ६-११६-६८॥
maṇipravarajuṣṭaṃ ca muktāhāramanuttamam |
sītāyai pradadau rāmaścandraraśmisamaprabham || 6-116-68||

RMY 6-116-69

अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च ।
अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ॥ ६-११६-६९॥
araje vāsasī divye śubhānyābharaṇāni ca |
avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave || 6-116-69||

RMY 6-116-70

अवमुच्यात्मनः कण्ठाद्धारं जनकनन्दिनी ।
अवैक्षत हरीन्सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ॥ ६-११६-७०॥
avamucyātmanaḥ kaṇṭhāddhāraṃ janakanandinī |
avaikṣata harīnsarvānbhartāraṃ ca muhurmuhuḥ || 6-116-70||

RMY 6-116-71

तामिङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ।
प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ॥ ६-११६-७१॥
tāmiṅgitajñaḥ saṃprekṣya babhāṣe janakātmajām |
pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini || 6-116-71||

RMY 6-116-72

पौरुषं विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन्नेतानि नित्यदा ।
ददौ सा वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा ॥ ६-११६-७२॥
pauruṣaṃ vikramo buddhiryasminnetāni nityadā |
dadau sā vāyuputrāya taṃ hāramasitekṣaṇā || 6-116-72||

RMY 6-116-73

हनूमांस्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ।
चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ॥ ६-११६-७३॥
hanūmāṃstena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ |
candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathācalaḥ || 6-116-73||

RMY 6-116-74

ततो द्विविद मैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः ।
सर्वान्कामगुणान्वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः ॥ ६-११६-७४॥
tato dvivida maindābhyāṃ nīlāya ca paraṃtapaḥ |
sarvānkāmaguṇānvīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ || 6-116-74||

RMY 6-116-75

सर्ववानरवृद्धाश्च ये चान्ये वानरेश्वराः ।
वासोभिर्भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ॥ ६-११६-७५॥
sarvavānaravṛddhāśca ye cānye vānareśvarāḥ |
vāsobhirbhūṣaṇaiścaiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ || 6-116-75||

RMY 6-116-76

यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैर् ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम् ॥ ६-११६-७६॥
yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiśca puṣkalair |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmureva yathāgatam || 6-116-76||

RMY 6-116-77

राघवः परमोदारः शशास परया मुदा ।
उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः ॥ ६-११६-७७॥
rāghavaḥ paramodāraḥ śaśāsa parayā mudā |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ || 6-116-77||

RMY 6-116-78

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन ।
तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता या तां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व ॥ ६-११६-७८॥
ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena |
tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhirdhṛtā yā tāṃ yauvarājye dhuramudvahasva || 6-116-78||

RMY 6-116-79

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् ।
नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये ततोऽभ्यषिञ्चद्भरतं महात्मा ॥ ६-११६-७९॥
sarvātmanā paryanunīyamāno yadā na saumitrirupaiti yogam |
niyujyamāno bhuvi yauvarājye tato'bhyaṣiñcadbharataṃ mahātmā || 6-116-79||

RMY 6-116-80

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृद्भ्रातृबान्धवः ॥ ६-११६-८०॥
rāghavaścāpi dharmātmā prāpya rājyamanuttamam |
īje bahuvidhairyajñaiḥ sasuhṛdbhrātṛbāndhavaḥ || 6-116-80||

RMY 6-116-81

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् ।
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवर्षभः ॥ ६-११६-८१॥
pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt |
anyaiśca vividhairyajñairayajatpārthivarṣabhaḥ || 6-116-81||

RMY 6-116-82

राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः ।
शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान्भूरिदक्षिणान् ॥ ६-११६-८२॥
rājyaṃ daśasahasrāṇi prāpya varṣāṇi rāghavaḥ |
śatāśvamedhānājahre sadaśvānbhūridakṣiṇān || 6-116-82||

RMY 6-116-83

आजानुलम्बिबाहुश्च महास्कन्धः प्रतापवान् ।
लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीमन्वपालयत् ॥ ६-११६-८३॥
ājānulambibāhuśca mahāskandhaḥ pratāpavān |
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ pṛthivīmanvapālayat || 6-116-83||

RMY 6-116-84

न पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतं भयम् ।
न व्याधिजं भयं वापि रामे राज्यं प्रशासति ॥ ६-११६-८४॥
na paryadevanvidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam |
na vyādhijaṃ bhayaṃ vāpi rāme rājyaṃ praśāsati || 6-116-84||

RMY 6-116-85

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थः कंचिदस्पृशत् ।
न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥ ६-११६-८५॥
nirdasyurabhavalloko nānarthaḥ kaṃcidaspṛśat |
na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate || 6-116-85||

RMY 6-116-86

सर्वं मुदितमेवासीत्सर्वो धर्मपरोऽभवत् ।
राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन्परस्परम् ॥ ६-११६-८६॥
sarvaṃ muditamevāsītsarvo dharmaparo'bhavat |
rāmamevānupaśyanto nābhyahiṃsanparasparam || 6-116-86||

RMY 6-116-87

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।
निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति ॥ ६-११६-८७॥
āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ |
nirāmayā viśokāśca rāme rājyaṃ praśāsati || 6-116-87||

RMY 6-116-88

नित्यपुष्पा नित्यफलास्तरवः स्कन्धविस्तृताः ।
कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥ ६-११६-८८॥
nityapuṣpā nityaphalāstaravaḥ skandhavistṛtāḥ |
kālavarṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaśca mārutaḥ || 6-116-88||

RMY 6-116-89

स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैरेव कर्मभिः ।
आसन्प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ॥ ६-११६-८९॥
svakarmasu pravartante tuṣṭhāḥ svaireva karmabhiḥ |
āsanprajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ || 6-116-89||

RMY 6-116-90

सर्वे लक्षणसंपन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः ।
दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ॥ ६-११६-९०॥
sarve lakṣaṇasaṃpannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat || 6-116-90||

7 - Ramayana - Uttara Kanda

Uttara Kanda narrates the later phase of Rama’s reign after the victory in Lanka. The Kanda explores kingship, public responsibility, separation, the birth of Lava and Kusha, transmission of the Ramayana, and the final departure of Rama from the world.

Editorial Note

Uttara Kanda is the reflection, separation, and conclusion section of the Ramayana.

Although Ravana has been defeated and Rama has returned to Ayodhya, the story does not end with simple victory.

Instead, this Kanda explores the difficult responsibilities of kingship and the painful tension between:

  • personal love
  • public duty
  • social expectation
  • and moral reputation.

The atmosphere becomes more reflective and tragic than triumphant.

This section also connects the Ramayana back to its own transmission through:

  • Lava and Kusha
  • and the recitation of the epic itself.

The Kanda concludes with Rama’s final departure, bringing the Ramayana to its cosmic and emotional closure.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~111 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Rama’s reign in Ayodhya
    • Public criticism regarding Sita
    • Sita’s exile to the forest
    • Refuge at Valmiki’s hermitage
    • Birth of Lava and Kusha
    • Education and recitation of the Ramayana
    • Ashvamedha sacrifice
    • Reunion scenes involving Rama and his sons
    • Sita’s final return to the earth
    • Rama’s final departure from the world

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - king struggling between personal emotion and royal duty
  • Sita - figure of dignity, suffering, and moral strength
  • Lava and Kusha - sons of Rama and preservers of the epic tradition
  • Valmiki - sage, poet, and guardian of Sita and her children
  • Lakshmana - loyal companion sharing Rama’s final responsibilities
  • Citizens of Ayodhya - collective social voice influencing royal decisions

Thematic Flow

  1. Rule and Responsibility Rama governs Ayodhya after returning from exile

  2. Conflict between Duty and Emotion Public opinion creates moral crisis within the royal household

  3. Exile and Separation Sita leaves Ayodhya and enters Valmiki’s hermitage

  4. Transmission of the Epic Lava and Kusha learn and recite the Ramayana

  5. Recognition and Revelation Family relationships are rediscovered through storytelling

  6. Final Departure Sita and Rama ultimately leave the worldly realm

Philosophical Significance

Uttara Kanda explores the painful complexity of ideal kingship and human duty.

Major themes include:

  • Public Duty versus Personal Happiness - rulers may sacrifice private life for social responsibility
  • Reputation and Kingship - moral authority depends upon public trust
  • Suffering within Dharma - righteous action can still produce sorrow
  • Memory and Storytelling - epics preserve ethical reflection across generations
  • Impermanence of Worldly Life - even ideal rulers eventually depart from the world

This Kanda presents dharma not as easy perfection, but as difficult responsibility involving sacrifice and emotional pain.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Uttara Kanda takes place after Rama returns to Ayodhya and becomes king.

Although the kingdom is peaceful, some people begin questioning Sita because she had lived in Ravana’s captivity.

Rama becomes deeply troubled between:

  • his love for Sita
  • and his duty as king.

Eventually, Sita is sent away to the forest, where she takes shelter in Valmiki’s hermitage.

There, she gives birth to twin sons:

  • Lava
  • and Kusha.

Valmiki teaches them the Ramayana.

Years later, the boys recite the epic publicly, and Rama gradually realizes they are his sons.

During the final reunion, Sita calls upon the earth to receive her if she has remained pure.

The earth opens, and Sita disappears into it.

Later, Rama also completes his earthly life and departs from the world.

Uttara Kanda teaches that:

  • leadership often involves painful sacrifice
  • even righteous lives contain suffering
  • and stories preserve moral wisdom beyond individual lifetimes.

Important Events in Uttara Kanda

1. Rama’s Rule in Ayodhya

Rama governs the kingdom after returning from Lanka.

The ideal of “Rama Rajya” becomes associated with just and stable rule.

2. Public Criticism and Sita’s Exile

Concerns among citizens create pressure upon Rama’s royal reputation.

Sita is sent to the forest despite Rama’s personal love for her.

3. Life in Valmiki’s Hermitage

Sita finds refuge with Valmiki and lives away from royal society.

4. Birth of Lava and Kusha

The twin sons of Rama and Sita are born and educated by Valmiki.

5. Recitation of the Ramayana

Lava and Kusha publicly recite the Ramayana, creating a self-referential conclusion to the epic tradition.

6. Sita’s Final Departure

Sita calls upon the earth as witness to her purity.

She returns to the earth, symbolizing final withdrawal from worldly suffering.

7. Rama’s Departure

Rama eventually completes his earthly mission and departs from the world.

The epic reaches its final conclusion.

Historical and Literary Importance

Uttara Kanda became one of the most debated and emotionally complex sections of the Ramayana tradition.

It combines:

  • kingship
  • ethical conflict
  • family separation
  • storytelling
  • and spiritual conclusion.

The Kanda deeply influenced later Indian discussions regarding:

  • public morality
  • ideal rulership
  • social expectation
  • and the position of personal emotion within duty.

The story of Lava and Kusha also emphasizes the importance of oral tradition and literary preservation.

Uttara Kanda ultimately transforms the Ramayana from a story of heroic victory into a profound meditation on responsibility, suffering, memory, and the limits of worldly life.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/100 (27)

RMY 7-1-1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते ।
आजग्मुरृषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥ ७-१-१॥
prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte |
ājagmurṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum || 7-1-1||

RMY 7-1-2

कौशिकोऽथ यवक्रीतो रैभ्यश्च्यवन एव च ।
कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः ॥ ७-१-२॥
kauśiko'tha yavakrīto raibhyaścyavana eva ca |
kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ || 7-1-2||

RMY 7-1-3

स्वस्त्यात्रेयश्च भगवान्नमुचिः प्रमुचुस्तथा ।
आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम् ॥ ७-१-३॥
svastyātreyaśca bhagavānnamuciḥ pramucustathā |
ājagmuste sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam || 7-1-3||

RMY 7-1-4

पृषद्गुः कवषो धौम्यो रौद्रेयश्च महानृषिः ।
तेऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ॥ ७-१-४॥
pṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaśca mahānṛṣiḥ |
te'pyājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam || 7-1-4||

RMY 7-1-5

वसिष्ठः कश्यपोऽथात्रिर्विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।
जमदग्निर्भरद्वाजस्तेऽपि सप्तमहर्षयः ॥ ७-१-५॥
vasiṣṭhaḥ kaśyapo'thātrirviśvāmitro'tha gautamaḥ |
jamadagnirbharadvājaste'pi saptamaharṣayaḥ || 7-1-5||

RMY 7-1-6

संप्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् ।
विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ॥ ७-१-६॥
saṃprāpyaite mahātmāno rāghavasya niveśanam |
viṣṭhitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ || 7-1-6||

RMY 7-1-7

प्रतिहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनादथ ।
समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः ॥ ७-१-७॥
pratihārastatastūrṇamagastyavacanādatha |
samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ || 7-1-7||

RMY 7-1-8

स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम् ।
अगस्त्यं कथयामास संप्राप्तमृषिभिः सह ॥ ७-१-८॥
sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamadyutim |
agastyaṃ kathayāmāsa saṃprāptamṛṣibhiḥ saha || 7-1-8||

RMY 7-1-9

श्रुत्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् ।
तदोवाच नृपो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम् ॥ ७-१-९॥
śrutvā prāptānmunīṃstāṃstu bālasūryasamaprabhān |
tadovāca nṛpo dvāḥsthaṃ praveśaya yathāsukham || 7-1-9||

RMY 7-1-10

दृष्ट्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
रामोऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ॥ ७-१-१०॥
dṛṣṭvā prāptānmunīṃstāṃstu pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
rāmo'bhivādya prayata āsanānyādideśa ha || 7-1-10||

RMY 7-1-11

तेषु काञ्चनचित्रेषु स्वास्तीर्णेषु सुखेषु च ।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुंगवाः ॥ ७-१-११॥
teṣu kāñcanacitreṣu svāstīrṇeṣu sukheṣu ca |
yathārhamupaviṣṭāste āsaneṣvṛṣipuṃgavāḥ || 7-1-11||

RMY 7-1-12

रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन् ॥ ७-१-१२॥
rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ |
maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanamabruvan || 7-1-12||

RMY 7-1-13

कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ।
त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ॥ ७-१-१३॥
kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana |
tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam || 7-1-13||

RMY 7-1-14

न हि भारः स ते राम रावणो राक्षसेश्वरः ।
सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथा न संशयः ॥ ७-१-१४॥
na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīnvijayethā na saṃśayaḥ || 7-1-14||

RMY 7-1-15

दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणः पुत्रपौत्रवान् ।
दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह भार्यया ॥ ७-१-१५॥
diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇaḥ putrapautravān |
diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha bhāryayā || 7-1-15||

RMY 7-1-16

दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः ।
अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः ॥ ७-१-१६॥
diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ |
akampanaśca durdharṣo nihatāste niśācarāḥ || 7-1-16||

RMY 7-1-17

यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।
दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः ॥ ७-१-१७॥
yasya pramāṇādvipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate |
diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ || 7-1-17||

RMY 7-1-18

दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि ॥ ७-१-१८॥
diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddhamupāgataḥ |
devatānāmavadhyena vijayaṃ prāptavānasi || 7-1-18||

RMY 7-1-19

संख्ये तस्य न किंचित्तु रावणस्य पराभवः ।
द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः ॥ ७-१-१९॥
saṃkhye tasya na kiṃcittu rāvaṇasya parābhavaḥ |
dvandvayuddhamanuprāpto diṣṭyā te rāvaṇirhataḥ || 7-1-19||

RMY 7-1-20

दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः ।
मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया ॥ ७-१-२०॥
diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ |
muktaḥ surariporvīra prāptaśca vijayastvayā || 7-1-20||

RMY 7-1-21

विस्मयस्त्वेष नः सौम्य संश्रुत्येन्द्रजितं हतम् ।
अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ॥ ७-१-२१॥
vismayastveṣa naḥ saumya saṃśrutyendrajitaṃ hatam |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi || 7-1-21||

RMY 7-1-22

दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ।
दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन ॥ ७-१-२२॥
dattvā puṇyāmimāṃ vīra saumyāmabhayadakṣiṇām |
diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana || 7-1-22||

RMY 7-1-23

श्रुत्वा तु वचनं तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ७-१-२३॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt || 7-1-23||

RMY 7-1-24

भवन्तः कुम्भकर्णं च रावणं च निशाचरम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ७-१-२४॥
bhavantaḥ kumbhakarṇaṃ ca rāvaṇaṃ ca niśācaram |
atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7-1-24||

RMY 7-1-25

महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसं ।
अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ७-१-२५॥
mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ |
atikramya mahāvīryānkiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7-1-25||

RMY 7-1-26

कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः पराक्रमः ।
केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ॥ ७-१-२६॥
kīdṛśo vai prabhāvo'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ |
kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇādatiricyate || 7-1-26||

RMY 7-1-27

शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः ।
यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।
कथं शक्रो जितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ॥ ७-१-२७॥
śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalvājñāpayāmi vaḥ |
yadi guhyaṃ na cedvaktuṃ śrotumicchāmi kathyatām |
kathaṃ śakro jitastena kathaṃ labdhavaraśca saḥ || 7-1-27||

Sarga: 2/100 (29)

RMY 7-2-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
कुम्भयोनिर्महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-२-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
kumbhayonirmahātejā vākyametaduvāca ha || 7-2-1||

RMY 7-2-2

शृणु राजन्यथावृत्तं यस्य तेजोबलं महत् ।
जघान च रिपून्युद्धे यथावध्यश्च शत्रुभिः ॥ ७-२-२॥
śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ yasya tejobalaṃ mahat |
jaghāna ca ripūnyuddhe yathāvadhyaśca śatrubhiḥ || 7-2-2||

RMY 7-2-3

अहं ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव ।
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥ ७-२-३॥
ahaṃ te rāvaṇasyedaṃ kulaṃ janma ca rāghava |
varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te || 7-2-3||

RMY 7-2-4

पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः ।
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ॥ ७-२-४॥
purā kṛtayuge rāma prajāpatisutaḥ prabhuḥ |
pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣādiva pitāmahaḥ || 7-2-4||

RMY 7-2-5

नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा ।
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥ ७-२-५॥
nānukīrtyā guṇāstasya dharmataḥ śīlatastathā |
prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ || 7-2-5||

RMY 7-2-6

स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः ।
तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुंगवः ॥ ७-२-६॥
sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ |
tṛṇabindvāśramaṃ gatvā nyavasanmunipuṃgavaḥ || 7-2-6||

RMY 7-2-7

तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः ।
गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥ ७-२-७॥
tapastepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ |
gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ || 7-2-7||

RMY 7-2-8

देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः ।
क्रीडन्त्योऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ॥ ७-२-८॥
devapannagakanyāśca rājarṣitanayāśca yāḥ |
krīḍantyo'psarasaścaiva taṃ deśamupapedire || 7-2-8||

RMY 7-2-9

सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च ।
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥ ७-२-९॥
sarvartuṣūpabhogyatvādramyatvātkānanasya ca |
nityaśastāstu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ || 7-2-9||

RMY 7-2-10

अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः ।
या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ॥ ७-२-१०॥
atha ruṣṭo mahātejā vyājahāra mahāmuniḥ |
yā me darśanamāgacchetsā garbhaṃ dhārayiṣyati || 7-2-10||

RMY 7-2-11

तास्तु सर्वाः प्रतिगताः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः ।
ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ॥ ७-२-११॥
tāstu sarvāḥ pratigatāḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ |
brahmaśāpabhayādbhītāstaṃ deśaṃ nopacakramuḥ || 7-2-11||

RMY 7-2-12

तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ।
गत्वाश्रमपदं तस्य विचचार सुनिर्भया ॥ ७-२-१२॥
tṛṇabindostu rājarṣestanayā na śṛṇoti tat |
gatvāśramapadaṃ tasya vicacāra sunirbhayā || 7-2-12||

RMY 7-2-13

तस्मिन्नेव तु काले स प्राजापत्यो महानृषिः ।
स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा द्योतितप्रभः ॥ ७-२-१३॥
tasminneva tu kāle sa prājāpatyo mahānṛṣiḥ |
svādhyāyamakarottatra tapasā dyotitaprabhaḥ || 7-2-13||

RMY 7-2-14

सा तु वेदध्वनिं श्रुत्वा दृष्ट्वा चैव तपोधनम् ।
अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ॥ ७-२-१४॥
sā tu vedadhvaniṃ śrutvā dṛṣṭvā caiva tapodhanam |
abhavatpāṇḍudehā sā suvyañjitaśarīrajā || 7-2-14||

RMY 7-2-15

दृष्ट्वा परमसंविग्ना सा तु तद्रूपमात्मनः ।
इदं मे किं न्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वाग्रतः स्थिता ॥ ७-२-१५॥
dṛṣṭvā paramasaṃvignā sā tu tadrūpamātmanaḥ |
idaṃ me kiṃ nviti jñātvā piturgatvāgrataḥ sthitā || 7-2-15||

RMY 7-2-16

तां तु दृष्ट्वा तथा भूतां तृणबिन्दुरथाब्रवीत् ।
किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ॥ ७-२-१६॥
tāṃ tu dṛṣṭvā tathā bhūtāṃ tṛṇabindurathābravīt |
kiṃ tvametattvasadṛśaṃ dhārayasyātmano vapuḥ || 7-2-16||

RMY 7-2-17

सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् ।
न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ॥ ७-२-१७॥
sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam |
na jāne kāraṇaṃ tāta yena me rūpamīdṛśam || 7-2-17||

RMY 7-2-18

किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः ।
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥ ७-२-१८॥
kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmyekā maharṣerbhāvitātmanaḥ |
pulastyasyāśramaṃ divyamanveṣṭuṃ svasakhījanam || 7-2-18||

RMY 7-2-19

न च पश्याम्यहं तत्र कांचिदप्यागतां सखीम् ।
रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा चाहमिहागता ॥ ७-२-१९॥
na ca paśyāmyahaṃ tatra kāṃcidapyāgatāṃ sakhīm |
rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā cāhamihāgatā || 7-2-19||

RMY 7-2-20

तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः ।
ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यदृषिकर्मजम् ॥ ७-२-२०॥
tṛṇabindustu rājarṣistapasā dyotitaprabhaḥ |
dhyānaṃ viveśa taccāpi apaśyadṛṣikarmajam || 7-2-20||

RMY 7-2-21

स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः ।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ॥ ७-२-२१॥
sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |
gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyamidamabravīt || 7-2-21||

RMY 7-2-22

भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् ।
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ॥ ७-२-२२॥
bhagavaṃstanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svaireva bhūṣitām |
bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayamudyatām || 7-2-22||

RMY 7-2-23

तपश्चरणयुक्तस्य श्राम्यमाणेन्द्रियस्य ते ।
शुश्रूषातत्परा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥ ७-२-२३॥
tapaścaraṇayuktasya śrāmyamāṇendriyasya te |
śuśrūṣātatparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-2-23||

RMY 7-2-24

तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा ।
जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥ ७-२-२४॥
taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā |
jighṛkṣurabravītkanyāṃ bāḍhamityeva sa dvijaḥ || 7-2-24||

RMY 7-2-25

दत्त्वा तु स गतो राजा स्वमाश्रमपदं तदा ।
सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ।
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-२-२५॥
dattvā tu sa gato rājā svamāśramapadaṃ tadā |
sāpi tatrāvasatkanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ |
prītaḥ sa tu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7-2-25||

RMY 7-2-26

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते गुणानां संपदा भृशम् ।
तस्मात्ते विरमाम्यद्य पुत्रमात्मसमं गुणैः ।
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ॥ ७-२-२६॥
parituṣṭo'smi bhadraṃ te guṇānāṃ saṃpadā bhṛśam |
tasmātte viramāmyadya putramātmasamaṃ guṇaiḥ |
ubhayorvaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam || 7-2-26||

RMY 7-2-27

यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाभ्यस्यतो मम ।
तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ॥ ७-२-२७॥
yasmāttu viśruto vedastvayehābhyasyato mama |
tasmātsa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-2-27||

RMY 7-2-28

एवमुक्ता तु सा कन्या प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
अचिरेणैव कालेन सूता विश्रवसं सुतम् ॥ ७-२-२८॥
evamuktā tu sā kanyā prahṛṣṭenāntarātmanā |
acireṇaiva kālena sūtā viśravasaṃ sutam || 7-2-28||

RMY 7-2-29

स तु लोकत्रये ख्यातः शौचधर्मसमन्वितः ।
पितेव तपसा युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥ ७-२-२९॥
sa tu lokatraye khyātaḥ śaucadharmasamanvitaḥ |
piteva tapasā yukto viśravā munipuṃgavaḥ || 7-2-29||

Sarga: 3/100 (31)

RMY 7-3-1

अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुंगवः ।
अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ॥ ७-३-१॥
atha putraḥ pulastyasya viśravā munipuṃgavaḥ |
acireṇaiva kālena piteva tapasi sthitaḥ || 7-3-1||

RMY 7-3-2

सत्यवाञ्शीलवान्दक्षः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ॥ ७-३-२॥
satyavāñśīlavāndakṣaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |
sarvabhogeṣvasaṃsakto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ || 7-3-2||

RMY 7-3-3

ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महानृषिः ।
ददौ विश्रवसे भार्यां स्वां सुतां देववर्णिनीम् ॥ ७-३-३॥
jñātvā tasya tu tadvṛttaṃ bharadvājo mahānṛṣiḥ |
dadau viśravase bhāryāṃ svāṃ sutāṃ devavarṇinīm || 7-3-3||

RMY 7-3-4

प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा ।
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥ ७-३-४॥
pratigṛhya tu dharmeṇa bharadvājasutāṃ tadā |
mudā paramayā yukto viśravā munipuṃgavaḥ || 7-3-4||

RMY 7-3-5

स तस्यां वीर्यसंपन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ।
जनयामास धर्मात्मा सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युतम् ॥ ७-३-५॥
sa tasyāṃ vīryasaṃpannamapatyaṃ paramādbhutam |
janayāmāsa dharmātmā sarvairbrahmaguṇairyutam || 7-3-5||

RMY 7-3-6

तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः ।
नाम चास्याकरोत्प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ॥ ७-३-६॥
tasmiñjāte tu saṃhṛṣṭaḥ sa babhūva pitāmahaḥ |
nāma cāsyākarotprītaḥ sārdhaṃ devarṣibhistadā || 7-3-6||

RMY 7-3-7

यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव ।
तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्येष विश्रुतः ॥ ७-३-७॥
yasmādviśravaso'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva |
tasmādvaiśravaṇo nāma bhaviṣyatyeṣa viśrutaḥ || 7-3-7||

RMY 7-3-8

स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा ।
अवर्धत महातेजा हुताहुतिरिवानलः ॥ ७-३-८॥
sa tu vaiśravaṇastatra tapovanagatastadā |
avardhata mahātejā hutāhutirivānalaḥ || 7-3-8||

RMY 7-3-9

तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः ।
चरिष्ये नियतो धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ॥ ७-३-९॥
tasyāśramapadasthasya buddhirjajñe mahātmanaḥ |
cariṣye niyato dharmaṃ dharmo hi paramā gatiḥ || 7-3-9||

RMY 7-3-10

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु तं तं विधिमवर्तत ॥ ७-३-१०॥
sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |
pūrṇe varṣasahasre tu taṃ taṃ vidhimavartata || 7-3-10||

RMY 7-3-11

जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च ।
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येव वर्षवत् ॥ ७-३-११॥
jalāśī mārutāhāro nirāhārastathaiva ca |
evaṃ varṣasahasrāṇi jagmustānyeva varṣavat || 7-3-11||

RMY 7-3-12

अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-३-१२॥
atha prīto mahātejāḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha |
gatvā tasyāśramapadaṃ brahmedaṃ vākyamabravīt || 7-3-12||

RMY 7-3-13

परितुष्टोऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं हि मे मतः ॥ ७-३-१३॥
parituṣṭo'smi te vatsa karmaṇānena suvrata |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te varārhastvaṃ hi me mataḥ || 7-3-13||

RMY 7-3-14

अथाब्रवीद्वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् ।
भगवँल्लोकपालत्वमिच्छेयं वित्तरक्षणम् ॥ ७-३-१४॥
athābravīdvaiśravaṇaḥ pitāmahamupasthitam |
bhagava~llokapālatvamiccheyaṃ vittarakṣaṇam || 7-3-14||

RMY 7-3-15

ततोऽब्रवीद्वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा ।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ॥ ७-३-१५॥
tato'bravīdvaiśravaṇaṃ parituṣṭena cetasā |
brahmā suragaṇaiḥ sārdhaṃ bāḍhamityeva hṛṣṭavat || 7-3-15||

RMY 7-3-16

अहं हि लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः ।
यमेन्द्रवरुणानां हि पदं यत्तव चेप्सितम् ॥ ७-३-१६॥
ahaṃ hi lokapālānāṃ caturthaṃ sraṣṭumudyataḥ |
yamendravaruṇānāṃ hi padaṃ yattava cepsitam || 7-3-16||

RMY 7-3-17

तत्कृतं गच्छ धर्मज्ञ धनेशत्वमवाप्नुहि ।
यमेन्द्रवरुणानां हि चतुर्थोऽद्य भविष्यसि ॥ ७-३-१७॥
tatkṛtaṃ gaccha dharmajña dhaneśatvamavāpnuhi |
yamendravaruṇānāṃ hi caturtho'dya bhaviṣyasi || 7-3-17||

RMY 7-3-18

एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसंनिभम् ।
प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ॥ ७-३-१८॥
etacca puṣpakaṃ nāma vimānaṃ sūryasaṃnibham |
pratigṛhṇīṣva yānārthaṃ tridaśaiḥ samatāṃ vraja || 7-3-18||

RMY 7-3-19

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् ।
कृतकृत्या वयं तात दत्त्वा तव महावरम् ॥ ७-३-१९॥
svasti te'stu gamiṣyāmaḥ sarva eva yathāgatam |
kṛtakṛtyā vayaṃ tāta dattvā tava mahāvaram || 7-3-19||

RMY 7-3-20

गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम् ।
धनेशः पितरं प्राह विनयात्प्रणतो वचः ॥ ७-३-२०॥
gateṣu brahmapūrveṣu deveṣvatha nabhastalam |
dhaneśaḥ pitaraṃ prāha vinayātpraṇato vacaḥ || 7-3-20||

RMY 7-3-21

भगवँल्लब्धवानस्मि वरं कमलयोनितः ।
निवासं न तु मे देवो विदधे स प्रजापतिः ॥ ७-३-२१॥
bhagava~llabdhavānasmi varaṃ kamalayonitaḥ |
nivāsaṃ na tu me devo vidadhe sa prajāpatiḥ || 7-3-21||

RMY 7-3-22

तत्पश्य भगवन्कंचिद्देशं वासाय नः प्रभो ।
न च पीडा भवेद्यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित् ॥ ७-३-२२॥
tatpaśya bhagavankaṃciddeśaṃ vāsāya naḥ prabho |
na ca pīḍā bhavedyatra prāṇino yasya kasyacit || 7-3-22||

RMY 7-3-23

एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुंगवः ।
वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयतामिति धर्मवित् ॥ ७-३-२३॥
evamuktastu putreṇa viśravā munipuṃgavaḥ |
vacanaṃ prāha dharmajña śrūyatāmiti dharmavit || 7-3-23||

RMY 7-3-24

लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ।
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ७-३-२४॥
laṅkā nāma purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā |
rākṣasānāṃ nivāsārthaṃ yathendrasyāmarāvatī || 7-3-24||

RMY 7-3-25

रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैदूर्यतोरणा ।
राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः ।
शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ॥ ७-३-२५॥
ramaṇīyā purī sā hi rukmavaidūryatoraṇā |
rākṣasaiḥ sā parityaktā purā viṣṇubhayārditaiḥ |
śūnyā rakṣogaṇaiḥ sarvai rasātalatalaṃ gataiḥ || 7-3-25||

RMY 7-3-26

स त्वं तत्र निवासाय रोचयस्व मतिं स्वकाम् ।
निर्दोषस्तत्र ते वासो न च बाधास्ति कस्यचित् ॥ ७-३-२६॥
sa tvaṃ tatra nivāsāya rocayasva matiṃ svakām |
nirdoṣastatra te vāso na ca bādhāsti kasyacit || 7-3-26||

RMY 7-3-27

एतच्छ्रुत्वा तु धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः ।
निवेशयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि ॥ ७-३-२७॥
etacchrutvā tu dharmātmā dharmiṣṭhaṃ vacanaṃ pituḥ |
niveśayāmāsa tadā laṅkāṃ parvatamūrdhani || 7-3-27||

RMY 7-3-28

नैरृतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा ।
अचिरेणैककालेन संपूर्णा तस्य शासनात् ॥ ७-३-२८॥
nairṛtānāṃ sahasraistu hṛṣṭaiḥ pramuditaiḥ sadā |
acireṇaikakālena saṃpūrṇā tasya śāsanāt || 7-3-28||

RMY 7-3-29

अथ तत्रावसत्प्रीतो धर्मात्मा नैरृताधिपः ।
समुद्रपरिधानायां लङ्कायां विश्रवात्मजः ॥ ७-३-२९॥
atha tatrāvasatprīto dharmātmā nairṛtādhipaḥ |
samudraparidhānāyāṃ laṅkāyāṃ viśravātmajaḥ || 7-3-29||

RMY 7-3-30

काले काले विनीतात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः ।
अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः पितरं मातरं च सः ॥ ७-३-३०॥
kāle kāle vinītātmā puṣpakeṇa dhaneśvaraḥ |
abhyagacchatsusaṃhṛṣṭaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ || 7-3-30||

RMY 7-3-31

स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुतस्तथैव सिद्धैः सह चारणैरपि ।
गभस्तिभिः सूर्य इवौजसा वृतः पितुः समीपं प्रययौ श्रिया वृतः ॥ ७-३-३१॥
sa devagandharvagaṇairabhiṣṭutastathaiva siddhaiḥ saha cāraṇairapi |
gabhastibhiḥ sūrya ivaujasā vṛtaḥ pituḥ samīpaṃ prayayau śriyā vṛtaḥ || 7-3-31||

Sarga: 4/100 (31)

RMY 7-4-1

श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः ।
पूर्वमासीत्तु लङ्कायां रक्षसामिति संभवः ॥ ७-४-१॥
śrutvāgastyeritaṃ vākyaṃ rāmo vismayamāgataḥ |
pūrvamāsīttu laṅkāyāṃ rakṣasāmiti saṃbhavaḥ || 7-4-1||

RMY 7-4-2

ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् ।
अगस्त्यं तं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ७-४-२॥
tataḥ śiraḥ kampayitvā tretāgnisamavigraham |
agastyaṃ taṃ muhurdṛṣṭvā smayamāno'bhyabhāṣata || 7-4-2||

RMY 7-4-3

भगवन्पूर्वमप्येषा लङ्कासीत्पिशिताशिनाम् ।
इतीदं भवतः श्रुत्वा विस्मयो जनितो मम ॥ ७-४-३॥
bhagavanpūrvamapyeṣā laṅkāsītpiśitāśinām |
itīdaṃ bhavataḥ śrutvā vismayo janito mama || 7-4-3||

RMY 7-4-4

पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् ।
इदानीमन्यतश्चापि संभवः कीर्तितस्त्वया ॥ ७-४-४॥
pulastyavaṃśādudbhūtā rākṣasā iti naḥ śrutam |
idānīmanyataścāpi saṃbhavaḥ kīrtitastvayā || 7-4-4||

RMY 7-4-5

रावणात्कुम्भकर्णाच्च प्रहस्ताद्विकटादपि ।
रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥ ७-४-५॥
rāvaṇātkumbhakarṇācca prahastādvikaṭādapi |
rāvaṇasya ca putrebhyaḥ kiṃ nu te balavattarāḥ || 7-4-5||

RMY 7-4-6

क एषां पूर्वको ब्रह्मन्किंनामा किंतपोबलः ।
अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः पुरा ॥ ७-४-६॥
ka eṣāṃ pūrvako brahmankiṃnāmā kiṃtapobalaḥ |
aparādhaṃ ca kaṃ prāpya viṣṇunā drāvitāḥ purā || 7-4-6||

RMY 7-4-7

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ।
कौतूहलं कृतं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ॥ ७-४-७॥
etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha |
kautūhalaṃ kṛtaṃ mahyaṃ nuda bhānuryathā tamaḥ || 7-4-7||

RMY 7-4-8

राघवस्य तु तच्छ्रुत्वा संस्कारालंकृतं वचः ।
ईषद्विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ॥ ७-४-८॥
rāghavasya tu tacchrutvā saṃskārālaṃkṛtaṃ vacaḥ |
īṣadvismayamānastamagastyaḥ prāha rāghavam || 7-4-8||

RMY 7-4-9

प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा अपः सलिलसंभवः ।
तासां गोपायने सत्त्वानसृजत्पद्मसंभवः ॥ ७-४-९॥
prajāpatiḥ purā sṛṣṭvā apaḥ salilasaṃbhavaḥ |
tāsāṃ gopāyane sattvānasṛjatpadmasaṃbhavaḥ || 7-4-9||

RMY 7-4-10

ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः ।
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥ ७-४-१०॥
te sattvāḥ sattvakartāraṃ vinītavadupasthitāḥ |
kiṃ kurma iti bhāṣantaḥ kṣutpipāsābhayārditāḥ || 7-4-10||

RMY 7-4-11

प्रजापतिस्तु तान्याह सत्त्वानि प्रहसन्निव ।
आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानदः ॥ ७-४-११॥
prajāpatistu tānyāha sattvāni prahasanniva |
ābhāṣya vācā yatnena rakṣadhvamiti mānadaḥ || 7-4-11||

RMY 7-4-12

रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षामेति तथापरैः ।
भुङ्क्षिताभुङ्क्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ॥ ७-४-१२॥
rakṣāma iti tatrānyairyakṣāmeti tathāparaiḥ |
bhuṅkṣitābhuṅkṣitairuktastatastānāha bhūtakṛt || 7-4-12||

RMY 7-4-13

रक्षाम इति यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः ।
यक्षाम इति यैरुक्तं ते वै यक्षा भवन्तु वः ॥ ७-४-१३॥
rakṣāma iti yairuktaṃ rākṣasāste bhavantu vaḥ |
yakṣāma iti yairuktaṃ te vai yakṣā bhavantu vaḥ || 7-4-13||

RMY 7-4-14

तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ।
मधुकैटभसंकाशौ बभूवतुररिंदमौ ॥ ७-४-१४॥
tatra hetiḥ prahetiśca bhrātarau rākṣasarṣabhau |
madhukaiṭabhasaṃkāśau babhūvaturariṃdamau || 7-4-14||

RMY 7-4-15

प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र न दारान्सोऽभिकाङ्क्षति ।
हेतिर्दारक्रियार्थं तु यत्नं परमथाकरोत् ॥ ७-४-१५॥
prahetirdhārmikastatra na dārānso'bhikāṅkṣati |
hetirdārakriyārthaṃ tu yatnaṃ paramathākarot || 7-4-15||

RMY 7-4-16

स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् ।
उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ॥ ७-४-१६॥
sa kālabhaginīṃ kanyāṃ bhayāṃ nāma bhayāvahām |
udāvahadameyātmā svayameva mahāmatiḥ || 7-4-16||

RMY 7-4-17

स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुंगवः ।
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ॥ ७-४-१७॥
sa tasyāṃ janayāmāsa hetī rākṣasapuṃgavaḥ |
putraṃ putravatāṃ śreṣṭho vidyutkeśa iti śrutam || 7-4-17||

RMY 7-4-18

विद्युत्केशो हेतिपुत्रः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः ।
व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुजम् ॥ ७-४-१८॥
vidyutkeśo hetiputraḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ |
vyavardhata mahātejāstoyamadhya ivāmbujam || 7-4-18||

RMY 7-4-19

स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः ।
ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥ ७-४-१९॥
sa yadā yauvanaṃ bhadramanuprāpto niśācaraḥ |
tato dārakriyāṃ tasya kartuṃ vyavasitaḥ pitā || 7-4-19||

RMY 7-4-20

संध्यादुहितरं सोऽथ संध्यातुल्यां प्रभावतः ।
वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुंगवः ॥ ७-४-२०॥
saṃdhyāduhitaraṃ so'tha saṃdhyātulyāṃ prabhāvataḥ |
varayāmāsa putrārthaṃ hetī rākṣasapuṃgavaḥ || 7-4-20||

RMY 7-4-21

अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति संध्यया ।
चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥ ७-४-२१॥
avaśyameva dātavyā parasmai seti saṃdhyayā |
cintayitvā sutā dattā vidyutkeśāya rāghava || 7-4-21||

RMY 7-4-22

संध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः ।
रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ॥ ७-४-२२॥
saṃdhyāyāstanayāṃ labdhvā vidyutkeśo niśācaraḥ |
ramate sa tayā sārdhaṃ paulomyā maghavāniva || 7-4-22||

RMY 7-4-23

केनचित्त्वथ कालेन राम सालकटंकटा ।
विद्युत्केशाद्गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात् ॥ ७-४-२३॥
kenacittvatha kālena rāma sālakaṭaṃkaṭā |
vidyutkeśādgarbhamāpa ghanarājirivārṇavāt || 7-4-23||

RMY 7-4-24

ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् ।
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ॥ ७-४-२४॥
tataḥ sā rākṣasī garbhaṃ ghanagarbhasamaprabham |
prasūtā mandaraṃ gatvā gaṅgā garbhamivāgnijam || 7-4-24||

RMY 7-4-25

तमुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशाद्रतार्थिनी ।
रेमे सा पतिना सार्धं विस्मृत्य सुतमात्मजम् ॥ ७-४-२५॥
tamutsṛjya tu sā garbhaṃ vidyutkeśādratārthinī |
reme sā patinā sārdhaṃ vismṛtya sutamātmajam || 7-4-25||

RMY 7-4-26

तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः ।
पाणिमास्ये समाधाय रुरोद घनराडिव ॥ ७-४-२६॥
tayotsṛṣṭaḥ sa tu śiśuḥ śaradarkasamadyutiḥ |
pāṇimāsye samādhāya ruroda ghanarāḍiva || 7-4-26||

RMY 7-4-27

अथोपरिष्टाद्गच्छन्वै वृषभस्थो हरः प्रभुः ।
अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ॥ ७-४-२७॥
athopariṣṭādgacchanvai vṛṣabhastho haraḥ prabhuḥ |
apaśyadumayā sārdhaṃ rudantaṃ rākṣasātmajam || 7-4-27||

RMY 7-4-28

कारुण्यभावात्पार्वत्या भवस्त्रिपुरहा ततः ।
तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयःसमम् ॥ ७-४-२८॥
kāruṇyabhāvātpārvatyā bhavastripurahā tataḥ |
taṃ rākṣasātmajaṃ cakre mātureva vayaḥsamam || 7-4-28||

RMY 7-4-29

अमरं चैव तं कृत्वा महादेवोऽक्षयोऽव्ययः ।
पुरमाकाशगं प्रादात्पार्वत्याः प्रियकाम्यया ॥ ७-४-२९॥
amaraṃ caiva taṃ kṛtvā mahādevo'kṣayo'vyayaḥ |
puramākāśagaṃ prādātpārvatyāḥ priyakāmyayā || 7-4-29||

RMY 7-4-30

उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज ।
सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च ।
सद्य एव वयःप्राप्तिर्मातुरेव वयः समम् ॥ ७-४-३०॥
umayāpi varo datto rākṣasīnāṃ nṛpātmaja |
sadyopalabdhirgarbhasya prasūtiḥ sadya eva ca |
sadya eva vayaḥprāptirmātureva vayaḥ samam || 7-4-30||

RMY 7-4-31

ततः सुकेशो वरदानगर्वितः श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः ।
चचार सर्वत्र महामतिः खगः खगं पुरं प्राप्य पुरंदरो यथा ॥ ७-४-३१॥
tataḥ sukeśo varadānagarvitaḥ śriyaṃ prabhoḥ prāpya harasya pārśvataḥ |
cacāra sarvatra mahāmatiḥ khagaḥ khagaṃ puraṃ prāpya puraṃdaro yathā || 7-4-31||

Sarga: 5/100 (41)

RMY 7-5-1

सुकेशं धार्मिकं दृष्ट्वा वरलब्धं च राक्षसम् ।
ग्रामणीर्नाम गन्धर्वो विश्वावसुसमप्रभः ॥ ७-५-१॥
sukeśaṃ dhārmikaṃ dṛṣṭvā varalabdhaṃ ca rākṣasam |
grāmaṇīrnāma gandharvo viśvāvasusamaprabhaḥ || 7-5-1||

RMY 7-5-2

तस्य देववती नाम द्वितीया श्रीरिवात्मजा ।
तां सुकेशाय धर्मेण ददौ दक्षः श्रियं यथा ॥ ७-५-२॥
tasya devavatī nāma dvitīyā śrīrivātmajā |
tāṃ sukeśāya dharmeṇa dadau dakṣaḥ śriyaṃ yathā || 7-5-2||

RMY 7-5-3

वरदानकृतैश्वर्यं सा तं प्राप्य पतिं प्रियम् ।
आसीद्देववती तुष्टा धनं प्राप्येव निर्धनः ॥ ७-५-३॥
varadānakṛtaiśvaryaṃ sā taṃ prāpya patiṃ priyam |
āsīddevavatī tuṣṭā dhanaṃ prāpyeva nirdhanaḥ || 7-5-3||

RMY 7-5-4

स तया सह संयुक्तो रराज रजनीचरः ।
अञ्जनादभिनिष्क्रान्तः करेण्वेव महागजः ॥ ७-५-४॥
sa tayā saha saṃyukto rarāja rajanīcaraḥ |
añjanādabhiniṣkrāntaḥ kareṇveva mahāgajaḥ || 7-5-4||

RMY 7-5-5

देववत्यां सुकेशस्तु जनयामास राघव ।
त्रींस्त्रिनेत्रसमान्पुत्रान्राक्षसान्राक्षसाधिपः ।
माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥ ७-५-५॥
devavatyāṃ sukeśastu janayāmāsa rāghava |
trīṃstrinetrasamānputrānrākṣasānrākṣasādhipaḥ |
mālyavantaṃ sumāliṃ ca māliṃ ca balināṃ varam || 7-5-5||

RMY 7-5-6

त्रयो लोका इवाव्यग्राः स्थितास्त्रय इवाग्नयः ।
त्रयो मन्त्रा इवात्युग्रास्त्रयो घोरा इवामयाः ॥ ७-५-६॥
trayo lokā ivāvyagrāḥ sthitāstraya ivāgnayaḥ |
trayo mantrā ivātyugrāstrayo ghorā ivāmayāḥ || 7-5-6||

RMY 7-5-7

त्रयः सुकेशस्य सुतास्त्रेताग्निसमवर्चसः ।
विवृद्धिमगमंस्तत्र व्याधयोपेक्षिता इव ॥ ७-५-७॥
trayaḥ sukeśasya sutāstretāgnisamavarcasaḥ |
vivṛddhimagamaṃstatra vyādhayopekṣitā iva || 7-5-7||

RMY 7-5-8

वरप्राप्तिं पितुस्ते तु ज्ञात्वैश्वर्यं ततो महत् ।
तपस्तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृतनिश्चयाः ॥ ७-५-८॥
varaprāptiṃ pituste tu jñātvaiśvaryaṃ tato mahat |
tapastaptuṃ gatā meruṃ bhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ || 7-5-8||

RMY 7-5-9

प्रगृह्य नियमान्घोरान्राक्षसा नृपसत्तम ।
विचेरुस्ते तपो घोरं सर्वभूतभयावहम् ॥ ७-५-९॥
pragṛhya niyamānghorānrākṣasā nṛpasattama |
viceruste tapo ghoraṃ sarvabhūtabhayāvaham || 7-5-9||

RMY 7-5-10

सत्यार्जवदमोपेतैस्तपोभिर्भुवि दुष्करैः ।
संतापयन्तस्त्रीँल्लोकान्सदेवासुरमानुषान् ॥ ७-५-१०॥
satyārjavadamopetaistapobhirbhuvi duṣkaraiḥ |
saṃtāpayantastrī~llokānsadevāsuramānuṣān || 7-5-10||

RMY 7-5-11

ततो विभुश्चतुर्वक्त्रो विमानवरमास्थितः ।
सुकेशपुत्रानामन्त्र्य वरदोऽस्मीत्यभाषत ॥ ७-५-११॥
tato vibhuścaturvaktro vimānavaramāsthitaḥ |
sukeśaputrānāmantrya varado'smītyabhāṣata || 7-5-11||

RMY 7-5-12

ब्रह्माणं वरदं ज्ञात्वा सेन्द्रैर्देवगणैर्वृतम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे वेपमाना इव द्रुमाः ॥ ७-५-१२॥
brahmāṇaṃ varadaṃ jñātvā sendrairdevagaṇairvṛtam |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve vepamānā iva drumāḥ || 7-5-12||

RMY 7-5-13

तपसाराधितो देव यदि नो दिशसे वरम् ।
अजेयाः शत्रुहन्तारस्तथैव चिरजीविनः ।
प्रभविष्णवो भवामेति परस्परमनुव्रताः ॥ ७-५-१३॥
tapasārādhito deva yadi no diśase varam |
ajeyāḥ śatruhantārastathaiva cirajīvinaḥ |
prabhaviṣṇavo bhavāmeti parasparamanuvratāḥ || 7-5-13||

RMY 7-5-14

एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सुकेशतनयान्प्रभुः ।
प्रययौ ब्रह्मलोकाय ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥ ७-५-१४॥
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā sukeśatanayānprabhuḥ |
prayayau brahmalokāya brahmā brāhmaṇavatsalaḥ || 7-5-14||

RMY 7-5-15

वरं लब्ध्वा ततः सर्वे राम रात्रिंचरास्तदा ।
सुरासुरान्प्रबाधन्ते वरदानात्सुनिर्भयाः ॥ ७-५-१५॥
varaṃ labdhvā tataḥ sarve rāma rātriṃcarāstadā |
surāsurānprabādhante varadānātsunirbhayāḥ || 7-5-15||

RMY 7-5-16

तैर्वध्यमानास्त्रिदशाः सर्षिसंघाः सचारणाः ।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति निरयस्था यथा नराः ॥ ७-५-१६॥
tairvadhyamānāstridaśāḥ sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ |
trātāraṃ nādhigacchanti nirayasthā yathā narāḥ || 7-5-16||

RMY 7-5-17

अथ ते विश्वकर्माणं शिल्पिनां वरमव्ययम् ।
ऊचुः समेत्य संहृष्टा राक्षसा रघुसत्तम ॥ ७-५-१७॥
atha te viśvakarmāṇaṃ śilpināṃ varamavyayam |
ūcuḥ sametya saṃhṛṣṭā rākṣasā raghusattama || 7-5-17||

RMY 7-5-18

गृहकर्ता भवानेव देवानां हृदयेप्सितम् ।
अस्माकमपि तावत्त्वं गृहं कुरु महामते ॥ ७-५-१८॥
gṛhakartā bhavāneva devānāṃ hṛdayepsitam |
asmākamapi tāvattvaṃ gṛhaṃ kuru mahāmate || 7-5-18||

RMY 7-5-19

हिमवन्तं समाश्रित्य मेरुं मन्दरमेव वा ।
महेश्वरगृहप्रख्यं गृहं नः क्रियतां महत् ॥ ७-५-१९॥
himavantaṃ samāśritya meruṃ mandarameva vā |
maheśvaragṛhaprakhyaṃ gṛhaṃ naḥ kriyatāṃ mahat || 7-5-19||

RMY 7-5-20

विश्वकर्मा ततस्तेषां राक्षसानां महाभुजः ।
निवासं कथयामास शक्रस्येवामरावतीम् ॥ ७-५-२०॥
viśvakarmā tatasteṣāṃ rākṣasānāṃ mahābhujaḥ |
nivāsaṃ kathayāmāsa śakrasyevāmarāvatīm || 7-5-20||

RMY 7-5-21

दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ।
शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमेऽम्बुदसंनिभे ।
शकुनैरपि दुष्प्रापे टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि ॥ ७-५-२१॥
dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ |
śikhare tasya śailasya madhyame'mbudasaṃnibhe |
śakunairapi duṣprāpe ṭaṅkacchinnacaturdiśi || 7-5-21||

RMY 7-5-22

त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा स्वर्णप्राकारतोरणा ।
मया लङ्केति नगरी शक्राज्ञप्तेन निर्मिता ॥ ७-५-२२॥
triṃśadyojanavistīrṇā svarṇaprākāratoraṇā |
mayā laṅketi nagarī śakrājñaptena nirmitā || 7-5-22||

RMY 7-5-23

तस्यां वसत दुर्धर्षाः पुर्यां राक्षससत्तमाः ।
अमरावतीं समासाद्य सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ ७-५-२३॥
tasyāṃ vasata durdharṣāḥ puryāṃ rākṣasasattamāḥ |
amarāvatīṃ samāsādya sendrā iva divaukasaḥ || 7-5-23||

RMY 7-5-24

लङ्कादुर्गं समासाद्य राक्षसैर्बहुभिर्वृताः ।
भविष्यथ दुराधर्षाः शत्रूणां शत्रुसूदनाः ॥ ७-५-२४॥
laṅkādurgaṃ samāsādya rākṣasairbahubhirvṛtāḥ |
bhaviṣyatha durādharṣāḥ śatrūṇāṃ śatrusūdanāḥ || 7-5-24||

RMY 7-5-25

विश्वकर्मवचः श्रुत्वा ततस्ते राम राक्षसाः ।
सहस्रानुचरा गत्वा लङ्कां तामवसन्पुरीम् ॥ ७-५-२५॥
viśvakarmavacaḥ śrutvā tataste rāma rākṣasāḥ |
sahasrānucarā gatvā laṅkāṃ tāmavasanpurīm || 7-5-25||

RMY 7-5-26

दृढप्राकारपरिखां हैमैर्गृहशतैर्वृताम् ।
लङ्कामवाप्य ते हृष्टा विहरन्ति निशाचराः ॥ ७-५-२६॥
dṛḍhaprākāraparikhāṃ haimairgṛhaśatairvṛtām |
laṅkāmavāpya te hṛṣṭā viharanti niśācarāḥ || 7-5-26||

RMY 7-5-27

नर्मदा नाम गन्धर्वी नानाधर्मसमेधिता ।
तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद्धीश्रीकीर्तिसमद्युति ॥ ७-५-२७॥
narmadā nāma gandharvī nānādharmasamedhitā |
tasyāḥ kanyātrayaṃ hyāsīddhīśrīkīrtisamadyuti || 7-5-27||

RMY 7-5-28

ज्येष्ठक्रमेण सा तेषां राक्षसानामराक्षसी ।
कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टा पूर्णचन्द्रनिभाननाः ॥ ७-५-२८॥
jyeṣṭhakrameṇa sā teṣāṃ rākṣasānāmarākṣasī |
kanyāstāḥ pradadau hṛṣṭā pūrṇacandranibhānanāḥ || 7-5-28||

RMY 7-5-29

त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्वकन्यकाः ।
मात्रा दत्ता महाभागा नक्षत्रे भगदैवते ॥ ७-५-२९॥
trayāṇāṃ rākṣasendrāṇāṃ tisro gandharvakanyakāḥ |
mātrā dattā mahābhāgā nakṣatre bhagadaivate || 7-5-29||

RMY 7-5-30

कृतदारास्तु ते राम सुकेशतनयाः प्रभो ।
भार्याभिः सह चिक्रीडुरप्सरोभिरिवामराः ॥ ७-५-३०॥
kṛtadārāstu te rāma sukeśatanayāḥ prabho |
bhāryābhiḥ saha cikrīḍurapsarobhirivāmarāḥ || 7-5-30||

RMY 7-5-31

तत्र माल्यवतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी ।
स तस्यां जनयामास यदपत्यं निबोध तत् ॥ ७-५-३१॥
tatra mālyavato bhāryā sundarī nāma sundarī |
sa tasyāṃ janayāmāsa yadapatyaṃ nibodha tat || 7-5-31||

RMY 7-5-32

वज्रमुष्टिर्विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च ।
अनला चाभवत्कन्या सुन्दर्यां राम सुन्दरी ॥ ७-५-३२॥
vajramuṣṭirvirūpākṣo durmukhaścaiva rākṣasaḥ |
suptaghno yajñakopaśca mattonmattau tathaiva ca |
analā cābhavatkanyā sundaryāṃ rāma sundarī || 7-5-32||

RMY 7-5-33

सुमालिनोऽपि भार्यासीत्पूर्णचन्द्रनिभानना ।
नाम्ना केतुमती नाम प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ७-५-३३॥
sumālino'pi bhāryāsītpūrṇacandranibhānanā |
nāmnā ketumatī nāma prāṇebhyo'pi garīyasī || 7-5-33||

RMY 7-5-34

सुमाली जनयामास यदपत्यं निशाचरः ।
केतुमत्यां महाराज तन्निबोधानुपूर्वशः ॥ ७-५-३४॥
sumālī janayāmāsa yadapatyaṃ niśācaraḥ |
ketumatyāṃ mahārāja tannibodhānupūrvaśaḥ || 7-5-34||

RMY 7-5-35

प्रहस्तोऽकम्पनैश्चैव विकटः कालकार्मुकः ।
धूम्राक्शश्चाथ दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥ ७-५-३५॥
prahasto'kampanaiścaiva vikaṭaḥ kālakārmukaḥ |
dhūmrākśaścātha daṇḍaśca supārśvaśca mahābalaḥ || 7-5-35||

RMY 7-5-36

संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः ।
राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिता ।
कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥ ७-५-३६॥
saṃhrādiḥ praghasaścaiva bhāsakarṇaśca rākṣasaḥ |
rākā puṣpotkaṭā caiva kaikasī ca śucismitā |
kumbhīnasī ca ityete sumāleḥ prasavāḥ smṛtāḥ || 7-5-36||

RMY 7-5-37

मालेस्तु वसुदा नाम गन्धर्वी रूपशालिनी ।
भार्यासीत्पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा ॥ ७-५-३७॥
mālestu vasudā nāma gandharvī rūpaśālinī |
bhāryāsītpadmapatrākṣī svakṣī yakṣīvaropamā || 7-5-37||

RMY 7-5-38

सुमालेरनुजस्तस्यां जनयामास यत्प्रभो ।
अपत्यं कथ्यमानं तन्मया त्वं शृणु राघव ॥ ७-५-३८॥
sumāleranujastasyāṃ janayāmāsa yatprabho |
apatyaṃ kathyamānaṃ tanmayā tvaṃ śṛṇu rāghava || 7-5-38||

RMY 7-5-39

अनलश्चानिलश्चैव हरः संपातिरेव च ।
एते विभीषणामात्या मालेयास्ते निशाचराः ॥ ७-५-३९॥
analaścānilaścaiva haraḥ saṃpātireva ca |
ete vibhīṣaṇāmātyā māleyāste niśācarāḥ || 7-5-39||

RMY 7-5-40

ततस्तु ते राक्षसपुंगवास्त्रयो निशाचरैः पुत्रशतैश्च संवृताः ।
सुरान्सहेन्द्रानृषिनागदानवान्बबाधिरे ते बलवीर्यदर्पिताः ॥ ७-५-४०॥
tatastu te rākṣasapuṃgavāstrayo niśācaraiḥ putraśataiśca saṃvṛtāḥ |
surānsahendrānṛṣināgadānavānbabādhire te balavīryadarpitāḥ || 7-5-40||

RMY 7-5-41

जगद्भ्रमन्तोऽनिलवद्दुरासदा रणे च मृत्युप्रतिमाः समाहिताः ।
वरप्रदानादभिगर्विता भृशं क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः सदा ॥ ७-५-४१॥
jagadbhramanto'nilavaddurāsadā raṇe ca mṛtyupratimāḥ samāhitāḥ |
varapradānādabhigarvitā bhṛśaṃ kratukriyāṇāṃ praśamaṃkarāḥ sadā || 7-5-41||

Sarga: 6/100 (55)

RMY 7-6-1

तैर्वध्यमाना देवाश्च ऋषयश्च तपोधनाः ।
भयार्ताः शरणं जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ॥ ७-६-१॥
tairvadhyamānā devāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ maheśvaram || 7-6-1||

RMY 7-6-2

ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयो देवा भयगद्गदभाषिणः ॥ ७-६-२॥
te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam |
ūcuḥ prāñjalayo devā bhayagadgadabhāṣiṇaḥ || 7-6-2||

RMY 7-6-3

सुकेशपुत्रैर्भगवन्पितामहवरोद्धतैः ।
प्रजाध्यक्ष प्रजाः सर्वा बाध्यन्ते रिपुबाधन ॥ ७-६-३॥
sukeśaputrairbhagavanpitāmahavaroddhataiḥ |
prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhana || 7-6-3||

RMY 7-6-4

शरण्यान्यशरण्यानि आश्रमाणि कृतानि नः ।
स्वर्गाच्च च्यावितः शक्रः स्वर्गे क्रीडन्ति शक्रवत् ॥ ७-६-४॥
śaraṇyānyaśaraṇyāni āśramāṇi kṛtāni naḥ |
svargācca cyāvitaḥ śakraḥ svarge krīḍanti śakravat || 7-6-4||

RMY 7-6-5

अहं विष्णुरहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराडहम् ।
अहं यमोऽहं वरुणश्चन्द्रोऽहं रविरप्यहम् ॥ ७-६-५॥
ahaṃ viṣṇurahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍaham |
ahaṃ yamo'haṃ varuṇaścandro'haṃ ravirapyaham || 7-6-5||

RMY 7-6-6

इति ते राक्षसा देव वरदानेन दर्पिताः ।
बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ॥ ७-६-६॥
iti te rākṣasā deva varadānena darpitāḥ |
bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ || 7-6-6||

RMY 7-6-7

तन्नो देवभयार्तानामभयं दातुमर्हसि ।
अशिवं वपुरास्थाय जहि दैवतकण्टकान् ॥ ७-६-७॥
tanno devabhayārtānāmabhayaṃ dātumarhasi |
aśivaṃ vapurāsthāya jahi daivatakaṇṭakān || 7-6-7||

RMY 7-6-8

इत्युक्तस्तु सुरैः सर्वैः कपर्दी नीललोहितः ।
सुकेशं प्रति सापेक्ष आह देवगणान्प्रभुः ॥ ७-६-८॥
ityuktastu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ |
sukeśaṃ prati sāpekṣa āha devagaṇānprabhuḥ || 7-6-8||

RMY 7-6-9

नाहं तान्निहनिष्यामि अवध्या मम तेऽसुराः ।
किं तु मन्त्रं प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ ७-६-९॥
nāhaṃ tānnihaniṣyāmi avadhyā mama te'surāḥ |
kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 7-6-9||

RMY 7-6-10

एवमेव समुद्योगं पुरस्कृत्य सुरर्षभाः ।
गच्छन्तु शरणं विष्णुं हनिष्यति स तान्प्रभुः ॥ ७-६-१०॥
evameva samudyogaṃ puraskṛtya surarṣabhāḥ |
gacchantu śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tānprabhuḥ || 7-6-10||

RMY 7-6-11

ततस्ते जयशब्देन प्रतिनन्द्य महेश्वरम् ।
विष्णोः समीपमाजग्मुर्निशाचरभयार्दिताः ॥ ७-६-११॥
tataste jayaśabdena pratinandya maheśvaram |
viṣṇoḥ samīpamājagmurniśācarabhayārditāḥ || 7-6-11||

RMY 7-6-12

शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च ।
ऊचुः संभ्रान्तवद्वाक्यं सुकेशतनयार्दिताः ॥ ७-६-१२॥
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahumānya ca |
ūcuḥ saṃbhrāntavadvākyaṃ sukeśatanayārditāḥ || 7-6-12||

RMY 7-6-13

सुकेशतनयैर्देव त्रिभिस्त्रेताग्निसंनिभैः ।
आक्रम्य वरदानेन स्थानान्यपहृतानि नः ॥ ७-६-१३॥
sukeśatanayairdeva tribhistretāgnisaṃnibhaiḥ |
ākramya varadānena sthānānyapahṛtāni naḥ || 7-6-13||

RMY 7-6-14

लङ्का नाम पुरी दुर्गा त्रिकूटशिखरे स्थिता ।
तत्र स्थिताः प्रबाधन्ते सर्वान्नः क्षणदाचराः ॥ ७-६-१४॥
laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā |
tatra sthitāḥ prabādhante sarvānnaḥ kṣaṇadācarāḥ || 7-6-14||

RMY 7-6-15

स त्वमस्मत्प्रियार्थं तु जहि तान्मधुसूदन ।
चक्रकृत्तास्यकमलान्निवेदय यमाय वै ॥ ७-६-१५॥
sa tvamasmatpriyārthaṃ tu jahi tānmadhusūdana |
cakrakṛttāsyakamalānnivedaya yamāya vai || 7-6-15||

RMY 7-6-16

भयेष्वभयदोऽस्माकं नान्योऽस्ति भवता समः ।
नुद त्वं नो भयं देव नीहारमिव भास्करः ॥ ७-६-१६॥
bhayeṣvabhayado'smākaṃ nānyo'sti bhavatā samaḥ |
nuda tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāramiva bhāskaraḥ || 7-6-16||

RMY 7-6-17

इत्येवं दैवतैरुक्तो देवदेवो जनार्दनः ।
अभयं भयदोऽरीणां दत्त्वा देवानुवाच ह ॥ ७-६-१७॥
ityevaṃ daivatairukto devadevo janārdanaḥ |
abhayaṃ bhayado'rīṇāṃ dattvā devānuvāca ha || 7-6-17||

RMY 7-6-18

सुकेशं राक्षसं जाने ईशानवरदर्पितम् ।
तांश्चास्य तनयाञ्जाने येषां ज्येष्ठः स माल्यवान् ॥ ७-६-१८॥
sukeśaṃ rākṣasaṃ jāne īśānavaradarpitam |
tāṃścāsya tanayāñjāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān || 7-6-18||

RMY 7-6-19

तानहं समतिक्रान्तमर्यादान्राक्षसाधमान् ।
सूदयिष्यामि संग्रामे सुरा भवत विज्वराः ॥ ७-६-१९॥
tānahaṃ samatikrāntamaryādānrākṣasādhamān |
sūdayiṣyāmi saṃgrāme surā bhavata vijvarāḥ || 7-6-19||

RMY 7-6-20

इत्युक्तास्ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
यथा वासं ययुर्हृष्टाः प्रशमन्तो जनार्दनम् ॥ ७-६-२०॥
ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
yathā vāsaṃ yayurhṛṣṭāḥ praśamanto janārdanam || 7-6-20||

RMY 7-6-21

विबुधानां समुद्योगं माल्यवान्स निशाचरः ।
श्रुत्वा तौ भ्रातरौ वीराविदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-६-२१॥
vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavānsa niśācaraḥ |
śrutvā tau bhrātarau vīrāvidaṃ vacanamabravīt || 7-6-21||

RMY 7-6-22

अमरा ऋषयश्चैव संहत्य किल शंकरम् ।
अस्मद्वधं परीप्सन्त इदमूचुस्त्रिलोचनम् ॥ ७-६-२२॥
amarā ṛṣayaścaiva saṃhatya kila śaṃkaram |
asmadvadhaṃ parīpsanta idamūcustrilocanam || 7-6-22||

RMY 7-6-23

सुकेशतनया देव वरदानबलोद्धताः ।
बाधन्तेऽस्मान्समुद्युक्ता घोररूपाः पदे पदे ॥ ७-६-२३॥
sukeśatanayā deva varadānabaloddhatāḥ |
bādhante'smānsamudyuktā ghorarūpāḥ pade pade || 7-6-23||

RMY 7-6-24

राक्षसैरभिभूताः स्म न शक्ताः स्म उमापते ।
स्वेषु वेश्मसु संस्थातुं भयात्तेषां दुरात्मनाम् ॥ ७-६-२४॥
rākṣasairabhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma umāpate |
sveṣu veśmasu saṃsthātuṃ bhayātteṣāṃ durātmanām || 7-6-24||

RMY 7-6-25

तदस्माकं हितार्थे त्वं जहि तांस्तांस्त्रिलोचन ।
राक्षसान्हुंकृतेनैव दह प्रदहतां वर ॥ ७-६-२५॥
tadasmākaṃ hitārthe tvaṃ jahi tāṃstāṃstrilocana |
rākṣasānhuṃkṛtenaiva daha pradahatāṃ vara || 7-6-25||

RMY 7-6-26

इत्येवं त्रिदशैरुक्तो निशम्यान्धकसूदनः ।
शिरः करं च धुन्वान इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-६-२६॥
ityevaṃ tridaśairukto niśamyāndhakasūdanaḥ |
śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanamabravīt || 7-6-26||

RMY 7-6-27

अवध्या मम ते देवाः सुकेशतनया रणे ।
मन्त्रं तु वः प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ ७-६-२७॥
avadhyā mama te devāḥ sukeśatanayā raṇe |
mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 7-6-27||

RMY 7-6-28

यः स चक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ।
हनिष्यति स तान्युद्धे शरणं तं प्रपद्यथ ॥ ७-६-२८॥
yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ |
haniṣyati sa tānyuddhe śaraṇaṃ taṃ prapadyatha || 7-6-28||

RMY 7-6-29

हरान्नावाप्य ते कामं कामारिमभिवाद्य च ।
नारायणालयं प्राप्तास्तस्मै सर्वं न्यवेदयन् ॥ ७-६-२९॥
harānnāvāpya te kāmaṃ kāmārimabhivādya ca |
nārāyaṇālayaṃ prāptāstasmai sarvaṃ nyavedayan || 7-6-29||

RMY 7-6-30

ततो नारायणेनोक्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
सुरारीन्सूदयिष्यामि सुरा भवत विज्वराः ॥ ७-६-३०॥
tato nārāyaṇenoktā devā indrapurogamāḥ |
surārīnsūdayiṣyāmi surā bhavata vijvarāḥ || 7-6-30||

RMY 7-6-31

देवानां भयभीतानां हरिणा राक्षसर्षभौ ।
प्रतिज्ञातो वधोऽस्माकं तच्चिन्तयथ यत्क्षमम् ॥ ७-६-३१॥
devānāṃ bhayabhītānāṃ hariṇā rākṣasarṣabhau |
pratijñāto vadho'smākaṃ taccintayatha yatkṣamam || 7-6-31||

RMY 7-6-32

हिरण्यकशिपोर्मृत्युरन्येषां च सुरद्विषाम् ।
दुःखं नारायणं जेतुं यो नो हन्तुमभीप्सति ॥ ७-६-३२॥
hiraṇyakaśipormṛtyuranyeṣāṃ ca suradviṣām |
duḥkhaṃ nārāyaṇaṃ jetuṃ yo no hantumabhīpsati || 7-6-32||

RMY 7-6-33

ततः सुमाली माली च श्रुत्वा माल्यवतो वचः ।
ऊचतुर्भ्रातरं ज्येष्ठं भगांशाविव वासवम् ॥ ७-६-३३॥
tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ |
ūcaturbhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāviva vāsavam || 7-6-33||

RMY 7-6-34

स्वधीतं दत्तमिष्टं च ऐश्वर्यं परिपालितम् ।
आयुर्निरामयं प्राप्तं स्वधर्मः स्थापितश्च नः ॥ ७-६-३४॥
svadhītaṃ dattamiṣṭaṃ ca aiśvaryaṃ paripālitam |
āyurnirāmayaṃ prāptaṃ svadharmaḥ sthāpitaśca naḥ || 7-6-34||

RMY 7-6-35

देवसागरमक्षोभ्यं शस्त्रौघैः प्रविगाह्य च ।
जिता देवा रणे नित्यं न नो मृत्युकृतं भयम् ॥ ७-६-३५॥
devasāgaramakṣobhyaṃ śastraughaiḥ pravigāhya ca |
jitā devā raṇe nityaṃ na no mṛtyukṛtaṃ bhayam || 7-6-35||

RMY 7-6-36

नारायणश्च रुद्रश्च शक्रश्चापि यमस्तथा ।
अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्व एव हि बिभ्यति ॥ ७-६-३६॥
nārāyaṇaśca rudraśca śakraścāpi yamastathā |
asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarva eva hi bibhyati || 7-6-36||

RMY 7-6-37

विष्णोर्दोषश्च नास्त्यत्र कारणं राक्षसेश्वर ।
देवानामेव दोषेण विष्णोः प्रचलितं मनः ॥ ७-६-३७॥
viṣṇordoṣaśca nāstyatra kāraṇaṃ rākṣaseśvara |
devānāmeva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ || 7-6-37||

RMY 7-6-38

तस्मादद्य समुद्युक्ताः सर्वसैन्यसमावृताः ।
देवानेव जिघांसामो येभ्यो दोषः समुत्थितः ॥ ७-६-३८॥
tasmādadya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ |
devāneva jighāṃsāmo yebhyo doṣaḥ samutthitaḥ || 7-6-38||

RMY 7-6-39

इति माली सुमाली च माल्यवानग्रजः प्रभुः ।
उद्योगं घोषयित्वाथ राक्षसाः सर्व एव ते ।
युद्धाय निर्ययुः क्रुद्धा जम्भवृत्रबला इव ॥ ७-६-३९॥
iti mālī sumālī ca mālyavānagrajaḥ prabhuḥ |
udyogaṃ ghoṣayitvātha rākṣasāḥ sarva eva te |
yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva || 7-6-39||

RMY 7-6-40

स्यन्दनैर्वारणेन्द्रैश्च हयैश्च गिरिसंनिभैः ।
खरैर्गोभिरथोष्ट्रैश्च शिंशुमारैर्भुजंगमैः ॥ ७-६-४०॥
syandanairvāraṇendraiśca hayaiśca girisaṃnibhaiḥ |
kharairgobhirathoṣṭraiśca śiṃśumārairbhujaṃgamaiḥ || 7-6-40||

RMY 7-6-41

मकरैः कच्छपैर्मीनैर्विहंगैर्गरुडोपमैः ।
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि ॥ ७-६-४१॥
makaraiḥ kacchapairmīnairvihaṃgairgaruḍopamaiḥ |
siṃhairvyāghrairvarāhaiśca sṛmaraiścamarairapi || 7-6-41||

RMY 7-6-42

त्यक्त्वा लङ्कां ततः सर्वे राक्षसा बलगर्विताः ।
प्रयाता देवलोकाय योद्धुं दैवतशत्रवः ॥ ७-६-४२॥
tyaktvā laṅkāṃ tataḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ |
prayātā devalokāya yoddhuṃ daivataśatravaḥ || 7-6-42||

RMY 7-6-43

लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयान्यथ ।
भूतानि भयदर्शीनि विमनस्कानि सर्वशः ॥ ७-६-४३॥
laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayānyatha |
bhūtāni bhayadarśīni vimanaskāni sarvaśaḥ || 7-6-43||

RMY 7-6-44

भौमास्तथान्तरिक्षाश्च कालाज्ञप्ता भयावहाः ।
उत्पाता राक्षसेन्द्राणामभावायोत्थिता द्रुतम् ॥ ७-६-४४॥
bhaumāstathāntarikṣāśca kālājñaptā bhayāvahāḥ |
utpātā rākṣasendrāṇāmabhāvāyotthitā drutam || 7-6-44||

RMY 7-6-45

अस्थीनि मेघा वर्षन्ति उष्णं शोणितमेव च ।
वेलां समुद्रोऽप्युत्क्रान्तश्चलन्ते चाचलोत्तमाः ॥ ७-६-४५॥
asthīni meghā varṣanti uṣṇaṃ śoṇitameva ca |
velāṃ samudro'pyutkrāntaścalante cācalottamāḥ || 7-6-45||

RMY 7-6-46

अट्टहासान्विमुञ्चन्तो घननादसमस्वनान् ।
भूताः परिपतन्ति स्म नृत्यमानाः सहस्रशः ॥ ७-६-४६॥
aṭṭahāsānvimuñcanto ghananādasamasvanān |
bhūtāḥ paripatanti sma nṛtyamānāḥ sahasraśaḥ || 7-6-46||

RMY 7-6-47

गृध्रचक्रं महच्चापि ज्वलनोद्गारिभिर्मुखैः ।
राक्षसानामुपरि वै भ्रमते कालचक्रवत् ॥ ७-६-४७॥
gṛdhracakraṃ mahaccāpi jvalanodgāribhirmukhaiḥ |
rākṣasānāmupari vai bhramate kālacakravat || 7-6-47||

RMY 7-6-48

तानचिन्त्य महोत्पातान्राक्षसा बलगर्विताः ।
यन्त्येव न निवर्तन्ते मृत्युपाशावपाशिताः ॥ ७-६-४८॥
tānacintya mahotpātānrākṣasā balagarvitāḥ |
yantyeva na nivartante mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 7-6-48||

RMY 7-6-49

माल्यवांश्च सुमाली च माली च रजनीचराः ।
आसन्पुरःसरास्तेषां क्रतूनामिव पावकाः ॥ ७-६-४९॥
mālyavāṃśca sumālī ca mālī ca rajanīcarāḥ |
āsanpuraḥsarāsteṣāṃ kratūnāmiva pāvakāḥ || 7-6-49||

RMY 7-6-50

माल्यवन्तं तु ते सर्वे माल्यवन्तमिवाचलम् ।
निशाचरा आश्रयन्ते धातारमिव देहिनः ॥ ७-६-५०॥
mālyavantaṃ tu te sarve mālyavantamivācalam |
niśācarā āśrayante dhātāramiva dehinaḥ || 7-6-50||

RMY 7-6-51

तद्बलं राक्षसेन्द्राणां महाभ्रघननादितम् ।
जयेप्सया देवलोकं ययौ माली वशे स्थितम् ॥ ७-६-५१॥
tadbalaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam |
jayepsayā devalokaṃ yayau mālī vaśe sthitam || 7-6-51||

RMY 7-6-52

राक्षसानां समुद्योगं तं तु नारायणः प्रभुः ।
देवदूतादुपश्रुत्य दध्रे युद्धे ततो मनः ॥ ७-६-५२॥
rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
devadūtādupaśrutya dadhre yuddhe tato manaḥ || 7-6-52||

RMY 7-6-53

स देवसिद्धर्षिमहोरगैश्च गन्धर्वमुख्याप्सरसोपगीतः ।
समाससादामरशत्रुसैन्यं चक्रासिसीरप्रवरादिधारी ॥ ७-६-५३॥
sa devasiddharṣimahoragaiśca gandharvamukhyāpsarasopagītaḥ |
samāsasādāmaraśatrusainyaṃ cakrāsisīrapravarādidhārī || 7-6-53||

RMY 7-6-54

सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं भ्रमत्पताकं प्रविकीर्णशस्त्रम् ।
चचाल तद्राक्षसराजसैन्यं चलोपलो नील इवाचलेन्द्रः ॥ ७-६-५४॥
suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram |
cacāla tadrākṣasarājasainyaṃ calopalo nīla ivācalendraḥ || 7-6-54||

RMY 7-6-55

ततः शितैः शोणितमांसरूषितैर्युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः ।
निशाचराः संपरिवार्य माधवं वरायुधैर्निर्बिभिदुः सहस्रशः ॥ ७-६-५५॥
tataḥ śitaiḥ śoṇitamāṃsarūṣitairyugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ |
niśācarāḥ saṃparivārya mādhavaṃ varāyudhairnirbibhiduḥ sahasraśaḥ || 7-6-55||

Sarga: 7/100 (50)

RMY 7-7-1

नारायणगिरिं ते तु गर्जन्तो राक्षसाम्बुदाः ।
अवर्षन्निषुवर्षेण वर्षेणाद्रिमिवाम्बुदाः ॥ ७-७-१॥
nārāyaṇagiriṃ te tu garjanto rākṣasāmbudāḥ |
avarṣanniṣuvarṣeṇa varṣeṇādrimivāmbudāḥ || 7-7-1||

RMY 7-7-2

श्यामावदातस्तैर्विष्णुर्नीलैर्नक्तंचरोत्तमैः ।
वृतोऽञ्जनगिरीवासीद्वर्षमाणैः पयोधरैः ॥ ७-७-२॥
śyāmāvadātastairviṣṇurnīlairnaktaṃcarottamaiḥ |
vṛto'ñjanagirīvāsīdvarṣamāṇaiḥ payodharaiḥ || 7-7-2||

RMY 7-7-3

शलभा इव केदारं मशका इव पर्वतम् ।
यथामृतघटं जीवा मकरा इव चार्णवम् ॥ ७-७-३॥
śalabhā iva kedāraṃ maśakā iva parvatam |
yathāmṛtaghaṭaṃ jīvā makarā iva cārṇavam || 7-7-3||

RMY 7-7-4

तथा रक्षोधनुर्मुक्ता वज्रानिलमनोजवाः ।
हरिं विशन्ति स्म शरा लोकास्तमिव पर्यये ॥ ७-७-४॥
tathā rakṣodhanurmuktā vajrānilamanojavāḥ |
hariṃ viśanti sma śarā lokāstamiva paryaye || 7-7-4||

RMY 7-7-5

स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजधूर्गताः ।
अश्वारोहाः सदश्वैश्च पादाताश्चाम्बरे चराः ॥ ७-७-५॥
syandanaiḥ syandanagatā gajaiśca gajadhūrgatāḥ |
aśvārohāḥ sadaśvaiśca pādātāścāmbare carāḥ || 7-7-5||

RMY 7-7-6

राक्षसेन्द्रा गिरिनिभाः शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
निरुच्छ्वासं हरिं चक्रुः प्राणायाम इव द्विजम् ॥ ७-७-६॥
rākṣasendrā girinibhāḥ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
nirucchvāsaṃ hariṃ cakruḥ prāṇāyāma iva dvijam || 7-7-6||

RMY 7-7-7

निशाचरैस्तुद्यमानो मीनैरिव महातिमिः ।
शार्ङ्गमायम्य गात्राणि राक्षसानां महाहवे ॥ ७-७-७॥
niśācaraistudyamāno mīnairiva mahātimiḥ |
śārṅgamāyamya gātrāṇi rākṣasānāṃ mahāhave || 7-7-7||

RMY 7-7-8

शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्वज्रवक्त्रैर्मनोजवैः ।
चिच्छेद तिलशो विष्णुः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७-७-८॥
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairvajravaktrairmanojavaiḥ |
ciccheda tilaśo viṣṇuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 7-7-8||

RMY 7-7-9

विद्राव्य शरवर्षं तं वर्षं वायुरिवोत्थितम् ।
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः ॥ ७-७-९॥
vidrāvya śaravarṣaṃ taṃ varṣaṃ vāyurivotthitam |
pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau puruṣottamaḥ || 7-7-9||

RMY 7-7-10

सोऽम्बुजो हरिणा ध्मातः सर्वप्राणेन शङ्खराट् ।
ररास भीमनिह्रादो युगान्ते जलदो यथा ॥ ७-७-१०॥
so'mbujo hariṇā dhmātaḥ sarvaprāṇena śaṅkharāṭ |
rarāsa bhīmanihrādo yugānte jalado yathā || 7-7-10||

RMY 7-7-11

शङ्खराजरवः सोऽथ त्रासयामास राक्षसान् ।
मृगराज इवारण्ये समदानिव कुञ्जरान् ॥ ७-७-११॥
śaṅkharājaravaḥ so'tha trāsayāmāsa rākṣasān |
mṛgarāja ivāraṇye samadāniva kuñjarān || 7-7-11||

RMY 7-7-12

न शेकुरश्वाः संस्थातुं विमदाः कुञ्जराभवन् ।
स्यन्दनेभ्यश्च्युता योधाः शङ्खरावितदुर्बलाः ॥ ७-७-१२॥
na śekuraśvāḥ saṃsthātuṃ vimadāḥ kuñjarābhavan |
syandanebhyaścyutā yodhāḥ śaṅkharāvitadurbalāḥ || 7-7-12||

RMY 7-7-13

शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ता वज्रतुल्याननाः शराः ।
विदार्य तानि रक्षांसि सुपुङ्खा विविशुः क्षितिम् ॥ ७-७-१३॥
śārṅgacāpavinirmuktā vajratulyānanāḥ śarāḥ |
vidārya tāni rakṣāṃsi supuṅkhā viviśuḥ kṣitim || 7-7-13||

RMY 7-7-14

भिद्यमानाः शरैश्चान्ये नारायणधनुश्च्युतैः ।
निपेतू राक्षसा भीमाः शैला वज्रहता इव ॥ ७-७-१४॥
bhidyamānāḥ śaraiścānye nārāyaṇadhanuścyutaiḥ |
nipetū rākṣasā bhīmāḥ śailā vajrahatā iva || 7-7-14||

RMY 7-7-15

व्रणैर्व्रणकरारीणामधोक्षजशरोद्भवैः ।
असृक्क्षरन्ति धाराभिः स्वर्णधारामिवाचलाः ॥ ७-७-१५॥
vraṇairvraṇakarārīṇāmadhokṣajaśarodbhavaiḥ |
asṛkkṣaranti dhārābhiḥ svarṇadhārāmivācalāḥ || 7-7-15||

RMY 7-7-16

शङ्खराजरवश्चापि शार्ङ्गचापरवस्तथा ।
राक्षसानां रवांश्चापि ग्रसते वैष्णवो रवः ॥ ७-७-१६॥
śaṅkharājaravaścāpi śārṅgacāparavastathā |
rākṣasānāṃ ravāṃścāpi grasate vaiṣṇavo ravaḥ || 7-7-16||

RMY 7-7-17

सूर्यादिव करा घोरा ऊर्मयः सागरादिव ।
पर्वतादिव नागेन्द्रा वार्योघा इव चाम्बुदात् ॥ ७-७-१७॥
sūryādiva karā ghorā ūrmayaḥ sāgarādiva |
parvatādiva nāgendrā vāryoghā iva cāmbudāt || 7-7-17||

RMY 7-7-18

तथा बाणा विनिर्मुक्ताः शार्ङ्गान्नरायणेरिताः ।
निर्धावन्तीषवस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७-७-१८॥
tathā bāṇā vinirmuktāḥ śārṅgānnarāyaṇeritāḥ |
nirdhāvantīṣavastūrṇaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 7-7-18||

RMY 7-7-19

शरभेण यथा सिंहाः सिंहेन द्विरदा यथा ।
द्विरदेन यथा व्याघ्रा व्याघ्रेण द्वीपिनो यथा ॥ ७-७-१९॥
śarabheṇa yathā siṃhāḥ siṃhena dviradā yathā |
dviradena yathā vyāghrā vyāghreṇa dvīpino yathā || 7-7-19||

RMY 7-7-20

द्वीपिना च यथा श्वानः शुना मार्जारका यथा ।
मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथाखवः ॥ ७-७-२०॥
dvīpinā ca yathā śvānaḥ śunā mārjārakā yathā |
mārjāreṇa yathā sarpāḥ sarpeṇa ca yathākhavaḥ || 7-7-20||

RMY 7-7-21

तथा ते राक्षसा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
द्रवन्ति द्राविताश्चैव शायिताश्च महीतले ॥ ७-७-२१॥
tathā te rākṣasā yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
dravanti drāvitāścaiva śāyitāśca mahītale || 7-7-21||

RMY 7-7-22

राक्षसानां सहस्राणि निहत्य मधुसूदनः ।
वारिजं नादयामास तोयदं सुरराडिव ॥ ७-७-२२॥
rākṣasānāṃ sahasrāṇi nihatya madhusūdanaḥ |
vārijaṃ nādayāmāsa toyadaṃ surarāḍiva || 7-7-22||

RMY 7-7-23

नारायणशरग्रस्तं शङ्खनादसुविह्वलम् ।
ययौ लङ्कामभिमुखं प्रभग्नं राक्षसं बलम् ॥ ७-७-२३॥
nārāyaṇaśaragrastaṃ śaṅkhanādasuvihvalam |
yayau laṅkāmabhimukhaṃ prabhagnaṃ rākṣasaṃ balam || 7-7-23||

RMY 7-7-24

प्रभग्ने राक्षसबले नारायणशराहते ।
सुमाली शरवर्षेण आववार रणे हरिम् ॥ ७-७-२४॥
prabhagne rākṣasabale nārāyaṇaśarāhate |
sumālī śaravarṣeṇa āvavāra raṇe harim || 7-7-24||

RMY 7-7-25

उत्क्षिप्य हेमाभरणं करं करमिव द्विपः ।
ररास राक्षसो हर्षात्सतडित्तोयदो यथा ॥ ७-७-२५॥
utkṣipya hemābharaṇaṃ karaṃ karamiva dvipaḥ |
rarāsa rākṣaso harṣātsataḍittoyado yathā || 7-7-25||

RMY 7-7-26

सुमालेर्नर्दतस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
चिच्छेद यन्तुरश्वाश्च भ्रान्तास्तस्य तु रक्षसः ॥ ७-७-२६॥
sumālernardatastasya śiro jvalitakuṇḍalam |
ciccheda yanturaśvāśca bhrāntāstasya tu rakṣasaḥ || 7-7-26||

RMY 7-7-27

तैरश्वैर्भ्राम्यते भ्रान्तैः सुमाली राक्षसेश्वरः ।
इन्द्रियाश्वैर्यथा भ्रान्तैर्धृतिहीनो यथा नरः ॥ ७-७-२७॥
tairaśvairbhrāmyate bhrāntaiḥ sumālī rākṣaseśvaraḥ |
indriyāśvairyathā bhrāntairdhṛtihīno yathā naraḥ || 7-7-27||

RMY 7-7-28

माली चाभ्यद्रवद्युद्धे प्रगृह्य सशरं धनुः ।
मालेर्धनुश्च्युता बाणाः कार्तस्वरविभूषिताः ।
विविशुर्हरिमासाद्य क्रौञ्चं पत्ररथा इव ॥ ७-७-२८॥
mālī cābhyadravadyuddhe pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
mālerdhanuścyutā bāṇāḥ kārtasvaravibhūṣitāḥ |
viviśurharimāsādya krauñcaṃ patrarathā iva || 7-7-28||

RMY 7-7-29

अर्द्यमानः शरैः सोऽथ मालिमुक्तैः सहस्रशः ।
चुक्षुभे न रणे विष्णुर्जितेन्द्रिय इवाधिभिः ॥ ७-७-२९॥
ardyamānaḥ śaraiḥ so'tha mālimuktaiḥ sahasraśaḥ |
cukṣubhe na raṇe viṣṇurjitendriya ivādhibhiḥ || 7-7-29||

RMY 7-7-30

अथ मौर्वी स्वनं कृत्वा भगवान्भूतभावनः ।
मालिनं प्रति बाणौघान्ससर्जासिगदाधरः ॥ ७-७-३०॥
atha maurvī svanaṃ kṛtvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
mālinaṃ prati bāṇaughānsasarjāsigadādharaḥ || 7-7-30||

RMY 7-7-31

ते मालिदेहमासाद्य वज्रविद्युत्प्रभाः शराः ।
पिबन्ति रुधिरं तस्य नागा इव पुरामृतम् ॥ ७-७-३१॥
te mālidehamāsādya vajravidyutprabhāḥ śarāḥ |
pibanti rudhiraṃ tasya nāgā iva purāmṛtam || 7-7-31||

RMY 7-7-32

मालिनं विमुखं कृत्वा मालिमौलिं हरिर्बलात् ।
रथं च सध्वजं चापं वाजिनश्च न्यपातयत् ॥ ७-७-३२॥
mālinaṃ vimukhaṃ kṛtvā mālimauliṃ harirbalāt |
rathaṃ ca sadhvajaṃ cāpaṃ vājinaśca nyapātayat || 7-7-32||

RMY 7-7-33

विरथस्तु गदां गृह्य माली नक्तंचरोत्तमः ।
आपुप्लुवे गदापाणिर्गिर्यग्रादिव केषरी ॥ ७-७-३३॥
virathastu gadāṃ gṛhya mālī naktaṃcarottamaḥ |
āpupluve gadāpāṇirgiryagrādiva keṣarī || 7-7-33||

RMY 7-7-34

स तया गरुडं संख्ये ईशानमिव चान्तकः ।
ललाटदेशेऽभ्यहनद्वज्रेणेन्द्रो यथाचलम् ॥ ७-७-३४॥
sa tayā garuḍaṃ saṃkhye īśānamiva cāntakaḥ |
lalāṭadeśe'bhyahanadvajreṇendro yathācalam || 7-7-34||

RMY 7-7-35

गदयाभिहतस्तेन मालिना गरुडो भृशम् ।
रणात्पराङ्मुखं देवं कृतवान्वेदनातुरः ॥ ७-७-३५॥
gadayābhihatastena mālinā garuḍo bhṛśam |
raṇātparāṅmukhaṃ devaṃ kṛtavānvedanāturaḥ || 7-7-35||

RMY 7-7-36

पराङ्मुखे कृते देवे मालिना गरुडेन वै ।
उदतिष्ठन्महानादो रक्षसामभिनर्दताम् ॥ ७-७-३६॥
parāṅmukhe kṛte deve mālinā garuḍena vai |
udatiṣṭhanmahānādo rakṣasāmabhinardatām || 7-7-36||

RMY 7-7-37

रक्षसां नदतां नादं श्रुत्वा हरिहयानुजः ।
पराङ्मुखोऽप्युत्ससर्ज चक्रं मालिजिघांसया ॥ ७-७-३७॥
rakṣasāṃ nadatāṃ nādaṃ śrutvā harihayānujaḥ |
parāṅmukho'pyutsasarja cakraṃ mālijighāṃsayā || 7-7-37||

RMY 7-7-38

तत्सूर्यमण्डलाभासं स्वभासा भासयन्नभः ।
कालचक्रनिभं चक्रं मालेः शीर्षमपातयत् ॥ ७-७-३८॥
tatsūryamaṇḍalābhāsaṃ svabhāsā bhāsayannabhaḥ |
kālacakranibhaṃ cakraṃ māleḥ śīrṣamapātayat || 7-7-38||

RMY 7-7-39

तच्छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं विभीषणम् ।
पपात रुधिरोद्गारि पुरा राहुशिरो यथा ॥ ७-७-३९॥
tacchiro rākṣasendrasya cakrotkṛttaṃ vibhīṣaṇam |
papāta rudhirodgāri purā rāhuśiro yathā || 7-7-39||

RMY 7-7-40

ततः सुरैः सुसंहृष्टैः सर्वप्राणसमीरितः ।
सिंहनादरवो मुक्तः साधु देवेति वादिभिः ॥ ७-७-४०॥
tataḥ suraiḥ susaṃhṛṣṭaiḥ sarvaprāṇasamīritaḥ |
siṃhanādaravo muktaḥ sādhu deveti vādibhiḥ || 7-7-40||

RMY 7-7-41

मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली मल्यवानपि ।
सबलौ शोकसंतप्तौ लङ्कां प्रति विधावितौ ॥ ७-७-४१॥
mālinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā sumālī malyavānapi |
sabalau śokasaṃtaptau laṅkāṃ prati vidhāvitau || 7-7-41||

RMY 7-7-42

गरुडस्तु समाश्वस्तः संनिवृत्य महामनाः ।
राक्षसान्द्रावयामास पक्षवातेन कोपितः ॥ ७-७-४२॥
garuḍastu samāśvastaḥ saṃnivṛtya mahāmanāḥ |
rākṣasāndrāvayāmāsa pakṣavātena kopitaḥ || 7-7-42||

RMY 7-7-43

नारायणोऽपीषुवराशनीभिर्विदारयामास धनुःप्रमुक्तैः ।
नक्तंचरान्मुक्तविधूतकेशान्यथाशनीभिः सतडिन्महेन्द्रः ॥ ७-७-४३॥
nārāyaṇo'pīṣuvarāśanībhirvidārayāmāsa dhanuḥpramuktaiḥ |
naktaṃcarānmuktavidhūtakeśānyathāśanībhiḥ sataḍinmahendraḥ || 7-7-43||

RMY 7-7-44

भिन्नातपत्रं पतमानशस्त्रं शरैरपध्वस्तविशीर्णदेहम् ।
विनिःसृतान्त्रं भयलोलनेत्रं बलं तदुन्मत्तनिभं बभूव ॥ ७-७-४४॥
bhinnātapatraṃ patamānaśastraṃ śarairapadhvastaviśīrṇadeham |
viniḥsṛtāntraṃ bhayalolanetraṃ balaṃ tadunmattanibhaṃ babhūva || 7-7-44||

RMY 7-7-45

सिंहार्दितानामिव कुञ्जराणां निशाचराणां सह कुञ्जराणाम् ।
रवाश्च वेगाश्च समं बभूवुः पुराणसिंहेन विमर्दितानाम् ॥ ७-७-४५॥
siṃhārditānāmiva kuñjarāṇāṃ niśācarāṇāṃ saha kuñjarāṇām |
ravāśca vegāśca samaṃ babhūvuḥ purāṇasiṃhena vimarditānām || 7-7-45||

RMY 7-7-46

संछाद्यमाना हरिबाणजालैः स्वबाणजालानि समुत्सृजन्तः ।
धावन्ति नक्तंचरकालमेघा वायुप्रणुन्ना इव कालमेघाः ॥ ७-७-४६॥
saṃchādyamānā haribāṇajālaiḥ svabāṇajālāni samutsṛjantaḥ |
dhāvanti naktaṃcarakālameghā vāyupraṇunnā iva kālameghāḥ || 7-7-46||

RMY 7-7-47

चक्रप्रहारैर्विनिकृत्तशीर्षाः संचूर्णिताङ्गाश्च गदाप्रहारैः ।
असिप्रहारैर्बहुधा विभक्ताः पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः ॥ ७-७-४७॥
cakraprahārairvinikṛttaśīrṣāḥ saṃcūrṇitāṅgāśca gadāprahāraiḥ |
asiprahārairbahudhā vibhaktāḥ patanti śailā iva rākṣasendrāḥ || 7-7-47||

RMY 7-7-48

चक्रकृत्तास्यकमला गदासंचूर्णितोरसः ।
लाङ्गलग्लपितग्रीवा मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ॥ ७-७-४८॥
cakrakṛttāsyakamalā gadāsaṃcūrṇitorasaḥ |
lāṅgalaglapitagrīvā musalairbhinnamastakāḥ || 7-7-48||

RMY 7-7-49

केचिच्चैवासिना छिन्नास्तथान्ये शरताडिताः ।
निपेतुरम्बरात्तूर्णं राक्षसाः सागराम्भसि ॥ ७-७-४९॥
keciccaivāsinā chinnāstathānye śaratāḍitāḥ |
nipeturambarāttūrṇaṃ rākṣasāḥ sāgarāmbhasi || 7-7-49||

RMY 7-7-50

तदाम्बरं विगलितहारकुण्डलैर्निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ।
निपात्यमानैर्ददृशे निरन्तरं निपात्यमानैरिव नीलपर्वतैः ॥ ७-७-५०॥
tadāmbaraṃ vigalitahārakuṇḍalairniśācarairnīlabalāhakopamaiḥ |
nipātyamānairdadṛśe nirantaraṃ nipātyamānairiva nīlaparvataiḥ || 7-7-50||

Sarga: 8/100 (25)

RMY 7-8-1

हन्यमाने बले तस्मिन्पद्मनाभेन पृष्ठतः ।
माल्यवान्संनिवृत्तोऽथ वेलातिग इवार्णवः ॥ ७-८-१॥
hanyamāne bale tasminpadmanābhena pṛṣṭhataḥ |
mālyavānsaṃnivṛtto'tha velātiga ivārṇavaḥ || 7-8-1||

RMY 7-8-2

संरक्तनयनः कोपाच्चलन्मौलिर्निशाचरः ।
पद्मनाभमिदं प्राह वचनं परुषं तदा ॥ ७-८-२॥
saṃraktanayanaḥ kopāccalanmaulirniśācaraḥ |
padmanābhamidaṃ prāha vacanaṃ paruṣaṃ tadā || 7-8-2||

RMY 7-8-3

नारायण न जानीषे क्षत्रधर्मं सनातनम् ।
अयुद्धमनसो भग्नान्योऽस्मान्हंसि यथेतरः ॥ ७-८-३॥
nārāyaṇa na jānīṣe kṣatradharmaṃ sanātanam |
ayuddhamanaso bhagnānyo'smānhaṃsi yathetaraḥ || 7-8-3||

RMY 7-8-4

पराङ्मुखवधं पापं यः करोति सुरेश्वर ।
स हन्ता न गतः स्वर्गं लभते पुण्यकर्मणाम् ॥ ७-८-४॥
parāṅmukhavadhaṃ pāpaṃ yaḥ karoti sureśvara |
sa hantā na gataḥ svargaṃ labhate puṇyakarmaṇām || 7-8-4||

RMY 7-8-5

युद्धश्रद्धाथ वा तेऽस्ति शङ्खचक्रगदाधर ।
अहं स्थितोऽस्मि पश्यामि बलं दर्शय यत्तव ॥ ७-८-५॥
yuddhaśraddhātha vā te'sti śaṅkhacakragadādhara |
ahaṃ sthito'smi paśyāmi balaṃ darśaya yattava || 7-8-5||

RMY 7-8-6

उवाच राक्षसेन्द्रं तं देवराजानुजो बली ।
युष्मत्तो भयभीतानां देवानां वै मयाभयम् ।
राक्षसोत्सादनं दत्तं तदेतदनुपाल्यते ॥ ७-८-६॥
uvāca rākṣasendraṃ taṃ devarājānujo balī |
yuṣmatto bhayabhītānāṃ devānāṃ vai mayābhayam |
rākṣasotsādanaṃ dattaṃ tadetadanupālyate || 7-8-6||

RMY 7-8-7

प्राणैरपि प्रियं कार्यं देवानां हि सदा मया ।
सोऽहं वो निहनिष्यामि रसातलगतानपि ॥ ७-८-७॥
prāṇairapi priyaṃ kāryaṃ devānāṃ hi sadā mayā |
so'haṃ vo nihaniṣyāmi rasātalagatānapi || 7-8-7||

RMY 7-8-8

देवमेवं ब्रुवाणं तु रक्ताम्बुरुहलोचनम् ।
शक्त्या बिभेद संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रो ररास च ॥ ७-८-८॥
devamevaṃ bruvāṇaṃ tu raktāmburuhalocanam |
śaktyā bibheda saṃkruddho rākṣasendro rarāsa ca || 7-8-8||

RMY 7-8-9

माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
हरेरुरसि बभ्राज मेघस्थेव शतह्रदा ॥ ७-८-९॥
mālyavadbhujanirmuktā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |
harerurasi babhrāja meghastheva śatahradā || 7-8-9||

RMY 7-8-10

ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः ।
माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेपाम्बुरुहेक्षणः ॥ ७-८-१०॥
tatastāmeva cotkṛṣya śaktiṃ śaktidharapriyaḥ |
mālyavantaṃ samuddiśya cikṣepāmburuhekṣaṇaḥ || 7-8-10||

RMY 7-8-11

स्कन्दोत्सृष्टेव सा शक्तिर्गोविन्दकरनिःसृता ।
काङ्क्षन्ती राक्षसं प्रायान्महोल्केवाञ्जनाचलम् ॥ ७-८-११॥
skandotsṛṣṭeva sā śaktirgovindakaraniḥsṛtā |
kāṅkṣantī rākṣasaṃ prāyānmaholkevāñjanācalam || 7-8-11||

RMY 7-8-12

सा तस्योरसि विस्तीर्णे हारभासावभासिते ।
अपतद्राक्षसेन्द्रस्य गिरिकूट इवाशनिः ॥ ७-८-१२॥
sā tasyorasi vistīrṇe hārabhāsāvabhāsite |
apatadrākṣasendrasya girikūṭa ivāśaniḥ || 7-8-12||

RMY 7-8-13

तया भिन्नतनुत्राणाः प्राविशद्विपुलं तमः ।
माल्यवान्पुनराश्वस्तस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ७-८-१३॥
tayā bhinnatanutrāṇāḥ prāviśadvipulaṃ tamaḥ |
mālyavānpunarāśvastastasthau giririvācalaḥ || 7-8-13||

RMY 7-8-14

ततः कार्ष्णायसं शूलं कण्टकैर्बहुभिश्चितम् ।
प्रगृह्याभ्यहनद्देवं स्तनयोरन्तरे दृढम् ॥ ७-८-१४॥
tataḥ kārṣṇāyasaṃ śūlaṃ kaṇṭakairbahubhiścitam |
pragṛhyābhyahanaddevaṃ stanayorantare dṛḍham || 7-8-14||

RMY 7-8-15

तथैव रणरक्तस्तु मुष्टिना वासवानुजम् ।
ताडयित्वा धनुर्मात्रमपक्रान्तो निशाचरः ॥ ७-८-१५॥
tathaiva raṇaraktastu muṣṭinā vāsavānujam |
tāḍayitvā dhanurmātramapakrānto niśācaraḥ || 7-8-15||

RMY 7-8-16

ततोऽम्बरे महाञ्शब्दः साधु साध्विति चोत्थितः ।
आहत्य राक्षसो विष्णुं गरुडं चाप्यताडयत् ॥ ७-८-१६॥
tato'mbare mahāñśabdaḥ sādhu sādhviti cotthitaḥ |
āhatya rākṣaso viṣṇuṃ garuḍaṃ cāpyatāḍayat || 7-8-16||

RMY 7-8-17

वैनतेयस्ततः क्रुद्धः पक्षवातेन राक्षसं ।
व्यपोहद्बलवान्वायुः शुष्कपर्णचयं यथा ॥ ७-८-१७॥
vainateyastataḥ kruddhaḥ pakṣavātena rākṣasaṃ |
vyapohadbalavānvāyuḥ śuṣkaparṇacayaṃ yathā || 7-8-17||

RMY 7-8-18

द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं दृश्य पूर्वजम् ।
सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्कामभिमुखो ययौ ॥ ७-८-१८॥
dvijendrapakṣavātena drāvitaṃ dṛśya pūrvajam |
sumālī svabalaiḥ sārdhaṃ laṅkāmabhimukho yayau || 7-8-18||

RMY 7-8-19

पक्षवातबलोद्धूतो माल्यवानपि राक्षसः ।
स्वबलेन समागम्य ययौ लङ्कां ह्रिया वृतः ॥ ७-८-१९॥
pakṣavātabaloddhūto mālyavānapi rākṣasaḥ |
svabalena samāgamya yayau laṅkāṃ hriyā vṛtaḥ || 7-8-19||

RMY 7-8-20

एवं ते राक्षसा राम हरिणा कमलेक्षण ।
बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः ॥ ७-८-२०॥
evaṃ te rākṣasā rāma hariṇā kamalekṣaṇa |
bahuśaḥ saṃyuge bhagnā hatapravaranāyakāḥ || 7-8-20||

RMY 7-8-21

अशक्नुवन्तस्ते विष्णुं प्रतियोद्धुं भयार्दिताः ।
त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः ॥ ७-८-२१॥
aśaknuvantaste viṣṇuṃ pratiyoddhuṃ bhayārditāḥ |
tyaktvā laṅkāṃ gatā vastuṃ pātālaṃ sahapatnayaḥ || 7-8-21||

RMY 7-8-22

सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुनन्दन ।
स्थिताः प्रख्यातवीर्यास्ते वंशे सालकटङ्कटे ॥ ७-८-२२॥
sumālinaṃ samāsādya rākṣasaṃ raghunandana |
sthitāḥ prakhyātavīryāste vaṃśe sālakaṭaṅkaṭe || 7-8-22||

RMY 7-8-23

ये त्वया निहतास्ते वै पौलस्त्या नाम राक्षसाः ।
सुमाली माल्यवान्माली ये च तेषां पुरःसराः ।
सर्व एते महाभाग रावणाद्बलवत्तराः ॥ ७-८-२३॥
ye tvayā nihatāste vai paulastyā nāma rākṣasāḥ |
sumālī mālyavānmālī ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |
sarva ete mahābhāga rāvaṇādbalavattarāḥ || 7-8-23||

RMY 7-8-24

न चान्यो रक्षसां हन्ता सुरेष्वपि पुरंजय ।
ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ७-८-२४॥
na cānyo rakṣasāṃ hantā sureṣvapi puraṃjaya |
ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam || 7-8-24||

RMY 7-8-25

भवान्नारायणो देवश्चतुर्बाहुः सनातनः ।
राक्षसान्हन्तुमुत्पन्नो अजेयः प्रभुरव्ययः ॥ ७-८-२५॥
bhavānnārāyaṇo devaścaturbāhuḥ sanātanaḥ |
rākṣasānhantumutpanno ajeyaḥ prabhuravyayaḥ || 7-8-25||

Sarga: 9/100 (37)

RMY 7-9-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः ।
रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ ७-९-१॥
kasyacittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ |
rasātalānmartyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 7-9-1||

RMY 7-9-2

नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम् ।
अथापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम् ॥ ७-९-२॥
nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmamiva śriyam |
athāpaśyatsa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram || 7-9-2||

RMY 7-9-3

तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम् ।
अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ॥ ७-९-३॥
taṃ dṛṣṭvāmarasaṃkāśaṃ gacchantaṃ pāvakopamam |
athābravītsutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ || 7-9-3||

RMY 7-9-4

पुत्रि प्रदानकालोऽयं यौवनं तेऽतिवर्तते ।
त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ॥ ७-९-४॥
putri pradānakālo'yaṃ yauvanaṃ te'tivartate |
tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ || 7-9-4||

RMY 7-9-5

त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः सपद्मेव पुत्रिके ।
प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ॥ ७-९-५॥
tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sapadmeva putrike |
pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase || 7-9-5||

RMY 7-9-6

कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम् ।
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति पुत्रिके ॥ ७-९-६॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām |
na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayediti putrike || 7-9-6||

RMY 7-9-7

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते ।
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ७-९-७॥
mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate |
kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 7-9-7||

RMY 7-9-8

सा त्वं मुनिवरश्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् ।
गच्छ विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ॥ ७-९-८॥
sā tvaṃ munivaraśreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam |
gaccha viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam || 7-9-8||

RMY 7-9-9

ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः ।
तेजसा भास्करसमा यादृशोऽयं धनेश्वरः ॥ ७-९-९॥
īdṛśāste bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ |
tejasā bhāskarasamā yādṛśo'yaṃ dhaneśvaraḥ || 7-9-9||

RMY 7-9-10

एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः ।
अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ॥ ७-९-१०॥
etasminnantare rāma pulastyatanayo dvijaḥ |
agnihotramupātiṣṭhaccaturtha iva pāvakaḥ || 7-9-10||

RMY 7-9-11

सा तु तां दारुणां वेलामचिन्त्य पितृगौरवात् ।
उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ॥ ७-९-११॥
sā tu tāṃ dāruṇāṃ velāmacintya pitṛgauravāt |
upasṛtyāgratastasya caraṇādhomukhī sthitā || 7-9-11||

RMY 7-9-12

स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमान इवौजसा ॥ ७-९-१२॥
sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām |
abravītparamodāro dīpyamāna ivaujasā || 7-9-12||

RMY 7-9-13

भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता ।
किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ॥ ७-९-१३॥
bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvamihāgatā |
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetostattvato brūhi śobhane || 7-9-13||

RMY 7-9-14

एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् ।
आत्मप्रभावेन मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ॥ ७-९-१४॥
evamuktā tu sā kanyā kṛtāñjalirathābravīt |
ātmaprabhāvena mune jñātumarhasi me matam || 7-9-14||

RMY 7-9-15

किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मञ्शासनात्पितुरागताम् ।
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ॥ ७-९-१५॥
kiṃ tu viddhi hi māṃ brahmañśāsanātpiturāgatām |
kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātumarhasi || 7-9-15||

RMY 7-9-16

स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह ।
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम् ॥ ७-९-१६॥
sa tu gatvā munirdhyānaṃ vākyametaduvāca ha |
vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yanmanogatam || 7-9-16||

RMY 7-9-17

दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता ।
शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ॥ ७-९-१७॥
dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāttvaṃ māmupasthitā |
śṛṇu tasmātsutānbhadre yādṛśāñjanayiṣyasi || 7-9-17||

RMY 7-9-18

दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् ।
प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः ॥ ७-९-१८॥
dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān |
prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasānkrūrakarmaṇaḥ || 7-9-18||

RMY 7-9-19

सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः ।
भगवन्नेदृशाः पुत्रास्त्वत्तोऽर्हा ब्रह्मयोनितः ॥ ७-९-१९॥
sā tu tadvacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīdvacaḥ |
bhagavannedṛśāḥ putrāstvatto'rhā brahmayonitaḥ || 7-9-19||

RMY 7-9-20

अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र पश्चिमो यस्तवात्मजः ।
मम वंशानुरूपश्च धर्मात्मा च भविष्यति ॥ ७-९-२०॥
athābravīnmunistatra paścimo yastavātmajaḥ |
mama vaṃśānurūpaśca dharmātmā ca bhaviṣyati || 7-9-20||

RMY 7-9-21

एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् ।
जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम् ॥ ७-९-२१॥
evamuktā tu sā kanyā rāma kālena kenacit |
janayāmāsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam || 7-9-21||

RMY 7-9-22

दशशीर्षं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
ताम्रौष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ॥ ७-९-२२॥
daśaśīrṣaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam |
tāmrauṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam || 7-9-22||

RMY 7-9-23

जातमात्रे ततस्तस्मिन्सज्वालकवलाः शिवाः ।
क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रिरे ॥ ७-९-२३॥
jātamātre tatastasminsajvālakavalāḥ śivāḥ |
kravyādāścāpasavyāni maṇḍalāni pracakrire || 7-9-23||

RMY 7-9-24

ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिस्वनाः ।
प्रबभौ न च खे सूर्यो महोल्काश्चापतन्भुवि ॥ ७-९-२४॥
vavarṣa rudhiraṃ devo meghāśca kharanisvanāḥ |
prababhau na ca khe sūryo maholkāścāpatanbhuvi || 7-9-24||

RMY 7-9-25

अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता ।
दशशीर्षः प्रसूतोऽयं दशग्रीवो भविष्यति ॥ ७-९-२५॥
atha nāmākarottasya pitāmahasamaḥ pitā |
daśaśīrṣaḥ prasūto'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati || 7-9-25||

RMY 7-9-26

तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः ।
प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ॥ ७-९-२६॥
tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
pramāṇādyasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate || 7-9-26||

RMY 7-9-27

ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना ।
विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥ ७-९-२७॥
tataḥ śūrpaṇakhā nāma saṃjajñe vikṛtānanā |
vibhīṣaṇaśca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ || 7-9-27||

RMY 7-9-28

ते तु तत्र महारण्ये ववृधुः सुमहौजसः ।
तेषां क्रूरो दशग्रीवो लोकोद्वेगकरोऽभवत् ॥ ७-९-२८॥
te tu tatra mahāraṇye vavṛdhuḥ sumahaujasaḥ |
teṣāṃ krūro daśagrīvo lokodvegakaro'bhavat || 7-9-28||

RMY 7-9-29

कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मसंश्रितान् ।
त्रैलोक्यं त्रासयन्दुष्टो भक्षयन्विचचार ह ॥ ७-९-२९॥
kumbhakarṇaḥ pramattastu maharṣīndharmasaṃśritān |
trailokyaṃ trāsayanduṣṭo bhakṣayanvicacāra ha || 7-9-29||

RMY 7-9-30

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
स्वाध्यायनियताहार उवास नियतेन्द्रियः ॥ ७-९-३०॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmapathe sthitaḥ |
svādhyāyaniyatāhāra uvāsa niyatendriyaḥ || 7-9-30||

RMY 7-9-31

अथ वित्तेश्वरो देवस्तत्र कालेन केनचित् ।
आगच्छत्पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसं ॥ ७-९-३१॥
atha vitteśvaro devastatra kālena kenacit |
āgacchatpitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa mahaujasaṃ || 7-9-31||

RMY 7-9-32

तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आस्थाय राक्षसीं बुद्धिं दशग्रीवमुवाच ह ॥ ७-९-३२॥
taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantamiva tejasā |
āsthāya rākṣasīṃ buddhiṃ daśagrīvamuvāca ha || 7-9-32||

RMY 7-9-33

पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् ।
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ॥ ७-९-३३॥
putra vaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam |
bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmānaṃ tvamīdṛśam || 7-9-33||

RMY 7-9-34

दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम ।
यथा भवसि मे पुत्र शीघ्रं वैश्वरणोपमः ॥ ७-९-३४॥
daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama |
yathā bhavasi me putra śīghraṃ vaiśvaraṇopamaḥ || 7-9-34||

RMY 7-9-35

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ॥ ७-९-३५॥
mātustadvacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
amarṣamatulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarottadā || 7-9-35||

RMY 7-9-36

सत्यं ते प्रतिजानामि तुल्यो भ्रात्राधिकोऽपि वा ।
भविष्याम्यचिरान्मातः संतापं त्यज हृद्गतम् ॥ ७-९-३६॥
satyaṃ te pratijānāmi tulyo bhrātrādhiko'pi vā |
bhaviṣyāmyacirānmātaḥ saṃtāpaṃ tyaja hṛdgatam || 7-9-36||

RMY 7-9-37

ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः ।
प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वाध्यवस्य च ।
आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ॥ ७-९-३७॥
tataḥ krodhena tenaiva daśagrīvaḥ sahānujaḥ |
prāpsyāmi tapasā kāmamiti kṛtvādhyavasya ca |
āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham || 7-9-37||

Sarga: 10/100 (42)

RMY 7-10-1

अथाब्रवीद्द्विजं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपश्चेरुर्महाव्रताः ॥ ७-१०-१॥
athābravīddvijaṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane |
kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃstapaścerurmahāvratāḥ || 7-10-1||

RMY 7-10-2

अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं प्रयत मानसं ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥ ७-१०-२॥
agastyastvabravīttatra rāmaṃ prayata mānasaṃ |
tāṃstāndharmavidhīṃstatra bhrātaraste samāviśan || 7-10-2||

RMY 7-10-3

कुम्भकर्णस्तदा यत्तो नित्यं धर्मपरायणः ।
तताप ग्रैष्मिके काले पञ्चस्वग्निष्ववस्थितः ॥ ७-१०-३॥
kumbhakarṇastadā yatto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ |
tatāpa graiṣmike kāle pañcasvagniṣvavasthitaḥ || 7-10-3||

RMY 7-10-4

वर्षे मेघोदकक्लिन्नो वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शैशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥ ७-१०-४॥
varṣe meghodakaklinno vīrāsanamasevata |
nityaṃ ca śaiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ || 7-10-4||

RMY 7-10-5

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥ ७-१०-५॥
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ |
dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca || 7-10-5||

RMY 7-10-6

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥ ७-१०-६॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ |
pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān || 7-10-6||

RMY 7-10-7

समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥ ७-१०-७॥
samāpte niyame tasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāścāpi devatāḥ || 7-10-7||

RMY 7-10-8

पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥ ७-१०-८॥
pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata |
tasthau cordhvaśirobāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ || 7-10-8||

RMY 7-10-9

एवं विभीषणस्यापि गतानि नियतात्मनः ।
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ॥ ७-१०-९॥
evaṃ vibhīṣaṇasyāpi gatāni niyatātmanaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi svargasthasyeva nandane || 7-10-9||

RMY 7-10-10

दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ॥ ७-१०-१०॥
daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ |
pūrṇe varṣasahasre tu śiraścāgnau juhāva saḥ || 7-10-10||

RMY 7-10-11

एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥ ७-१०-११॥
evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ |
śirāṃsi nava cāpyasya praviṣṭāni hutāśanam || 7-10-11||

RMY 7-10-12

अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामः स धर्मात्मा प्राप्तश्चात्र पितामहः ॥ ७-१०-१२॥
atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ |
chettukāmaḥ sa dharmātmā prāptaścātra pitāmahaḥ || 7-10-12||

RMY 7-10-13

पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
वत्स वत्स दशग्रीव प्रीतोऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥ ७-१०-१३॥
pitāmahastu suprītaḥ sārdhaṃ devairupasthitaḥ |
vatsa vatsa daśagrīva prīto'smītyabhyabhāṣata || 7-10-13||

RMY 7-10-14

शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्तेऽभिकाङ्क्षितः ।
किं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥ ७-१०-१४॥
śīghraṃ varaya dharmajña varo yaste'bhikāṅkṣitaḥ |
kiṃ te kāmaṃ karomyadya na vṛthā te pariśramaḥ || 7-10-14||

RMY 7-10-15

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७-१०-१५॥
tato'bravīddaśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā || 7-10-15||

RMY 7-10-16

भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमतो वृणे ॥ ७-१०-१६॥
bhagavanprāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇādbhayam |
nāsti mṛtyusamaḥ śatruramaratvamato vṛṇe || 7-10-16||

RMY 7-10-17

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यः स्यां प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वतम् ॥ ७-१०-१७॥
suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |
avadhyaḥ syāṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvatam || 7-10-17||

RMY 7-10-18

न हि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि मे सर्वे प्राणिनो मानुषादयः ॥ ७-१०-१८॥
na hi cintā mamānyeṣu prāṇiṣvamarapūjita |
tṛṇabhūtā hi me sarve prāṇino mānuṣādayaḥ || 7-10-18||

RMY 7-10-19

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं राम सह देवैः पितामहः ॥ ७-१०-१९॥
evamuktastu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā |
uvāca vacanaṃ rāma saha devaiḥ pitāmahaḥ || 7-10-19||

RMY 7-10-20

भविष्यत्येवमेवैतत्तव राक्षसपुंगव ।
शृणु चापि वचो भूयः प्रीतस्येह शुभं मम ॥ ७-१०-२०॥
bhaviṣyatyevamevaitattava rākṣasapuṃgava |
śṛṇu cāpi vaco bhūyaḥ prītasyeha śubhaṃ mama || 7-10-20||

RMY 7-10-21

हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ।
पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ॥ ७-१०-२१॥
hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvamagnau tvayānagha |
punastāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa || 7-10-21||

RMY 7-10-22

एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तान्युत्थितानि वै ॥ ७-१०-२२॥
evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ |
agnau hutāni śīrṣāṇi yāni tānyutthitāni vai || 7-10-22||

RMY 7-10-23

एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं प्रजापतिः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥ ७-१०-२३॥
evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ prajāpatiḥ |
vibhīṣaṇamathovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ || 7-10-23||

RMY 7-10-24

विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टोऽस्मि धर्मज्ञ वरं वरय सुव्रत ॥ ७-१०-२४॥
vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā |
parituṣṭo'smi dharmajña varaṃ varaya suvrata || 7-10-24||

RMY 7-10-25

विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा इव रश्मिभिः ॥ ७-१०-२५॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ |
vṛtaḥ sarvaguṇairnityaṃ candramā iva raśmibhiḥ || 7-10-25||

RMY 7-10-26

भगवन्कृतकृत्योऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतो यदि त्वं दातव्यं वरं मे शृणु सुव्रत ॥ ७-१०-२६॥
bhagavankṛtakṛtyo'haṃ yanme lokaguruḥ svayam |
prīto yadi tvaṃ dātavyaṃ varaṃ me śṛṇu suvrata || 7-10-26||

RMY 7-10-27

या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेष्विह ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तं धर्मं च पालये ॥ ७-१०-२७॥
yā yā me jāyate buddhiryeṣu yeṣvāśrameṣviha |
sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ taṃ dharmaṃ ca pālaye || 7-10-27||

RMY 7-10-28

एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
न हि धर्माभिरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम् ॥ ७-१०-२८॥
eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ |
na hi dharmābhiraktānāṃ loke kiṃcana durlabham || 7-10-28||

RMY 7-10-29

अथ प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥ ७-१०-२९॥
atha prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇamuvāca ha |
dharmiṣṭhastvaṃ yathā vatsa tathā caitadbhaviṣyati || 7-10-29||

RMY 7-10-30

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्षण ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥ ७-१०-३०॥
yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitrakarṣaṇa |
nādharme jāyate buddhiramaratvaṃ dadāmi te || 7-10-30||

RMY 7-10-31

कुम्भकर्णाय तु वरं प्रयच्छन्तमरिंदम ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥ ७-१०-३१॥
kumbhakarṇāya tu varaṃ prayacchantamariṃdama |
prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo'bruvan || 7-10-31||

RMY 7-10-32

न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ॥ ७-१०-३२॥
na tāvatkumbhakarṇāya pradātavyo varastvayā |
jānīṣe hi yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmatiḥ || 7-10-32||

RMY 7-10-33

नन्दनेऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ॥ ७-१०-३३॥
nandane'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa |
anena bhakṣitā brahmannṛṣayo mānuṣāstathā || 7-10-33||

RMY 7-10-34

वरव्याजेन मोहोऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैव स्याद्भवेदस्य च संनतिः ॥ ७-१०-३४॥
varavyājena moho'smai dīyatāmamitaprabha |
lokānāṃ svasti caiva syādbhavedasya ca saṃnatiḥ || 7-10-34||

RMY 7-10-35

एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्माचिन्तयत्पद्मसंभवः ।
चिन्तिता चोपतस्थेऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥ ७-१०-३५॥
evamuktaḥ surairbrahmācintayatpadmasaṃbhavaḥ |
cintitā copatasthe'sya pārśvaṃ devī sarasvatī || 7-10-35||

RMY 7-10-36

प्राञ्जलिः सा तु पर्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ॥ ७-१०-३६॥
prāñjaliḥ sā tu parśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī |
iyamasmyāgatā deva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham || 7-10-36||

RMY 7-10-37

प्रजापतिस्तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥ ७-१०-३७॥
prajāpatistu tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm |
vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā || 7-10-37||

RMY 7-10-38

तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥ ७-१०-३८॥
tathetyuktvā praviṣṭā sā prajāpatirathābravīt |
kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ || 7-10-38||

RMY 7-10-39

कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥ ७-१०-३९॥
kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvā vacanamabravīt |
svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva mamepsitam || 7-10-39||

RMY 7-10-40

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा सह देवैः पितामहः ।
देवी सरस्वती चैव मुक्त्वा तं प्रययौ दिवम् ॥ ७-१०-४०॥
evamastviti taṃ coktvā saha devaiḥ pitāmahaḥ |
devī sarasvatī caiva muktvā taṃ prayayau divam || 7-10-40||

RMY 7-10-41

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
कीदृशं किं न्विदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ॥ ७-१०-४१॥
kumbhakarṇastu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ |
kīdṛśaṃ kiṃ nvidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam || 7-10-41||

RMY 7-10-42

एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥ ७-१०-४२॥
evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ |
śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasansukham || 7-10-42||

Sarga: 11/100 (41)

RMY 7-11-1

सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा तान्वै निशाचरान् ।
उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ॥ ७-११-१॥
sumālī varalabdhāṃstu jñātvā tānvai niśācarān |
udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt || 7-11-1||

RMY 7-11-2

मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः ।
उदतिष्ठन्सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७-११-२॥
mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ |
udatiṣṭhansusaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ || 7-11-2||

RMY 7-11-3

सुमाली चैव तैः सर्वैर्वृतो राक्षसपुंगवैः ।
अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ७-११-३॥
sumālī caiva taiḥ sarvairvṛto rākṣasapuṃgavaiḥ |
abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt || 7-11-3||

RMY 7-11-4

दिष्ट्या ते पुत्र संप्राप्तश्चिन्तितोऽयं मनोरथः ।
यस्त्वं त्रिभुवणश्रेष्ठाल्लब्धवान्वरमीदृशम् ॥ ७-११-४॥
diṣṭyā te putra saṃprāptaścintito'yaṃ manorathaḥ |
yastvaṃ tribhuvaṇaśreṣṭhāllabdhavānvaramīdṛśam || 7-11-4||

RMY 7-11-5

यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम् ।
तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम् ॥ ७-११-५॥
yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyaktvā yātā rasātalam |
tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam || 7-11-5||

RMY 7-11-6

असकृत्तेन भग्ना हि परित्यज्य स्वमालयम् ।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ॥ ७-११-६॥
asakṛttena bhagnā hi parityajya svamālayam |
vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam || 7-11-6||

RMY 7-11-7

अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोषिता ।
निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता ॥ ७-११-७॥
asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasoṣitā |
niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā || 7-11-7||

RMY 7-11-8

यदि नामात्र शक्यं स्यात्साम्ना दानेन वानघ ।
तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत् ॥ ७-११-८॥
yadi nāmātra śakyaṃ syātsāmnā dānena vānagha |
tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet || 7-11-8||

RMY 7-11-9

त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः ।
सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल ॥ ७-११-९॥
tvaṃ ca laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |
sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala || 7-11-9||

RMY 7-11-10

अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् ।
वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हस्येवं प्रभाषितुम् ॥ ७-११-१०॥
athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam |
vitteśo gururasmākaṃ nārhasyevaṃ prabhāṣitum || 7-11-10||

RMY 7-11-11

उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः ।
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह सकारणम् ॥ ७-११-११॥
uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ |
prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sakāraṇam || 7-11-11||

RMY 7-11-12

दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुमीदृशम् ।
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ॥ ७-११-१२॥
daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam |
saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7-11-12||

RMY 7-11-13

अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते किल ।
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ ७-११-१३॥
aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite kila |
bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ || 7-11-13||

RMY 7-11-14

अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवणेश्वरान् ।
दितिस्त्वजनयद्दैत्यान्कश्यपस्यात्मसंभवान् ॥ ७-११-१४॥
aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaṇeśvarān |
ditistvajanayaddaityānkaśyapasyātmasaṃbhavān || 7-11-14||

RMY 7-11-15

दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा ।
सपर्वता मही वीर तेऽभवन्प्रभविष्णवः ॥ ७-११-१५॥
daityānāṃ kila dharmajña pureyaṃ savanārṇavā |
saparvatā mahī vīra te'bhavanprabhaviṣṇavaḥ || 7-11-15||

RMY 7-11-16

निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ ७-११-१६॥
nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam || 7-11-16||

RMY 7-11-17

नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् ।
सुरैराचरितं पूर्वं कुरुष्वैतद्वचो मम ॥ ७-११-१७॥
naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam |
surairācaritaṃ pūrvaṃ kuruṣvaitadvaco mama || 7-11-17||

RMY 7-11-18

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन दुरात्मना ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ॥ ७-११-१८॥
evamukto daśagrīvaḥ prahastena durātmanā |
cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so'bravīt || 7-11-18||

RMY 7-11-19

स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् ।
वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ ७-११-१९॥
sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān |
vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 7-11-19||

RMY 7-11-20

त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः ।
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ॥ ७-११-२०॥
trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ |
preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam || 7-11-20||

RMY 7-11-21

प्रहस्त शीघ्रं गत्वा त्वं ब्रूहि नैरृतपुंगवम् ।
वचनान्मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः ॥ ७-११-२१॥
prahasta śīghraṃ gatvā tvaṃ brūhi nairṛtapuṃgavam |
vacanānmama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7-11-21||

RMY 7-11-22

इयं लङ्का पुरी राजन्राक्षसानां महात्मनाम् ।
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद्युक्तं तवानघ ॥ ७-११-२२॥
iyaṃ laṅkā purī rājanrākṣasānāṃ mahātmanām |
tvayā niveśitā saumya naitadyuktaṃ tavānagha || 7-11-22||

RMY 7-11-23

तद्भवान्यदि साम्नैतां दद्यादतुलविक्रम ।
कृता भवेन्मम प्रीतिर्धर्मश्चैवानुपालितः ॥ ७-११-२३॥
tadbhavānyadi sāmnaitāṃ dadyādatulavikrama |
kṛtā bhavenmama prītirdharmaścaivānupālitaḥ || 7-11-23||

RMY 7-11-24

इत्युक्तः स तदा गत्वा प्रहस्तो वाक्यकोविदः ।
दशग्रीववचः सर्वं वित्तेशाय न्यवेदयत् ॥ ७-११-२४॥
ityuktaḥ sa tadā gatvā prahasto vākyakovidaḥ |
daśagrīvavacaḥ sarvaṃ vitteśāya nyavedayat || 7-11-24||

RMY 7-11-25

प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः ।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ७-११-२५॥
prahastādapi saṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ |
pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 7-11-25||

RMY 7-11-26

ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम ।
तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्वैतद्धतकण्टकम् ॥ ७-११-२६॥
brūhi gaccha daśagrīvaṃ purī rājyaṃ ca yanmama |
tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣvaitaddhatakaṇṭakam || 7-11-26||

RMY 7-11-27

सर्वं कर्तास्मि भद्रं ते राक्षसेश वचोऽचिरात् ।
किं तु तावत्प्रतीक्षस्व पितुर्यावन्निवेदये ॥ ७-११-२७॥
sarvaṃ kartāsmi bhadraṃ te rākṣaseśa vaco'cirāt |
kiṃ tu tāvatpratīkṣasva pituryāvannivedaye || 7-11-27||

RMY 7-11-28

एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम् ।
अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ॥ ७-११-२८॥
evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam |
abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam || 7-11-28||

RMY 7-11-29

एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम ।
दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ ७-११-२९॥
eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama |
dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā |
mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata || 7-11-29||

RMY 7-11-30

ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तोऽसौ विश्रवा मुनिपुंगवः ।
उवाच धनदं वाक्यं शृणु पुत्र वचो मम ॥ ७-११-३०॥
brahmarṣistvevamukto'sau viśravā munipuṃgavaḥ |
uvāca dhanadaṃ vākyaṃ śṛṇu putra vaco mama || 7-11-30||

RMY 7-11-31

दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम संनिधौ ।
मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुधोक्तः सुदुर्मतिः ॥ ७-११-३१॥
daśagrīvo mahābāhuruktavānmama saṃnidhau |
mayā nirbhartsitaścāsīdbahudhoktaḥ sudurmatiḥ || 7-11-31||

RMY 7-11-32

स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसस्वेति पुनः पुनः ।
श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ॥ ७-११-३२॥
sa krodhena mayā cokto dhvaṃsasveti punaḥ punaḥ |
śreyo'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama || 7-11-32||

RMY 7-11-33

वरप्रदानसंमूढो मान्यामान्यं सुदुर्मतिः ।
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ॥ ७-११-३३॥
varapradānasaṃmūḍho mānyāmānyaṃ sudurmatiḥ |
na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ || 7-11-33||

RMY 7-11-34

तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् ।
निवेशय निवासार्थं त्यज लङ्कां सहानुगः ॥ ७-११-३४॥
tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam |
niveśaya nivāsārthaṃ tyaja laṅkāṃ sahānugaḥ || 7-11-34||

RMY 7-11-35

तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनां प्रवरा नदी ।
काञ्चनैः सूर्यसंकाशैः पङ्कजैः संवृतोदका ॥ ७-११-३५॥
tatra mandākinī ramyā nadīnāṃ pravarā nadī |
kāñcanaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā || 7-11-35||

RMY 7-11-36

न हि क्षमं त्वया तेन वैरं धनद रक्षसा ।
जानीषे हि यथानेन लब्धः परमको वरः ॥ ७-११-३६॥
na hi kṣamaṃ tvayā tena vairaṃ dhanada rakṣasā |
jānīṣe hi yathānena labdhaḥ paramako varaḥ || 7-11-36||

RMY 7-11-37

एवमुक्तो गृहीत्वा तु तद्वचः पितृगौरवात् ।
सदारपौरः सामात्यः सवाहनधनो गतः ॥ ७-११-३७॥
evamukto gṛhītvā tu tadvacaḥ pitṛgauravāt |
sadārapauraḥ sāmātyaḥ savāhanadhano gataḥ || 7-11-37||

RMY 7-11-38

प्रहस्तस्तु दशग्रीवं गत्वा सर्वं न्यवेदयत् ।
शून्या सा नगरी लङ्का त्रिंशद्योजनमायता ।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय ॥ ७-११-३८॥
prahastastu daśagrīvaṃ gatvā sarvaṃ nyavedayat |
śūnyā sā nagarī laṅkā triṃśadyojanamāyatā |
praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ tatra pālaya || 7-11-38||

RMY 7-11-39

एवमुक्तः प्रहस्तेन रावणो राक्षसस्तदा ।
विवेश नगरीं लङ्कां सभ्राता सबलानुगः ॥ ७-११-३९॥
evamuktaḥ prahastena rāvaṇo rākṣasastadā |
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ sabhrātā sabalānugaḥ || 7-11-39||

RMY 7-11-40

स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः ।
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ॥ ७-११-४०॥
sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ |
nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ || 7-11-40||

RMY 7-11-41

धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।
स्वलंकृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरंदरस्येव तदामरावतीम् ॥ ७-११-४१॥
dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm |
svalaṃkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ puraṃdarasyeva tadāmarāvatīm || 7-11-41||

Sarga: 12/100 (29)

RMY 7-12-1

राक्षसेन्द्रोऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा ।
ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥ ७-१२-१॥
rākṣasendro'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā |
tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat || 7-12-1||

RMY 7-12-2

ददौ तां कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् ।
स्वसां शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥ ७-१२-२॥
dadau tāṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm |
svasāṃ śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ || 7-12-2||

RMY 7-12-3

अथ दत्त्वा स्वसारं स मृगयां पर्यटन्नृपः ।
तत्रापश्यत्ततो राम मयं नाम दितेः सुतम् ॥ ७-१२-३॥
atha dattvā svasāraṃ sa mṛgayāṃ paryaṭannṛpaḥ |
tatrāpaśyattato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam || 7-12-3||

RMY 7-12-4

कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः ।
अपृच्छत्को भवानेको निर्मनुष्य मृगे वने ॥ ७-१२-४॥
kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ |
apṛcchatko bhavāneko nirmanuṣya mṛge vane || 7-12-4||

RMY 7-12-5

मयस्त्वथाब्रवीद्राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् ।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यथावृत्तमिदं मम ॥ ७-१२-५॥
mayastvathābravīdrāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram |
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yathāvṛttamidaṃ mama || 7-12-5||

RMY 7-12-6

हेमा नामाप्सरास्तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया ।
दैवतैर्मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः ॥ ७-१२-६॥
hemā nāmāpsarāstāta śrutapūrvā yadi tvayā |
daivatairmama sā dattā paulomīva śatakratoḥ || 7-12-6||

RMY 7-12-7

तस्यां सक्तमनास्तात पञ्चवर्षशतान्यहम् ।
सा च दैवतकार्येण गता वर्षं चतुर्दशम् ॥ ७-१२-७॥
tasyāṃ saktamanāstāta pañcavarṣaśatānyaham |
sā ca daivatakāryeṇa gatā varṣaṃ caturdaśam || 7-12-7||

RMY 7-12-8

तस्याः कृते च हेमायाः सर्वं हेमपुरं मया ।
वज्रवैदूर्यचित्रं च मायया निर्मितं तदा ॥ ७-१२-८॥
tasyāḥ kṛte ca hemāyāḥ sarvaṃ hemapuraṃ mayā |
vajravaidūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ tadā || 7-12-8||

RMY 7-12-9

तत्राहमरतिं विन्दंस्तया हीनः सुदुःखितः ।
तस्मात्पुराद्दुहितरं गृहीत्वा वनमागतः ॥ ७-१२-९॥
tatrāhamaratiṃ vindaṃstayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ |
tasmātpurādduhitaraṃ gṛhītvā vanamāgataḥ || 7-12-9||

RMY 7-12-10

इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता ।
भर्तारमनया सार्धमस्याः प्राप्तोऽस्मि मार्गितुम् ॥ ७-१२-१०॥
iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā |
bhartāramanayā sārdhamasyāḥ prāpto'smi mārgitum || 7-12-10||

RMY 7-12-11

कन्यापितृत्वं दुःखं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् ।
कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ७-१२-११॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām |
kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 7-12-11||

RMY 7-12-12

द्वौ सुतौ तु मम त्वस्यां भार्यायां संबभूवतुः ।
मायावी प्रथमस्तात दुन्दुभिस्तदनन्तरम् ॥ ७-१२-१२॥
dvau sutau tu mama tvasyāṃ bhāryāyāṃ saṃbabhūvatuḥ |
māyāvī prathamastāta dundubhistadanantaram || 7-12-12||

RMY 7-12-13

एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः ।
त्वामिदानीं कथं तात जानीयां को भवानिति ॥ ७-१२-१३॥
etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ |
tvāmidānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavāniti || 7-12-13||

RMY 7-12-14

एवमुक्तो राक्षसेन्द्रो विनीतमिदमब्रवीत् ।
अहं पौलस्त्यतनयो दशग्रीवश्च नामतः ॥ ७-१२-१४॥
evamukto rākṣasendro vinītamidamabravīt |
ahaṃ paulastyatanayo daśagrīvaśca nāmataḥ || 7-12-14||

RMY 7-12-15

ब्रह्मर्षेस्तं सुतं ज्ञात्वा मयो हर्षमुपागतः ।
दातुं दुहितरं तस्य रोचयामास तत्र वै ॥ ७-१२-१५॥
brahmarṣestaṃ sutaṃ jñātvā mayo harṣamupāgataḥ |
dātuṃ duhitaraṃ tasya rocayāmāsa tatra vai || 7-12-15||

RMY 7-12-16

प्रहसन्प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रमिदं वचः ।
इयं ममात्मजा राजन्हेमयाप्सरसा धृता ।
कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ७-१२-१६॥
prahasanprāha daityendro rākṣasendramidaṃ vacaḥ |
iyaṃ mamātmajā rājanhemayāpsarasā dhṛtā |
kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām || 7-12-16||

RMY 7-12-17

बाढमित्येव तं राम दशग्रीवोऽभ्यभाषत ।
प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निमकरोत्पाणिसंग्रहम् ॥ ७-१२-१७॥
bāḍhamityeva taṃ rāma daśagrīvo'bhyabhāṣata |
prajvālya tatra caivāgnimakarotpāṇisaṃgraham || 7-12-17||

RMY 7-12-18

न हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस्तपोधनात् ।
विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम् ॥ ७-१२-१८॥
na hi tasya mayo rāma śāpābhijñastapodhanāt |
viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam || 7-12-18||

RMY 7-12-19

अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् ।
परेण तपसा लब्धां जघ्निवाँल्लक्ष्मणं यया ॥ ७-१२-१९॥
amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām |
pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivā~llakṣmaṇaṃ yayā || 7-12-19||

RMY 7-12-20

एवं स कृतदारो वै लङ्कायामीश्वरः प्रभुः ।
गत्वा तु नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदावहत् ॥ ७-१२-२०॥
evaṃ sa kṛtadāro vai laṅkāyāmīśvaraḥ prabhuḥ |
gatvā tu nagaraṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samudāvahat || 7-12-20||

RMY 7-12-21

वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः ।
तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समुदावहत् ॥ ७-१२-२१॥
vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ |
tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samudāvahat || 7-12-21||

RMY 7-12-22

गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मनः ।
सरमां नाम धर्मज्ञो लेभे भार्यां विभीषणः ॥ ७-१२-२२॥
gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmanaḥ |
saramāṃ nāma dharmajño lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ || 7-12-22||

RMY 7-12-23

तीरे तु सरसः सा वै संजज्ञे मानसस्य च ।
मानसं च सरस्तात ववृधे जलदागमे ॥ ७-१२-२३॥
tīre tu sarasaḥ sā vai saṃjajñe mānasasya ca |
mānasaṃ ca sarastāta vavṛdhe jaladāgame || 7-12-23||

RMY 7-12-24

मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहेनाक्रन्दितं वचः ।
सरो मा वर्धतेत्युक्तं ततः सा सरमाभवत् ॥ ७-१२-२४॥
mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehenākranditaṃ vacaḥ |
saro mā vardhatetyuktaṃ tataḥ sā saramābhavat || 7-12-24||

RMY 7-12-25

एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः ।
स्वां स्वां भार्यामुपादाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥ ७-१२-२५॥
evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ |
svāṃ svāṃ bhāryāmupādāya gandharvā iva nandane || 7-12-25||

RMY 7-12-26

ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमसूयत ।
स एष इन्द्रजिन्नाम युष्माभिरभिधीयते ॥ ७-१२-२६॥
tato mandodarī putraṃ meghanādamasūyata |
sa eṣa indrajinnāma yuṣmābhirabhidhīyate || 7-12-26||

RMY 7-12-27

जातमात्रेण हि पुरा तेन राक्षससूनुना ।
रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलधरोपमः ॥ ७-१२-२७॥
jātamātreṇa hi purā tena rākṣasasūnunā |
rudatā sumahānmukto nādo jaladharopamaḥ || 7-12-27||

RMY 7-12-28

जडीकृतायां लङ्कायां तेन नादेन तस्य वै ।
पिता तस्याकरोन्नाम मेघनाद इति स्वयम् ॥ ७-१२-२८॥
jaḍīkṛtāyāṃ laṅkāyāṃ tena nādena tasya vai |
pitā tasyākaronnāma meghanāda iti svayam || 7-12-28||

RMY 7-12-29

सोऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे ।
रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैरिवानलः ॥ ७-१२-२९॥
so'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe |
rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhairivānalaḥ || 7-12-29||

Sarga: 13/100 (39)

RMY 7-13-1

अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ ७-१३-१॥
atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit |
nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī || 7-13-1||

RMY 7-13-2

ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ॥ ७-१३-२॥
tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ |
nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam || 7-13-2||

RMY 7-13-3

विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
अकुर्वन्कुम्भकर्णस्य कैलाससममालयम् ॥ ७-१३-३॥
viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat |
akurvankumbhakarṇasya kailāsasamamālayam || 7-13-3||

RMY 7-13-4

विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ।
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ॥ ७-१३-४॥
vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam |
darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire || 7-13-4||

RMY 7-13-5

स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ।
वैदूर्यकृतशोभं च किङ्किणीजालकं तथा ॥ ७-१३-५॥
sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam |
vaidūryakṛtaśobhaṃ ca kiṅkiṇījālakaṃ tathā || 7-13-5||

RMY 7-13-6

दन्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ।
सर्वर्तुसुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥ ७-१३-६॥
dantatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam |
sarvartusukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva || 7-13-6||

RMY 7-13-7

तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो नावबुध्यते ॥ ७-१३-७॥
tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo niśācaraḥ |
bahūnyabdasahasrāṇi śayāno nāvabudhyate || 7-13-7||

RMY 7-13-8

निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान्बाधते स्म स नित्यशः ॥ ७-१३-८॥
nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ |
devarṣiyakṣagandharvānbādhate sma sa nityaśaḥ || 7-13-8||

RMY 7-13-9

उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥ ७-१३-९॥
udyānāni vicitrāṇi nandanādīni yāni ca |
tāni gatvā susaṃkruddho bhinatti sma daśānanaḥ || 7-13-9||

RMY 7-13-10

नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् ।
नगान्वज्र इव सृष्टो विध्वंसयति नित्यशः ॥ ७-१३-१०॥
nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan |
nagānvajra iva sṛṣṭo vidhvaṃsayati nityaśaḥ || 7-13-10||

RMY 7-13-11

तथा वृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञ वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥ ७-१३-११॥
tathā vṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ |
kulānurūpaṃ dharmajña vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ || 7-13-11||

RMY 7-13-12

सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्वरणस्तदा ।
लङ्कां संप्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥ ७-१३-१२॥
saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśvaraṇastadā |
laṅkāṃ saṃpreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam || 7-13-12||

RMY 7-13-13

स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥ ७-१३-१३॥
sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam |
mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati || 7-13-13||

RMY 7-13-14

पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनपि च बान्धवान् ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥ ७-१३-१४॥
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnapi ca bāndhavān |
sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam || 7-13-14||

RMY 7-13-15

स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेन चाभिसंपूज्य तूष्णीमासीन्मुहूर्तकम् ॥ ७-१३-१५॥
sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
jayena cābhisaṃpūjya tūṣṇīmāsīnmuhūrtakam || 7-13-15||

RMY 7-13-16

तस्योपनीते पर्यङ्के वरास्तरणसंवृते ।
उपविश्य दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-१३-१६॥
tasyopanīte paryaṅke varāstaraṇasaṃvṛte |
upaviśya daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt || 7-13-16||

RMY 7-13-17

राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं सौम्य वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ ७-१३-१७॥
rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt |
ubhayoḥ sadṛśaṃ saumya vṛttasya ca kulasya ca || 7-13-17||

RMY 7-13-18

साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसंग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥ ७-१३-१८॥
sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṃgrahaḥ |
sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate || 7-13-18||

RMY 7-13-19

दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवानां तु समुद्योगस्त्वत्तो राजञ्श्रुतश्च मे ॥ ७-१३-१९॥
dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ |
devānāṃ tu samudyogastvatto rājañśrutaśca me || 7-13-19||

RMY 7-13-20

निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप ।
अपराद्धा हि बाल्याच्च रक्षणीयाः स्वबान्धवाः ॥ ७-१३-२०॥
nirākṛtaśca bahuśastvayāhaṃ rākṣasādhipa |
aparāddhā hi bālyācca rakṣaṇīyāḥ svabāndhavāḥ || 7-13-20||

RMY 7-13-21

अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥ ७-१३-२१॥
ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum |
raudraṃ vrataṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ || 7-13-21||

RMY 7-13-22

तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्योमया प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया चैव तत्र देव्यां निपातितम् ॥ ७-१३-२२॥
tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyomayā prabhuḥ |
savyaṃ cakṣurmayā caiva tatra devyāṃ nipātitam || 7-13-22||

RMY 7-13-23

का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं ह्यनुपमं कृत्वा तत्र क्रीडति पार्वती ॥ ७-१३-२३॥
kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā |
rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā tatra krīḍati pārvatī || 7-13-23||

RMY 7-13-24

ततो देव्याः प्रभावेन दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥ ७-१३-२४॥
tato devyāḥ prabhāvena dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam |
reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgalatvamupāgatam || 7-13-24||

RMY 7-13-25

ततोऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
पूर्णं वर्षशतान्यष्टौ समवाप महाव्रतम् ॥ ७-१३-२५॥
tato'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam |
pūrṇaṃ varṣaśatānyaṣṭau samavāpa mahāvratam || 7-13-25||

RMY 7-13-26

समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥ ७-१३-२६॥
samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ |
prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ || 7-13-26||

RMY 7-13-27

प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत ।
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥ ७-१३-२७॥
prīto'smi tava dharmajña tapasānena suvrata |
mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa || 7-13-27||

RMY 7-13-28

तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ।
व्रतं सुदुश्चरं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा ॥ ७-१३-२८॥
tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścaredvratamīdṛśam |
vrataṃ suduścaraṃ hyetanmayaivotpāditaṃ purā || 7-13-28||

RMY 7-13-29

तत्सखित्वं मया सार्धं रोचयस्व धनेश्वर ।
तपसा निर्जितत्वाद्धि सखा भव ममानघ ॥ ७-१३-२९॥
tatsakhitvaṃ mayā sārdhaṃ rocayasva dhaneśvara |
tapasā nirjitatvāddhi sakhā bhava mamānagha || 7-13-29||

RMY 7-13-30

देव्या दग्धं प्रभावेन यच्च साव्यं तवेक्षणम् ।
एकाक्षि पिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ॥ ७-१३-३०॥
devyā dagdhaṃ prabhāvena yacca sāvyaṃ tavekṣaṇam |
ekākṣi piṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam || 7-13-30||

RMY 7-13-31

एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शंकरात् ।
आगम्य च श्रुतोऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥ ७-१३-३१॥
evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṃkarāt |
āgamya ca śruto'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ || 7-13-31||

RMY 7-13-32

तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषण ।
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसंघैः सुरैस्तव ॥ ७-१३-३२॥
tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇa |
cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṃghaiḥ suraistava || 7-13-32||

RMY 7-13-33

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
हस्तान्दन्तांश संपीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-१३-३३॥
evamukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
hastāndantāṃśa saṃpīḍya vākyametaduvāca ha || 7-13-33||

RMY 7-13-34

विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत्त्वं प्रभाषसे ।
नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि प्रेषितः ॥ ७-१३-३४॥
vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yattvaṃ prabhāṣase |
naiva tvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi preṣitaḥ || 7-13-34||

RMY 7-13-35

हितं न स ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ।
महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयसे किल ॥ ७-१३-३५॥
hitaṃ na sa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ |
maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayase kila || 7-13-35||

RMY 7-13-36

न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो ममायमिति मन्यते ।
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ॥ ७-१३-३६॥
na hantavyo gururjyeṣṭho mamāyamiti manyate |
tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ || 7-13-36||

RMY 7-13-37

त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।
एतन्मुहूर्तमेषोऽहं तस्यैकस्य कृते च वै ।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥ ७-१३-३७॥
trī~llokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ |
etanmuhūrtameṣo'haṃ tasyaikasya kṛte ca vai |
caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam || 7-13-37||

RMY 7-13-38

एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥ ७-१३-३८॥
evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān |
dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām || 7-13-38||

RMY 7-13-39

ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ तत्र धनेश्वरः ॥ ७-१३-३९॥
tataḥ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ |
trailokyavijayākāṅkṣī yayau tatra dhaneśvaraḥ || 7-13-39||

Sarga: 14/100 (25)

RMY 7-14-1

ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यं बलोत्कटैः ।
महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥ ७-१४-१॥
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhirnityaṃ balotkaṭaiḥ |
mahodaraprahastābhyāṃ mārīcaśukasāraṇaiḥ || 7-14-1||

RMY 7-14-2

धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना ।
वृतः संप्रययौ श्रीमान्क्रोधाल्लोकान्दहन्निव ॥ ७-१४-२॥
dhūmrākṣeṇa ca vīreṇa nityaṃ samaragṛdhnunā |
vṛtaḥ saṃprayayau śrīmānkrodhāllokāndahanniva || 7-14-2||

RMY 7-14-3

पुराणि स नदीः शैलान्वनान्युपवनानि च ।
अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमाविशत् ॥ ७-१४-३॥
purāṇi sa nadīḥ śailānvanānyupavanāni ca |
atikramya muhūrtena kailāsaṃ girimāviśat || 7-14-3||

RMY 7-14-4

तं निविष्टं गिरौ तस्मिन्राक्षसेन्द्रं निशम्य तु ।
राज्ञो भ्रातायमित्युक्त्वा गता यत्र धनेश्वरः ॥ ७-१४-४॥
taṃ niviṣṭaṃ girau tasminrākṣasendraṃ niśamya tu |
rājño bhrātāyamityuktvā gatā yatra dhaneśvaraḥ || 7-14-4||

RMY 7-14-5

गत्वा तु सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य विनिश्चयम् ।
अनुज्ञाता ययुश्चैव युद्धाय धनदेन ते ॥ ७-१४-५॥
gatvā tu sarvamācakhyurbhrātustasya viniścayam |
anujñātā yayuścaiva yuddhāya dhanadena te || 7-14-5||

RMY 7-14-6

ततो बलस्य संक्षोभः सागरस्येव वर्धतः ।
अभून्नैरृतराजस्य गिरिं संचालयन्निव ॥ ७-१४-६॥
tato balasya saṃkṣobhaḥ sāgarasyeva vardhataḥ |
abhūnnairṛtarājasya giriṃ saṃcālayanniva || 7-14-6||

RMY 7-14-7

ततो युद्धं समभवद्यक्षराक्षससंकुलम् ।
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७-१४-७॥
tato yuddhaṃ samabhavadyakṣarākṣasasaṃkulam |
vyathitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 7-14-7||

RMY 7-14-8

तं दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः ।
हर्षान्नादं ततः कृत्वा रोषात्समभिवर्तत ॥ ७-१४-८॥
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ |
harṣānnādaṃ tataḥ kṛtvā roṣātsamabhivartata || 7-14-8||

RMY 7-14-9

ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमः ।
ते सहस्रं सहस्राणामेकैकं समयोधयन् ॥ ७-१४-९॥
ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramaḥ |
te sahasraṃ sahasrāṇāmekaikaṃ samayodhayan || 7-14-9||

RMY 7-14-10

ततो गदाभिः परिघैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
वध्यमानो दशग्रीवस्तत्सैन्यं समगाहत ॥ ७-१४-१०॥
tato gadābhiḥ parighairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |
vadhyamāno daśagrīvastatsainyaṃ samagāhata || 7-14-10||

RMY 7-14-11

तैर्निरुच्छ्वासवत्तत्र वध्यमानो दशाननः ।
वर्षमाणैरिव घनैर्यक्षेन्द्रैः संनिरुध्यत ॥ ७-१४-११॥
tairnirucchvāsavattatra vadhyamāno daśānanaḥ |
varṣamāṇairiva ghanairyakṣendraiḥ saṃnirudhyata || 7-14-11||

RMY 7-14-12

स दुरात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् ।
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन्यक्षान्यमक्षयम् ॥ ७-१४-१२॥
sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām |
praviveśa tataḥ sainyaṃ nayanyakṣānyamakṣayam || 7-14-12||

RMY 7-14-13

स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनसमाकुलम् ।
वातेनाग्निरिवायत्तोऽदहत्सैन्यं सुदारुणम् ॥ ७-१४-१३॥
sa kakṣamiva vistīrṇaṃ śuṣkendhanasamākulam |
vātenāgnirivāyatto'dahatsainyaṃ sudāruṇam || 7-14-13||

RMY 7-14-14

तैस्तु तस्य मृधेऽमात्यैर्महोदरशुकादिभिः ।
अल्पावशिष्टास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः ॥ ७-१४-१४॥
taistu tasya mṛdhe'mātyairmahodaraśukādibhiḥ |
alpāvaśiṣṭāste yakṣāḥ kṛtā vātairivāmbudāḥ || 7-14-14||

RMY 7-14-15

केचित्त्वायुधभग्नाङ्गाः पतिताः समरक्षितौ ।
ओष्ठान्स्वदशनैस्तीक्ष्णैर्दंशन्तो भुवि पातिताः ॥ ७-१४-१५॥
kecittvāyudhabhagnāṅgāḥ patitāḥ samarakṣitau |
oṣṭhānsvadaśanaistīkṣṇairdaṃśanto bhuvi pātitāḥ || 7-14-15||

RMY 7-14-16

भयादन्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे ।
निषेदुस्ते तदा यक्षाः कूला जलहता इव ॥ ७-१४-१६॥
bhayādanyonyamāliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire |
niṣeduste tadā yakṣāḥ kūlā jalahatā iva || 7-14-16||

RMY 7-14-17

हतानां स्वर्गसंस्थानां युध्यतां पृथिवीतले ।
प्रेक्षतामृषिसंघानां न बभूवान्तरं दिवि ॥ ७-१४-१७॥
hatānāṃ svargasaṃsthānāṃ yudhyatāṃ pṛthivītale |
prekṣatāmṛṣisaṃghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi || 7-14-17||

RMY 7-14-18

एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः ।
अगमत्सुमहान्यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥ ७-१४-१८॥
etasminnantare rāma vistīrṇabalavāhanaḥ |
agamatsumahānyakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ || 7-14-18||

RMY 7-14-19

तेन यक्षेण मारीचो विष्णुनेव समाहतः ।
पतितः पृथिवीं भेजे क्षीणपुण्य इवाम्बरात् ॥ ७-१४-१९॥
tena yakṣeṇa mārīco viṣṇuneva samāhataḥ |
patitaḥ pṛthivīṃ bheje kṣīṇapuṇya ivāmbarāt || 7-14-19||

RMY 7-14-20

प्राप्तसंज्ञो मुहूर्तेन विश्रम्य च निशाचरः ।
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥ ७-१४-२०॥
prāptasaṃjño muhūrtena viśramya ca niśācaraḥ |
taṃ yakṣaṃ yodhayāmāsa sa ca bhagnaḥ pradudruve || 7-14-20||

RMY 7-14-21

ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् ।
मर्यादां द्वारपालानां तोरणं तत्समाविशत् ॥ ७-१४-२१॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryarajatokṣitam |
maryādāṃ dvārapālānāṃ toraṇaṃ tatsamāviśat || 7-14-21||

RMY 7-14-22

ततो राम दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् ।
सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥ ७-१४-२२॥
tato rāma daśagrīvaṃ praviśantaṃ niśācaram |
sūryabhānuriti khyāto dvārapālo nyavārayat || 7-14-22||

RMY 7-14-23

ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः ।
राक्षसो यक्षसृष्टेन तोरणेन समाहतः ।
न क्षितिं प्रययौ राम वरात्सलिलयोनिनः ॥ ७-१४-२३॥
tatastoraṇamutpāṭya tena yakṣeṇa tāḍitaḥ |
rākṣaso yakṣasṛṣṭena toraṇena samāhataḥ |
na kṣitiṃ prayayau rāma varātsalilayoninaḥ || 7-14-23||

RMY 7-14-24

स तु तेनैव तं यक्षं तोरणेन समाहनत् ।
नादृश्यत तदा यक्षो भस्म तेन कृतस्तु सः ॥ ७-१४-२४॥
sa tu tenaiva taṃ yakṣaṃ toraṇena samāhanat |
nādṛśyata tadā yakṣo bhasma tena kṛtastu saḥ || 7-14-24||

RMY 7-14-25

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे यक्षा दृष्ट्वा पराक्रमम् ।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः ॥ ७-१४-२५॥
tataḥ pradudruvuḥ sarve yakṣā dṛṣṭvā parākramam |
tato nadīrguhāścaiva viviśurbhayapīḍitāḥ || 7-14-25||

Sarga: 15/100 (31)

RMY 7-15-1

ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा यक्षाञ्शतसहस्रशः ।
स्वयमेव धनाध्यक्षो निर्जगाम रणं प्रति ॥ ७-१५-१॥
tatastānvidrutāndṛṣṭvā yakṣāñśatasahasraśaḥ |
svayameva dhanādhyakṣo nirjagāma raṇaṃ prati || 7-15-1||

RMY 7-15-2

तत्र माणिचारो नाम यक्षः परमदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैः स चतुर्भिः समयोधयत् ॥ ७-१५-२॥
tatra māṇicāro nāma yakṣaḥ paramadurjayaḥ |
vṛto yakṣasahasraiḥ sa caturbhiḥ samayodhayat || 7-15-2||

RMY 7-15-3

ते गदामुसलप्रासशक्तितोमरमुद्गरैः ।
अभिघ्नन्तो रणे यक्षा राक्षसानभिदुद्रुवुः ॥ ७-१५-३॥
te gadāmusalaprāsaśaktitomaramudgaraiḥ |
abhighnanto raṇe yakṣā rākṣasānabhidudruvuḥ || 7-15-3||

RMY 7-15-4

ततः प्रहस्तेन तदा सहस्रं निहतं रणे ।
महोदरेण गदया सहस्रमपरं हतम् ॥ ७-१५-४॥
tataḥ prahastena tadā sahasraṃ nihataṃ raṇe |
mahodareṇa gadayā sahasramaparaṃ hatam || 7-15-4||

RMY 7-15-5

क्रुद्धेन च तदा राम मारीचेन दुरात्मना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥ ७-१५-५॥
kruddhena ca tadā rāma mārīcena durātmanā |
nimeṣāntaramātreṇa dve sahasre nipātite || 7-15-5||

RMY 7-15-6

धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात्ताडितो न च कम्पितः ॥ ७-१५-६॥
dhūmrākṣeṇa samāgamya māṇibhadro mahāraṇe |
musalenorasi krodhāttāḍito na ca kampitaḥ || 7-15-6||

RMY 7-15-7

ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलो निपपात ह ॥ ७-१५-७॥
tato gadāṃ samāvidhya māṇibhadreṇa rākṣasaḥ |
dhūmrākṣastāḍito mūrdhni vihvalo nipapāta ha || 7-15-7||

RMY 7-15-8

धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो माणिभद्रं दशाननः ॥ ७-१५-८॥
dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam |
abhyadhāvatsusaṃkruddho māṇibhadraṃ daśānanaḥ || 7-15-8||

RMY 7-15-9

तं क्रुद्धमभिधावन्तं युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुंगवः ॥ ७-१५-९॥
taṃ kruddhamabhidhāvantaṃ yugāntāgnimivotthitam |
śaktibhistāḍayāmāsa tisṛbhiryakṣapuṃgavaḥ || 7-15-9||

RMY 7-15-10

ततो राक्षसराजेन ताडितो गदया रणे ।
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटः पार्श्वमागतः ।
तदा प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः ॥ ७-१५-१०॥
tato rākṣasarājena tāḍito gadayā raṇe |
tasya tena prahāreṇa mukuṭaḥ pārśvamāgataḥ |
tadā prabhṛti yakṣo'sau pārśvamauliriti smṛtaḥ || 7-15-10||

RMY 7-15-11

तस्मिंस्तु विमुखे यक्षे माणिभद्रे महात्मनि ।
संनादः सुमहान्राम तस्मिञ्शैले व्यवर्धत ॥ ७-१५-११॥
tasmiṃstu vimukhe yakṣe māṇibhadre mahātmani |
saṃnādaḥ sumahānrāma tasmiñśaile vyavardhata || 7-15-11||

RMY 7-15-12

ततो दूरात्प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः ।
शुक्रप्रोष्टःपदाभ्यां च शङ्खपद्मसमावृतः ॥ ७-१५-१२॥
tato dūrātpradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ |
śukraproṣṭaḥpadābhyāṃ ca śaṅkhapadmasamāvṛtaḥ || 7-15-12||

RMY 7-15-13

स दृष्ट्वा भ्रातरं संख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम् ।
उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले ॥ ७-१५-१३॥
sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṃkhye śāpādvibhraṣṭagauravam |
uvāca vacanaṃ dhīmānyuktaṃ paitāmahe kule || 7-15-13||

RMY 7-15-14

मया त्वं वार्यमाणोऽपि नावगच्छसि दुर्मते ।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ ७-१५-१४॥
mayā tvaṃ vāryamāṇo'pi nāvagacchasi durmate |
paścādasya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ || 7-15-14||

RMY 7-15-15

यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति मानवः ।
परिणामे स वि मूढो जानीते कर्मणः फलम् ॥ ७-१५-१५॥
yo hi mohādviṣaṃ pītvā nāvagacchati mānavaḥ |
pariṇāme sa vi mūḍho jānīte karmaṇaḥ phalam || 7-15-15||

RMY 7-15-16

दैवतानि हि नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् ।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्तच्च न बुध्यसे ॥ ७-१५-१६॥
daivatāni hi nandanti dharmayuktena kenacit |
yena tvamīdṛśaṃ bhāvaṃ nītastacca na budhyase || 7-15-16||

RMY 7-15-17

यो हि मातॄः पितॄन्भ्रातॄनाचर्यांश्चावमन्यते ।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥ ७-१५-१७॥
yo hi mātṝḥ pitṝnbhrātṝnācaryāṃścāvamanyate |
sa paśyati phalaṃ tasya pretarājavaśaṃ gataḥ || 7-15-17||

RMY 7-15-18

अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोऽर्जनम् ।
स पश्चात्तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वात्मनो गतिम् ॥ ७-१५-१८॥
adhruve hi śarīre yo na karoti tapo'rjanam |
sa paścāttapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvātmano gatim || 7-15-18||

RMY 7-15-19

कस्यचिन्न हि दुर्बुधेश्छन्दतो जायते मतिः ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ ७-१५-१९॥
kasyacinna hi durbudheśchandato jāyate matiḥ |
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute || 7-15-19||

RMY 7-15-20

बुद्धिं रूपं बलं वित्तं पुत्रान्माहात्म्यमेव च ।
प्रप्नुवन्ति नराः सर्वं स्वकृतैः पूर्वकर्मभिः ॥ ७-१५-२०॥
buddhiṃ rūpaṃ balaṃ vittaṃ putrānmāhātmyameva ca |
prapnuvanti narāḥ sarvaṃ svakṛtaiḥ pūrvakarmabhiḥ || 7-15-20||

RMY 7-15-21

एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्ये दुर्वृत्तस्यैष निर्णयः ॥ ७-१५-२१॥
evaṃ nirayagāmī tvaṃ yasya te matirīdṛśī |
na tvāṃ samabhibhāṣiṣye durvṛttasyaiṣa nirṇayaḥ || 7-15-21||

RMY 7-15-22

एवमुक्त्वा ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः ।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७-१५-२२॥
evamuktvā tatastena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ |
mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ || 7-15-22||

RMY 7-15-23

ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना ।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानाद्व्यकम्पत ॥ ७-१५-२३॥
tatastena daśagrīvo yakṣendreṇa mahātmanā |
gadayābhihato mūrdhni na ca sthānādvyakampata || 7-15-23||

RMY 7-15-24

ततस्तौ राम निघ्नन्तावन्योन्यं परमाहवे ।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुरमर्षणैः ॥ ७-१५-२४॥
tatastau rāma nighnantāvanyonyaṃ paramāhave |
na vihvalau na ca śrāntau babhūvaturamarṣaṇaiḥ || 7-15-24||

RMY 7-15-25

आग्नेयमस्त्रं स ततो मुमोच धनदो रणे ।
वारुणेन दशग्रीवस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ७-१५-२५॥
āgneyamastraṃ sa tato mumoca dhanado raṇe |
vāruṇena daśagrīvastadastraṃ pratyavārayat || 7-15-25||

RMY 7-15-26

ततो मायां प्रविष्टः स राक्षसीं राक्षसेश्वरः ।
जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविध्य महतीं गदाम् ॥ ७-१५-२६॥
tato māyāṃ praviṣṭaḥ sa rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ |
jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāvidhya mahatīṃ gadām || 7-15-26||

RMY 7-15-27

एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ॥ ७-१५-२७॥
evaṃ sa tenābhihato vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |
kṛttamūla ivāśoko nipapāta dhanādhipaḥ || 7-15-27||

RMY 7-15-28

ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स धनाधिपः ।
नन्दनं वनमानीय धनदो श्वासितस्तदा ॥ ७-१५-२८॥
tataḥ padmādibhistatra nidhibhiḥ sa dhanādhipaḥ |
nandanaṃ vanamānīya dhanado śvāsitastadā || 7-15-28||

RMY 7-15-29

ततो निर्जित्य तं राम धनदं राक्षसाधिपः ।
पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ॥ ७-१५-२९॥
tato nirjitya taṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ |
puṣpakaṃ tasya jagrāha vimānaṃ jayalakṣaṇam || 7-15-29||

RMY 7-15-30

काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम् ।
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम् ॥ ७-१५-३०॥
kāñcanastambhasaṃvītaṃ vaidūryamaṇitoraṇam |
muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam || 7-15-30||

RMY 7-15-31

तत्तु राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् ।
जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासादवरोहत ॥ ७-१५-३१॥
tattu rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam |
jitvā vaiśravaṇaṃ devaṃ kailāsādavarohata || 7-15-31||

Sarga: 16/100 (31)

RMY 7-16-1

स जित्वा भ्रातरं राम धनदं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तु ययौ शरवणं ततः ॥ ७-१६-१॥
sa jitvā bhrātaraṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ |
mahāsenaprasūtiṃ tu yayau śaravaṇaṃ tataḥ || 7-16-1||

RMY 7-16-2

अथापश्यद्दशग्रीवो रौक्मं शरवणं तदा ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ ७-१६-२॥
athāpaśyaddaśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ tadā |
gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyamiva bhāskaram || 7-16-2||

RMY 7-16-3

पर्वतं स समासाद्य किंचिद्रम्यवनान्तरम् ।
अपश्यत्पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं दिवि ॥ ७-१६-३॥
parvataṃ sa samāsādya kiṃcidramyavanāntaram |
apaśyatpuṣpakaṃ tatra rāma viṣṭambhitaṃ divi || 7-16-3||

RMY 7-16-4

विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा कामगं ह्यगमं कृतम् ।
राक्षसश्चिन्तयामास सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ७-१६-४॥
viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā kāmagaṃ hyagamaṃ kṛtam |
rākṣasaścintayāmāsa sacivaistaiḥ samāvṛtaḥ || 7-16-4||

RMY 7-16-5

किमिदं यन्निमित्तं मे न च गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिस्थस्य कस्य कर्म त्विदं भवेत् ॥ ७-१६-५॥
kimidaṃ yannimittaṃ me na ca gacchati puṣpakam |
parvatasyoparisthasya kasya karma tvidaṃ bhavet || 7-16-5||

RMY 7-16-6

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवं मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नैतन्निष्कारणं राजन्पुष्पकोऽयं न गच्छति ॥ ७-१६-६॥
tato'bravīddaśagrīvaṃ mārīco buddhikovidaḥ |
naitanniṣkāraṇaṃ rājanpuṣpako'yaṃ na gacchati || 7-16-6||

RMY 7-16-7

ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो बली ।
नन्दीश्वर उवाचेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ७-१६-७॥
tataḥ pārśvamupāgamya bhavasyānucaro balī |
nandīśvara uvācedaṃ rākṣasendramaśaṅkitaḥ || 7-16-7||

RMY 7-16-8

निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शंकरः ॥ ७-१६-८॥
nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṃkaraḥ || 7-16-8||

RMY 7-16-9

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
प्राणिनामेव सर्वेषामगम्यः पर्वतः कृतः ॥ ७-१६-९॥
suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |
prāṇināmeva sarveṣāmagamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ || 7-16-9||

RMY 7-16-10

स रोषात्ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य च ।
कोऽयं शंकर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागमत् ॥ ७-१६-१०॥
sa roṣāttāmranayanaḥ puṣpakādavaruhya ca |
ko'yaṃ śaṃkara ityuktvā śailamūlamupāgamat || 7-16-10||

RMY 7-16-11

नन्दीश्वरमथापश्यदविदूरस्थितं प्रभुम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शंकरम् ॥ ७-१६-११॥
nandīśvaramathāpaśyadavidūrasthitaṃ prabhum |
dīptaṃ śūlamavaṣṭabhya dvitīyamiva śaṃkaram || 7-16-11||

RMY 7-16-12

स वानरमुखं दृष्ट्वा तमवज्ञाय राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे मौर्ख्यात्सतोय इव तोयदः ॥ ७-१६-१२॥
sa vānaramukhaṃ dṛṣṭvā tamavajñāya rākṣasaḥ |
prahāsaṃ mumuce maurkhyātsatoya iva toyadaḥ || 7-16-12||

RMY 7-16-13

संक्रुद्धो भगवान्नन्दी शंकरस्यापरा तनुः ।
अब्रवीद्राक्षसं तत्र दशग्रीवमुपस्थितम् ॥ ७-१६-१३॥
saṃkruddho bhagavānnandī śaṃkarasyāparā tanuḥ |
abravīdrākṣasaṃ tatra daśagrīvamupasthitam || 7-16-13||

RMY 7-16-14

यस्माद्वानरमूर्तिं मां दृष्ट्वा राक्षसदुर्मते ।
मौर्ख्यात्त्वमवजानीषे परिहासं च मुञ्चसि ॥ ७-१६-१४॥
yasmādvānaramūrtiṃ māṃ dṛṣṭvā rākṣasadurmate |
maurkhyāttvamavajānīṣe parihāsaṃ ca muñcasi || 7-16-14||

RMY 7-16-15

तस्मान्मद्रूपसंयुक्ता मद्वीर्यसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ते वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ ७-१६-१५॥
tasmānmadrūpasaṃyuktā madvīryasamatejasaḥ |
utpatsyante vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ || 7-16-15||

RMY 7-16-16

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं यत्त्वां निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ ७-१६-१६॥
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ yattvāṃ niśācara |
na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvameva svakarmabhiḥ || 7-16-16||

RMY 7-16-17

अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं निशाचरः ।
पर्वतं तं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-१६-१७॥
acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ niśācaraḥ |
parvataṃ taṃ samāsādya vākyametaduvāca ha || 7-16-17||

RMY 7-16-18

पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तदेतच्छैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ ७-१६-१८॥
puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ |
tadetacchailamunmūlaṃ karomi tava gopate || 7-16-18||

RMY 7-16-19

केन प्रभावेन भवस्तत्र क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीषे भयस्थानमुपस्थितम् ॥ ७-१६-१९॥
kena prabhāvena bhavastatra krīḍati rājavat |
vijñātavyaṃ na jānīṣe bhayasthānamupasthitam || 7-16-19||

RMY 7-16-20

एवमुक्त्वा ततो राजन्भुजान्प्रक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शैलं समृगव्यालपादपम् ॥ ७-१६-२०॥
evamuktvā tato rājanbhujānprakṣipya parvate |
tolayāmāsa taṃ śailaṃ samṛgavyālapādapam || 7-16-20||

RMY 7-16-21

ततो राम महादेवः प्रहसन्वीक्ष्य तत्कृतम् ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ ७-१६-२१॥
tato rāma mahādevaḥ prahasanvīkṣya tatkṛtam |
pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā || 7-16-21||

RMY 7-16-22

ततस्ते पीडितास्तस्य शैलस्याधो गता भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७-१६-२२॥
tataste pīḍitāstasya śailasyādho gatā bhujāḥ |
vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 7-16-22||

RMY 7-16-23

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तथा ।
मुक्तो विरावः सुमहांस्त्रैलोक्यं येन पूरितम् ॥ ७-१६-२३॥
rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāttathā |
mukto virāvaḥ sumahāṃstrailokyaṃ yena pūritam || 7-16-23||

RMY 7-16-24

मानुषाः शब्दवित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम् ।
देवताश्चापि संक्षुब्धाश्चलिताः स्वेषु कर्मसु ॥ ७-१६-२४॥
mānuṣāḥ śabdavitrastā menire lokasaṃkṣayam |
devatāścāpi saṃkṣubdhāścalitāḥ sveṣu karmasu || 7-16-24||

RMY 7-16-25

ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितस्तदा ।
मुक्त्वा तस्य भुजान्राजन्प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ ७-१६-२५॥
tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitastadā |
muktvā tasya bhujānrājanprāha vākyaṃ daśānanam || 7-16-25||

RMY 7-16-26

प्रीतोऽस्मि तव वीर्याच्च शौण्डीर्याच्च निशाचर ।
रवतो वेदना मुक्तः स्वरः परमदारुणः ॥ ७-१६-२६॥
prīto'smi tava vīryācca śauṇḍīryācca niśācara |
ravato vedanā muktaḥ svaraḥ paramadāruṇaḥ || 7-16-26||

RMY 7-16-27

यस्माल्लोकत्रयं त्वेतद्रावितं भयमागतम् ।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना तेन भविष्यसि ॥ ७-१६-२७॥
yasmāllokatrayaṃ tvetadrāvitaṃ bhayamāgatam |
tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyasi || 7-16-27||

RMY 7-16-28

देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ ७-१६-२८॥
devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale |
evaṃ tvāmabhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 7-16-28||

RMY 7-16-29

गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धः पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया त्वमभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ ७-१६-२९॥
gaccha paulastya visrabdhaḥ pathā yena tvamicchasi |
mayā tvamabhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām || 7-16-29||

RMY 7-16-30

साक्षान्महेश्वरेणैवं कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवं विमानं तत्समारुहत् ॥ ७-१६-३०॥
sākṣānmaheśvareṇaivaṃ kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ |
abhivādya mahādevaṃ vimānaṃ tatsamāruhat || 7-16-30||

RMY 7-16-31

ततो महीतले राम परिचक्राम रावणः ।
क्षत्रियान्सुमहावीर्यान्बाधमानस्ततस्ततः ॥ ७-१६-३१॥
tato mahītale rāma paricakrāma rāvaṇaḥ |
kṣatriyānsumahāvīryānbādhamānastatastataḥ || 7-16-31||

Sarga: 17/100 (31)

RMY 7-17-1

अथ राजन्महाबाहुर्विचरन्स महीतलम् ।
हिमवद्वनमासाद्य परिचक्राम रावणः ॥ ७-१७-१॥
atha rājanmahābāhurvicaransa mahītalam |
himavadvanamāsādya paricakrāma rāvaṇaḥ || 7-17-1||

RMY 7-17-2

तत्रापश्यत वै कन्यां कृष्टाजिनजटाधराम् ।
आर्षेण विधिना युक्तां तपन्तीं देवतामिव ॥ ७-१७-२॥
tatrāpaśyata vai kanyāṃ kṛṣṭājinajaṭādharām |
ārṣeṇa vidhinā yuktāṃ tapantīṃ devatāmiva || 7-17-2||

RMY 7-17-3

स दृष्ट्वा रूपसंपन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम् ।
काममोहपरीतात्मा पप्रच्छ प्रहसन्निव ॥ ७-१७-३॥
sa dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ kanyāṃ tāṃ sumahāvratām |
kāmamohaparītātmā papraccha prahasanniva || 7-17-3||

RMY 7-17-4

किमिदं वर्तसे भद्रे विरुद्धं यौवनस्य ते ।
न हि युक्ता तवैतस्य रूपस्येयं प्रतिक्रिया ॥ ७-१७-४॥
kimidaṃ vartase bhadre viruddhaṃ yauvanasya te |
na hi yuktā tavaitasya rūpasyeyaṃ pratikriyā || 7-17-4||

RMY 7-17-5

कस्यासि दुहिता भद्रे को वा भर्ता तवानघे ।
पृच्छतः शंस मे शीघ्रं को वा हेतुस्तपोऽर्जने ॥ ७-१७-५॥
kasyāsi duhitā bhadre ko vā bhartā tavānaghe |
pṛcchataḥ śaṃsa me śīghraṃ ko vā hetustapo'rjane || 7-17-5||

RMY 7-17-6

एवमुक्ता तु सा कन्या तेनानार्येण रक्षसा ।
अब्रवीद्विधिवत्कृत्वा तस्यातिथ्यं तपोधना ॥ ७-१७-६॥
evamuktā tu sā kanyā tenānāryeṇa rakṣasā |
abravīdvidhivatkṛtvā tasyātithyaṃ tapodhanā || 7-17-6||

RMY 7-17-7

कुशध्वजो नाम पिता ब्रह्मर्षिर्मम धार्मिकः ।
बृहस्पतिसुतः श्रीमान्बुद्ध्या तुल्यो बृहस्पतेः ॥ ७-१७-७॥
kuśadhvajo nāma pitā brahmarṣirmama dhārmikaḥ |
bṛhaspatisutaḥ śrīmānbuddhyā tulyo bṛhaspateḥ || 7-17-7||

RMY 7-17-8

तस्याहं कुर्वतो नित्यं वेदाभ्यासं महात्मनः ।
संभूता वान्मयी कन्या नाम्ना वेदवती स्मृता ॥ ७-१७-८॥
tasyāhaṃ kurvato nityaṃ vedābhyāsaṃ mahātmanaḥ |
saṃbhūtā vānmayī kanyā nāmnā vedavatī smṛtā || 7-17-8||

RMY 7-17-9

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
ते चापि गत्वा पितरं वरणं रोचयन्ति मे ॥ ७-१७-९॥
tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
te cāpi gatvā pitaraṃ varaṇaṃ rocayanti me || 7-17-9||

RMY 7-17-10

न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान्राक्षसेश्वर ।
कारणं तद्वदिष्यामि निशामय महाभुज ॥ ७-१७-१०॥
na ca māṃ sa pitā tebhyo dattavānrākṣaseśvara |
kāraṇaṃ tadvadiṣyāmi niśāmaya mahābhuja || 7-17-10||

RMY 7-17-11

पितुस्तु मम जामाता विष्णुः किल सुरोत्तमः ।
अभिप्रेतस्त्रिलोकेशस्तस्मान्नान्यस्य मे पिता ॥ ७-१७-११॥
pitustu mama jāmātā viṣṇuḥ kila surottamaḥ |
abhipretastrilokeśastasmānnānyasya me pitā || 7-17-11||

RMY 7-17-12

दातुमिच्छति धर्मात्मा तच्छ्रुत्वा बलदर्पितः ।
शम्भुर्नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितोऽभवत् ।
तेन रात्रौ प्रसुप्तो मे पिता पापेन हिंसितः ॥ ७-१७-१२॥
dātumicchati dharmātmā tacchrutvā baladarpitaḥ |
śambhurnāma tato rājā daityānāṃ kupito'bhavat |
tena rātrau prasupto me pitā pāpena hiṃsitaḥ || 7-17-12||

RMY 7-17-13

ततो मे जननी दीना तच्छरीरं पितुर्मम ।
परिष्वज्य महाभागा प्रविष्टा दहनं सह ॥ ७-१७-१३॥
tato me jananī dīnā taccharīraṃ piturmama |
pariṣvajya mahābhāgā praviṣṭā dahanaṃ saha || 7-17-13||

RMY 7-17-14

ततो मनोरथं सत्यं पितुर्नारायणं प्रति ।
करोमीति ममेच्छा च हृदये साधु विष्ठिता ॥ ७-१७-१४॥
tato manorathaṃ satyaṃ piturnārāyaṇaṃ prati |
karomīti mamecchā ca hṛdaye sādhu viṣṭhitā || 7-17-14||

RMY 7-17-15

अहं प्रेतगतस्यापि करिष्ये काङ्क्षितं पितुः ।
इति प्रतिज्ञामारुह्य चरामि विपुलं तपः ॥ ७-१७-१५॥
ahaṃ pretagatasyāpi kariṣye kāṅkṣitaṃ pituḥ |
iti pratijñāmāruhya carāmi vipulaṃ tapaḥ || 7-17-15||

RMY 7-17-16

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया राक्षसपुंगव ।
आश्रितां विद्धि मां धर्मं नारायणपतीच्छया ॥ ७-१७-१६॥
etatte sarvamākhyātaṃ mayā rākṣasapuṃgava |
āśritāṃ viddhi māṃ dharmaṃ nārāyaṇapatīcchayā || 7-17-16||

RMY 7-17-17

विज्ञातस्त्वं हि मे राजन्गच्छ पौलस्त्यनन्दन ।
जानामि तपसा सर्वं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ॥ ७-१७-१७॥
vijñātastvaṃ hi me rājangaccha paulastyanandana |
jānāmi tapasā sarvaṃ trailokye yaddhi vartate || 7-17-17||

RMY 7-17-18

सोऽब्रवीद्रावणस्तत्र तां कन्यां सुमहाव्रताम् ।
अवरुह्य विमानाग्रात्कन्दर्पशरपीडितः ॥ ७-१७-१८॥
so'bravīdrāvaṇastatra tāṃ kanyāṃ sumahāvratām |
avaruhya vimānāgrātkandarpaśarapīḍitaḥ || 7-17-18||

RMY 7-17-19

अवलिप्तासि सुश्रोणि यस्यास्ते मतिरीदृशी ।
वृद्धानां मृगशावाक्षि भ्राजते धर्मसंचयः ॥ ७-१७-१९॥
avaliptāsi suśroṇi yasyāste matirīdṛśī |
vṛddhānāṃ mṛgaśāvākṣi bhrājate dharmasaṃcayaḥ || 7-17-19||

RMY 7-17-20

त्वं सर्वगुणसंपन्ना नार्हसे कर्तुमीदृशम् ।
त्रैलोक्यसुन्दरी भीरु यौवने वार्धकं विधिम् ॥ ७-१७-२०॥
tvaṃ sarvaguṇasaṃpannā nārhase kartumīdṛśam |
trailokyasundarī bhīru yauvane vārdhakaṃ vidhim || 7-17-20||

RMY 7-17-21

कश्च तावदसौ यं त्वं विष्णुरित्यभिभाषसे ।
वीर्येण तपसा चैव भोगेन च बलेन च ।
न मयासौ समो भद्रे यं त्वं कामयसेऽङ्गने ॥ ७-१७-२१॥
kaśca tāvadasau yaṃ tvaṃ viṣṇurityabhibhāṣase |
vīryeṇa tapasā caiva bhogena ca balena ca |
na mayāsau samo bhadre yaṃ tvaṃ kāmayase'ṅgane || 7-17-21||

RMY 7-17-22

मा मैवमिति सा कन्या तमुवाच निशाचरम् ।
मूर्धजेषु च तां रक्षः कराग्रेण परामृशत् ॥ ७-१७-२२॥
mā maivamiti sā kanyā tamuvāca niśācaram |
mūrdhajeṣu ca tāṃ rakṣaḥ karāgreṇa parāmṛśat || 7-17-22||

RMY 7-17-23

ततो वेदवती क्रुद्धा केशान्हस्तेन साच्छिनत् ।
उवाचाग्निं समाधाय मरणाय कृतत्वरा ॥ ७-१७-२३॥
tato vedavatī kruddhā keśānhastena sācchinat |
uvācāgniṃ samādhāya maraṇāya kṛtatvarā || 7-17-23||

RMY 7-17-24

धर्षितायास्त्वयानार्य नेदानीं मम जीवितम् ।
रक्षस्तस्मात्प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते हुताशनम् ॥ ७-१७-२४॥
dharṣitāyāstvayānārya nedānīṃ mama jīvitam |
rakṣastasmātpravekṣyāmi paśyataste hutāśanam || 7-17-24||

RMY 7-17-25

यस्मात्तु धर्षिता चाहमपापा चाप्यनाथवत् ।
तस्मात्तव वधार्थं वै समुत्पत्स्याम्यहं पुनः ॥ ७-१७-२५॥
yasmāttu dharṣitā cāhamapāpā cāpyanāthavat |
tasmāttava vadhārthaṃ vai samutpatsyāmyahaṃ punaḥ || 7-17-25||

RMY 7-17-26

न हि शक्यः स्त्रिया पाप हन्तुं त्वं तु विशेषतः ।
शापे त्वयि मयोत्सृष्टे तपसश्च व्ययो भवेत् ॥ ७-१७-२६॥
na hi śakyaḥ striyā pāpa hantuṃ tvaṃ tu viśeṣataḥ |
śāpe tvayi mayotsṛṣṭe tapasaśca vyayo bhavet || 7-17-26||

RMY 7-17-27

यदि त्वस्ति मया किंचित्कृतं दत्तं हुतं तथा ।
तेन ह्ययोनिजा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता ॥ ७-१७-२७॥
yadi tvasti mayā kiṃcitkṛtaṃ dattaṃ hutaṃ tathā |
tena hyayonijā sādhvī bhaveyaṃ dharmiṇaḥ sutā || 7-17-27||

RMY 7-17-28

एवमुक्त्वा प्रविष्टा सा ज्वलन्तं वै हुताशनम् ।
पपात च दिवो दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः ॥ ७-१७-२८॥
evamuktvā praviṣṭā sā jvalantaṃ vai hutāśanam |
papāta ca divo divyā puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ || 7-17-28||

RMY 7-17-29

पूर्वं क्रोधहतः शत्रुर्ययासौ निहतस्त्वया ।
समुपाश्रित्य शैलाभं तव वीर्यममानुषम् ॥ ७-१७-२९॥
pūrvaṃ krodhahataḥ śatruryayāsau nihatastvayā |
samupāśritya śailābhaṃ tava vīryamamānuṣam || 7-17-29||

RMY 7-17-30

एवमेषा महाभागा मर्त्येषूत्पद्यते पुनः ।
क्षेत्रे हलमुखग्रस्ते वेद्यामग्निशिखोपमा ॥ ७-१७-३०॥
evameṣā mahābhāgā martyeṣūtpadyate punaḥ |
kṣetre halamukhagraste vedyāmagniśikhopamā || 7-17-30||

RMY 7-17-31

एषा वेदवती नाम पूर्वमासीत्कृते युगे ।
त्रेतायुगमनुप्राप्य वधार्थं तस्य रक्षसः ।
सीतोत्पन्नेति सीतैषा मानुषैः पुनरुच्यते ॥ ७-१७-३१॥
eṣā vedavatī nāma pūrvamāsītkṛte yuge |
tretāyugamanuprāpya vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ |
sītotpanneti sītaiṣā mānuṣaiḥ punarucyate || 7-17-31||

Sarga: 18/100 (33)

RMY 7-18-1

प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः ।
पुष्पकं तत्समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ ७-१८-१॥
praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya paricakrāma medinīm || 7-18-1||

RMY 7-18-2

ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु राक्षसः ॥ ७-१८-२॥
tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ |
uśīrabījamāsādya dadarśa sa tu rākṣasaḥ || 7-18-2||

RMY 7-18-3

संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिर्भ्राता साक्षाद्बृहस्पतेः ।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगणैर्वृतः ॥ ७-१८-३॥
saṃvarto nāma brahmarṣirbhrātā sākṣādbṛhaspateḥ |
yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvairbrahmagaṇairvṛtaḥ || 7-18-3||

RMY 7-18-4

दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।
तां तां योनिं समापन्नास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ ७-१८-४॥
dṛṣṭvā devāstu tadrakṣo varadānena durjayam |
tāṃ tāṃ yoniṃ samāpannāstasya dharṣaṇabhīravaḥ || 7-18-4||

RMY 7-18-5

इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसो वै वरुणोऽभवत् ॥ ७-१८-५॥
indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ |
kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃso vai varuṇo'bhavat || 7-18-5||

RMY 7-18-6

तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
प्राह युद्धं प्रयच्चेति निर्जितोऽस्मीति वा वद ॥ ७-१८-६॥
taṃ ca rājānamāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
prāha yuddhaṃ prayacceti nirjito'smīti vā vada || 7-18-6||

RMY 7-18-7

ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् ।
अवहासं ततो मुक्त्वा राक्षसो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-१८-७॥
tato marutto nṛpatiḥ ko bhavānityuvāca tam |
avahāsaṃ tato muktvā rākṣaso vākyamabravīt || 7-18-7||

RMY 7-18-8

अकुतूहलभावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव ।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥ ७-१८-८॥
akutūhalabhāvena prīto'smi tava pārthiva |
dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam || 7-18-8||

RMY 7-18-9

त्रिषु लोकेषु कः सोऽस्ति यो न जानाति मे बलम् ।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ॥ ७-१८-९॥
triṣu lokeṣu kaḥ so'sti yo na jānāti me balam |
bhrātaraṃ yena nirjitya vimānamidamāhṛtam || 7-18-9||

RMY 7-18-10

ततो मरुत्तो नृपतिस्तं राक्षसमथाब्रवीत् ।
धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥ ७-१८-१०॥
tato marutto nṛpatistaṃ rākṣasamathābravīt |
dhanyaḥ khalu bhavānyena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ || 7-18-10||

RMY 7-18-11

नाधर्मसहितं श्लाघ्यं न लोकप्रतिसंहितम् ।
कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृनिर्जयात् ॥ ७-१८-११॥
nādharmasahitaṃ ślāghyaṃ na lokapratisaṃhitam |
karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghase bhrātṛnirjayāt || 7-18-11||

RMY 7-18-12

किं त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम् ।
श्रुतपूर्वं हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥ ७-१८-१२॥
kiṃ tvaṃ prākkevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavānvaram |
śrutapūrvaṃ hi na mayā yādṛśaṃ bhāṣase svayam || 7-18-12||

RMY 7-18-13

ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च स पार्थिवः ।
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ॥ ७-१८-१३॥
tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca sa pārthivaḥ |
raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgamāvṛṇot || 7-18-13||

RMY 7-18-14

सोऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः ।
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं संप्रहारो न ते क्षमः ॥ ७-१८-१४॥
so'bravītsnehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahānṛṣiḥ |
śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ saṃprahāro na te kṣamaḥ || 7-18-14||

RMY 7-18-15

माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ।
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूरत्वं दीक्षिते कुतः ॥ ७-१८-१५॥
māheśvaramidaṃ satramasamāptaṃ kulaṃ dahet |
dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krūratvaṃ dīkṣite kutaḥ || 7-18-15||

RMY 7-18-16

संशयश्च रणे नित्यं राक्षसश्चैष दुर्जयः ।
स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखोऽभवत् ॥ ७-१८-१६॥
saṃśayaśca raṇe nityaṃ rākṣasaścaiṣa durjayaḥ |
sa nivṛtto gurorvākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho'bhavat || 7-18-16||

RMY 7-18-17

ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः ।
रावणो जितवांश्चेति हर्षान्नादं च मुक्तवान् ॥ ७-१८-१७॥
tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ |
rāvaṇo jitavāṃśceti harṣānnādaṃ ca muktavān || 7-18-17||

RMY 7-18-18

तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् ।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः संप्रययौ महीम् ॥ ७-१८-१८॥
tānbhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīnyajñamāgatān |
vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ saṃprayayau mahīm || 7-18-18||

RMY 7-18-19

रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः ।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वान्यथाब्रुवन् ॥ ७-१८-१९॥
rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ |
tataḥ svāṃ yonimāsādya tāni sattvānyathābruvan || 7-18-19||

RMY 7-18-20

हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ उपकाराद्विहंगम ॥ ७-१८-२०॥
harṣāttadābravīdindro mayūraṃ nīlabarhiṇam |
prīto'smi tava dharmajña upakārādvihaṃgama || 7-18-20||

RMY 7-18-21

मम नेत्रसहस्रं यत्तत्ते बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥ ७-१८-२१॥
mama netrasahasraṃ yattatte barhe bhaviṣyati |
varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇam || 7-18-21||

RMY 7-18-22

नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ।
सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे विचित्रताम् ॥ ७-१८-२२॥
nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa |
surādhipādvaraṃ prāpya gatāḥ sarve vicitratām || 7-18-22||

RMY 7-18-23

धर्मराजोऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् ।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य च वचः शृणु ॥ ७-१८-२३॥
dharmarājo'bravīdrāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam |
pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya ca vacaḥ śṛṇu || 7-18-23||

RMY 7-18-24

यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ ७-१८-२४॥
yathānye vividhai rogaiḥ pīḍyante prāṇino mayā |
te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ || 7-18-24||

RMY 7-18-25

मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहंगम ।
यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ॥ ७-१८-२५॥
mṛtyutaste bhayaṃ nāsti varānmama vihaṃgama |
yāvattvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvadbhaviṣyasi || 7-18-25||

RMY 7-18-26

ये च मद्विषयस्थास्तु मानवाः क्षुधयार्दिताः ।
त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ ७-१८-२६॥
ye ca madviṣayasthāstu mānavāḥ kṣudhayārditāḥ |
tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ || 7-18-26||

RMY 7-18-27

वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम् ।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥ ७-१८-२७॥
varuṇastvabravīddhaṃsaṃ gaṅgātoyavicāriṇam |
śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara || 7-18-27||

RMY 7-18-28

वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुक्लफेनसमप्रभः ॥ ७-१८-२८॥
varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasaṃnibhaḥ |
bhaviṣyati tavodagraḥ śuklaphenasamaprabhaḥ || 7-18-28||

RMY 7-18-29

मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि ।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ ७-१८-२९॥
maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi |
prāpsyase cātulāṃ prītimetanme prītilakṣaṇam || 7-18-29||

RMY 7-18-30

हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः ।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ ७-१८-३०॥
haṃsānāṃ hi purā rāma na varṇaḥ sarvapāṇḍuraḥ |
pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ || 7-18-30||

RMY 7-18-31

अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् ।
हैरण्यं संप्रयच्छामि वर्णं प्रीतिस्तवाप्यहम् ॥ ७-१८-३१॥
athābravīdvaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam |
hairaṇyaṃ saṃprayacchāmi varṇaṃ prītistavāpyaham || 7-18-31||

RMY 7-18-32

सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् ।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ ७-१८-३२॥
sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam |
eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati || 7-18-32||

RMY 7-18-33

एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः ।
निवृत्ते सह राज्ञा वै पुनः स्वभवनं गताः ॥ ७-१८-३३॥
evaṃ dattvā varāṃstebhyastasminyajñotsave surāḥ |
nivṛtte saha rājñā vai punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ || 7-18-33||

Sarga: 19/100 (26)

RMY 7-19-1

अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः ।
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ ७-१९-१॥
atha jitvā maruttaṃ sa prayayau rākṣasādhipaḥ |
nagarāṇi narendrāṇāṃ yuddhakāṅkṣī daśānanaḥ || 7-19-1||

RMY 7-19-2

स समासाद्य राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान् ।
अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥ ७-१९-२॥
sa samāsādya rājendrānmahendravaruṇopamān |
abravīdrākṣasendrastu yuddhaṃ me dīyatāmiti || 7-19-2||

RMY 7-19-3

निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एषो हि मम निश्चयः ।
अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो वो नोपपद्यते ॥ ७-१९-३॥
nirjitāḥ smeti vā brūta eṣo hi mama niścayaḥ |
anyathā kurvatāmevaṃ mokṣo vo nopapadyate || 7-19-3||

RMY 7-19-4

ततस्तु बहवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मणिश्चयाः ।
निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ॥ ७-१९-४॥
tatastu bahavaḥ prājñāḥ pārthivā dharmaṇiścayāḥ |
nirjitāḥ smetyabhāṣanta jñātvā varabalaṃ ripoḥ || 7-19-4||

RMY 7-19-5

दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः ।
एते सर्वेऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः ॥ ७-१९-५॥
duṣyantaḥ suratho gādhirgayo rājā purūravāḥ |
ete sarve'bruvaṃstāta nirjitāḥ smeti pārthivāḥ || 7-19-5||

RMY 7-19-6

अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम् ॥ ७-१९-६॥
athāyodhyāṃ samāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
suguptāmanaraṇyena śakreṇevāmarāvatīm || 7-19-6||

RMY 7-19-7

प्राह राजानमासाद्य युद्धं मे संप्रदीयताम् ।
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूहि ममैतदिह शासनम् ॥ ७-१९-७॥
prāha rājānamāsādya yuddhaṃ me saṃpradīyatām |
nirjito'smīti vā brūhi mamaitadiha śāsanam || 7-19-7||

RMY 7-19-8

अनरण्यः सुसंक्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत् ।
दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ॥ ७-१९-८॥
anaraṇyaḥ susaṃkruddho rākṣasendramathābravīt |
dīyate dvandvayuddhaṃ te rākṣasādhipate mayā || 7-19-8||

RMY 7-19-9

अथ पूर्वं श्रुतार्थेन सज्जितं सुमहद्धि यत् ।
निष्क्रामत्तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम् ॥ ७-१९-९॥
atha pūrvaṃ śrutārthena sajjitaṃ sumahaddhi yat |
niṣkrāmattannarendrasya balaṃ rakṣovadhodyatam || 7-19-9||

RMY 7-19-10

नागानां बहुसाहस्रं वाजिनामयुतं तथा ।
महीं संछाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं क्षणात् ॥ ७-१९-१०॥
nāgānāṃ bahusāhasraṃ vājināmayutaṃ tathā |
mahīṃ saṃchādya niṣkrāntaṃ sapadātirathaṃ kṣaṇāt || 7-19-10||

RMY 7-19-11

तद्रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः ।
प्राणश्यत तदा राजन्हव्यं हुतमिवानले ॥ ७-१९-११॥
tadrāvaṇabalaṃ prāpya balaṃ tasya mahīpateḥ |
prāṇaśyata tadā rājanhavyaṃ hutamivānale || 7-19-11||

RMY 7-19-12

सोऽपश्यत नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महद्बलम् ।
महार्णवं समासाद्य यथा पञ्चापगा जलम् ॥ ७-१९-१२॥
so'paśyata narendrastu naśyamānaṃ mahadbalam |
mahārṇavaṃ samāsādya yathā pañcāpagā jalam || 7-19-12||

RMY 7-19-13

ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन्स्वयम् ।
आसदाद नरेन्द्रास्तं रावणं क्रोधमूर्छितः ॥ ७-१९-१३॥
tataḥ śakradhanuḥprakhyaṃ dhanurvisphārayansvayam |
āsadāda narendrāstaṃ rāvaṇaṃ krodhamūrchitaḥ || 7-19-13||

RMY 7-19-14

ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि ।
तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥ ७-१९-१४॥
tato bāṇaśatānyaṣṭau pātayāmāsa mūrdhani |
tasya rākṣasarājasya ikṣvākukulanandanaḥ || 7-19-14||

RMY 7-19-15

तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् ।
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो नगमूर्धनि ॥ ७-१९-१५॥
tasya bāṇāḥ patantaste cakrire na kṣataṃ kvacit |
vāridhārā ivābhrebhyaḥ patantyo nagamūrdhani || 7-19-15||

RMY 7-19-16

ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा ।
तलेन भिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह ॥ ७-१९-१६॥
tato rākṣasarājena kruddhena nṛpatistadā |
talena bhihato mūrdhni sa rathānnipapāta ha || 7-19-16||

RMY 7-19-17

स राजा पतितो भूमौ विह्वलाङ्गः प्रवेपितः ।
वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो महान् ॥ ७-१९-१७॥
sa rājā patito bhūmau vihvalāṅgaḥ pravepitaḥ |
vajradagdha ivāraṇye sālo nipatito mahān || 7-19-17||

RMY 7-19-18

तं प्रहस्याब्रवीद्रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् ।
किमिदानीं त्वया प्राप्तं फलं मां प्रति युध्यता ॥ ७-१९-१८॥
taṃ prahasyābravīdrakṣa ikṣvākuṃ pṛthivīpatim |
kimidānīṃ tvayā prāptaṃ phalaṃ māṃ prati yudhyatā || 7-19-18||

RMY 7-19-19

त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप ।
शङ्के प्रमत्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥ ७-१९-१९॥
trailokye nāsti yo dvandvaṃ mama dadyānnarādhipa |
śaṅke pramatto bhogeṣu na śṛṇoṣi balaṃ mama || 7-19-19||

RMY 7-19-20

तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं शक्यमिह कर्तुं वै यत्कालो दुरतिक्रमः ॥ ७-१९-२०॥
tasyaivaṃ bruvato rājā mandāsurvākyamabravīt |
kiṃ śakyamiha kartuṃ vai yatkālo duratikramaḥ || 7-19-20||

RMY 7-19-21

न ह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना ।
कालेनेह विपन्नोऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ॥ ७-१९-२१॥
na hyahaṃ nirjito rakṣastvayā cātmapraśaṃsinā |
kāleneha vipanno'haṃ hetubhūtastu me bhavān || 7-19-21||

RMY 7-19-22

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये ।
इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो वक्ष्यामि राक्षस ॥ ७-१९-२२॥
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ prāṇaparikṣaye |
ikṣvākuparibhāvitvādvaco vakṣyāmi rākṣasa || 7-19-22||

RMY 7-19-23

यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः ।
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक्तथा सत्यं वचोऽस्तु मे ॥ ७-१९-२३॥
yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi me sukṛtaṃ tapaḥ |
yadi guptāḥ prajāḥ samyaktathā satyaṃ vaco'stu me || 7-19-23||

RMY 7-19-24

उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
राजा परमतेजस्वी यस्ते प्राणान्हरिष्यति ॥ ७-१९-२४॥
utpatsyate kule hyasminnikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
rājā paramatejasvī yaste prāṇānhariṣyati || 7-19-24||

RMY 7-19-25

ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः ।
तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ७-१९-२५॥
tato jaladharodagrastāḍito devadundubhiḥ |
tasminnudāhṛte śāpe puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 7-19-25||

RMY 7-19-26

ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् ।
स्वर्गते च नृपे राम राक्षसः स न्यवर्तत ॥ ७-१९-२६॥
tataḥ sa rājā rājendra gataḥ sthānaṃ triviṣṭapam |
svargate ca nṛpe rāma rākṣasaḥ sa nyavartata || 7-19-26||

Sarga: 20/100 (25)

RMY 7-20-1

ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिसत्तमम् ॥ ७-२०-१॥
tato vitrāsayanmartyānpṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |
āsasāda ghane tasminnāradaṃ munisattamam || 7-20-1||

RMY 7-20-2

नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः ।
अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ॥ ७-२०-२॥
nāradastu mahātejā devarṣiramitaprabhaḥ |
abravīnmeghapṛṣṭhastho rāvaṇaṃ puṣpake sthitam || 7-20-2||

RMY 7-20-3

राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत ।
प्रीतोऽस्म्यभिजनोपेत विक्रमैरूर्जितैस्तव ॥ ७-२०-३॥
rākṣasādhipate saumya tiṣṭha viśravasaḥ suta |
prīto'smyabhijanopeta vikramairūrjitaistava || 7-20-3||

RMY 7-20-4

विष्णुना दैत्यघातैश्च तार्क्ष्यस्योरगधर्षणैः ।
त्वया समरमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः ॥ ७-२०-४॥
viṣṇunā daityaghātaiśca tārkṣyasyoragadharṣaṇaiḥ |
tvayā samaramardaiśca bhṛśaṃ hi paritoṣitaḥ || 7-20-4||

RMY 7-20-5

किंचिद्वक्ष्यामि तावत्ते श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि ।
श्रुत्वा चानन्तरं कार्यं त्वया राक्षसपुंगव ॥ ७-२०-५॥
kiṃcidvakṣyāmi tāvatte śrotavyaṃ śroṣyase yadi |
śrutvā cānantaraṃ kāryaṃ tvayā rākṣasapuṃgava || 7-20-5||

RMY 7-20-6

किमयं वध्यते लोकस्त्वयावध्येन दैवतैः ।
हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ॥ ७-२०-६॥
kimayaṃ vadhyate lokastvayāvadhyena daivataiḥ |
hata eva hyayaṃ loko yadā mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 7-20-6||

RMY 7-20-7

पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वरमानुषम् ।
लोकमेनं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ॥ ७-२०-७॥
paśya tāvanmahābāho rākṣaseśvaramānuṣam |
lokamenaṃ vicitrārthaṃ yasya na jñāyate gatiḥ || 7-20-7||

RMY 7-20-8

क्वचिद्वादित्रनृत्तानि सेव्यन्ते मुदितैर्जनैः ।
रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः ॥ ७-२०-८॥
kvacidvāditranṛttāni sevyante muditairjanaiḥ |
rudyate cāparairārtairdhārāśrunayanānanaiḥ || 7-20-8||

RMY 7-20-9

माता पितृसुतस्नेहैर्भार्या बन्धुमनोरमैः ।
मोहेनायं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ॥ ७-२०-९॥
mātā pitṛsutasnehairbhāryā bandhumanoramaiḥ |
mohenāyaṃ jano dhvastaḥ kleśaṃ svaṃ nāvabudhyate || 7-20-9||

RMY 7-20-10

तत्किमेवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् ।
जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ॥ ७-२०-१०॥
tatkimevaṃ parikliśya lokaṃ mohanirākṛtam |
jita eva tvayā saumya martyaloko na saṃśayaḥ || 7-20-10||

RMY 7-20-11

एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमान इवौजसा ।
अब्रवीन्नारदं तत्र संप्रहस्याभिवाद्य च ॥ ७-२०-११॥
evamuktastu laṅkeśo dīpyamāna ivaujasā |
abravīnnāradaṃ tatra saṃprahasyābhivādya ca || 7-20-11||

RMY 7-20-12

महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय ।
अहं खलूद्यतो गन्तुं विजयार्थी रसातलम् ॥ ७-२०-१२॥
maharṣe devagandharvavihāra samarapriya |
ahaṃ khalūdyato gantuṃ vijayārthī rasātalam || 7-20-12||

RMY 7-20-13

ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान्सुरान्वशे ।
समुद्रममृतार्थं वै मथिष्यामि रसालयम् ॥ ७-२०-१३॥
tato lokatrayaṃ jitvā sthāpya nāgānsurānvaśe |
samudramamṛtārthaṃ vai mathiṣyāmi rasālayam || 7-20-13||

RMY 7-20-14

अथाब्रवीद्दशग्रीवं नारदो भगवानृषिः ।
क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वयानेन गमिष्यते ॥ ७-२०-१४॥
athābravīddaśagrīvaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
kva khalvidānīṃ mārgeṇa tvayānena gamiṣyate || 7-20-14||

RMY 7-20-15

अयं खलु सुदुर्गम्यः पितृराज्ञः पुरं प्रति ।
मार्गो गच्छति दुर्धर्षो यमस्यामित्रकर्शन ॥ ७-२०-१५॥
ayaṃ khalu sudurgamyaḥ pitṛrājñaḥ puraṃ prati |
mārgo gacchati durdharṣo yamasyāmitrakarśana || 7-20-15||

RMY 7-20-16

स तु शारदमेघाभं मुक्त्वा हासं दशाननः ।
उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ७-२०-१६॥
sa tu śāradameghābhaṃ muktvā hāsaṃ daśānanaḥ |
uvāca kṛtamityeva vacanaṃ cedamabravīt || 7-20-16||

RMY 7-20-17

तस्मादेष महाब्रह्मन्वैवस्वतवधोद्यतः ।
गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ॥ ७-२०-१७॥
tasmādeṣa mahābrahmanvaivasvatavadhodyataḥ |
gacchāmi dakṣiṇāmāśāṃ yatra sūryātmajo nṛpaḥ || 7-20-17||

RMY 7-20-18

मया हि भगवन्क्रोधात्प्रतिज्ञातं रणार्थिना ।
अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ॥ ७-२०-१८॥
mayā hi bhagavankrodhātpratijñātaṃ raṇārthinā |
avajeṣyāmi caturo lokapālāniti prabho || 7-20-18||

RMY 7-20-19

तेनैष प्रस्थितोऽहं वै पितृराजपुरं प्रति ।
प्राणिसंक्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ॥ ७-२०-१९॥
tenaiṣa prasthito'haṃ vai pitṛrājapuraṃ prati |
prāṇisaṃkleśakartāraṃ yojayiṣyāmi mṛtyunā || 7-20-19||

RMY 7-20-20

एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च ।
प्रययौ दक्षिणामाशां प्रहृष्टैः सह मन्त्रिभिः ॥ ७-२०-२०॥
evamuktvā daśagrīvo muniṃ tamabhivādya ca |
prayayau dakṣiṇāmāśāṃ prahṛṣṭaiḥ saha mantribhiḥ || 7-20-20||

RMY 7-20-21

नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।
चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ॥ ७-२०-२१॥
nāradastu mahātejā muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |
cintayāmāsa viprendro vidhūma iva pāvakaḥ || 7-20-21||

RMY 7-20-22

येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः ।
क्षीणे चायुषि धर्मे च स कालो हिंस्यते कथम् ॥ ७-२०-२२॥
yena lokāstrayaḥ sendrāḥ kliśyante sacarācarāḥ |
kṣīṇe cāyuṣi dharme ca sa kālo hiṃsyate katham || 7-20-22||

RMY 7-20-23

यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः ।
तं कथं राक्षसेन्द्रोऽसौ स्वयमेवाभिगच्छति ॥ ७-२०-२३॥
yasya nityaṃ trayo lokā vidravanti bhayārditāḥ |
taṃ kathaṃ rākṣasendro'sau svayamevābhigacchati || 7-20-23||

RMY 7-20-24

यो विधाता च धाता च सुकृते दुष्कृते यथा ।
त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं नु विजेष्यति ॥ ७-२०-२४॥
yo vidhātā ca dhātā ca sukṛte duṣkṛte yathā |
trailokyaṃ vijitaṃ yena taṃ kathaṃ nu vijeṣyati || 7-20-24||

RMY 7-20-25

अपरं किं नु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति ।
कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ॥ ७-२०-२५॥
aparaṃ kiṃ nu kṛtvaivaṃ vidhānaṃ saṃvidhāsyati |
kautūhalasamutpanno yāsyāmi yamasādanam || 7-20-25||

Sarga: 21/100 (29)

RMY 7-21-1

एवं संचिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ ७-२१-१॥
evaṃ saṃcintya viprendro jagāma laghuvikramaḥ |
ākhyātuṃ tadyathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati || 7-21-1||

RMY 7-21-2

अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ ७-२१-२॥
apaśyatsa yamaṃ tatra devamagnipuraskṛtam |
vidhānamupatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam || 7-21-2||

RMY 7-21-3

स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ॥ ७-२१-३॥
sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam |
abravītsukhamāsīnamarghyamāvedya dharmataḥ || 7-21-3||

RMY 7-21-4

कच्चित्क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ॥ ७-२१-४॥
kaccitkṣemaṃ nu devarṣe kacciddharmo na naśyati |
kimāgamanakṛtyaṃ te devagandharvasevita || 7-21-4||

RMY 7-21-5

अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ ७-२१-५॥
abravīttu tadā vākyaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām || 7-21-5||

RMY 7-21-6

एष नाम्ना दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ ७-२१-६॥
eṣa nāmnā daśagrīvaḥ pitṛrāja niśācaraḥ |
upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam || 7-21-6||

RMY 7-21-7

एतेन कारणेनाहं त्वरितोऽस्म्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु करिष्यति ॥ ७-२१-७॥
etena kāraṇenāhaṃ tvarito'smyāgataḥ prabho |
daṇḍapraharaṇasyādya tava kiṃ nu kariṣyati || 7-21-7||

RMY 7-21-8

एतस्मिन्नन्तरे दूरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशे दिव्यमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ ७-२१-८॥
etasminnantare dūrādaṃśumantamivoditam |
dadṛśe divyamāyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ || 7-21-8||

RMY 7-21-9

तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं समवर्तत ॥ ७-२१-९॥
taṃ deśaṃ prabhayā tasya puṣpakasya mahābalaḥ |
kṛtvā vitimiraṃ sarvaṃ samīpaṃ samavartata || 7-21-9||

RMY 7-21-10

स त्वपश्यन्महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ ७-२१-१०॥
sa tvapaśyanmahābāhurdaśagrīvastatastataḥ |
prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam || 7-21-10||

RMY 7-21-11

ततस्तान्वध्यमानांस्तु कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ।
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली ॥ ७-२१-११॥
tatastānvadhyamānāṃstu karmabhirduṣkṛtaiḥ svakaiḥ |
rāvaṇo mocayāmāsa vikrameṇa balādbalī || 7-21-11||

RMY 7-21-12

प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन बलीयसा ।
प्रेतगोपाः सुसंरब्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ॥ ७-२१-१२॥
preteṣu mucyamāneṣu rākṣasena balīyasā |
pretagopāḥ susaṃrabdhā rākṣasendramabhidravan || 7-21-12||

RMY 7-21-13

ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुद्गरैः शक्तितोमरैः ।
पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ॥ ७-२१-१३॥
te prāsaiḥ parighaiḥ śūlairmudgaraiḥ śaktitomaraiḥ |
puṣpakaṃ samavarṣanta śūrāḥ śatasahasraśaḥ || 7-21-13||

RMY 7-21-14

तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तरणानि च ।
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ॥ ७-२१-१४॥
tasyāsanāni prāsādānvedikāstaraṇāni ca |
puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva || 7-21-14||

RMY 7-21-15

देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे ।
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ॥ ७-२१-१५॥
devaniṣṭhānabhūtaṃ tadvimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe |
bhajyamānaṃ tathaivāsīdakṣayaṃ brahmatejasā || 7-21-15||

RMY 7-21-16

ततस्ते रावणामात्या यथाकामं यथाबलम् ।
अयुध्यन्त महावीर्याः स च राजा दशाननः ॥ ७-२१-१६॥
tataste rāvaṇāmātyā yathākāmaṃ yathābalam |
ayudhyanta mahāvīryāḥ sa ca rājā daśānanaḥ || 7-21-16||

RMY 7-21-17

ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥ ७-२१-१७॥
te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ |
amātyā rākṣasendrasya cakrurāyodhanaṃ mahat || 7-21-17||

RMY 7-21-18

अन्योन्यं च महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्युधि ।
यमस्य च महत्सैन्यं राक्षसस्य च मन्त्रिणः ॥ ७-२१-१८॥
anyonyaṃ ca mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇairyudhi |
yamasya ca mahatsainyaṃ rākṣasasya ca mantriṇaḥ || 7-21-18||

RMY 7-21-19

अमात्यांस्तांस्तु संत्यज्य राक्षसस्य महौजसः ।
तमेव समधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥ ७-२१-१९॥
amātyāṃstāṃstu saṃtyajya rākṣasasya mahaujasaḥ |
tameva samadhāvanta śūlavarṣairdaśānanam || 7-21-19||

RMY 7-21-20

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
विमाने राक्षसश्रेष्ठः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ ७-२१-२०॥
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |
vimāne rākṣasaśreṣṭhaḥ phullāśoka ivābabhau || 7-21-20||

RMY 7-21-21

स शूलानि गदाः प्रासाञ्शक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली ॥ ७-२१-२१॥
sa śūlāni gadāḥ prāsāñśaktitomarasāyakān |
musalāni śilāvṛkṣānmumocāstrabalādbalī || 7-21-21||

RMY 7-21-22

तांस्तु सर्वान्समाक्षिप्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रकः ॥ ७-२१-२२॥
tāṃstu sarvānsamākṣipya tadastramapahatya ca |
jaghnuste rākṣasaṃ ghoramekaṃ śatasahasrakaḥ || 7-21-22||

RMY 7-21-23

परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमकारयन् ॥ ७-२१-२३॥
parivārya ca taṃ sarve śailaṃ meghotkarā iva |
bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsamakārayan || 7-21-23||

RMY 7-21-24

विमुक्तकवचः क्रुद्धो सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
स पुष्पकं परित्यज्य पृथिव्यामवतिष्ठत ॥ ७-२१-२४॥
vimuktakavacaḥ kruddho siktaḥ śoṇitavisravaiḥ |
sa puṣpakaṃ parityajya pṛthivyāmavatiṣṭhata || 7-21-24||

RMY 7-21-25

ततः स कार्मुकी बाणी पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ ७-२१-२५॥
tataḥ sa kārmukī bāṇī pṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |
labdhasaṃjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ || 7-21-25||

RMY 7-21-26

ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं संधाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत ॥ ७-२१-२६॥
tataḥ pāśupataṃ divyamastraṃ saṃdhāya kārmuke |
tiṣṭha tiṣṭheti tānuktvā taccāpaṃ vyapakarṣata || 7-21-26||

RMY 7-21-27

ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चैव भस्मकृत्वा प्रधावति ॥ ७-२१-२७॥
jvālāmālī sa tu śaraḥ kravyādānugato raṇe |
mukto gulmāndrumāṃścaiva bhasmakṛtvā pradhāvati || 7-21-27||

RMY 7-21-28

ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव ॥ ७-२१-२८॥
te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu |
raṇe tasminnipatitā dāvadagdhā nagā iva || 7-21-28||

RMY 7-21-29

ततः स सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ७-२१-२९॥
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ |
nanāda sumahānādaṃ kampayanniva medinīm || 7-21-29||

Sarga: 22/100 (43)

RMY 7-22-1

स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम् ॥ ७-२२-१॥
sa tu tasya mahānādaṃ śrutvā vaivasvato yamaḥ |
śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṃkṣayam || 7-22-1||

RMY 7-22-2

स तु योधान्हतान्मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथः समुपनीयताम् ॥ ७-२२-२॥
sa tu yodhānhatānmatvā krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
abravīttvaritaṃ sūtaṃ rathaḥ samupanīyatām || 7-22-2||

RMY 7-22-3

तस्य सूतो रथं दिव्यमुपस्थाप्य महास्वनम् ।
स्थितः स च महातेजा आरुरोह महारथम् ॥ ७-२२-३॥
tasya sūto rathaṃ divyamupasthāpya mahāsvanam |
sthitaḥ sa ca mahātejā āruroha mahāratham || 7-22-3||

RMY 7-22-4

पाशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतो स्थितः ।
येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ७-२२-४॥
pāśamudgarahastaśca mṛtyustasyāgrato sthitaḥ |
yena saṃkṣipyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 7-22-4||

RMY 7-22-5

कालदण्डश्च पार्श्वस्थो मूर्तिमान्स्यन्दने स्थितः ।
यमप्रहरणं दिव्यं प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ ७-२२-५॥
kāladaṇḍaśca pārśvastho mūrtimānsyandane sthitaḥ |
yamapraharaṇaṃ divyaṃ prajvalanniva tejasā || 7-22-5||

RMY 7-22-6

ततो लोकास्त्रयस्त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः ।
कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम् ॥ ७-२२-६॥
tato lokāstrayastrastāḥ kampante ca divaukasaḥ |
kālaṃ kruddhaṃ tadā dṛṣṭvā lokatrayabhayāvaham || 7-22-6||

RMY 7-22-7

दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम् ॥ ७-२२-७॥
dṛṣṭvā tu te taṃ vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam |
sacivā rākṣasendrasya sarvalokabhayāvaham || 7-22-7||

RMY 7-22-8

लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः ।
नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७-२२-८॥
laghusattvatayā sarve naṣṭasaṃjñā bhayārditāḥ |
nātra yoddhuṃ samarthāḥ sma ityuktvā vipradudruvuḥ || 7-22-8||

RMY 7-22-9

स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत् ॥ ७-२२-९॥
sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham |
nākṣubhyata tadā rakṣo vyathā caivāsya nābhavat || 7-22-9||

RMY 7-22-10

स तु रावणमासाद्य विसृजञ्शक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत ॥ ७-२२-१०॥
sa tu rāvaṇamāsādya visṛjañśaktitomarān |
yamo marmāṇi saṃkruddho rākṣasasya nyakṛntata || 7-22-10||

RMY 7-22-11

रावणस्तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ ७-२२-११॥
rāvaṇastu sthitaḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha |
tasminvaivasvatarathe toyavarṣamivāmbudaḥ || 7-22-11||

RMY 7-22-12

ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि ।
प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद्राक्षसः शल्यपीडितः ॥ ७-२२-१२॥
tato mahāśaktiśataiḥ pātyamānairmahorasi |
pratikartuṃ sa nāśaknodrākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ || 7-22-12||

RMY 7-22-13

नानाप्रहरणैरेवं यमेनामित्रकर्शिना ।
सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितोऽपि वा ॥ ७-२२-१३॥
nānāpraharaṇairevaṃ yamenāmitrakarśinā |
saptarātraṃ kṛte saṃkhye na bhagno vijito'pi vā || 7-22-13||

RMY 7-22-14

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं यमराक्षसयोस्तदा ।
विजयाकाङ्क्षिणोस्तत्र समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७-२२-१४॥
tato'bhavatpunaryuddhaṃ yamarākṣasayostadā |
vijayākāṅkṣiṇostatra samareṣvanivartinoḥ || 7-22-14||

RMY 7-22-15

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस्तद्रणाजिरम् ॥ ७-२२-१५॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
prajāpatiṃ puraskṛtya dadṛśustadraṇājiram || 7-22-15||

RMY 7-22-16

संवर्त इव लोकानामभवद्युध्यतोस्तयोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ ७-२२-१६॥
saṃvarta iva lokānāmabhavadyudhyatostayoḥ |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānāmīśvarasya ca || 7-22-16||

RMY 7-22-17

राक्षसेन्द्रस्ततः क्रुद्धश्चापमायम्य संयुगे ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणान्मुमोच ह ॥ ७-२२-१७॥
rākṣasendrastataḥ kruddhaścāpamāyamya saṃyuge |
nirantaramivākāśaṃ kurvanbāṇānmumoca ha || 7-22-17||

RMY 7-22-18

मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरर्दयत् ।
यमं शरसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ ७-२२-१८॥
mṛtyuṃ caturbhirviśikhaiḥ sūtaṃ saptabhirardayat |
yamaṃ śarasahasreṇa śīghraṃ marmasvatāḍayat || 7-22-18||

RMY 7-22-19

ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः ।
ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात्क्रोधपावकः ॥ ७-२२-१९॥
tataḥ kruddhasya sahasā yamasyābhiviniḥsṛtaḥ |
jvālāmālo viniśvāso vadanātkrodhapāvakaḥ || 7-22-19||

RMY 7-22-20

ततोऽपश्यंस्तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः ।
क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर्बलम् ॥ ७-२२-२०॥
tato'paśyaṃstadāścaryaṃ devadānavarākṣasāḥ |
krodhajaṃ pāvakaṃ dīptaṃ didhakṣantaṃ riporbalam || 7-22-20||

RMY 7-22-21

मृत्युस्तु परमक्रुद्धो वैवस्वतमथाब्रवीत् ।
मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ ७-२२-२१॥
mṛtyustu paramakruddho vaivasvatamathābravīt |
muñca māṃ deva śīghraṃ tvaṃ nihanmi samare ripum || 7-22-21||

RMY 7-22-22

नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्तस्वरो बली ।
नमुचिर्विरोचनश्चैव तावुभौ मधुकैटभौ ॥ ७-२२-२२॥
narakaḥ śambaro vṛtraḥ śambhuḥ kārtasvaro balī |
namucirvirocanaścaiva tāvubhau madhukaiṭabhau || 7-22-22||

RMY 7-22-23

एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।
विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन्निशाचरे ॥ ७-२२-२३॥
ete cānye ca bahavo balavanto durāsadāḥ |
vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kā cintāsminniśācare || 7-22-23||

RMY 7-22-24

मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
न हि कश्चिन्मया दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७-२२-२४॥
muñca māṃ sādhu dharmajña yāvadenaṃ nihanmyaham |
na hi kaścinmayā dṛṣṭo muhūrtamapi jīvati || 7-22-24||

RMY 7-22-25

बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
संस्पृष्टो हि मया कश्चिन्न जीवेदिति निश्चयः ॥ ७-२२-२५॥
balaṃ mama na khalvetanmaryādaiṣā nisargataḥ |
saṃspṛṣṭo hi mayā kaścinna jīvediti niścayaḥ || 7-22-25||

RMY 7-22-26

एतत्तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्तत्र तं मृत्युमयमेनं निहन्म्यहम् ॥ ७-२२-२६॥
etattu vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān |
abravīttatra taṃ mṛtyumayamenaṃ nihanmyaham || 7-22-26||

RMY 7-22-27

ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तं तोलयामास पाणिना ॥ ७-२२-२७॥
tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ |
kāladaṇḍamamoghaṃ taṃ tolayāmāsa pāṇinā || 7-22-27||

RMY 7-22-28

यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ॥ ७-२२-२८॥
yasya pārśveṣu niśchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
pāvakasparśasaṃkāśo mudgaro mūrtimānsthitaḥ || 7-22-28||

RMY 7-22-29

दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामुपरुध्यति ।
किं पुनस्ताडनाद्वापि पीडनाद्वापि देहिनः ॥ ७-२२-२९॥
darśanādeva yaḥ prāṇānprāṇināmuparudhyati |
kiṃ punastāḍanādvāpi pīḍanādvāpi dehinaḥ || 7-22-29||

RMY 7-22-30

स ज्वालापरिवारस्तु पिबन्निव निशाचरम् ।
करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः ॥ ७-२२-३०॥
sa jvālāparivārastu pibanniva niśācaram |
karaspṛṣṭo balavatā daṇḍaḥ kruddhaḥ sudāruṇaḥ || 7-22-30||

RMY 7-22-31

ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास्तस्माद्रणाजिरात् ।
सुराश्च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम् ॥ ७-२२-३१॥
tato vidudruvuḥ sarve sattvāstasmādraṇājirāt |
surāśca kṣubhitā dṛṣṭvā kāladaṇḍodyataṃ yamam || 7-22-31||

RMY 7-22-32

तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु दण्डमुद्यम्य रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ७-२२-३२॥
tasminprahartukāme tu daṇḍamudyamya rāvaṇam |
yamaṃ pitāmahaḥ sākṣāddarśayitvedamabravīt || 7-22-32||

RMY 7-22-33

वैवस्वत महाबाहो न खल्वतुलविक्रम ।
प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन्निशाचरे ॥ ७-२२-३३॥
vaivasvata mahābāho na khalvatulavikrama |
prahartavyaṃ tvayaitena daṇḍenāsminniśācare || 7-22-33||

RMY 7-22-34

वरः खलु मया दत्तस्तस्य त्रिदशपुंगव ।
तत्त्वया नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ७-२२-३४॥
varaḥ khalu mayā dattastasya tridaśapuṃgava |
tattvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yanmayā vyāhṛtaṃ vacaḥ || 7-22-34||

RMY 7-22-35

अमोघो ह्येष सर्वासां प्रजानां विनिपातने ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ७-२२-३५॥
amogho hyeṣa sarvāsāṃ prajānāṃ vinipātane |
kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ || 7-22-35||

RMY 7-22-36

तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि ।
न ह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७-२२-३६॥
tanna khalveṣa te saumya pātyo rākṣasamūrdhani |
na hyasminpatite kaścinmuhūrtamapi jīvati || 7-22-36||

RMY 7-22-37

यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियेत वा दशग्रीवस्तथाप्युभयतोऽनृतम् ॥ ७-२२-३७॥
yadi hyasminnipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ |
mriyeta vā daśagrīvastathāpyubhayato'nṛtam || 7-22-37||

RMY 7-22-38

राक्षसेन्द्रान्नियच्छाद्य दण्डमेनं वधोद्यतम् ।
सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस्त्वं समवेक्ष्य च ॥ ७-२२-३८॥
rākṣasendrānniyacchādya daṇḍamenaṃ vadhodyatam |
satyaṃ mama kuruṣvedaṃ lokāṃstvaṃ samavekṣya ca || 7-22-38||

RMY 7-22-39

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्भवान्हि नः ॥ ७-२२-३९॥
evamuktastu dharmātmā pratyuvāca yamastadā |
eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇurbhavānhi naḥ || 7-22-39||

RMY 7-22-40

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
यन्मया यन्न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः ॥ ७-२२-४०॥
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi |
yanmayā yanna hantavyo rākṣaso varadarpitaḥ || 7-22-40||

RMY 7-22-41

एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७-२२-४१॥
eṣa tasmātpraṇaśyāmi darśanādasya rakṣasaḥ |
ityuktvā sarathaḥ sāśvastatraivāntaradhīyata || 7-22-41||

RMY 7-22-42

दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ७-२२-४२॥
daśagrīvastu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
puṣpakeṇa tu saṃhṛṣṭo niṣkrānto yamasādanāt || 7-22-42||

RMY 7-22-43

ततो वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ७-२२-४३॥
tato vaivasvato devaiḥ saha brahmapurogamaiḥ |
jagāma tridivaṃ hṛṣṭo nāradaśca mahāmuniḥ || 7-22-43||

Sarga: 23/100 (46)

RMY 7-23-1

स तु जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुंगवम् ।
रावणस्तु जयश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ॥ ७-२३-१॥
sa tu jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṃgavam |
rāvaṇastu jayaślāghī svasahāyāndadarśa ha || 7-23-1||

RMY 7-23-2

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रवणेन ह ॥ ७-२३-२॥
jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ |
puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā ravaṇena ha || 7-23-2||

RMY 7-23-3

ततो रसातलं हृष्टः प्रविष्टः पयसो निधिम् ।
दैत्योरग गणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ७-२३-३॥
tato rasātalaṃ hṛṣṭaḥ praviṣṭaḥ payaso nidhim |
daityoraga gaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam || 7-23-3||

RMY 7-23-4

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
स्थाप्य नागान्वशे कृत्वा ययौ मणिमतीं पुरीम् ॥ ७-२३-४॥
sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām |
sthāpya nāgānvaśe kṛtvā yayau maṇimatīṃ purīm || 7-23-4||

RMY 7-23-5

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसस्तान्समासाद्य युद्धेन समुपाह्वयत् ॥ ७-२३-५॥
nivātakavacāstatra daityā labdhavarā vasan |
rākṣasastānsamāsādya yuddhena samupāhvayat || 7-23-5||

RMY 7-23-6

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रयुद्धा युद्धदुर्मदाः ॥ ७-२३-६॥
te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ |
nānāpraharaṇāstatra prayuddhā yuddhadurmadāḥ || 7-23-6||

RMY 7-23-7

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा ॥ ७-२३-७॥
teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
na cānyatarayostatra vijayo vā kṣayo'pi vā || 7-23-7||

RMY 7-23-8

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ ७-२३-८॥
tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ |
ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ || 7-23-8||

RMY 7-23-9

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ७-२३-९॥
nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat |
vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat || 7-23-9||

RMY 7-23-10

न ह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ ७-२३-१०॥
na hyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |
na bhavantaḥ kṣayaṃ netuṃ śakyāḥ sendraiḥ surāsuraiḥ || 7-23-10||

RMY 7-23-11

राक्षसस्य सखित्वं वै भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ता हि सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ ७-२३-११॥
rākṣasasya sakhitvaṃ vai bhavadbhiḥ saha rocate |
avibhaktā hi sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ || 7-23-11||

RMY 7-23-12

ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ ७-२३-१२॥
tato'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ |
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā || 7-23-12||

RMY 7-23-13

अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरसुखोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च पूजां प्राप्तो दशाननः ॥ ७-२३-१३॥
arcitastairyathānyāyaṃ saṃvatsarasukhoṣitaḥ |
svapurānnirviśeṣaṃ ca pūjāṃ prāpto daśānanaḥ || 7-23-13||

RMY 7-23-14

स तूपधार्य मायानां शतमेकोनमात्मवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी स बभ्राम रसातलम् ॥ ७-२३-१४॥
sa tūpadhārya māyānāṃ śatamekonamātmavān |
salilendrapurānveṣī sa babhrāma rasātalam || 7-23-14||

RMY 7-23-15

ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयाभिरक्षितम् ।
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ ७-२३-१५॥
tato'śmanagaraṃ nāma kālakeyābhirakṣitam |
taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam || 7-23-15||

RMY 7-23-16

ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव संस्थितम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ॥ ७-२३-१६॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva saṃsthitam |
varuṇasyālayaṃ divyamapaśyadrākṣasādhipaḥ || 7-23-16||

RMY 7-23-17

क्षरन्तीं च पयो नित्यं सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोविनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ॥ ७-२३-१७॥
kṣarantīṃ ca payo nityaṃ surabhiṃ gāmavasthitām |
yasyāḥ payoviniṣyandātkṣīrodo nāma sāgaraḥ || 7-23-17||

RMY 7-23-18

यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिः प्रजाहितः ।
यं समासाद्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं सुरा चापि सुराशिनाम् ॥ ७-२३-१८॥
yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmiḥ prajāhitaḥ |
yaṃ samāsādya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ |
amṛtaṃ yatra cotpannaṃ surā cāpi surāśinām || 7-23-18||

RMY 7-23-19

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ।
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ॥ ७-२३-१९॥
yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ |
pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām |
praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ || 7-23-19||

RMY 7-23-20

ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ ७-२३-२०॥
tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā |
nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam || 7-23-20||

RMY 7-23-21

ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीत्क्व गतो यो वो राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७-२३-२१॥
tato hatvā balādhyakṣānsamare taiśca tāḍitaḥ |
abravītkva gato yo vo rājā śīghraṃ nivedyatām || 7-23-21||

RMY 7-23-22

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः ॥ ७-२३-२२॥
yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām |
vada vā na bhayaṃ te'sti nirjito'smīti sāñjaliḥ || 7-23-22||

RMY 7-23-23

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ॥ ७-२३-२३॥
etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ |
putrāḥ pautrāśca niṣkrāmangauśca puṣkara eva ca || 7-23-23||

RMY 7-23-24

ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युक्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः ॥ ७-२३-२४॥
te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ |
yuktvā rathānkāmagamānudyadbhāskaravarcasaḥ || 7-23-24||

RMY 7-23-25

ततो युद्धं समभवद्दारुणं लोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः ॥ ७-२३-२५॥
tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ lomaharṣaṇam |
salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 7-23-25||

RMY 7-23-26

अमात्यैस्तु महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ७-२३-२६॥
amātyaistu mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ |
vāruṇaṃ tadbalaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam || 7-23-26||

RMY 7-23-27

समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्या सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ७-२३-२७॥
samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasyā sutāstadā |
arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ || 7-23-27||

RMY 7-23-28

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ७-२३-२८॥
mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake |
ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ || 7-23-28||

RMY 7-23-29

महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ७-२३-२९॥
mahadāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat |
ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva || 7-23-29||

RMY 7-23-30

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः ।
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ॥ ७-२३-३०॥
tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ |
vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedurvividhānravān || 7-23-30||

RMY 7-23-31

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ७-२३-३१॥
tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat || 7-23-31||

RMY 7-23-32

तेन तेषां हया ये च कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हतास्ते प्रययुः क्षितिम् ॥ ७-२३-३२॥
tena teṣāṃ hayā ye ca kāmagāḥ pavanopamāḥ |
mahodareṇa gadayā hatāste prayayuḥ kṣitim || 7-23-32||

RMY 7-23-33

तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान्हयांश्च तान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ॥ ७-२३-३३॥
teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhānhayāṃśca tān |
mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tānsthitān || 7-23-33||

RMY 7-23-34

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ७-२३-३४॥
te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhirvaraiḥ |
mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale || 7-23-34||

RMY 7-23-35

ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ७-२३-३५॥
te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ |
ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ || 7-23-35||

RMY 7-23-36

धनूंषि कृत्वा सज्यानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ ७-२३-३६॥
dhanūṃṣi kṛtvā sajyāni vinirbhidya mahodaram |
rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan || 7-23-36||

RMY 7-23-37

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव विष्ठितः ।
शरवर्षं महावेगं तेषां मर्मस्वपातयत् ॥ ७-२३-३७॥
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva viṣṭhitaḥ |
śaravarṣaṃ mahāvegaṃ teṣāṃ marmasvapātayat || 7-23-37||

RMY 7-23-38

मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ।
पट्टसांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥ ७-२३-३८॥
musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca |
paṭṭasāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā |
pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ || 7-23-38||

RMY 7-23-39

अथ विद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥ ७-२३-३९॥
atha viddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ || 7-23-39||

RMY 7-23-40

ततो रक्षो महानादं मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ७-२३-४०॥
tato rakṣo mahānādaṃ muktvā hanti sma vāruṇān |
nānāpraharaṇairghorairdhārāpātairivāmbudaḥ || 7-23-40||

RMY 7-23-41

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ७-२३-४१॥
tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale |
raṇātsvapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ || 7-23-41||

RMY 7-23-42

तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ।
रावणं चाब्रवीन्मन्त्री प्रभासो नाम वारुणः ॥ ७-२३-४२॥
tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām |
rāvaṇaṃ cābravīnmantrī prabhāso nāma vāruṇaḥ || 7-23-42||

RMY 7-23-43

गतः खलु महातेजा ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ॥ ७-२३-४३॥
gataḥ khalu mahātejā brahmalokaṃ jaleśvaraḥ |
gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi || 7-23-43||

RMY 7-23-44

तत्किं तव वृथा वीर परिश्राम्य गते नृपे ।
ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ७-२३-४४॥
tatkiṃ tava vṛthā vīra pariśrāmya gate nṛpe |
ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ || 7-23-44||

RMY 7-23-45

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ७-२३-४५॥
rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrānto varuṇālayāt || 7-23-45||

RMY 7-23-46

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ७-२३-४६॥
āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ |
laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau || 7-23-46||

Sarga: 24/100 (35)

RMY 7-24-1

निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान् ।
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः ॥ ७-२४-१॥
nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇaḥ sa durātmavān |
jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ || 7-24-1||

RMY 7-24-2

दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति ।
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने संन्यवेशयत् ॥ ७-२४-२॥
darśanīyāṃ hi yāṃ rakṣaḥ kanyāṃ strīṃ vātha paśyati |
hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne saṃnyaveśayat || 7-24-2||

RMY 7-24-3

तत्र पन्नगयक्षाणां मानुषाणां च रक्षसाम् ।
दैत्यानां दानवानां च कन्या जग्राह रावणः ॥ ७-२४-३॥
tatra pannagayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca rakṣasām |
daityānāṃ dānavānāṃ ca kanyā jagrāha rāvaṇaḥ || 7-24-3||

RMY 7-24-4

दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
शोकायत्तास्तरुण्यश्च समस्ता स्तननम्रिताः ॥ ७-२४-४॥
dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
śokāyattāstaruṇyaśca samastā stananamritāḥ || 7-24-4||

RMY 7-24-5

तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसंभवम् ।
प्रवेपमाना दुःखार्ता मुमुचुर्बाष्पजं जलम् ॥ ७-२४-५॥
tulyamagnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasaṃbhavam |
pravepamānā duḥkhārtā mumucurbāṣpajaṃ jalam || 7-24-5||

RMY 7-24-6

तासां निश्वसमानानां निश्वसैः संप्रदीपितम् ।
अग्निहोत्रमिवाभाति संनिरुद्धाग्निपुष्पकम् ॥ ७-२४-६॥
tāsāṃ niśvasamānānāṃ niśvasaiḥ saṃpradīpitam |
agnihotramivābhāti saṃniruddhāgnipuṣpakam || 7-24-6||

RMY 7-24-7

काचिद्दध्यौ सुदुःखार्ता हन्यादपि हि मामयम् ।
स्मृत्वा मातॄः पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्वै श्वशुरानपि ।
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ॥ ७-२४-७॥
kāciddadhyau suduḥkhārtā hanyādapi hi māmayam |
smṛtvā mātṝḥ pitṝnbhrātṝnputrānvai śvaśurānapi |
duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ || 7-24-7||

RMY 7-24-8

कथं नु खलु मे पुत्रः करिष्यति मया विना ।
कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ॥ ७-२४-८॥
kathaṃ nu khalu me putraḥ kariṣyati mayā vinā |
kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare || 7-24-8||

RMY 7-24-9

हा कथं नु करिष्यामि भर्तारं दैवतं विना ।
मृत्यो प्रसीद याचे त्वां नय मां यमसादनम् ॥ ७-२४-९॥
hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartāraṃ daivataṃ vinā |
mṛtyo prasīda yāce tvāṃ naya māṃ yamasādanam || 7-24-9||

RMY 7-24-10

किं नु मे दुष्कृतं कर्म कृतं देहान्तरे पुरा ।
ततोऽस्मि धर्षितानेन पतिता शोकसागरे ॥ ७-२४-१०॥
kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma kṛtaṃ dehāntare purā |
tato'smi dharṣitānena patitā śokasāgare || 7-24-10||

RMY 7-24-11

न खल्विदानीं पश्यामि दुःखस्यान्तमिहात्मनः ।
अहो धिन्मानुषाँल्लोकान्नास्ति खल्वधमः परः ॥ ७-२४-११॥
na khalvidānīṃ paśyāmi duḥkhasyāntamihātmanaḥ |
aho dhinmānuṣā~llokānnāsti khalvadhamaḥ paraḥ || 7-24-11||

RMY 7-24-12

यद्दुर्बला बलवता बान्धवा रावणेन मे ।
उदितेनैव सूर्येण तारका इव नाशिताः ॥ ७-२४-१२॥
yaddurbalā balavatā bāndhavā rāvaṇena me |
uditenaiva sūryeṇa tārakā iva nāśitāḥ || 7-24-12||

RMY 7-24-13

अहो सुबलवद्रक्षो वधोपायेषु रज्यते ।
अहो दुर्वृत्तमात्मानं स्वयमेव न बुध्यते ॥ ७-२४-१३॥
aho subalavadrakṣo vadhopāyeṣu rajyate |
aho durvṛttamātmānaṃ svayameva na budhyate || 7-24-13||

RMY 7-24-14

सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमोऽस्य दुरात्मनः ।
इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ॥ ७-२४-१४॥
sarvathā sadṛśastāvadvikramo'sya durātmanaḥ |
idaṃ tvasadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam || 7-24-14||

RMY 7-24-15

यस्मादेष परख्यासु स्त्रीषु रज्यति दुर्मतिः ।
तस्माद्धि स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति रावणः ॥ ७-२४-१५॥
yasmādeṣa parakhyāsu strīṣu rajyati durmatiḥ |
tasmāddhi strīkṛtenaiva vadhaṃ prāpsyati rāvaṇaḥ || 7-24-15||

RMY 7-24-16

शप्तः स्त्रीभिः स तु तदा हततेजाः सुनिष्प्रभ ।
पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्थिताभिः साधुवर्त्मनि ॥ ७-२४-१६॥
śaptaḥ strībhiḥ sa tu tadā hatatejāḥ suniṣprabha |
pativratābhiḥ sādhvībhiḥ sthitābhiḥ sādhuvartmani || 7-24-16||

RMY 7-24-17

एवं विलपमानासु रावणो राक्षसाधिपः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ ७-२४-१७॥
evaṃ vilapamānāsu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 7-24-17||

RMY 7-24-18

ततो राक्षसराजस्य स्वसा परमदुःखिता ।
पादयोः पतिता तस्य वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ ७-२४-१८॥
tato rākṣasarājasya svasā paramaduḥkhitā |
pādayoḥ patitā tasya vaktumevopacakrame || 7-24-18||

RMY 7-24-19

ततः स्वसारमुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् ।
अब्रवीत्किमिदं भद्रे वक्तुमर्हसि मे द्रुतम् ॥ ७-२४-१९॥
tataḥ svasāramutthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan |
abravītkimidaṃ bhadre vaktumarhasi me drutam || 7-24-19||

RMY 7-24-20

सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
हतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता कृता ॥ ७-२४-२०॥
sā bāṣpapariruddhākṣī rākṣasī vākyamabravīt |
hatāsmi vidhavā rājaṃstvayā balavatā kṛtā || 7-24-20||

RMY 7-24-21

एते वीर्यात्त्वया राजन्दैत्या विनिहता रणे ।
कालकेया इति ख्याता महाबलपराक्रमाः ॥ ७-२४-२१॥
ete vīryāttvayā rājandaityā vinihatā raṇe |
kālakeyā iti khyātā mahābalaparākramāḥ || 7-24-21||

RMY 7-24-22

तत्र मे निहतो भर्ता गरीयाञ्जीवितादपि ।
स त्वया दयितस्तत्र भ्रात्रा शत्रुसमेन वै ॥ ७-२४-२२॥
tatra me nihato bhartā garīyāñjīvitādapi |
sa tvayā dayitastatra bhrātrā śatrusamena vai || 7-24-22||

RMY 7-24-23

या त्वयास्मि हता राजन्स्वयमेवेह बन्धुना ।
दुःखं वैधव्यशब्दं च दत्तं भोक्ष्याम्यहं त्वया ॥ ७-२४-२३॥
yā tvayāsmi hatā rājansvayameveha bandhunā |
duḥkhaṃ vaidhavyaśabdaṃ ca dattaṃ bhokṣyāmyahaṃ tvayā || 7-24-23||

RMY 7-24-24

ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि ।
तं निहत्य रणे राजन्स्वयमेव न लज्जसे ॥ ७-२४-२४॥
nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣvapi |
taṃ nihatya raṇe rājansvayameva na lajjase || 7-24-24||

RMY 7-24-25

एवमुक्तस्तया रक्षो भगिन्या क्रोशमानया ।
अब्रवीत्सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः ॥ ७-२४-२५॥
evamuktastayā rakṣo bhaginyā krośamānayā |
abravītsāntvayitvā tāṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7-24-25||

RMY 7-24-26

अलं वत्से विषादेन न भेतव्यं च सर्वशः ।
मानदानविशेषैस्त्वां तोषयिष्यामि नित्यशः ॥ ७-२४-२६॥
alaṃ vatse viṣādena na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ |
mānadānaviśeṣaistvāṃ toṣayiṣyāmi nityaśaḥ || 7-24-26||

RMY 7-24-27

युद्धे प्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयकाङ्क्षी क्षिपञ्शरान् ।
नावगच्छामि युद्धेषु स्वान्परान्वाप्यहं शुभे ।
तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः ॥ ७-२४-२७॥
yuddhe pramatto vyākṣipto jayakāṅkṣī kṣipañśarān |
nāvagacchāmi yuddheṣu svānparānvāpyahaṃ śubhe |
tenāsau nihataḥ saṃkhye mayā bhartā tava svasaḥ || 7-24-27||

RMY 7-24-28

अस्मिन्काले तु यत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम् ।
भ्रातुरैश्वर्यसंस्थस्य खरस्य भव पार्श्वतः ॥ ७-२४-२८॥
asminkāle tu yatprāptaṃ tatkariṣyāmi te hitam |
bhrāturaiśvaryasaṃsthasya kharasya bhava pārśvataḥ || 7-24-28||

RMY 7-24-29

चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति ।
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महौजसाम् ॥ ७-२४-२९॥
caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati |
prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahaujasām || 7-24-29||

RMY 7-24-30

तत्र मातृष्वसुः पुत्रो भ्राता तव खरः प्रभुः ।
भविष्यति सदा कुर्वन्यद्वक्ष्यसि वचः स्वयम् ॥ ७-२४-३०॥
tatra mātṛṣvasuḥ putro bhrātā tava kharaḥ prabhuḥ |
bhaviṣyati sadā kurvanyadvakṣyasi vacaḥ svayam || 7-24-30||

RMY 7-24-31

शीघ्रं गच्छत्वयं शूरो दण्डकान्परिरक्षितुम् ।
दूषणोऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ॥ ७-२४-३१॥
śīghraṃ gacchatvayaṃ śūro daṇḍakānparirakṣitum |
dūṣaṇo'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ || 7-24-31||

RMY 7-24-32

स हि शप्तो वनोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा पुरा ।
राक्षसानामयं वासो भविष्यति न संशयः ॥ ७-२४-३२॥
sa hi śapto vanoddeśaḥ kruddhenośanasā purā |
rākṣasānāmayaṃ vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-24-32||

RMY 7-24-33

एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यं तस्यादिदेश ह ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ७-२४-३३॥
evamuktvā daśagrīvaḥ sainyaṃ tasyādideśa ha |
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 7-24-33||

RMY 7-24-34

स तैः सर्वैः परिवृतो राक्षसैर्घोरदर्शनैः ।
खरः संप्रययौ शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः ॥ ७-२४-३४॥
sa taiḥ sarvaiḥ parivṛto rākṣasairghoradarśanaiḥ |
kharaḥ saṃprayayau śīghraṃ daṇḍakānakutobhayaḥ || 7-24-34||

RMY 7-24-35

स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम् ।
सा च शूर्पणखा प्रीता न्यवसद्दण्डकावने ॥ ७-२४-३५॥
sa tatra kārayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
sā ca śūrpaṇakhā prītā nyavasaddaṇḍakāvane || 7-24-35||

Sarga: 25/100 (50)

RMY 7-25-1

स तु दत्त्वा दशग्रीवो वनं घोरं खरस्य तत् ।
भगिनीं च समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरोऽभवत् ॥ ७-२५-१॥
sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ kharasya tat |
bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro'bhavat || 7-25-1||

RMY 7-25-2

ततो निकुम्भिला नाम लङ्कायाः काननं महत् ।
महात्मा राक्षसेन्द्रस्तत्प्रविवेश सहानुगः ॥ ७-२५-२॥
tato nikumbhilā nāma laṅkāyāḥ kānanaṃ mahat |
mahātmā rākṣasendrastatpraviveśa sahānugaḥ || 7-25-2||

RMY 7-25-3

तत्र यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् ।
ददर्श विष्ठितं यज्ञं संप्रदीप्तमिव श्रिया ॥ ७-२५-३॥
tatra yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam |
dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ saṃpradīptamiva śriyā || 7-25-3||

RMY 7-25-4

ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् ।
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादमरिंदमम् ॥ ७-२५-४॥
tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam |
dadarśa svasutaṃ tatra meghanādamariṃdamam || 7-25-4||

RMY 7-25-5

रक्षःपतिः समासाद्य समाश्लिष्य च बाहुभिः ।
अब्रवीत्किमिदं वत्स वर्तते तद्ब्रवीहि मे ॥ ७-२५-५॥
rakṣaḥpatiḥ samāsādya samāśliṣya ca bāhubhiḥ |
abravītkimidaṃ vatsa vartate tadbravīhi me || 7-25-5||

RMY 7-25-6

उशना त्वब्रवीत्तत्र गुरुर्यज्ञसमृद्धये ।
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः ॥ ७-२५-६॥
uśanā tvabravīttatra gururyajñasamṛddhaye |
rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ || 7-25-6||

RMY 7-25-7

अहमाख्यामि ते राजञ्श्रूयतां सर्वमेव च ।
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्ताः सुबहुविस्तराः ॥ ७-२५-७॥
ahamākhyāmi te rājañśrūyatāṃ sarvameva ca |
yajñāste sapta putreṇa prāptāḥ subahuvistarāḥ || 7-25-7||

RMY 7-25-8

अग्निष्टोमोऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः ।
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा ॥ ७-२५-८॥
agniṣṭomo'śvamedhaśca yajño bahusuvarṇakaḥ |
rājasūyastathā yajño gomedho vaiṣṇavastathā || 7-25-8||

RMY 7-25-9

माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे ।
वरांस्ते लब्धवान्पुत्रः साक्षात्पशुपतेरिह ॥ ७-२५-९॥
māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe |
varāṃste labdhavānputraḥ sākṣātpaśupateriha || 7-25-9||

RMY 7-25-10

कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम् ।
मायां च तामसीं नाम यया संपद्यते तमः ॥ ७-२५-१०॥
kāmagaṃ syandanaṃ divyamantarikṣacaraṃ dhruvam |
māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā saṃpadyate tamaḥ || 7-25-10||

RMY 7-25-11

एतया किल संग्रामे मायया राक्षसेश्वर ।
प्रयुद्धस्य गतिः शक्या न हि ज्ञातुं सुरासुरैः ॥ ७-२५-११॥
etayā kila saṃgrāme māyayā rākṣaseśvara |
prayuddhasya gatiḥ śakyā na hi jñātuṃ surāsuraiḥ || 7-25-11||

RMY 7-25-12

अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम् ।
अस्त्रं च बलवत्सौम्य शत्रुविध्वंसनं रणे ॥ ७-२५-१२॥
akṣayāviṣudhī bāṇaiścāpaṃ cāpi sudurjayam |
astraṃ ca balavatsaumya śatruvidhvaṃsanaṃ raṇe || 7-25-12||

RMY 7-25-13

एतान्सर्वान्वराँल्लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन ।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वत्प्रतीक्षः स्थितो अहम् ॥ ७-२५-१३॥
etānsarvānvarā~llabdhvā putraste'yaṃ daśānana |
adya yajñasamāptau ca tvatpratīkṣaḥ sthito aham || 7-25-13||

RMY 7-25-14

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम् ।
पूजिताः शत्रवो यस्माद्द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः ॥ ७-२५-१४॥
tato'bravīddaśagrīvo na śobhanamidaṃ kṛtam |
pūjitāḥ śatravo yasmāddravyairindrapurogamāḥ || 7-25-14||

RMY 7-25-15

एहीदानीं कृतं यद्धि तदकर्तुं न शक्यते ।
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति ॥ ७-२५-१५॥
ehīdānīṃ kṛtaṃ yaddhi tadakartuṃ na śakyate |
āgaccha saumya gacchāmaḥ svameva bhavanaṃ prati || 7-25-15||

RMY 7-25-16

ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः ।
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पविक्लवाः ॥ ७-२५-१६॥
tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ |
striyo'vatārayāmāsa sarvāstā bāṣpaviklavāḥ || 7-25-16||

RMY 7-25-17

लक्षिण्यो रत्नबूताश्च देवदानवरक्षसाम् ।
नानाभूषणसंपन्ना ज्वलन्त्यः स्वेन तेजसा ॥ ७-२५-१७॥
lakṣiṇyo ratnabūtāśca devadānavarakṣasām |
nānābhūṣaṇasaṃpannā jvalantyaḥ svena tejasā || 7-25-17||

RMY 7-25-18

विभीषणस्तु ता नारीर्दृष्ट्वा शोकसमाकुलाः ।
तस्य तां च मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-२५-१८॥
vibhīṣaṇastu tā nārīrdṛṣṭvā śokasamākulāḥ |
tasya tāṃ ca matiṃ jñātvā dharmātmā vākyamabravīt || 7-25-18||

RMY 7-25-19

ईदृशैस्तैः समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः ।
धर्षणं प्राणिनां दत्त्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥ ७-२५-१९॥
īdṛśaistaiḥ samācārairyaśo'rthakulanāśanaiḥ |
dharṣaṇaṃ prāṇināṃ dattvā svamatena viceṣṭase || 7-25-19||

RMY 7-25-20

ज्ञातीन्वै धर्षयित्वेमास्त्वयानीता वराङ्गनाः ।
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन्कुम्भीनसी हृता ॥ ७-२५-२०॥
jñātīnvai dharṣayitvemāstvayānītā varāṅganāḥ |
tvāmatikramya madhunā rājankumbhīnasī hṛtā || 7-25-20||

RMY 7-25-21

रावणस्त्वब्रवीद्वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम् ।
को वायं यस्त्वयाख्यातो मधुरित्येव नामतः ॥ ७-२५-२१॥
rāvaṇastvabravīdvākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tvidam |
ko vāyaṃ yastvayākhyāto madhurityeva nāmataḥ || 7-25-21||

RMY 7-25-22

विभीषणस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम् ॥ ७-२५-२२॥
vibhīṣaṇastu saṃkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |
śrūyatāmasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāgatam || 7-25-22||

RMY 7-25-23

मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः ।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धप्राज्ञो निशाचरः ॥ ७-२५-२३॥
mātāmahasya yo'smākaṃ jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ |
mālyavāniti vikhyāto vṛddhaprājño niśācaraḥ || 7-25-23||

RMY 7-25-24

पितुर्ज्येष्ठो जनन्याश्च अस्माकं त्वार्यकोऽभवत् ।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत् ॥ ७-२५-२४॥
piturjyeṣṭho jananyāśca asmākaṃ tvāryako'bhavat |
tasya kumbhīnasī nāma duhiturduhitābhavat || 7-25-24||

RMY 7-25-25

मातृष्वसुरथास्माकं सा कन्या चानलोद्भवा ।
भवत्यस्माकमेषा वै भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा ॥ ७-२५-२५॥
mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā kanyā cānalodbhavā |
bhavatyasmākameṣā vai bhrātṝṇāṃ dharmataḥ svasā || 7-25-25||

RMY 7-25-26

सा हृता मधुना राजन्राक्षसेन बलीयसा ।
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे ते मयि चान्तर्जलोषिते ॥ ७-२५-२६॥
sā hṛtā madhunā rājanrākṣasena balīyasā |
yajñapravṛtte putre te mayi cāntarjaloṣite || 7-25-26||

RMY 7-25-27

निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यांस्तव संमतान् ।
धर्षयित्वा हृता राजन्गुप्ता ह्यन्तःपुरे तव ॥ ७-२५-२७॥
nihatya rākṣasaśreṣṭhānamātyāṃstava saṃmatān |
dharṣayitvā hṛtā rājanguptā hyantaḥpure tava || 7-25-27||

RMY 7-25-28

श्रुत्वा त्वेतन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः ।
यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि दातृभिः ।
अस्मिन्नेवाभिसंप्राप्तं लोके विदितमस्तु ते ॥ ७-२५-२८॥
śrutvā tvetanmahārāja kṣāntameva hato na saḥ |
yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi dātṛbhiḥ |
asminnevābhisaṃprāptaṃ loke viditamastu te || 7-25-28||

RMY 7-25-29

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु च ॥ ७-२५-२९॥
tato'bravīddaśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu ca || 7-25-29||

RMY 7-25-30

भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः ।
वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः ॥ ७-२५-३०॥
bhrātā me kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ |
vāhanānyadhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ || 7-25-30||

RMY 7-25-31

अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् ।
इन्द्रलोकं गमिष्यामि युद्धकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ॥ ७-२५-३१॥
adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam |
indralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ || 7-25-31||

RMY 7-25-32

ततो विजित्य त्रिदिवं वशे स्थाप्य पुरंदरम् ।
निर्वृतो विहरिष्यामि त्रैलोक्यैश्वर्यशोभितः ॥ ७-२५-३२॥
tato vijitya tridivaṃ vaśe sthāpya puraṃdaram |
nirvṛto vihariṣyāmi trailokyaiśvaryaśobhitaḥ || 7-25-32||

RMY 7-25-33

अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्युग्राणि रक्षसाम् ।
नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम् ॥ ७-२५-३३॥
akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāryugrāṇi rakṣasām |
nānāpraharaṇānyāśu niryayuryuddhakāṅkṣiṇām || 7-25-33||

RMY 7-25-34

इन्द्रजित्त्वग्रतः सैन्यं सैनिकान्परिगृह्य च ।
रावणो मध्यतः शूरः कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः ॥ ७-२५-३४॥
indrajittvagrataḥ sainyaṃ sainikānparigṛhya ca |
rāvaṇo madhyataḥ śūraḥ kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ || 7-25-34||

RMY 7-25-35

विभीषणस्तु धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरत् ।
ते तु सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति ॥ ७-२५-३५॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā laṅkāyāṃ dharmamācarat |
te tu sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati || 7-25-35||

RMY 7-25-36

रथैर्नागैः खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैर्महोरगैः ।
राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाकाशं निरन्तरम् ॥ ७-२५-३६॥
rathairnāgaiḥ kharairuṣṭrairhayairdīptairmahoragaiḥ |
rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvākāśaṃ nirantaram || 7-25-36||

RMY 7-25-37

दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराः सुरैः सह ।
रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन्त पृष्ठतः ॥ ७-२५-३७॥
daityāśca śataśastatra kṛtavairāḥ suraiḥ saha |
rāvaṇaṃ prekṣya gacchantamanvagacchanta pṛṣṭhataḥ || 7-25-37||

RMY 7-25-38

स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः ।
न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान् ॥ ७-२५-३८॥
sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ |
na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān || 7-25-38||

RMY 7-25-39

सा प्रह्वा प्राञ्जलिर्भूत्वा शिरसा पादयोर्गता ।
तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी स्वसा ॥ ७-२५-३९॥
sā prahvā prāñjalirbhūtvā śirasā pādayorgatā |
tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī svasā || 7-25-39||

RMY 7-25-40

तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् ।
रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ॥ ७-२५-४०॥
tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti bruvan |
rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te || 7-25-40||

RMY 7-25-41

साब्रवीद्यदि मे राजन्प्रसन्नस्त्वं महाबल ।
भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद ॥ ७-२५-४१॥
sābravīdyadi me rājanprasannastvaṃ mahābala |
bhartāraṃ na mamehādya hantumarhasi mānada || 7-25-41||

RMY 7-25-42

सत्यवाग्भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम् ।
त्वया ह्युक्तं महाबाहो न भेतव्यमिति स्वयम् ॥ ७-२५-४२॥
satyavāgbhava rājendra māmavekṣasva yācatīm |
tvayā hyuktaṃ mahābāho na bhetavyamiti svayam || 7-25-42||

RMY 7-25-43

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् ।
क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७-२५-४३॥
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām |
kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām || 7-25-43||

RMY 7-25-44

सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय वै ।
तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तोऽस्मि मधोर्वधात् ॥ ७-२५-४४॥
saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya vai |
tava kāruṇyasauhārdānnivṛtto'smi madhorvadhāt || 7-25-44||

RMY 7-25-45

इत्युक्ता सा प्रसुप्तं तं समुत्थाप्य निशाचरम् ।
अब्रवीत्संप्रहृष्टेव राक्षसी सुविपश्चितम् ॥ ७-२५-४५॥
ityuktā sā prasuptaṃ taṃ samutthāpya niśācaram |
abravītsaṃprahṛṣṭeva rākṣasī suvipaścitam || 7-25-45||

RMY 7-25-46

एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता निशाचरः ।
सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च ॥ ७-२५-४६॥
eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā niśācaraḥ |
suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca || 7-25-46||

RMY 7-25-47

तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस ।
स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम् ॥ ७-२५-४७॥
tadasya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhurgaccha rākṣasa |
snigdhasya bhajamānasya yuktamarthāya kalpitum || 7-25-47||

RMY 7-25-48

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः ।
ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः ॥ ७-२५-४८॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā tathetyāha madhurvacaḥ |
dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyamupetya saḥ || 7-25-48||

RMY 7-25-49

पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम् ।
प्राप्तपूजो दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान् ।
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे ॥ ७-२५-४९॥
pūjayāmāsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
prāptapūjo daśagrīvo madhuveśmani vīryavān |
tatra caikāṃ niśāmuṣya gamanāyopacakrame || 7-25-49||

RMY 7-25-50

ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम् ।
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत् ॥ ७-२५-५०॥
tataḥ kailāsamāsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam |
rākṣasendro mahendrābhaḥ senāmupaniveśayat || 7-25-50||

Sarga: 26/100 (47)

RMY 7-26-1

स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् ।
अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥ ७-२६-१॥
sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān |
astaṃ prāpte dinakare nivāsaṃ samarocayat || 7-26-1||

RMY 7-26-2

उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि ।
स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादोपशोभितान् ॥ ७-२६-२॥
udite vimale candre tulyaparvatavarcasi |
sa dadarśa guṇāṃstatra candrapādopaśobhitān || 7-26-2||

RMY 7-26-3

कर्णिकारवनैर्दिव्यैः कदम्बगहनैस्तथा ।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि ॥ ७-२६-३॥
karṇikāravanairdivyaiḥ kadambagahanaistathā |
padminībhiśca phullābhirmandākinyā jalairapi || 7-26-3||

RMY 7-26-4

घण्टानामिव संनादः शुश्रुवे मधुरस्वनः ।
अप्सरोगणसंघनां गायतां धनदालये ॥ ७-२६-४॥
ghaṇṭānāmiva saṃnādaḥ śuśruve madhurasvanaḥ |
apsarogaṇasaṃghanāṃ gāyatāṃ dhanadālaye || 7-26-4||

RMY 7-26-5

पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः ।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः ॥ ७-२६-५॥
puṣpavarṣāṇi muñcanto nagāḥ pavanatāḍitāḥ |
śailaṃ taṃ vāsayantīva madhumādhavagandhinaḥ || 7-26-5||

RMY 7-26-6

मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम् ।
प्रववौ वर्धयन्कामं रावणस्य सुखोऽनिलः ॥ ७-२६-६॥
madhupuṣparajaḥpṛktaṃ gandhamādāya puṣkalam |
pravavau vardhayankāmaṃ rāvaṇasya sukho'nilaḥ || 7-26-6||

RMY 7-26-7

गेयात्पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद्वायोर्गुणैर्गिरेः ।
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥ ७-२६-७॥
geyātpuṣpasamṛddhyā ca śaityādvāyorguṇairgireḥ |
pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca || 7-26-7||

RMY 7-26-8

रावणः सुमहावीर्यः कामबाणवशं गतः ।
विनिश्वस्य विनिश्वस्य शशिनं समवैक्षत ॥ ७-२६-८॥
rāvaṇaḥ sumahāvīryaḥ kāmabāṇavaśaṃ gataḥ |
viniśvasya viniśvasya śaśinaṃ samavaikṣata || 7-26-8||

RMY 7-26-9

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्यपुष्पविभूषिता ।
सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ७-२६-९॥
etasminnantare tatra divyapuṣpavibhūṣitā |
sarvāpsarovarā rambhā pūrṇacandranibhānanā || 7-26-9||

RMY 7-26-10

कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोत्सवैः ।
नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता ॥ ७-२६-१०॥
kṛtairviśeṣakairārdraiḥ ṣaḍartukusumotsavaiḥ |
nīlaṃ satoyameghābhaṃ vastraṃ samavaguṇṭhitā || 7-26-10||

RMY 7-26-11

यस्य वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे ।
ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ ।
सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता ॥ ७-२६-११॥
yasya vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe |
ūrū karikarākārau karau pallavakomalau |
sainyamadhyena gacchantī rāvaṇenopalakṣitā || 7-26-11||

RMY 7-26-12

तां समुत्थाय रक्षेन्द्रः कामबाणबलार्दितः ।
करे गृहीत्वा गच्छन्तीं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ७-२६-१२॥
tāṃ samutthāya rakṣendraḥ kāmabāṇabalārditaḥ |
kare gṛhītvā gacchantīṃ smayamāno'bhyabhāṣata || 7-26-12||

RMY 7-26-13

क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् ।
कस्याभ्युदयकालोऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते ॥ ७-२६-१३॥
kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam |
kasyābhyudayakālo'yaṃ yastvāṃ samupabhokṣyate || 7-26-13||

RMY 7-26-14

तवाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः ।
सुधामृतरसस्येव कोऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥ ७-२६-१४॥
tavānanarasasyādya padmotpalasugandhinaḥ |
sudhāmṛtarasasyeva ko'dya tṛptiṃ gamiṣyati || 7-26-14||

RMY 7-26-15

स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ ।
कस्योरस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ ॥ ७-२६-१५॥
svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau |
kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyataste kucāvimau || 7-26-15||

RMY 7-26-16

सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु ।
अध्यारोक्ष्यति कस्तेऽद्य स्वर्गं जघनरूपिणम् ॥ ७-२६-१६॥
suvarṇacakrapratimaṃ svarṇadāmacitaṃ pṛthu |
adhyārokṣyati kaste'dya svargaṃ jaghanarūpiṇam || 7-26-16||

RMY 7-26-17

मद्विशिष्टः पुमान्कोऽन्यः शक्रो विष्णुरथाश्विनौ ।
मामतीत्य हि यस्य त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥ ७-२६-१७॥
madviśiṣṭaḥ pumānko'nyaḥ śakro viṣṇurathāśvinau |
māmatītya hi yasya tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam || 7-26-17||

RMY 7-26-18

विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम् ।
त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव तुल्यो मम न विद्यते ॥ ७-२६-१८॥
viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalamidaṃ śubham |
trailokye yaḥ prabhuścaiva tulyo mama na vidyate || 7-26-18||

RMY 7-26-19

तदेष प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः ।
यः प्रभुश्चापि भर्ता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥ ७-२६-१९॥
tadeṣa prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ |
yaḥ prabhuścāpi bhartā ca trailokyasya bhajasva mām || 7-26-19||

RMY 7-26-20

एवमुक्ताब्रवीद्रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः ।
प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥ ७-२६-२०॥
evamuktābravīdrambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ |
prasīda nārhase vaktumīdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ || 7-26-20||

RMY 7-26-21

अन्येभ्योऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि ।
धर्मतश्च स्नुषा तेऽहं तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ७-२६-२१॥
anyebhyo'pi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi |
dharmataśca snuṣā te'haṃ tattvametadbravīmi te || 7-26-21||

RMY 7-26-22

अब्रवीत्तां दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् ।
सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं मे स्नुषा भवेः ॥ ७-२६-२२॥
abravīttāṃ daśagrīvaścaraṇādhomukhīṃ sthitām |
sutasya yadi me bhāryā tatastvaṃ me snuṣā bhaveḥ || 7-26-22||

RMY 7-26-23

बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम् ।
धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुंगव ॥ ७-२६-२३॥
bāḍhamityeva sā rambhā prāha rāvaṇamuttaram |
dharmataste sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṃgava || 7-26-23||

RMY 7-26-24

पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते ।
ख्यातो यस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्यसौ ॥ ७-२६-२४॥
putraḥ priyataraḥ prāṇairbhrāturvaiśravaṇasya te |
khyāto yastriṣu lokeṣu nalakūbara ityasau || 7-26-24||

RMY 7-26-25

धर्मतो यो भवेद्विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् ।
क्रोधाद्यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ॥ ७-२६-२५॥
dharmato yo bhavedvipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet |
krodhādyaśca bhavedagniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ || 7-26-25||

RMY 7-26-26

तस्यास्मि कृतसंकेता लोकपालसुतस्य वै ।
तमुद्दिश्य च मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम् ॥ ७-२६-२६॥
tasyāsmi kṛtasaṃketā lokapālasutasya vai |
tamuddiśya ca me sarvaṃ vibhūṣaṇamidaṃ kṛtam || 7-26-26||

RMY 7-26-27

यस्य तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति ।
तेन सत्येन मां राजन्मोक्तुमर्हस्यरिंदम ॥ ७-२६-२७॥
yasya tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati |
tena satyena māṃ rājanmoktumarhasyariṃdama || 7-26-27||

RMY 7-26-28

स हि तिष्ठति धर्मात्मा साम्प्रतं मत्समुत्सुकः ।
तन्न विघ्नं सुतस्येह कर्तुमर्हसि मुञ्च माम् ॥ ७-२६-२८॥
sa hi tiṣṭhati dharmātmā sāmprataṃ matsamutsukaḥ |
tanna vighnaṃ sutasyeha kartumarhasi muñca mām || 7-26-28||

RMY 7-26-29

सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुंगव ।
माननीयो मया हि त्वं लालनीया तथास्मि ते ॥ ७-२६-२९॥
sadbhirācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasapuṃgava |
mānanīyo mayā hi tvaṃ lālanīyā tathāsmi te || 7-26-29||

RMY 7-26-30

एवं ब्रुवाणां रम्भां तां धर्मार्थसहितं वचः ।
निर्भर्त्स्य राक्षसो मोहात्प्रतिगृह्य बलाद्बली ।
काममोहाभिसंरब्धो मैथुनायोपचक्रमे ॥ ७-२६-३०॥
evaṃ bruvāṇāṃ rambhāṃ tāṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
nirbhartsya rākṣaso mohātpratigṛhya balādbalī |
kāmamohābhisaṃrabdho maithunāyopacakrame || 7-26-30||

RMY 7-26-31

सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा ।
गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता ॥ ७-२६-३१॥
sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā |
gajendrākrīḍamathitā nadīvākulatāṃ gatā || 7-26-31||

RMY 7-26-32

सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः ।
नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह ॥ ७-२६-३२॥
sā vepamānā lajjantī bhītā karakṛtāñjaliḥ |
nalakūbaramāsādya pādayornipapāta ha || 7-26-32||

RMY 7-26-33

तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ।
अब्रवीत्किमिदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ॥ ७-२६-३३॥
tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ |
abravītkimidaṃ bhadre pādayoḥ patitāsi me || 7-26-33||

RMY 7-26-34

सा तु निश्वसमाना च वेपमानाथ साञ्जलिः ।
तस्मै सर्वं यथातथ्यमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ७-२६-३४॥
sā tu niśvasamānā ca vepamānātha sāñjaliḥ |
tasmai sarvaṃ yathātathyamākhyātumupacakrame || 7-26-34||

RMY 7-26-35

एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् ।
तेन सैन्यसहायेन निशेह परिणाम्यते ॥ ७-२६-३५॥
eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam |
tena sainyasahāyena niśeha pariṇāmyate || 7-26-35||

RMY 7-26-36

आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशमरिंदम ।
गृहीत्वा तेन पृष्टास्मि कस्य त्वमिति रक्षसा ॥ ७-२६-३६॥
āyāntī tena dṛṣṭāsmi tvatsakāśamariṃdama |
gṛhītvā tena pṛṣṭāsmi kasya tvamiti rakṣasā || 7-26-36||

RMY 7-26-37

मया तु सर्वं यत्सत्यं तद्धि तस्मै निवेदितम् ।
काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत्तद्वचो मम ॥ ७-२६-३७॥
mayā tu sarvaṃ yatsatyaṃ taddhi tasmai niveditam |
kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīttadvaco mama || 7-26-37||

RMY 7-26-38

याच्यमानो मया देव स्नुषा तेऽहमिति प्रभो ।
तत्सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात्तेनास्मि धर्षिता ॥ ७-२६-३८॥
yācyamāno mayā deva snuṣā te'hamiti prabho |
tatsarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāttenāsmi dharṣitā || 7-26-38||

RMY 7-26-39

एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि मानद ।
न हि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य च ॥ ७-२६-३९॥
evaṃ tvamaparādhaṃ me kṣantumarhasi mānada |
na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāśca puruṣasya ca || 7-26-39||

RMY 7-26-40

एवं श्रुत्वा तु संक्रुद्धस्तदा वैश्वरणात्मजः ।
धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं संप्रविवेश ह ॥ ७-२६-४०॥
evaṃ śrutvā tu saṃkruddhastadā vaiśvaraṇātmajaḥ |
dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ saṃpraviveśa ha || 7-26-40||

RMY 7-26-41

तस्य तत्कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः ।
मुहूर्ताद्रोषताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना ॥ ७-२६-४१॥
tasya tatkarma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ |
muhūrtādroṣatāmrākṣastoyaṃ jagrāha pāṇinā || 7-26-41||

RMY 7-26-42

गृहीत्वा सलिलं दिव्यमुपस्पृश्य यथाविधि ।
उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ॥ ७-२६-४२॥
gṛhītvā salilaṃ divyamupaspṛśya yathāvidhi |
utsasarja tadā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam || 7-26-42||

RMY 7-26-43

अकामा तेन यस्मात्त्वं बलाद्भद्रे प्रधर्षिता ।
तस्मात्स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति ॥ ७-२६-४३॥
akāmā tena yasmāttvaṃ balādbhadre pradharṣitā |
tasmātsa yuvatīmanyāṃ nākāmāmupayāsyati || 7-26-43||

RMY 7-26-44

यदा त्वकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् ।
मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा ॥ ७-२६-४४॥
yadā tvakāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam |
mūrdhā tu saptadhā tasya śakalībhavitā tadā || 7-26-44||

RMY 7-26-45

तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ७-२६-४५॥
tasminnudāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 7-26-45||

RMY 7-26-46

प्रजापतिमुखाश्चापि सर्वे देवाः प्रहर्षिताः ।
ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ॥ ७-२६-४६॥
prajāpatimukhāścāpi sarve devāḥ praharṣitāḥ |
jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ || 7-26-46||

RMY 7-26-47

श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् ।
नारीषु मैथुनं भावं नाकामास्वभ्यरोचयत् ॥ ७-२६-४७॥
śrutvā tu sa daśagrīvastaṃ śāpaṃ romaharṣaṇam |
nārīṣu maithunaṃ bhāvaṃ nākāmāsvabhyarocayat || 7-26-47||

Sarga: 27/100 (42)

RMY 7-27-1

कैलासं लङ्घयित्वाथ दशग्रीवः सराक्षसः ।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं निशाचरः ॥ ७-२७-१॥
kailāsaṃ laṅghayitvātha daśagrīvaḥ sarākṣasaḥ |
āsasāda mahātejā indralokaṃ niśācaraḥ || 7-27-1||

RMY 7-27-2

तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः ।
देवलोकं ययौ शब्दो भिद्यमानार्णवोपमः ॥ ७-२७-२॥
tasya rākṣasasainyasya samantādupayāsyataḥ |
devalokaṃ yayau śabdo bhidyamānārṇavopamaḥ || 7-27-2||

RMY 7-27-3

श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रः संचलितासनः ।
अब्रवीत्तत्र तान्देवान्सर्वानेव समागतान् ॥ ७-२७-३॥
śrutvā tu rāvaṇaṃ prāptamindraḥ saṃcalitāsanaḥ |
abravīttatra tāndevānsarvāneva samāgatān || 7-27-3||

RMY 7-27-4

आदित्यान्सवसून्रुद्रान्विश्वान्साध्यान्मरुद्गणान् ।
सज्जीभवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ७-२७-४॥
ādityānsavasūnrudrānviśvānsādhyānmarudgaṇān |
sajjībhavata yuddhārthaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 7-27-4||

RMY 7-27-5

एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि ।
संनह्यन्त महासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः ॥ ७-२७-५॥
evamuktāstu śakreṇa devāḥ śakrasamā yudhi |
saṃnahyanta mahāsattvā yuddhaśraddhāsamanvitāḥ || 7-27-5||

RMY 7-27-6

स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति ।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-२७-६॥
sa tu dīnaḥ paritrasto mahendro rāvaṇaṃ prati |
viṣṇoḥ samīpamāgatya vākyametaduvāca ha || 7-27-6||

RMY 7-27-7

विष्णो कथं करिष्यामो महावीर्यपराक्रम ।
असौ हि बलवान्रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ७-२७-७॥
viṣṇo kathaṃ kariṣyāmo mahāvīryaparākrama |
asau hi balavānrakṣo yuddhārthamabhivartate || 7-27-7||

RMY 7-27-8

वरप्रदानाद्बलवान्न खल्वन्येन हेतुना ।
तच्च सत्यं हि कर्तव्यं वाक्यं देव प्रजापतेः ॥ ७-२७-८॥
varapradānādbalavānna khalvanyena hetunā |
tacca satyaṃ hi kartavyaṃ vākyaṃ deva prajāpateḥ || 7-27-8||

RMY 7-27-9

तद्यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ ।
त्वन्मतं समवष्टभ्य यथा दग्धास्तथा कुरु ॥ ७-२७-९॥
tadyathā namucirvṛtro balirnarakaśambarau |
tvanmataṃ samavaṣṭabhya yathā dagdhāstathā kuru || 7-27-9||

RMY 7-27-10

न ह्यन्यो देव देवानामापत्सु सुमहाबल ।
गतिः परायणं वास्ति त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ७-२७-१०॥
na hyanyo deva devānāmāpatsu sumahābala |
gatiḥ parāyaṇaṃ vāsti tvāmṛte puruṣottama || 7-27-10||

RMY 7-27-11

त्वं हि नारायणः श्रीमान्पद्मनाभः सनातनः ।
त्वयाहं स्थापितश्चैव देवराज्ये सनातने ॥ ७-२७-११॥
tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānpadmanābhaḥ sanātanaḥ |
tvayāhaṃ sthāpitaścaiva devarājye sanātane || 7-27-11||

RMY 7-27-12

तदाख्याहि यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
असिचक्रसहायस्त्वं युध्यसे संयुगे रिपुम् ॥ ७-२७-१२॥
tadākhyāhi yathātattvaṃ devadeva mama svayam |
asicakrasahāyastvaṃ yudhyase saṃyuge ripum || 7-27-12||

RMY 7-27-13

एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः ।
अब्रवीन्न परित्रासः कार्यस्ते श्रूयतां च मे ॥ ७-२७-१३॥
evamuktaḥ sa śakreṇa devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
abravīnna paritrāsaḥ kāryaste śrūyatāṃ ca me || 7-27-13||

RMY 7-27-14

न तावदेष दुर्वृत्तः शक्यो दैवतदानवैः ।
हन्तुं युधि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः ॥ ७-२७-१४॥
na tāvadeṣa durvṛttaḥ śakyo daivatadānavaiḥ |
hantuṃ yudhi samāsādya varadānena durjayaḥ || 7-27-14||

RMY 7-27-15

सर्वथा तु महत्कर्म करिष्यति बलोत्कटः ।
रक्षः पुत्रसहायोऽसौ दृष्टमेतन्निसर्गतः ॥ ७-२७-१५॥
sarvathā tu mahatkarma kariṣyati balotkaṭaḥ |
rakṣaḥ putrasahāyo'sau dṛṣṭametannisargataḥ || 7-27-15||

RMY 7-27-16

ब्रवीषि यत्तु मां शक्र संयुगे योत्स्यसीति ह ।
नैवाहं प्रतियोत्स्ये तं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ७-२७-१६॥
bravīṣi yattu māṃ śakra saṃyuge yotsyasīti ha |
naivāhaṃ pratiyotsye taṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 7-27-16||

RMY 7-27-17

अनिहत्य रिपुं विष्णुर्न हि प्रतिनिवर्तते ।
दुर्लभश्चैष कामोऽद्य वरमासाद्य राक्षसे ॥ ७-२७-१७॥
anihatya ripuṃ viṣṇurna hi pratinivartate |
durlabhaścaiṣa kāmo'dya varamāsādya rākṣase || 7-27-17||

RMY 7-27-18

प्रतिजानामि देवेन्द्र त्वत्समीपं शतक्रतो ।
राक्षसस्याहमेवास्य भविता मृत्युकारणम् ॥ ७-२७-१८॥
pratijānāmi devendra tvatsamīpaṃ śatakrato |
rākṣasasyāhamevāsya bhavitā mṛtyukāraṇam || 7-27-18||

RMY 7-27-19

अहमेनं वधिष्यामि रावणं ससुतं युधि ।
देवतास्तोषयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपस्थितम् ॥ ७-२७-१९॥
ahamenaṃ vadhiṣyāmi rāvaṇaṃ sasutaṃ yudhi |
devatāstoṣayiṣyāmi jñātvā kālamupasthitam || 7-27-19||

RMY 7-27-20

एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये ।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः ॥ ७-२७-२०॥
etasminnantare nādaḥ śuśruve rajanīkṣaye |
tasya rāvaṇasainyasya prayuddhasya samantataḥ || 7-27-20||

RMY 7-27-21

अथ युद्धं समभवद्देवराक्षसयोस्तदा ।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणायुधम् ॥ ७-२७-२१॥
atha yuddhaṃ samabhavaddevarākṣasayostadā |
ghoraṃ tumulanirhrādaṃ nānāpraharaṇāyudham || 7-27-21||

RMY 7-27-22

एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
युद्धार्थमभ्यधावन्त सचिवा रावणाज्ञया ॥ ७-२७-२२॥
etasminnantare śūrā rākṣasā ghoradarśanāḥ |
yuddhārthamabhyadhāvanta sacivā rāvaṇājñayā || 7-27-22||

RMY 7-27-23

मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ॥ ७-२७-२३॥
mārīcaśca prahastaśca mahāpārśvamahodarau |
akampano nikumbhaśca śukaḥ sāraṇa eva ca || 7-27-23||

RMY 7-27-24

संह्रादिर्धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो महामुखः ।
जम्बुमाली महामाली विरूपाक्षश्च राक्षसः ॥ ७-२७-२४॥
saṃhrādirdhūmaketuśca mahādaṃṣṭro mahāmukhaḥ |
jambumālī mahāmālī virūpākṣaśca rākṣasaḥ || 7-27-24||

RMY 7-27-25

एतैः सर्वैर्महावीर्यैर्वृतो राक्षसपुंगवः ।
रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ॥ ७-२७-२५॥
etaiḥ sarvairmahāvīryairvṛto rākṣasapuṃgavaḥ |
rāvaṇasyāryakaḥ sainyaṃ sumālī praviveśa ha || 7-27-25||

RMY 7-27-26

स हि देवगणान्सर्वान्नानाप्रहरणैः शितैः ।
विध्वंसयति संक्रुद्धः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ ७-२७-२६॥
sa hi devagaṇānsarvānnānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ |
vidhvaṃsayati saṃkruddhaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 7-27-26||

RMY 7-27-27

एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः ।
सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश महारणम् ॥ ७-२७-२७॥
etasminnantare śūro vasūnāmaṣṭamo vasuḥ |
sāvitra iti vikhyātaḥ praviveśa mahāraṇam || 7-27-27||

RMY 7-27-28

ततो युद्धं समभवत्सुराणां राक्षसैः सह ।
क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ७-२७-२८॥
tato yuddhaṃ samabhavatsurāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
kruddhānāṃ rakṣasāṃ kīrtiṃ samareṣvanivartinām || 7-27-28||

RMY 7-27-29

ततस्ते राक्षसाः शूरा देवांस्तान्समरे स्थितान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः ॥ ७-२७-२९॥
tataste rākṣasāḥ śūrā devāṃstānsamare sthitān |
nānāpraharaṇairghorairjaghnuḥ śatasahasraśaḥ || 7-27-29||

RMY 7-27-30

सुरास्तु राक्षसान्घोरान्महावीर्यान्स्वतेजसा ।
समरे विविधैः शस्त्रैरनयन्यमसादनम् ॥ ७-२७-३०॥
surāstu rākṣasānghorānmahāvīryānsvatejasā |
samare vividhaiḥ śastrairanayanyamasādanam || 7-27-30||

RMY 7-27-31

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सुमाली नाम राक्षसः ।
नानाप्रहरणैः क्रुद्धो रणमेवाभ्यवर्तत ॥ ७-२७-३१॥
etasminnantare śūraḥ sumālī nāma rākṣasaḥ |
nānāpraharaṇaiḥ kruddho raṇamevābhyavartata || 7-27-31||

RMY 7-27-32

देवानां तद्बलं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ।
विध्वंसयति संक्रुद्धो वायुर्जलधरानिव ॥ ७-२७-३२॥
devānāṃ tadbalaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ |
vidhvaṃsayati saṃkruddho vāyurjaladharāniva || 7-27-32||

RMY 7-27-33

ते महाबाणवर्षैश्च शूलैः प्रासैश्च दारुणैः ।
पीड्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्समाहिताः ॥ ७-२७-३३॥
te mahābāṇavarṣaiśca śūlaiḥ prāsaiśca dāruṇaiḥ |
pīḍyamānāḥ surāḥ sarve na vyatiṣṭhansamāhitāḥ || 7-27-33||

RMY 7-27-34

ततो विद्राव्यमाणेषु त्रिदशेषु सुमालिना ।
वसूनामष्टमो देवः सावित्रो व्यवतिष्ठत ॥ ७-२७-३४॥
tato vidrāvyamāṇeṣu tridaśeṣu sumālinā |
vasūnāmaṣṭamo devaḥ sāvitro vyavatiṣṭhata || 7-27-34||

RMY 7-27-35

संवृतः स्वैरनीकैस्तु प्रहरन्तं निशाचरम् ।
विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे ॥ ७-२७-३५॥
saṃvṛtaḥ svairanīkaistu praharantaṃ niśācaram |
vikrameṇa mahātejā vārayāmāsa saṃyuge || 7-27-35||

RMY 7-27-36

सुमत्तयोस्तयोरासीद्युद्धं लोके सुदारुणम् ।
सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७-२७-३६॥
sumattayostayorāsīdyuddhaṃ loke sudāruṇam |
sumālino vasoścaiva samareṣvanivartinoḥ || 7-27-36||

RMY 7-27-37

ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना ।
महान्स पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः ॥ ७-२७-३७॥
tatastasya mahābāṇairvasunā sumahātmanā |
mahānsa pannagarathaḥ kṣaṇena vinipātitaḥ || 7-27-37||

RMY 7-27-38

हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैः शितैः ।
गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना ॥ ७-२७-३८॥
hatvā tu saṃyuge tasya rathaṃ bāṇaśataiḥ śitaiḥ |
gadāṃ tasya vadhārthāya vasurjagrāha pāṇinā || 7-27-38||

RMY 7-27-39

तां प्रदीप्तां प्रगृह्याशु कालदण्डनिभां शुभाम् ।
तस्य मूर्धनि सावित्रः सुमालेर्विनिपातयत् ॥ ७-२७-३९॥
tāṃ pradīptāṃ pragṛhyāśu kāladaṇḍanibhāṃ śubhām |
tasya mūrdhani sāvitraḥ sumālervinipātayat || 7-27-39||

RMY 7-27-40

तस्य मूर्धनि सोल्काभा पतन्ती च तदा बभौ ।
सहस्राक्षसमुत्सृष्टा गिराविव महाशनिः ॥ ७-२७-४०॥
tasya mūrdhani solkābhā patantī ca tadā babhau |
sahasrākṣasamutsṛṣṭā girāviva mahāśaniḥ || 7-27-40||

RMY 7-27-41

तस्य नैवास्थि कायो वा न मांसं ददृशे तदा ।
गदया भस्मसाद्भूतो रणे तस्मिन्निपातितः ॥ ७-२७-४१॥
tasya naivāsthi kāyo vā na māṃsaṃ dadṛśe tadā |
gadayā bhasmasādbhūto raṇe tasminnipātitaḥ || 7-27-41||

RMY 7-27-42

तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये राक्षसास्ते समन्ततः ।
दुद्रुवुः सहिताः सर्वे क्रोशमाना महास्वनम् ॥ ७-२७-४२॥
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye rākṣasāste samantataḥ |
dudruvuḥ sahitāḥ sarve krośamānā mahāsvanam || 7-27-42||

Sarga: 28/100 (46)

RMY 7-28-1

सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् ।
विद्रुतं चापि स्वं सैन्यं लक्षयित्वार्दितं शरैः ॥ ७-२८-१॥
sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam |
vidrutaṃ cāpi svaṃ sainyaṃ lakṣayitvārditaṃ śaraiḥ || 7-28-1||

RMY 7-28-2

ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतो युधि ।
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यतिष्ठत ॥ ७-२८-२॥
tataḥ sa balavānkruddho rāvaṇasya suto yudhi |
nivartya rākṣasānsarvānmeghanādo vyatiṣṭhata || 7-28-2||

RMY 7-28-3

स रथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः ।
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन् ॥ ७-२८-३॥
sa rathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ |
abhidudrāva senāṃ tāṃ vanānyagniriva jvalan || 7-28-3||

RMY 7-28-4

ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः ।
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा देवास्तस्य च दर्शनात् ॥ ७-२८-४॥
tataḥ praviśatastasya vividhāyudhadhāriṇaḥ |
vidudruvurdiśaḥ sarvā devāstasya ca darśanāt || 7-28-4||

RMY 7-28-5

न तत्रावस्थितः कश्चिद्रणे तस्य युयुत्सतः ।
सर्वानाविध्य वित्रस्तान्दृष्ट्वा शक्रोऽभ्यभाषत ॥ ७-२८-५॥
na tatrāvasthitaḥ kaścidraṇe tasya yuyutsataḥ |
sarvānāvidhya vitrastāndṛṣṭvā śakro'bhyabhāṣata || 7-28-5||

RMY 7-28-6

न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणं प्रति ।
एष गच्छति मे पुत्रो युद्धार्थमपराजितः ॥ ७-२८-६॥
na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇaṃ prati |
eṣa gacchati me putro yuddhārthamaparājitaḥ || 7-28-6||

RMY 7-28-7

ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः ।
रथेनाद्भुतकल्पेन संग्राममभिवर्तत ॥ ७-२८-७॥
tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ |
rathenādbhutakalpena saṃgrāmamabhivartata || 7-28-7||

RMY 7-28-8

ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् ।
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य व्यवस्थिताः ॥ ७-२८-८॥
tataste tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam |
rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya vyavasthitāḥ || 7-28-8||

RMY 7-28-9

तेषां युद्धं महदभूत्सदृशं देवरक्षसाम् ।
कृते महेन्द्रपुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥ ७-२८-९॥
teṣāṃ yuddhaṃ mahadabhūtsadṛśaṃ devarakṣasām |
kṛte mahendraputrasya rākṣasendrasutasya ca || 7-28-9||

RMY 7-28-10

ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः ।
सारथौ पातयामास शरान्काञ्चनभूषणान् ॥ ७-२८-१०॥
tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ |
sārathau pātayāmāsa śarānkāñcanabhūṣaṇān || 7-28-10||

RMY 7-28-11

शचीसुतस्त्वपि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् ।
तं चैव रावणिं क्रुद्धः प्रत्यविध्यद्रणाजिरे ॥ ७-२८-११॥
śacīsutastvapi tathā jayantastasya sārathim |
taṃ caiva rāvaṇiṃ kruddhaḥ pratyavidhyadraṇājire || 7-28-11||

RMY 7-28-12

ततः क्रुद्धो महातेजा रक्षो विस्फारितेक्षणः ।
रावणिः शक्रपुत्रं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७-२८-१२॥
tataḥ kruddho mahātejā rakṣo visphāritekṣaṇaḥ |
rāvaṇiḥ śakraputraṃ taṃ śaravarṣairavākirat || 7-28-12||

RMY 7-28-13

ततः प्रगृह्य शस्त्राणि सारवन्ति महान्ति च ।
शतघ्नीस्तोमरान्प्रासान्गदाखड्गपरश्वधान् ।
सुमहान्त्यद्रिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः ॥ ७-२८-१३॥
tataḥ pragṛhya śastrāṇi sāravanti mahānti ca |
śataghnīstomarānprāsāngadākhaḍgaparaśvadhān |
sumahāntyadriśṛṅgāṇi pātayāmāsa rāvaṇiḥ || 7-28-13||

RMY 7-28-14

ततः प्रव्यथिता लोकाः संजज्ञे च तमो महत् ।
तस्य रावणपुत्रस्य तदा शत्रूनभिघ्नतः ॥ ७-२८-१४॥
tataḥ pravyathitā lokāḥ saṃjajñe ca tamo mahat |
tasya rāvaṇaputrasya tadā śatrūnabhighnataḥ || 7-28-14||

RMY 7-28-15

ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् ।
बहुप्रकारमस्वस्थं तत्र तत्र स्म धावति ॥ ७-२८-१५॥
tatastaddaivatabalaṃ samantāttaṃ śacīsutam |
bahuprakāramasvasthaṃ tatra tatra sma dhāvati || 7-28-15||

RMY 7-28-16

नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं शत्रून्वा दैवतानि वा ।
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावितम् ॥ ७-२८-१६॥
nābhyajānaṃstadānyonyaṃ śatrūnvā daivatāni vā |
tatra tatra viparyastaṃ samantātparidhāvitam || 7-28-16||

RMY 7-28-17

एतस्मिन्नन्तरे शूरः पुलोमा नाम वीर्यवान् ।
दैतेयस्तेन संगृह्य शचीपुत्रोऽपवाहितः ॥ ७-२८-१७॥
etasminnantare śūraḥ pulomā nāma vīryavān |
daiteyastena saṃgṛhya śacīputro'pavāhitaḥ || 7-28-17||

RMY 7-28-18

गृहीत्वा तं तु नप्तारं प्रविष्टः स महोदधिम् ।
मातामहोऽर्यकस्तस्य पौलोमी येन सा शची ॥ ७-२८-१८॥
gṛhītvā taṃ tu naptāraṃ praviṣṭaḥ sa mahodadhim |
mātāmaho'ryakastasya paulomī yena sā śacī || 7-28-18||

RMY 7-28-19

प्रणाशं दृश्य तु सुरा जयन्तस्यातिदारुणम् ।
व्यथिताश्चाप्रहृष्टाश्च समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ७-२८-१९॥
praṇāśaṃ dṛśya tu surā jayantasyātidāruṇam |
vyathitāścāprahṛṣṭāśca samantādvipradudruvuḥ || 7-28-19||

RMY 7-28-20

रावणिस्त्वथ संहृष्टो बलैः परिवृतः स्वकैः ।
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम् ॥ ७-२८-२०॥
rāvaṇistvatha saṃhṛṣṭo balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ |
abhyadhāvata devāṃstānmumoca ca mahāsvanam || 7-28-20||

RMY 7-28-21

दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य रावणेश्चापि विक्रमम् ।
मातलिं प्राह देवेन्द्रो रथः समुपनीयताम् ॥ ७-२८-२१॥
dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya rāvaṇeścāpi vikramam |
mātaliṃ prāha devendro rathaḥ samupanīyatām || 7-28-21||

RMY 7-28-22

स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः ।
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो मनोजवः ॥ ७-२८-२२॥
sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ |
upasthito mātalinā vāhyamāno manojavaḥ || 7-28-22||

RMY 7-28-23

ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडिद्वन्तो महास्वनाः ।
अग्रतो वायुचपला गच्छन्तो व्यनदंस्तदा ॥ ७-२८-२३॥
tato meghā rathe tasmiṃstaḍidvanto mahāsvanāḥ |
agrato vāyucapalā gacchanto vyanadaṃstadā || 7-28-23||

RMY 7-28-24

नानावाद्यानि वाद्यन्त स्तुतयश्च समाहिताः ।
ननृतुश्चाप्सरःसंघाः प्रयाते वासवे रणम् ॥ ७-२८-२४॥
nānāvādyāni vādyanta stutayaśca samāhitāḥ |
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāḥ prayāte vāsave raṇam || 7-28-24||

RMY 7-28-25

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः साध्यैश्च समरुद्गणैः ।
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥ ७-२८-२५॥
rudrairvasubhirādityaiḥ sādhyaiśca samarudgaṇaiḥ |
vṛto nānāpraharaṇairniryayau tridaśādhipaḥ || 7-28-25||

RMY 7-28-26

निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ॥ ७-२८-२६॥
nirgacchatastu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau |
bhāskaro niṣprabhaścāsīnmaholkāśca prapedire || 7-28-26||

RMY 7-28-27

एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ७-२८-२७॥
etasminnantare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān |
āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 7-28-27||

RMY 7-28-28

पन्नगैः सुमहाकायैर्वेष्टितं लोमहर्षणैः ।
येषां निश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगम् ॥ ७-२८-२८॥
pannagaiḥ sumahākāyairveṣṭitaṃ lomaharṣaṇaiḥ |
yeṣāṃ niśvāsavātena pradīptamiva saṃyugam || 7-28-28||

RMY 7-28-29

दैत्यैर्निशाचरैः शूरै रथः संपरिवारितः ।
समराभिमुखो दिव्यो महेन्द्रमभिवर्तत ॥ ७-२८-२९॥
daityairniśācaraiḥ śūrai rathaḥ saṃparivāritaḥ |
samarābhimukho divyo mahendramabhivartata || 7-28-29||

RMY 7-28-30

पुत्रं तं वारयित्वासौ स्वयमेव व्यवस्थितः ।
सोऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥ ७-२८-३०॥
putraṃ taṃ vārayitvāsau svayameva vyavasthitaḥ |
so'pi yuddhādviniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat || 7-28-30||

RMY 7-28-31

ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह ।
शस्त्राभिवर्षणं घोरं मेघानामिव संयुगे ॥ ७-२८-३१॥
tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
śastrābhivarṣaṇaṃ ghoraṃ meghānāmiva saṃyuge || 7-28-31||

RMY 7-28-32

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः ।
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ॥ ७-२८-३२॥
kumbhakarṇastu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ |
nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpyayudhyata || 7-28-32||

RMY 7-28-33

दन्तैर्भुजाभ्यां पद्भ्यां च शक्तितोमरसायकैः ।
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ॥ ७-२८-३३॥
dantairbhujābhyāṃ padbhyāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ |
yena kenaiva saṃrabdhastāḍayāmāsa vai surān || 7-28-33||

RMY 7-28-34

ततो रुद्रैर्महाभागैः सहादित्यैर्निशाचरः ।
प्रयुद्धस्तैश्च संग्रामे कृत्तः शस्त्रैर्निरन्तरम् ॥ ७-२८-३४॥
tato rudrairmahābhāgaiḥ sahādityairniśācaraḥ |
prayuddhastaiśca saṃgrāme kṛttaḥ śastrairnirantaram || 7-28-34||

RMY 7-28-35

ततस्तद्राक्षसं सैन्यं त्रिदशैः समरुद्गणैः ।
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ७-२८-३५॥
tatastadrākṣasaṃ sainyaṃ tridaśaiḥ samarudgaṇaiḥ |
raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ || 7-28-35||

RMY 7-28-36

केचिद्विनिहताः शस्त्रैर्वेष्टन्ति स्म महीतले ।
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ॥ ७-२८-३६॥
kecidvinihatāḥ śastrairveṣṭanti sma mahītale |
vāhaneṣvavasaktāśca sthitā evāpare raṇe || 7-28-36||

RMY 7-28-37

रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगांस्तथा ।
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनांस्तथा ॥ ७-२८-३७॥
rathānnāgānkharānuṣṭrānpannagāṃsturagāṃstathā |
śiṃśumārānvarāhāṃśca piśācavadanāṃstathā || 7-28-37||

RMY 7-28-38

तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रिताः ।
देवैस्तु शस्त्रसंविद्धा मम्रिरे च निशाचराः ॥ ७-२८-३८॥
tānsamāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ keciducchritāḥ |
devaistu śastrasaṃviddhā mamrire ca niśācarāḥ || 7-28-38||

RMY 7-28-39

चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसंप्लवः ।
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ॥ ७-२८-३९॥
citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasaṃplavaḥ |
nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale || 7-28-39||

RMY 7-28-40

शोणितोदक निष्यन्दाकङ्कगृध्रसमाकुला ।
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥ ७-२८-४०॥
śoṇitodaka niṣyandākaṅkagṛdhrasamākulā |
pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī || 7-28-40||

RMY 7-28-41

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं दैवतैर्विनिपातितम् ॥ ७-२८-४१॥
etasminnantare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān |
nirīkṣya tadbalaṃ sarvaṃ daivatairvinipātitam || 7-28-41||

RMY 7-28-42

स तं प्रतिविगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् ।
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्शक्रमेवाभ्यवर्तत ॥ ७-२८-४२॥
sa taṃ prativigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram |
tridaśānsamare nighnañśakramevābhyavartata || 7-28-42||

RMY 7-28-43

ततः शक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् ।
यस्य विस्फारघोषेण स्वनन्ति स्म दिशो दश ॥ ७-२८-४३॥
tataḥ śakro mahaccāpaṃ visphārya sumahāsvanam |
yasya visphāraghoṣeṇa svananti sma diśo daśa || 7-28-43||

RMY 7-28-44

तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि ।
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ॥ ७-२८-४४॥
tadvikṛṣya mahaccāpamindro rāvaṇamūrdhani |
nipātayāmāsa śarānpāvakādityavarcasaḥ || 7-28-44||

RMY 7-28-45

तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः ।
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७-२८-४५॥
tathaiva ca mahābāhurdaśagrīvo vyavasthitaḥ |
śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣairavākirat || 7-28-45||

RMY 7-28-46

प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः ।
नाज्ञायत तदा किंचित्सर्वं हि तमसा वृतम् ॥ ७-२८-४६॥
prayudhyatoratha tayorbāṇavarṣaiḥ samantataḥ |
nājñāyata tadā kiṃcitsarvaṃ hi tamasā vṛtam || 7-28-46||

Sarga: 29/100 (40)

RMY 7-29-1

ततस्तमसि संजाते राक्षसा दैवतैः सह ।
अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ ७-२९-१॥
tatastamasi saṃjāte rākṣasā daivataiḥ saha |
ayudhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam || 7-29-1||

RMY 7-29-2

ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां महद्बलम् ।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ ७-२९-२॥
tatastu devasainyena rākṣasānāṃ mahadbalam |
daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam || 7-29-2||

RMY 7-29-3

तस्मिंस्तु तमसा नद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ॥ ७-२९-३॥
tasmiṃstu tamasā naddhe sarve te devarākṣasāḥ |
anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam || 7-29-3||

RMY 7-29-4

इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ॥ ७-२९-४॥
indraśca rāvaṇaścaiva rāvaṇiśca mahābalaḥ |
tasmiṃstamojālavṛte mohamīyurna te trayaḥ || 7-29-4||

RMY 7-29-5

स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं निहतं रावणो रणे ।
क्रोधमभ्यागमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ ७-२९-५॥
sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ nihataṃ rāvaṇo raṇe |
krodhamabhyāgamattīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān || 7-29-5||

RMY 7-29-6

क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ७-२९-६॥
krodhātsūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanasthamuvāca ha |
parasainyasya madhyena yāvadantaṃ nayasva mām || 7-29-6||

RMY 7-29-7

अद्यैतांस्त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम् ।
नानाशस्त्रैर्महासारैर्नाशयामि नभस्तलात् ॥ ७-२९-७॥
adyaitāṃstridaśānsarvānvikramaiḥ samare svayam |
nānāśastrairmahāsārairnāśayāmi nabhastalāt || 7-29-7||

RMY 7-29-8

अहमिन्द्रं वधिष्यामि वरुणं धनदं यमम् ।
त्रिदशान्विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ॥ ७-२९-८॥
ahamindraṃ vadhiṣyāmi varuṇaṃ dhanadaṃ yamam |
tridaśānvinihatyāśu svayaṃ sthāsyāmyathopari || 7-29-8||

RMY 7-29-9

विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् ।
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ७-२९-९॥
viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham |
dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadantaṃ nayasva mām || 7-29-9||

RMY 7-29-10

अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् ।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥ ७-२९-१०॥
ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam |
naya māmadya tatra tvamudayo yatra parvataḥ || 7-29-10||

RMY 7-29-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान् ।
आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः ॥ ७-२९-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā turagānsa manojavān |
ādideśātha śatrūṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ || 7-29-11||

RMY 7-29-12

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।
रथस्थः समरस्थांस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-२९-१२॥
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā |
rathasthaḥ samarasthāṃstāndevānvākyamathābravīt || 7-29-12||

RMY 7-29-13

सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते ।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ ७-२९-१३॥
surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yattāvanmama rocate |
jīvanneva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām || 7-29-13||

RMY 7-29-14

एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ ७-२९-१४॥
eṣa hyatibalaḥ sainye rathena pavanaujasā |
gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi || 7-29-14||

RMY 7-29-15

न ह्येष हन्तुं शक्योऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः ।
तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ ७-२९-१५॥
na hyeṣa hantuṃ śakyo'dya varadānātsunirbhayaḥ |
tadgrahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge || 7-29-15||

RMY 7-29-16

यथा बलिं निगृह्यैतत्त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।
एवमेतस्य पापस्य निग्रहो मम रोचते ॥ ७-२९-१६॥
yathā baliṃ nigṛhyaitattrailokyaṃ bhujyate mayā |
evametasya pāpasya nigraho mama rocate || 7-29-16||

RMY 7-29-17

ततोऽन्यं देशमास्थाय शक्रः संत्यज्य रावणम् ।
अयुध्यत महातेजा राक्षसान्नाशयन्रणे ॥ ७-२९-१७॥
tato'nyaṃ deśamāsthāya śakraḥ saṃtyajya rāvaṇam |
ayudhyata mahātejā rākṣasānnāśayanraṇe || 7-29-17||

RMY 7-29-18

उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तितः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ ७-२९-१८॥
uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartitaḥ |
dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ || 7-29-18||

RMY 7-29-19

ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।
देवतानां बलं कृत्स्नं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७-२९-१९॥
tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ |
devatānāṃ balaṃ kṛtsnaṃ śaravarṣairavākirat || 7-29-19||

RMY 7-29-20

ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रविष्टं तं बलं स्वकम् ।
न्यवर्तयदसंभ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ ७-२९-२०॥
tataḥ śakro nirīkṣyātha praviṣṭaṃ taṃ balaṃ svakam |
nyavartayadasaṃbhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam || 7-29-20||

RMY 7-29-21

एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।
हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम् ॥ ७-२९-२१॥
etasminnantare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ |
hā hatāḥ smeti taṃ dṛṣṭvā grastaṃ śakreṇa rāvaṇam || 7-29-21||

RMY 7-29-22

ततो रथं समारुह्य रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
तत्सैन्यमतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ ७-२९-२२॥
tato rathaṃ samāruhya rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
tatsainyamatisaṃkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam || 7-29-22||

RMY 7-29-23

स तां प्रविश्य मायां तु दत्तां गोपतिना पुरा ।
अदृश्यः सर्वभूतानां तत्सैन्यं समवाकिरत् ॥ ७-२९-२३॥
sa tāṃ praviśya māyāṃ tu dattāṃ gopatinā purā |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tatsainyaṃ samavākirat || 7-29-23||

RMY 7-29-24

ततः स देवान्संत्यज्य शक्रमेवाभ्ययाद्द्रुतम् ।
महेन्द्रश्च महातेजा न ददर्श सुतं रिपोः ॥ ७-२९-२४॥
tataḥ sa devānsaṃtyajya śakramevābhyayāddrutam |
mahendraśca mahātejā na dadarśa sutaṃ ripoḥ || 7-29-24||

RMY 7-29-25

स मातलिं हयांश्चैव ताडयित्वा शरोत्तमैः ।
महेन्द्रं बाणवर्षेण शीघ्रहस्तो ह्यवाकिरत् ॥ ७-२९-२५॥
sa mātaliṃ hayāṃścaiva tāḍayitvā śarottamaiḥ |
mahendraṃ bāṇavarṣeṇa śīghrahasto hyavākirat || 7-29-25||

RMY 7-29-26

ततः शक्रो रथं त्यक्त्व विसृज्य च स मातलिम् ।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ॥ ७-२९-२६॥
tataḥ śakro rathaṃ tyaktva visṛjya ca sa mātalim |
airāvataṃ samāruhya mṛgayāmāsa rāvaṇim || 7-29-26||

RMY 7-29-27

स तु माया बलाद्रक्षः संग्रामे नाभ्यदृश्यत ।
किरमाणः शरौघेन महेन्द्रममितौजसं ॥ ७-२९-२७॥
sa tu māyā balādrakṣaḥ saṃgrāme nābhyadṛśyata |
kiramāṇaḥ śaraughena mahendramamitaujasaṃ || 7-29-27||

RMY 7-29-28

स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं मेनेऽथ रावणिः ।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितोऽनयत् ॥ ७-२९-२८॥
sa taṃ yadā pariśrāntamindraṃ mene'tha rāvaṇiḥ |
tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyamabhito'nayat || 7-29-28||

RMY 7-29-29

तं दृष्ट्वाथ बलात्तस्मिन्माययापहृतं रणे ।
महेन्द्रममराः सर्वे किं न्वेतदिति चुक्रुशुः ।
न हि दृश्यति विद्यावान्मायया येन नीयते ॥ ७-२९-२९॥
taṃ dṛṣṭvātha balāttasminmāyayāpahṛtaṃ raṇe |
mahendramamarāḥ sarve kiṃ nvetaditi cukruśuḥ |
na hi dṛśyati vidyāvānmāyayā yena nīyate || 7-29-29||

RMY 7-29-30

एतस्मिन्नन्तरे चापि सर्वे सुरगणास्तदा ।
अभ्यद्रवन्सुसंक्रुद्धा रावणं शस्त्रवृष्टिभिः ॥ ७-२९-३०॥
etasminnantare cāpi sarve suragaṇāstadā |
abhyadravansusaṃkruddhā rāvaṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ || 7-29-30||

RMY 7-29-31

रावणस्तु समासाद्य वस्वादित्यमरुद्गणान् ।
न शशाक रणे स्थातुं न योद्धुं शस्त्रपीडितः ॥ ७-२९-३१॥
rāvaṇastu samāsādya vasvādityamarudgaṇān |
na śaśāka raṇe sthātuṃ na yoddhuṃ śastrapīḍitaḥ || 7-29-31||

RMY 7-29-32

तं तु दृष्ट्वा परिश्रान्तं प्रहारैर्जर्जरच्छविम् ।
रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शनस्थोऽब्रवीदिदम् ॥ ७-२९-३२॥
taṃ tu dṛṣṭvā pariśrāntaṃ prahārairjarjaracchavim |
rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe'darśanastho'bravīdidam || 7-29-32||

RMY 7-29-33

आगच्छ तात गच्छावो निवृत्तं रणकर्म तत् ।
जितं ते विदितं भोऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ ७-२९-३३॥
āgaccha tāta gacchāvo nivṛttaṃ raṇakarma tat |
jitaṃ te viditaṃ bho'stu svastho bhava gatajvaraḥ || 7-29-33||

RMY 7-29-34

अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।
स गृहीतो मया शक्रो भग्नमानाः सुराः कृताः ॥ ७-२९-३४॥
ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ |
sa gṛhīto mayā śakro bhagnamānāḥ surāḥ kṛtāḥ || 7-29-34||

RMY 7-29-35

यथेष्टं भुङ्क्ष्व त्रैलोक्यं निगृह्य रिपुमोजसा ।
वृथा ते किं श्रमं कृत्वा युद्धं हि तव निष्फलम् ॥ ७-२९-३५॥
yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva trailokyaṃ nigṛhya ripumojasā |
vṛthā te kiṃ śramaṃ kṛtvā yuddhaṃ hi tava niṣphalam || 7-29-35||

RMY 7-29-36

स दैवतबलात्तस्मान्निवृत्तो रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेता दशाननः ॥ ७-२९-३६॥
sa daivatabalāttasmānnivṛtto raṇakarmaṇaḥ |
tacchrutvā rāvaṇervākyaṃ svasthacetā daśānanaḥ || 7-29-36||

RMY 7-29-37

अथ रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः ।
भवनमभि ततो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-२९-३७॥
atha raṇavigatajvaraḥ prabhurvijayamavāpya niśācarādhipaḥ |
bhavanamabhi tato jagāma hṛṣṭaḥ svasutamavāpya ca vākyamabravīt || 7-29-37||

RMY 7-29-38

अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् ।
यदमरसमविक्रम त्वया त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ ७-२९-३८॥
atibalasadṛśaiḥ parākramaistairmama kulamānavivardhanaṃ kṛtam |
yadamarasamavikrama tvayā tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ || 7-29-38||

RMY 7-29-39

त्वरितमुपनयस्व वासवं नगरमितो व्रज सैन्यसंवृतः ।
अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः ॥ ७-२९-३९॥
tvaritamupanayasva vāsavaṃ nagaramito vraja sainyasaṃvṛtaḥ |
ahamapi tava gacchato drutaṃ saha sacivairanuyāmi pṛṣṭhataḥ || 7-29-39||

RMY 7-29-40

अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।
स्वभवनमुपगम्य राक्षसो मुदितमना विससर्ज राक्षसान् ॥ ७-२९-४०॥
atha sa balavṛtaḥ savāhanastridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ |
svabhavanamupagamya rākṣaso muditamanā visasarja rākṣasān || 7-29-40||

Sarga: 30/100 (42)

RMY 7-30-1

जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य गता लङ्कां सुरास्तदा ॥ ७-३०-१॥
jite mahendre'tibale rāvaṇasya sutena vai |
prajāpatiṃ puraskṛtya gatā laṅkāṃ surāstadā || 7-30-1||

RMY 7-30-2

तं रावणं समासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् ।
अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥ ७-३०-२॥
taṃ rāvaṇaṃ samāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam |
abravīdgagane tiṣṭhansāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ || 7-30-2||

RMY 7-30-3

वत्स रावण तुष्टोऽस्मि तव पुत्रस्य संयुगे ।
अहोऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्योऽधिकोऽपि वा ॥ ७-३०-३॥
vatsa rāvaṇa tuṣṭo'smi tava putrasya saṃyuge |
aho'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo'dhiko'pi vā || 7-30-3||

RMY 7-30-4

जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा ।
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽस्मि स्वसुतेन वै ॥ ७-३०-४॥
jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā |
kṛtā pratijñā saphalā prīto'smi svasutena vai || 7-30-4||

RMY 7-30-5

अयं च पुत्रोऽतिबलस्तव रावण रावणिः ।
इन्द्रजित्त्विति विख्यातो जगत्येष भविष्यति ॥ ७-३०-५॥
ayaṃ ca putro'tibalastava rāvaṇa rāvaṇiḥ |
indrajittviti vikhyāto jagatyeṣa bhaviṣyati || 7-30-5||

RMY 7-30-6

बलवाञ्शत्रुनिर्जेता भविष्यत्येष राक्षसः ।
यमाश्रित्य त्वया राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥ ७-३०-६॥
balavāñśatrunirjetā bhaviṣyatyeṣa rākṣasaḥ |
yamāśritya tvayā rājansthāpitāstridaśā vaśe || 7-30-6||

RMY 7-30-7

तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः ।
किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्ति दिवौकसः ॥ ७-३०-७॥
tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
kiṃ cāsya mokṣaṇārthāya prayacchanti divaukasaḥ || 7-30-7||

RMY 7-30-8

अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिंजयः ।
अमरत्वमहं देव वृणोमीहास्य मोक्षणे ॥ ७-३०-८॥
athābravīnmahātejā indrajitsamitiṃjayaḥ |
amaratvamahaṃ deva vṛṇomīhāsya mokṣaṇe || 7-30-8||

RMY 7-30-9

अब्रवीत्तु तदा देवो रावणिं कमलोद्भवः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि केषांचित्प्राणिनां भुवि ॥ ७-३०-९॥
abravīttu tadā devo rāvaṇiṃ kamalodbhavaḥ |
nāsti sarvāmaratvaṃ hi keṣāṃcitprāṇināṃ bhuvi || 7-30-9||

RMY 7-30-10

अथाब्रवीत्स तत्रस्थमिन्द्रजित्पद्मसंभवम् ।
श्रूयतां या भवेत्सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥ ७-३०-१०॥
athābravītsa tatrasthamindrajitpadmasaṃbhavam |
śrūyatāṃ yā bhavetsiddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe || 7-30-10||

RMY 7-30-11

ममेष्टं नित्यशो देव हव्यैः संपूज्य पावकम् ।
संग्राममवतर्तुं वै शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ७-३०-११॥
mameṣṭaṃ nityaśo deva havyaiḥ saṃpūjya pāvakam |
saṃgrāmamavatartuṃ vai śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ || 7-30-11||

RMY 7-30-12

तस्मिंश्चेदसमाप्ते तु जप्यहोमे विभावसोः ।
युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम् ॥ ७-३०-१२॥
tasmiṃścedasamāpte tu japyahome vibhāvasoḥ |
yudhyeyaṃ deva saṃgrāme tadā me syādvināśanam || 7-30-12||

RMY 7-30-13

सर्वो हि तपसा चैव वृणोत्यमरतां पुमान् ।
विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥ ७-३०-१३॥
sarvo hi tapasā caiva vṛṇotyamaratāṃ pumān |
vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam || 7-30-13||

RMY 7-30-14

एवमस्त्विति तं प्राह वाक्यं देवः प्रजापतिः ।
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥ ७-३०-१४॥
evamastviti taṃ prāha vākyaṃ devaḥ prajāpatiḥ |
muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ || 7-30-14||

RMY 7-30-15

एतस्मिन्नन्तरे शक्रो दीनो भ्रष्टाम्बरस्रजः ।
राम चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥ ७-३०-१५॥
etasminnantare śakro dīno bhraṣṭāmbarasrajaḥ |
rāma cintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ || 7-30-15||

RMY 7-30-16

तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः ।
शतक्रतो किमुत्कण्ठां करोषि स्मर दुष्कृतम् ॥ ७-३०-१६॥
taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ |
śatakrato kimutkaṇṭhāṃ karoṣi smara duṣkṛtam || 7-30-16||

RMY 7-30-17

अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टाः पुरा प्रभो ।
एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥ ७-३०-१७॥
amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ purā prabho |
ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ || 7-30-17||

RMY 7-30-18

तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणेऽपि वा ।
ततोऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः पर्यचिन्तयम् ॥ ७-३०-१८॥
tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe'pi vā |
tato'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paryacintayam || 7-30-18||

RMY 7-30-19

सोऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे ।
यद्यत्प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम् ॥ ७-३०-१९॥
so'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame |
yadyatprajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam || 7-30-19||

RMY 7-30-20

ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता ।
अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥ ७-३०-२०॥
tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā |
ahalyetyeva ca mayā tasyā nāma pravartitam || 7-30-20||

RMY 7-30-21

निर्मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ ।
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततोऽभवत् ॥ ७-३०-२१॥
nirmitāyāṃ tu devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha |
bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato'bhavat || 7-30-21||

RMY 7-30-22

त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो ।
स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरंदर ॥ ७-३०-२२॥
tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho |
sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti puraṃdara || 7-30-22||

RMY 7-30-23

सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः ।
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च सा ॥ ७-३०-२३॥
sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ |
nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca sā || 7-30-23||

RMY 7-30-24

ततस्तस्य परिज्ञाय मया स्थैर्यं महामुनेः ।
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥ ७-३०-२४॥
tatastasya parijñāya mayā sthairyaṃ mahāmuneḥ |
jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā || 7-30-24||

RMY 7-30-25

स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः ।
आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया ॥ ७-३०-२५॥
sa tayā saha dharmātmā ramate sma mahāmuniḥ |
āsannirāśā devāstu gautame dattayā tayā || 7-30-25||

RMY 7-30-26

त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः ।
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ७-३०-२६॥
tvaṃ kruddhastviha kāmātmā gatvā tasyāśramaṃ muneḥ |
dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva || 7-30-26||

RMY 7-30-27

सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना ।
दृष्टस्त्वं च तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥ ७-३०-२७॥
sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā |
dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena āśrame paramarṣiṇā || 7-30-27||

RMY 7-30-28

ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा ।
गतोऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥ ७-३०-२८॥
tataḥ kruddhena tenāsi śaptaḥ paramatejasā |
gato'si yena devendra daśābhāgaviparyayam || 7-30-28||

RMY 7-30-29

यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् ।
तस्मात्त्वं समरे राजञ्शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥ ७-३०-२९॥
yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam |
tasmāttvaṃ samare rājañśatruhastaṃ gamiṣyasi || 7-30-29||

RMY 7-30-30

अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः ।
मानुषेष्वपि सर्वेषु भविष्यति न संशयः ॥ ७-३०-३०॥
ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ |
mānuṣeṣvapi sarveṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-30-30||

RMY 7-30-31

तत्राधर्मः सुबलवान्समुत्थास्यति यो महान् ।
तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ॥ ७-३०-३१॥
tatrādharmaḥ subalavānsamutthāsyati yo mahān |
tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati || 7-30-31||

RMY 7-30-32

न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति पुरंदर ।
एतेनाधर्मयोगेन यस्त्वयेह प्रवर्तितः ॥ ७-३०-३२॥
na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati puraṃdara |
etenādharmayogena yastvayeha pravartitaḥ || 7-30-32||

RMY 7-30-33

यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद्ध्रुवः स न भविष्यति ।
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत् ॥ ७-३०-३३॥
yaśca yaśca surendraḥ syāddhruvaḥ sa na bhaviṣyati |
eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadābravīt || 7-30-33||

RMY 7-30-34

तां तु भार्यां विनिर्भर्त्स्य सोऽब्रवीत्सुमहातपाः ।
दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥ ७-३०-३४॥
tāṃ tu bhāryāṃ vinirbhartsya so'bravītsumahātapāḥ |
durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ || 7-30-34||

RMY 7-30-35

रूपयौवनसंपन्ना यस्मात्त्वमनवस्थिता ।
तस्माद्रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यसि ॥ ७-३०-३५॥
rūpayauvanasaṃpannā yasmāttvamanavasthitā |
tasmādrūpavatī loke na tvamekā bhaviṣyasi || 7-30-35||

RMY 7-30-36

रूपं च तत्प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति सुदुर्लभम् ।
यत्तवेदं समाश्रित्य विभ्रमेऽयमुपस्थितः ॥ ७-३०-३६॥
rūpaṃ ca tatprajāḥ sarvā gamiṣyanti sudurlabham |
yattavedaṃ samāśritya vibhrame'yamupasthitaḥ || 7-30-36||

RMY 7-30-37

तदा प्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः ।
शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपागतम् ॥ ७-३०-३७॥
tadā prabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ |
śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvamupāgatam || 7-30-37||

RMY 7-30-38

तत्स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत्त्वया कृतम् ।
येन त्वं ग्रहणं शत्रोर्गतो नान्येन वासव ॥ ७-३०-३८॥
tatsmara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yattvayā kṛtam |
yena tvaṃ grahaṇaṃ śatrorgato nānyena vāsava || 7-30-38||

RMY 7-30-39

शीघ्रं यजस्व यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः ।
पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसि त्रिदिवं ततः ॥ ७-३०-३९॥
śīghraṃ yajasva yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ |
pāvitastena yajñena yāsyasi tridivaṃ tataḥ || 7-30-39||

RMY 7-30-40

पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे ।
नीतः संनिहितश्चैव अर्यकेण महोदधौ ॥ ७-३०-४०॥
putraśca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe |
nītaḥ saṃnihitaścaiva aryakeṇa mahodadhau || 7-30-40||

RMY 7-30-41

एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् ।
पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवताः ॥ ७-३०-४१॥
etacchrutvā mahendrastu yajñamiṣṭvā ca vaiṣṇavam |
punastridivamākrāmadanvaśāsacca devatāḥ || 7-30-41||

RMY 7-30-42

एतदिन्द्रजितो राम बलं यत्कीर्तितं मया ।
निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनोऽन्ये च किं पुनः ॥ ७-३०-४२॥
etadindrajito rāma balaṃ yatkīrtitaṃ mayā |
nirjitastena devendraḥ prāṇino'nye ca kiṃ punaḥ || 7-30-42||

Sarga: 31/100 (40)

RMY 7-31-1

ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि ।
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ७-३१-१॥
tato rāmo mahātejā vismayātpunareva hi |
uvāca praṇato vākyamagastyamṛṣisattamam || 7-31-1||

RMY 7-31-2

भगवन्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम ।
धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ७-३१-२॥
bhagavankiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsandvijottama |
dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 7-31-2||

RMY 7-31-3

उताहो हीनवीर्यास्ते बभुवुः पृथिवीक्षितः ।
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ॥ ७-३१-३॥
utāho hīnavīryāste babhuvuḥ pṛthivīkṣitaḥ |
bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ || 7-31-3||

RMY 7-31-4

राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवानृषिः ।
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम् ॥ ७-३१-४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavānṛṣiḥ |
uvāca rāmaṃ prahasanpitāmaha iveśvaram || 7-31-4||

RMY 7-31-5

स एवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ ।
चचार रावणो राम पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ७-३१-५॥
sa evaṃ bādhamānastu pārthivānpārthivarṣabha |
cacāra rāvaṇo rāma pṛthivyāṃ pṛthivīpate || 7-31-5||

RMY 7-31-6

ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् ।
संप्राप्तो यत्र साम्निध्यं परमं वसुरेतसः ॥ ७-३१-६॥
tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām |
saṃprāpto yatra sāmnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ || 7-31-6||

RMY 7-31-7

तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रतापाद्वसुरेतसः ।
अर्जुनो नाम यस्याग्निः शरकुण्डे शयः सदा ॥ ७-३१-७॥
tulya āsīnnṛpastasya pratāpādvasuretasaḥ |
arjuno nāma yasyāgniḥ śarakuṇḍe śayaḥ sadā || 7-31-7||

RMY 7-31-8

तमेव दिवसं सोऽथ हैहयाधिपतिर्बली ।
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥ ७-३१-८॥
tameva divasaṃ so'tha haihayādhipatirbalī |
arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ || 7-31-8||

RMY 7-31-9

रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत ।
क्वार्जुनो वो नृपः सोऽद्य शीघ्रमाख्यातुमर्हथ ॥ ७-३१-९॥
rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyānapṛcchata |
kvārjuno vo nṛpaḥ so'dya śīghramākhyātumarhatha || 7-31-9||

RMY 7-31-10

रावणोऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण तु ।
ममागमनमव्यग्रैर्युष्माभिः संनिवेद्यताम् ॥ ७-३१-१०॥
rāvaṇo'hamanuprāpto yuddhepsurnṛvareṇa tu |
mamāgamanamavyagrairyuṣmābhiḥ saṃnivedyatām || 7-31-10||

RMY 7-31-11

इत्येवं रावणेनोक्तास्तेऽमात्याः सुविपश्चितः ।
अब्रुवन्राक्षसपतिमसाम्निध्यं महीपतेः ॥ ७-३१-११॥
ityevaṃ rāvaṇenoktāste'mātyāḥ suvipaścitaḥ |
abruvanrākṣasapatimasāmnidhyaṃ mahīpateḥ || 7-31-11||

RMY 7-31-12

श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् ।
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम् ॥ ७-३१-१२॥
śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇāmarjunaṃ gatam |
apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim || 7-31-12||

RMY 7-31-13

स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रान्तमिव मेदिनीम् ।
अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ॥ ७-३१-१३॥
sa tamabhramivāviṣṭamudbhrāntamiva medinīm |
apaśyadrāvaṇo vindhyamālikhantamivāmbaram || 7-31-13||

RMY 7-31-14

सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।
प्रपात पतितैः शीतैः साट्टहासमिवाम्बुभिः ॥ ७-३१-१४॥
sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram |
prapāta patitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsamivāmbubhiḥ || 7-31-14||

RMY 7-31-15

देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिंनरैः ।
साह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ॥ ७-३१-१५॥
devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakiṃnaraiḥ |
sāha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam || 7-31-15||

RMY 7-31-16

नदीभिः स्यन्दमानाभिरगतिप्रतिमं जलम् ।
स्फुटीभिश्चलजिह्वाभिर्वमन्तमिव विष्ठितम् ॥ ७-३१-१६॥
nadībhiḥ syandamānābhiragatipratimaṃ jalam |
sphuṭībhiścalajihvābhirvamantamiva viṣṭhitam || 7-31-16||

RMY 7-31-17

उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम् ।
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ॥ ७-३१-१७॥
ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim |
paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau || 7-31-17||

RMY 7-31-18

चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ।
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः ।
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम् ॥ ७-३१-१८॥
calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm |
mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ |
uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām || 7-31-18||

RMY 7-31-19

चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः ।
सारसैश्च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम् ॥ ७-३१-१९॥
cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ |
sārasaiśca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām || 7-31-19||

RMY 7-31-20

फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् ।
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ॥ ७-३१-२०॥
phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm |
vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām || 7-31-20||

RMY 7-31-21

पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् ।
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ॥ ७-३१-२१॥
puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām |
jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām || 7-31-21||

RMY 7-31-22

पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ।
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः ॥ ७-३१-२२॥
puṣpakādavaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām |
iṣṭāmiva varāṃ nārīmavagāhya daśānanaḥ || 7-31-22||

RMY 7-31-23

स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुमशोभिते ।
उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः ।
नर्मदा दर्शजं हर्षमाप्तवान्राक्षसेश्वरः ॥ ७-३१-२३॥
sa tasyāḥ puline ramye nānākusumaśobhite |
upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ |
narmadā darśajaṃ harṣamāptavānrākṣaseśvaraḥ || 7-31-23||

RMY 7-31-24

ततः सलीलं प्रहसान्रावणो राक्षसाधिपः ।
उवाच सचिवांस्तत्र मारीचशुकसारणान् ॥ ७-३१-२४॥
tataḥ salīlaṃ prahasānrāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
uvāca sacivāṃstatra mārīcaśukasāraṇān || 7-31-24||

RMY 7-31-25

एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वेव काञ्चनम् ।
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यमास्थितः ।
मामासीनं विदित्वेह चन्द्रायाति दिवाकरः ॥ ७-३१-२५॥
eṣa raśmisahasreṇa jagatkṛtveva kāñcanam |
tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyamāsthitaḥ |
māmāsīnaṃ viditveha candrāyāti divākaraḥ || 7-31-25||

RMY 7-31-26

नर्मदा जलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः ।
मद्भयादनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः ॥ ७-३१-२६॥
narmadā jalaśītaśca sugandhiḥ śramanāśanaḥ |
madbhayādanilo hyeṣa vātyasau susamāhitaḥ || 7-31-26||

RMY 7-31-27

इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्म वर्धिनी ।
लीनमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ॥ ७-३१-२७॥
iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narma vardhinī |
līnamīnavihaṃgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā || 7-31-27||

RMY 7-31-28

तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि ।
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ७-३१-२८॥
tadbhavantaḥ kṣatāḥ śastrairnṛpairindrasamairyudhi |
candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ || 7-31-28||

RMY 7-31-29

ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम् ।
महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव महागजाः ॥ ७-३१-२९॥
te yūyamavagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām |
mahāpadmamukhā mattā gaṅgāmiva mahāgajāḥ || 7-31-29||

RMY 7-31-30

अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ॥ ७-३१-३०॥
asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha || 7-31-30||

RMY 7-31-31

अहमप्यत्र पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे ।
पुष्पोपहरं शनकैः करिष्यामि उमापतेः ॥ ७-३१-३१॥
ahamapyatra puline śaradindusamaprabhe |
puṣpopaharaṃ śanakaiḥ kariṣyāmi umāpateḥ || 7-31-31||

RMY 7-31-32

रावणेनैवमुक्तास्तु मारीचशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा नर्मदामवगाहिरे ॥ ७-३१-३२॥
rāvaṇenaivamuktāstu mārīcaśukasāraṇāḥ |
samahodaradhūmrākṣā narmadāmavagāhire || 7-31-32||

RMY 7-31-33

राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभ्यते नर्मदा नदी ।
वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ॥ ७-३१-३३॥
rākṣasendragajaistaistu kṣobhyate narmadā nadī |
vāmanāñjanapadmādyairgaṅgā iva mahāgajaiḥ || 7-31-33||

RMY 7-31-34

ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदाया वराम्भसि ।
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ॥ ७-३१-३४॥
tataste rākṣasāḥ snātvā narmadāyā varāmbhasi |
uttīrya puṣpāṇyājahrurbalyarthaṃ rāvaṇasya tu || 7-31-34||

RMY 7-31-35

नर्मदा पुलिने रम्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे ।
राक्षसेन्द्रैर्मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ॥ ७-३१-३५॥
narmadā puline ramye śubhrābhrasadṛśaprabhe |
rākṣasendrairmuhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ || 7-31-35||

RMY 7-31-36

पुष्पेषूपहृतेष्वेव रावणो राक्षसेश्वरः ।
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ॥ ७-३१-३६॥
puṣpeṣūpahṛteṣveva rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgāmiva mahāgajaḥ || 7-31-36||

RMY 7-31-37

तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् ।
नर्मदा सलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ॥ ७-३१-३७॥
tatra snātvā ca vidhivajjaptvā japyamanuttamam |
narmadā salilāttasmāduttatāra sa rāvaṇaḥ || 7-31-37||

RMY 7-31-38

रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सप्तराक्षसाः ।
यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः ।
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥ ७-३१-३८॥
rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntamanvayuḥ saptarākṣasāḥ |
yatra yatra sa yāti sma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate || 7-31-38||

RMY 7-31-39

वालुकवेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः ।
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ॥ ७-३१-३९॥
vālukavedimadhye tu talliṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ |
arcayāmāsa gandhaiśca puṣpaiścāmṛtagandhibhiḥ || 7-31-39||

RMY 7-31-40

ततः सतामार्तिहरं हरं परं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् ।
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चायतान् ॥ ७-३१-४०॥
tataḥ satāmārtiharaṃ haraṃ paraṃ varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam |
samarcayitvā sa niśācaro jagau prasārya hastānpraṇanarta cāyatān || 7-31-40||

Sarga: 32/100 (72)

RMY 7-32-1

नर्मदा पुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः स रावणः ।
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ॥ ७-३२-१॥
narmadā puline yatra rākṣasendraḥ sa rāvaṇaḥ |
puṣpopahāraṃ kurute tasmāddeśādadūrataḥ || 7-32-1||

RMY 7-32-2

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।
क्रीडिते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ॥ ७-३२-२॥
arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ |
krīḍite saha nārībhirnarmadātoyamāśritaḥ || 7-32-2||

RMY 7-32-3

तासां मध्यगतो राज रराज स ततोऽर्जुनः ।
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ॥ ७-३२-३॥
tāsāṃ madhyagato rāja rarāja sa tato'rjunaḥ |
kareṇūnāṃ sahasrasya madhyastha iva kuñjaraḥ || 7-32-3||

RMY 7-32-4

जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।
रुरोध नर्मदा वेगं बाहुभिः स तदार्जुनः ॥ ७-३२-४॥
jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam |
rurodha narmadā vegaṃ bāhubhiḥ sa tadārjunaḥ || 7-32-4||

RMY 7-32-5

कार्तवीर्यभुजासेतुं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।
कूलापहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ॥ ७-३२-५॥
kārtavīryabhujāsetuṃ tajjalaṃ prāpya nirmalam |
kūlāpahāraṃ kurvāṇaṃ pratisrotaḥ pradhāvati || 7-32-5||

RMY 7-32-6

समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः ।
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ॥ ७-३२-६॥
samīnanakramakaraḥ sapuṣpakuśasaṃstaraḥ |
sa narmadāmbhaso vegaḥ prāvṛṭkāla ivābabhau || 7-32-6||

RMY 7-32-7

स वेगः कार्तवीर्येण संप्रेषिट इवाम्भसः ।
पुष्पोपहारं तत्सर्वं रावणस्य जहार ह ॥ ७-३२-७॥
sa vegaḥ kārtavīryeṇa saṃpreṣiṭa ivāmbhasaḥ |
puṣpopahāraṃ tatsarvaṃ rāvaṇasya jahāra ha || 7-32-7||

RMY 7-32-8

रावणोऽर्धसमाप्तं तु उत्सृज्य नियमं तदा ।
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ॥ ७-३२-८॥
rāvaṇo'rdhasamāptaṃ tu utsṛjya niyamaṃ tadā |
narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām || 7-32-8||

RMY 7-32-9

पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम् ।
वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ॥ ७-३२-९॥
paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasaṃnibham |
vardhantamambhaso vegaṃ pūrvāmāśāṃ praviśya tu || 7-32-9||

RMY 7-32-10

ततोऽनुद्भ्रान्तशकुनां स्वाभाव्ये परमे स्थिताम् ।
निर्विकाराङ्गनाभासां पश्यते रावणो नदीम् ॥ ७-३२-१०॥
tato'nudbhrāntaśakunāṃ svābhāvye parame sthitām |
nirvikārāṅganābhāsāṃ paśyate rāvaṇo nadīm || 7-32-10||

RMY 7-32-11

सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः ।
वेगप्रभवमन्वेष्टुं सोऽदिशच्छुकसारणौ ॥ ७-३२-११॥
savyetarakarāṅgulyā saśabdaṃ ca daśānanaḥ |
vegaprabhavamanveṣṭuṃ so'diśacchukasāraṇau || 7-32-11||

RMY 7-32-12

तौ तु रावणसंदिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ ।
व्योमान्तरचरौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमोन्मुखौ ॥ ७-३२-१२॥
tau tu rāvaṇasaṃdiṣṭau bhrātarau śukasāraṇau |
vyomāntaracarau vīrau prasthitau paścimonmukhau || 7-32-12||

RMY 7-32-13

अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ तु निशाचरौ ।
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ॥ ७-३२-१३॥
ardhayojanamātraṃ tu gatvā tau tu niśācarau |
paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam || 7-32-13||

RMY 7-32-14

बृहत्सालप्रतीकशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।
मदरक्तान्तनयनं मदनाकारवर्चसं ॥ ७-३२-१४॥
bṛhatsālapratīkaśaṃ toyavyākulamūrdhajam |
madaraktāntanayanaṃ madanākāravarcasaṃ || 7-32-14||

RMY 7-32-15

नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ॥ ७-३२-१५॥
nadīṃ bāhusahasreṇa rundhantamarimardanam |
giriṃ pādasahasreṇa rundhantamiva medinīm || 7-32-15||

RMY 7-32-16

बालानां वरनारीणां सहस्रेणाभिसंवृतम् ।
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ॥ ७-३२-१६॥
bālānāṃ varanārīṇāṃ sahasreṇābhisaṃvṛtam |
samadānāṃ kareṇūnāṃ sahasreṇeva kuñjaram || 7-32-16||

RMY 7-32-17

तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ ।
संनिवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ॥ ७-३२-१७॥
tamadbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau |
saṃnivṛttāvupāgamya rāvaṇaṃ tamathocatuḥ || 7-32-17||

RMY 7-32-18

बृहत्सालप्रतीकाशः कोऽप्यसौ राक्षसेश्वर ।
नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ॥ ७-३२-१८॥
bṛhatsālapratīkāśaḥ ko'pyasau rākṣaseśvara |
narmadāṃ rodhavadruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ || 7-32-18||

RMY 7-32-19

तेन बाहुसहस्रेण संनिरुद्धजला नदी ।
सागरोद्गारसंकाशानुद्गारान्सृजते मुहुः ॥ ७-३२-१९॥
tena bāhusahasreṇa saṃniruddhajalā nadī |
sāgarodgārasaṃkāśānudgārānsṛjate muhuḥ || 7-32-19||

RMY 7-32-20

इत्येवं भाषमाणौ तौ निशम्य शुकसारणौ ।
रावणोऽर्जुन इत्युक्त्वा उत्तस्थौ युद्धलालसः ॥ ७-३२-२०॥
ityevaṃ bhāṣamāṇau tau niśamya śukasāraṇau |
rāvaṇo'rjuna ityuktvā uttasthau yuddhalālasaḥ || 7-32-20||

RMY 7-32-21

अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्प्रस्थिते राक्षसेश्वरे ।
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ॥ ७-३२-२१॥
arjunābhimukhe tasminprasthite rākṣaseśvare |
sakṛdeva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ || 7-32-21||

RMY 7-32-22

महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः ।
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र सोऽर्जुनः ॥ ७-३२-२२॥
mahodaramahāpārśvadhūmrākṣaśukasāraṇaiḥ |
saṃvṛto rākṣasendrastu tatrāgādyatra so'rjunaḥ || 7-32-22||

RMY 7-32-23

नातिदीर्घेण कालेन स ततो राक्षसो बली ।
तं नर्मदा ह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ॥ ७-३२-२३॥
nātidīrgheṇa kālena sa tato rākṣaso balī |
taṃ narmadā hradaṃ bhīmamājagāmāñjanaprabhaḥ || 7-32-23||

RMY 7-32-24

स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् ।
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ॥ ७-३२-२४॥
sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhiriva dvipam |
narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam || 7-32-24||

RMY 7-32-25

स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः ।
इत्येवमर्जुनामात्यानाह गम्भीरया गिरा ॥ ७-३२-२५॥
sa roṣādraktanayano rākṣasendro baloddhataḥ |
ityevamarjunāmātyānāha gambhīrayā girā || 7-32-25||

RMY 7-32-26

अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै ।
युद्धार्थं समनुप्राप्तो रावणो नाम नामतः ॥ ७-३२-२६॥
amātyāḥ kṣipramākhyāta haihayasya nṛpasya vai |
yuddhārthaṃ samanuprāpto rāvaṇo nāma nāmataḥ || 7-32-26||

RMY 7-32-27

रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणोऽथार्जुनस्य ते ।
उत्तस्थुः सायुधास्तं च रावणं वाक्यमब्रुवन् ॥ ७-३२-२७॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo'thārjunasya te |
uttasthuḥ sāyudhāstaṃ ca rāvaṇaṃ vākyamabruvan || 7-32-27||

RMY 7-32-28

युद्धस्य कालो विज्ञातः साधु भोः साधु रावण ।
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमिच्छसि नो नृपम् ।
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ ७-३२-२८॥
yuddhasya kālo vijñātaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa |
yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhumicchasi no nṛpam |
vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram || 7-32-28||

RMY 7-32-29

क्षमस्वाद्य दशग्रीव उष्यतां रजनी त्वया ।
युद्धश्रद्धा तु यद्यस्ति श्वस्तात समरेऽर्जुनम् ॥ ७-३२-२९॥
kṣamasvādya daśagrīva uṣyatāṃ rajanī tvayā |
yuddhaśraddhā tu yadyasti śvastāta samare'rjunam || 7-32-29||

RMY 7-32-30

यदि वापि त्वरा तुभ्यं युद्धतृष्णासमावृता ।
निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ॥ ७-३२-३०॥
yadi vāpi tvarā tubhyaṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā |
nihatyāsmāṃstato yuddhamarjunenopayāsyasi || 7-32-30||

RMY 7-32-31

ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ॥ ७-३२-३१॥
tataste rāvaṇāmātyairamātyāḥ pārthivasya tu |
sūditāścāpi te yuddhe bhakṣitāśca bubhukṣitaiḥ || 7-32-31||

RMY 7-32-32

ततो हलहलाशब्दो नर्मदा तिर आबभौ ।
अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ॥ ७-३२-३२॥
tato halahalāśabdo narmadā tira ābabhau |
arjunasyānuyātrāṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām || 7-32-32||

RMY 7-32-33

इषुभिस्तोमरैः शूलैर्वज्रकल्पैः सकर्षणैः ।
सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः ॥ ७-३२-३३॥
iṣubhistomaraiḥ śūlairvajrakalpaiḥ sakarṣaṇaiḥ |
sarāvaṇānardayantaḥ samantātsamabhidrutāḥ || 7-32-33||

RMY 7-32-34

हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः ।
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निस्वनः ॥ ७-३२-३४॥
haihayādhipayodhānāṃ vega āsītsudāruṇaḥ |
sanakramīnamakarasamudrasyeva nisvanaḥ || 7-32-34||

RMY 7-32-35

रावणस्य तु तेऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः ।
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्त्यग्नितेजसः ॥ ७-३२-३५॥
rāvaṇasya tu te'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ |
kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahantyagnitejasaḥ || 7-32-35||

RMY 7-32-36

अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ॥ ७-३२-३६॥
arjunāya tu tatkarma rāvaṇasya samantriṇaḥ |
krīḍamānāya kathitaṃ puruṣairdvārarakṣibhiḥ || 7-32-36||

RMY 7-32-37

उक्त्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं स ततोऽर्जुनः ।
उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ॥ ७-३२-३७॥
uktvā na bhetavyamiti strījanaṃ sa tato'rjunaḥ |
uttatāra jalāttasmādgaṅgātoyādivāñjanaḥ || 7-32-37||

RMY 7-32-38

क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततोऽर्जुन पावकः ।
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ॥ ७-३२-३८॥
krodhadūṣitanetrastu sa tato'rjuna pāvakaḥ |
prajajvāla mahāghoro yugānta iva pāvakaḥ || 7-32-38||

RMY 7-32-39

स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् ।
अभिद्रवति रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ॥ ७-३२-३९॥
sa tūrṇataramādāya varahemāṅgado gadām |
abhidravati rakṣāṃsi tamāṃsīva divākaraḥ || 7-32-39||

RMY 7-32-40

बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् ।
गारुडं वेगमास्थाय आपपातैव सोऽर्जुनः ॥ ७-३२-४०॥
bāhuvikṣepakaraṇāṃ samudyamya mahāgadām |
gāruḍaṃ vegamāsthāya āpapātaiva so'rjunaḥ || 7-32-40||

RMY 7-32-41

तस्य मर्गं समावृत्य विन्ध्योऽर्कस्येव पर्वतः ।
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ॥ ७-३२-४१॥
tasya margaṃ samāvṛtya vindhyo'rkasyeva parvataḥ |
sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ || 7-32-41||

RMY 7-32-42

ततोऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं मदोद्धतः ।
प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ॥ ७-३२-४२॥
tato'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ madoddhataḥ |
prahastaḥ preṣayankruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ || 7-32-42||

RMY 7-32-43

तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसंनिभः ।
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ॥ ७-३२-४३॥
tasyāgre musalasyāgniraśokāpīḍasaṃnibhaḥ |
prahastakaramuktasya babhūva pradahanniva || 7-32-43||

RMY 7-32-44

आधावमानं मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः ।
निपुणं वञ्चयामास सगदो गजविक्रमः ॥ ७-३२-४४॥
ādhāvamānaṃ musalaṃ kārtavīryastadārjunaḥ |
nipuṇaṃ vañcayāmāsa sagado gajavikramaḥ || 7-32-44||

RMY 7-32-45

ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः ।
भ्रामयाणो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ॥ ७-३२-४५॥
tatastamabhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ |
bhrāmayāṇo gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām || 7-32-45||

RMY 7-32-46

तेनाहतोऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा ।
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ॥ ७-३२-४६॥
tenāhato'tivegena prahasto gadayā tadā |
nipapāta sthitaḥ śailo vajrivajrahato yathā || 7-32-46||

RMY 7-32-47

प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा अपसृप्ता रणाजिरात् ॥ ७-३२-४७॥
prahastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mārīcaśukasāraṇāḥ |
samahodaradhūmrākṣā apasṛptā raṇājirāt || 7-32-47||

RMY 7-32-48

अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते च निपातिते ।
रावणोऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ॥ ७-३२-४८॥
apakrānteṣvamātyeṣu prahaste ca nipātite |
rāvaṇo'bhyadravattūrṇamarjunaṃ nṛpasattamam || 7-32-48||

RMY 7-32-49

सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।
नृपराक्षसयोस्तत्र आरब्धं लोमहर्षणम् ॥ ७-३२-४९॥
sahasrabāhostadyuddhaṃ viṃśadbāhośca dāruṇam |
nṛparākṣasayostatra ārabdhaṃ lomaharṣaṇam || 7-32-49||

RMY 7-32-50

सागराविव संक्षुब्धौ चलमूलाविवाचलौ ।
तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ॥ ७-३२-५०॥
sāgarāviva saṃkṣubdhau calamūlāvivācalau |
tejoyuktāvivādityau pradahantāvivānalau || 7-32-50||

RMY 7-32-51

बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।
मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ॥ ७-३२-५१॥
baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau |
meghāviva vinardantau siṃhāviva balotkaṭau || 7-32-51||

RMY 7-32-52

रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तौ तथा राक्षसार्जुनौ ।
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ॥ ७-३२-५२॥
rudrakālāviva kruddhau tau tathā rākṣasārjunau |
parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayāmāsaturbhṛśam || 7-32-52||

RMY 7-32-53

वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।
गदाप्रहारांस्तद्वत्तौ सहेते नरराक्षसौ ॥ ७-३२-५३॥
vajraprahārānacalā yathā ghorānviṣehire |
gadāprahārāṃstadvattau sahete nararākṣasau || 7-32-53||

RMY 7-32-54

यथाशनिरवेभ्यस्तु जायते वै प्रतिश्रुतिः ।
तथा ताभ्यां गदापातैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ॥ ७-३२-५४॥
yathāśaniravebhyastu jāyate vai pratiśrutiḥ |
tathā tābhyāṃ gadāpātairdiśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ || 7-32-54||

RMY 7-32-55

अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमानाहितोरसि ।
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ७-३२-५५॥
arjunasya gadā sā tu pātyamānāhitorasi |
kāñcanābhaṃ nabhaścakre vidyutsaudāmanī yathā || 7-32-55||

RMY 7-32-56

तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ॥ ७-३२-५६॥
tathaiva rāvaṇenāpi pātyamānā muhurmuhuḥ |
arjunorasi nirbhāti gadolkeva mahāgirau || 7-32-56||

RMY 7-32-57

नार्जुनः खेदमाप्नोति न राक्षसगणेश्वरः ।
सममासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ॥ ७-३२-५७॥
nārjunaḥ khedamāpnoti na rākṣasagaṇeśvaraḥ |
samamāsīttayoryuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ || 7-32-57||

RMY 7-32-58

शृङ्गैर्महर्षभौ यद्वद्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ ।
परस्परं विनिघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ॥ ७-३२-५८॥
śṛṅgairmaharṣabhau yadvaddantāgrairiva kuñjarau |
parasparaṃ vinighnantau nararākṣasasattamau || 7-32-58||

RMY 7-32-59

ततोऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा ।
स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महाहवे ॥ ७-३२-५९॥
tato'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā |
stanayorantare muktā rāvaṇasya mahāhave || 7-32-59||

RMY 7-32-60

वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि ।
दुर्बलेव यथा सेना द्विधाभूतापतत्क्षितौ ॥ ७-३२-६०॥
varadānakṛtatrāṇe sā gadā rāvaṇorasi |
durbaleva yathā senā dvidhābhūtāpatatkṣitau || 7-32-60||

RMY 7-32-61

स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ॥ ७-३२-६१॥
sa tvarjunapramuktena gadāpātena rāvaṇaḥ |
apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan || 7-32-61||

RMY 7-32-62

स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततोऽर्जुनः ।
सहसा प्रतिजग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ॥ ७-३२-६२॥
sa vihvalaṃ tadālakṣya daśagrīvaṃ tato'rjunaḥ |
sahasā pratijagrāha garutmāniva pannagam || 7-32-62||

RMY 7-32-63

स तं बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् ।
बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ॥ ७-३२-६३॥
sa taṃ bāhusahasreṇa balādgṛhya daśānanam |
babandha balavānrājā baliṃ nārāyaṇo yathā || 7-32-63||

RMY 7-32-64

बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः ।
साध्वीति वादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ॥ ७-३२-६४॥
badhyamāne daśagrīve siddhacāraṇadevatāḥ |
sādhvīti vādinaḥ puṣpaiḥ kirantyarjunamūrdhani || 7-32-64||

RMY 7-32-65

व्याघ्रो मृगमिवादाय सिंहराडिव दन्तिनम् ।
ररास हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ॥ ७-३२-६५॥
vyāghro mṛgamivādāya siṃharāḍiva dantinam |
rarāsa haihayo rājā harṣādambudavanmuhuḥ || 7-32-65||

RMY 7-32-66

प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।
सह तै राकसैः क्रुद्ध अभिदुद्राव पार्थिवम् ॥ ७-३२-६६॥
prahastastu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam |
saha tai rākasaiḥ kruddha abhidudrāva pārthivam || 7-32-66||

RMY 7-32-67

नक्तंचराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।
उद्धृत आतपापाये समुद्राणामिवाद्भुतः ॥ ७-३२-६७॥
naktaṃcarāṇāṃ vegastu teṣāmāpatatāṃ babhau |
uddhṛta ātapāpāye samudrāṇāmivādbhutaḥ || 7-32-67||

RMY 7-32-68

मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठ तिष्ठेति चासकृत् ।
मुसलानि च शूलानि उत्ससर्जुस्तदार्जुने ॥ ७-३२-६८॥
muñca muñceti bhāṣantastiṣṭha tiṣṭheti cāsakṛt |
musalāni ca śūlāni utsasarjustadārjune || 7-32-68||

RMY 7-32-69

अप्राप्तान्येव तान्याशु असंभ्रान्तस्तदार्जुनः ।
आयुधान्यमरारीणां जग्राह रिपुसूदनः ॥ ७-३२-६९॥
aprāptānyeva tānyāśu asaṃbhrāntastadārjunaḥ |
āyudhānyamarārīṇāṃ jagrāha ripusūdanaḥ || 7-32-69||

RMY 7-32-70

ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः ।
भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ॥ ७-३२-७०॥
tatastaireva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ |
bhittvā vidrāvayāmāsa vāyurambudharāniva || 7-32-70||

RMY 7-32-71

राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यार्जुनस्तदा ।
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ ७-३२-७१॥
rākṣasāṃstrāsayitvā tu kārtavīryārjunastadā |
rāvaṇaṃ gṛhya nagaraṃ praviveśa suhṛdvṛtaḥ || 7-32-71||

RMY 7-32-72

स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसंनिभः ।
तदार्जुनः संप्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्यैव सहस्रलोचनः ॥ ७-३२-७२॥
sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarairdvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasaṃnibhaḥ |
tadārjunaḥ saṃpraviveśa tāṃ purīṃ baliṃ nigṛhyaiva sahasralocanaḥ || 7-32-72||

Sarga: 33/100 (23)

RMY 7-33-1

रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसंनिभम् ।
ऋषिः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ॥ ७-३३-१॥
rāvaṇagrahaṇaṃ tattu vāyugrahaṇasaṃnibham |
ṛṣiḥ pulastyaḥ śuśrāva kathitaṃ divi daivataiḥ || 7-33-1||

RMY 7-33-2

ततः पुत्रसुतस्नेहात्कम्प्यमानो महाधृतिः ।
माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ॥ ७-३३-२॥
tataḥ putrasutasnehātkampyamāno mahādhṛtiḥ |
māhiṣmatīpatiṃ draṣṭumājagāma mahānṛṣiḥ || 7-33-2||

RMY 7-33-3

स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः ।
पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसंतापविक्रमः ॥ ७-३३-३॥
sa vāyumārgamāsthāya vāyutulyagatirdvijaḥ |
purīṃ māhiṣmatīṃ prāpto manaḥsaṃtāpavikramaḥ || 7-33-3||

RMY 7-33-4

सोऽमरावतिसंकाशां हृष्टपुष्टजनावृताम् ।
प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ ७-३३-४॥
so'marāvatisaṃkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām |
praviveśa purīṃ brahmā indrasyevāmarāvatīm || 7-33-4||

RMY 7-33-5

पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दृशम् ।
ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय न्यवेदयन् ॥ ७-३३-५॥
pādacāramivādityaṃ niṣpatantaṃ sudurdṛśam |
tataste pratyabhijñāya arjunāya nyavedayan || 7-33-5||

RMY 7-33-6

पुलस्त्य इति तं श्रुत्वा वचनं हैहयाधिपः ।
शिरस्यञ्जलिमुद्धृत्य प्रत्युद्गच्छद्द्विजोत्तमम् ॥ ७-३३-६॥
pulastya iti taṃ śrutvā vacanaṃ haihayādhipaḥ |
śirasyañjalimuddhṛtya pratyudgacchaddvijottamam || 7-33-6||

RMY 7-33-7

पुरोहितोऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च ।
पुरस्तात्प्रययौ राज्ञ इन्द्रस्येव बृहस्पतिः ॥ ७-३३-७॥
purohito'sya gṛhyārghyaṃ madhuparkaṃ tathaiva ca |
purastātprayayau rājña indrasyeva bṛhaspatiḥ || 7-33-7||

RMY 7-33-8

ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम् ।
अर्जुनो दृश्य संप्राप्तं ववन्देन्द्र इवेश्वरम् ॥ ७-३३-८॥
tatastamṛṣimāyāntamudyantamiva bhāskaram |
arjuno dṛśya saṃprāptaṃ vavandendra iveśvaram || 7-33-8||

RMY 7-33-9

स तस्य मधुपर्कं च पाद्यमर्घ्यं च दापयन् ।
पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७-३३-९॥
sa tasya madhuparkaṃ ca pādyamarghyaṃ ca dāpayan |
pulastyamāha rājendro harṣagadgadayā girā || 7-33-9||

RMY 7-33-10

अद्येयममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता ।
अद्याहं तु द्विजेन्द्रेन्द्र यस्मात्पश्यामि दुर्दृशम् ॥ ७-३३-१०॥
adyeyamamarāvatyā tulyā māhiṣmatī kṛtā |
adyāhaṃ tu dvijendrendra yasmātpaśyāmi durdṛśam || 7-33-10||

RMY 7-33-11

अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुलमुद्धृतम् ।
यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्देऽहं चरणाविमौ ॥ ७-३३-११॥
adya me kuśalaṃ deva adya me kulamuddhṛtam |
yatte devagaṇairvandyau vande'haṃ caraṇāvimau || 7-33-11||

RMY 7-33-12

इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् ।
ब्रह्मन्किं कुर्म किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ॥ ७-३३-१२॥
idaṃ rājyamime putrā ime dārā ime vayam |
brahmankiṃ kurma kiṃ kāryamājñāpayatu no bhavān || 7-33-12||

RMY 7-33-13

तं धर्मेऽग्निषु भृत्येषु शिवं पृष्ट्वाथ पार्थिवम् ।
पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तदार्जुनम् ॥ ७-३३-१३॥
taṃ dharme'gniṣu bhṛtyeṣu śivaṃ pṛṣṭvātha pārthivam |
pulastyovāca rājānaṃ haihayānāṃ tadārjunam || 7-33-13||

RMY 7-33-14

राजेन्द्रामलपद्माक्षपूर्णचन्द्रनिभानन ।
अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः ॥ ७-३३-१४॥
rājendrāmalapadmākṣapūrṇacandranibhānana |
atulaṃ te balaṃ yena daśagrīvastvayā jitaḥ || 7-33-14||

RMY 7-33-15

भयाद्यस्यावतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ ।
सोऽयमद्य त्वया बद्धः पौत्रो मेऽतीवदुर्जयः ॥ ७-३३-१५॥
bhayādyasyāvatiṣṭhetāṃ niṣpandau sāgarānilau |
so'yamadya tvayā baddhaḥ pautro me'tīvadurjayaḥ || 7-33-15||

RMY 7-33-16

तत्पुत्रक यशः स्फीतं नाम विश्रावितं त्वया ।
मद्वाक्याद्याच्यमानोऽद्य मुञ्च वत्स दशाननम् ॥ ७-३३-१६॥
tatputraka yaśaḥ sphītaṃ nāma viśrāvitaṃ tvayā |
madvākyādyācyamāno'dya muñca vatsa daśānanam || 7-33-16||

RMY 7-33-17

पुलस्त्याज्ञां स गृह्याथ अकिंचनवचोऽर्जुनः ।
मुमोच पार्थिवेन्द्रेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत् ॥ ७-३३-१७॥
pulastyājñāṃ sa gṛhyātha akiṃcanavaco'rjunaḥ |
mumoca pārthivendrendro rākṣasendraṃ prahṛṣṭavat || 7-33-17||

RMY 7-33-18

स तं प्रमुक्त्वा त्रिदशारिमर्जुनः प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः ।
अहिंसाकं सख्यमुपेत्य साग्निकं प्रणम्य स ब्रह्मसुतं गृहं ययौ ॥ ७-३३-१८॥
sa taṃ pramuktvā tridaśārimarjunaḥ prapūjya divyābharaṇasragambaraiḥ |
ahiṃsākaṃ sakhyamupetya sāgnikaṃ praṇamya sa brahmasutaṃ gṛhaṃ yayau || 7-33-18||

RMY 7-33-19

पुलस्त्येनापि संगम्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
परिष्वङ्गकृतातिथ्यो लज्जमानो विसर्जितः ॥ ७-३३-१९॥
pulastyenāpi saṃgamya rākṣasendraḥ pratāpavān |
pariṣvaṅgakṛtātithyo lajjamāno visarjitaḥ || 7-33-19||

RMY 7-33-20

पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिसत्तमः ।
मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम सः ॥ ७-३३-२०॥
pitāmahasutaścāpi pulastyo munisattamaḥ |
mocayitvā daśagrīvaṃ brahmalokaṃ jagāma saḥ || 7-33-20||

RMY 7-33-21

एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात्तु धर्षणात् ।
पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७-३३-२१॥
evaṃ sa rāvaṇaḥ prāptaḥ kārtavīryāttu dharṣaṇāt |
pulastyavacanāccāpi punarmokṣamavāptavān || 7-33-21||

RMY 7-33-22

एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन ।
नावज्ञा परतः कार्या य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ७-३३-२२॥
evaṃ balibhyo balinaḥ santi rāghavanandana |
nāvajñā parataḥ kāryā ya icchecchreya ātmanaḥ || 7-33-22||

RMY 7-33-23

ततः स राजा पिशिताशनानां सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम् ।
पुनर्नराणां कदनं चकार चचार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ॥ ७-३३-२३॥
tataḥ sa rājā piśitāśanānāṃ sahasrabāhorupalabhya maitrīm |
punarnarāṇāṃ kadanaṃ cakāra cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ ca darpāt || 7-33-23||

Sarga: 34/100 (44)

RMY 7-34-1

अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः ।
चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः ॥ ७-३४-१॥
arjunena vimuktastu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cacāra pṛthivīṃ sarvāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ || 7-34-1||

RMY 7-34-2

राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम् ।
रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः ॥ ७-३४-२॥
rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute yaṃ balādhikam |
rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ || 7-34-2||

RMY 7-34-3

ततः कदाचित्किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् ।
गत्वाह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम् ॥ ७-३४-३॥
tataḥ kadācitkiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām |
gatvāhvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam || 7-34-3||

RMY 7-34-4

ततस्तं वानरामात्यस्तारस्तारापिता प्रभुः ।
उवाच रावणं वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम् ॥ ७-३४-४॥
tatastaṃ vānarāmātyastārastārāpitā prabhuḥ |
uvāca rāvaṇaṃ vākyaṃ yuddhaprepsumupāgatam || 7-34-4||

RMY 7-34-5

राक्षसेन्द्र गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत् ।
नान्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवंगमः ॥ ७-३४-५॥
rākṣasendra gato vālī yaste pratibalo bhavet |
nānyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṃgamaḥ || 7-34-5||

RMY 7-34-6

चतुर्भ्योऽपि समुद्रेभ्यः संध्यामन्वास्य रावण ।
इमं मुहूर्तमायाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम् ॥ ७-३४-६॥
caturbhyo'pi samudrebhyaḥ saṃdhyāmanvāsya rāvaṇa |
imaṃ muhūrtamāyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam || 7-34-6||

RMY 7-34-7

एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः ।
युद्धार्थिनामिमे राजन्वानराधिपतेजसा ॥ ७-३४-७॥
etānasthicayānpaśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ |
yuddhārthināmime rājanvānarādhipatejasā || 7-34-7||

RMY 7-34-8

यद्वामृतरसः पीतस्त्वया रावणराक्षस ।
तथा वालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम् ॥ ७-३४-८॥
yadvāmṛtarasaḥ pītastvayā rāvaṇarākṣasa |
tathā vālinamāsādya tadantaṃ tava jīvitam || 7-34-8||

RMY 7-34-9

अथ वा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम् ।
वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठमिव भास्करम् ॥ ७-३४-९॥
atha vā tvarase martuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram |
vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmiṣṭhamiva bhāskaram || 7-34-9||

RMY 7-34-10

स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो राक्षसेश्वरः ।
पुष्पकं तत्समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम् ॥ ७-३४-१०॥
sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam || 7-34-10||

RMY 7-34-11

तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम् ।
रावणो वालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम् ॥ ७-३४-११॥
tatra hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam |
rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā saṃdhyopāsanatatparam || 7-34-11||

RMY 7-34-12

पुष्पकादवरुह्याथ रावणोऽञ्जनसंनिभः ।
ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमाद्रवत् ॥ ७-३४-१२॥
puṣpakādavaruhyātha rāvaṇo'ñjanasaṃnibhaḥ |
grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadamādravat || 7-34-12||

RMY 7-34-13

यदृच्छयोन्मीलयता वालिनापि स रावणः ।
पापाभिप्रायवान्दृष्टश्चकार न च संभ्रमम् ॥ ७-३४-१३॥
yadṛcchayonmīlayatā vālināpi sa rāvaṇaḥ |
pāpābhiprāyavāndṛṣṭaścakāra na ca saṃbhramam || 7-34-13||

RMY 7-34-14

शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा ।
न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम् ॥ ७-३४-१४॥
śaśamālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā |
na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam || 7-34-14||

RMY 7-34-15

जिघृक्षमाणमद्यैनं रावणं पापबुद्धिनम् ।
कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्यामि महार्णवान् ॥ ७-३४-१५॥
jighṛkṣamāṇamadyainaṃ rāvaṇaṃ pāpabuddhinam |
kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣyāmi mahārṇavān || 7-34-15||

RMY 7-34-16

द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसितोरुकराम्बरम् ।
लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम् ॥ ७-३४-१६॥
drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsitorukarāmbaram |
lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam || 7-34-16||

RMY 7-34-17

इत्येवं मतिमास्थाय वाली कर्णमुपाश्रितः ।
जपन्वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराडिव ॥ ७-३४-१७॥
ityevaṃ matimāsthāya vālī karṇamupāśritaḥ |
japanvai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍiva || 7-34-17||

RMY 7-34-18

तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ ।
प्रयत्नवन्तौ तत्कर्म ईहतुर्बलदर्पितौ ॥ ७-३४-१८॥
tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau |
prayatnavantau tatkarma īhaturbaladarpitau || 7-34-18||

RMY 7-34-19

हस्तग्राह्यं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम् ।
पराङ्मुखोऽपि जग्राह वाली सर्पमिवाण्डजः ॥ ७-३४-१९॥
hastagrāhyaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam |
parāṅmukho'pi jagrāha vālī sarpamivāṇḍajaḥ || 7-34-19||

RMY 7-34-20

ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसामीश्वरं हरिः ।
खमुत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम् ॥ ७-३४-२०॥
grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasāmīśvaraṃ hariḥ |
khamutpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam || 7-34-20||

RMY 7-34-21

स तं पीड्दयमानस्तु वितुदन्तं नखैर्मुहुः ।
जहार रावणं वाली पवनस्तोयदं यथा ॥ ७-३४-२१॥
sa taṃ pīḍdayamānastu vitudantaṃ nakhairmuhuḥ |
jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanastoyadaṃ yathā || 7-34-21||

RMY 7-34-22

अथ ते राक्षसामात्या ह्रियमाणे दशानने ।
मुमोक्षयिषवो घोरा रवमाणा ह्यभिद्रवन् ॥ ७-३४-२२॥
atha te rākṣasāmātyā hriyamāṇe daśānane |
mumokṣayiṣavo ghorā ravamāṇā hyabhidravan || 7-34-22||

RMY 7-34-23

अन्वीयमानस्तैर्वाली भ्राजतेऽम्बरमध्यगः ।
अन्वीयमानो मेघौघैरम्बरस्थ इवांशुमान् ॥ ७-३४-२३॥
anvīyamānastairvālī bhrājate'mbaramadhyagaḥ |
anvīyamāno meghaughairambarastha ivāṃśumān || 7-34-23||

RMY 7-34-24

तेऽशक्नुवन्तः संप्राप्तं वालिनं राक्षसोत्तमाः ।
तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्तः पतन्ति च ॥ ७-३४-२४॥
te'śaknuvantaḥ saṃprāptaṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ |
tasya bāhūruvegena pariśrāntaḥ patanti ca || 7-34-24||

RMY 7-34-25

वालिमार्गादपाक्रामन्पर्वतेन्द्रा हि गच्छतः ॥ ७-३४-२५॥
vālimārgādapākrāmanparvatendrā hi gacchataḥ || 7-34-25||

RMY 7-34-26

अपक्षिगणसंपातो वानरेन्द्रो महाजवः ।
क्रमशः सागरान्सर्वान्संध्याकालमवन्दत ॥ ७-३४-२६॥
apakṣigaṇasaṃpāto vānarendro mahājavaḥ |
kramaśaḥ sāgarānsarvānsaṃdhyākālamavandata || 7-34-26||

RMY 7-34-27

सभाज्यमानो भूतैस्तु खेचरैः खेचरो हरिः ।
पश्चिमं सागरं वाली आजगाम सरावणः ॥ ७-३४-२७॥
sabhājyamāno bhūtaistu khecaraiḥ khecaro hariḥ |
paścimaṃ sāgaraṃ vālī ājagāma sarāvaṇaḥ || 7-34-27||

RMY 7-34-28

तत्र संध्यामुपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः ।
उत्तरं सागरं प्रायाद्वहमानो दशाननम् ॥ ७-३४-२८॥
tatra saṃdhyāmupāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ |
uttaraṃ sāgaraṃ prāyādvahamāno daśānanam || 7-34-28||

RMY 7-34-29

उत्तरे सागरे संध्यामुपासित्वा दशाननम् ।
वहमानोऽगमद्वाली पूर्वमम्बुमहानिधिम् ॥ ७-३४-२९॥
uttare sāgare saṃdhyāmupāsitvā daśānanam |
vahamāno'gamadvālī pūrvamambumahānidhim || 7-34-29||

RMY 7-34-30

तत्रापि संध्यामन्वास्य वासविः स हरीश्वरः ।
किष्किन्धाभिमुखो गृह्य रावणं पुनरागमत् ॥ ७-३४-३०॥
tatrāpi saṃdhyāmanvāsya vāsaviḥ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhābhimukho gṛhya rāvaṇaṃ punarāgamat || 7-34-30||

RMY 7-34-31

चतुर्ष्वपि समुद्रेषु संध्यामन्वास्य वानरः ।
रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवनेऽपतत् ॥ ७-३४-३१॥
caturṣvapi samudreṣu saṃdhyāmanvāsya vānaraḥ |
rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane'patat || 7-34-31||

RMY 7-34-32

रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात्कपिसत्तमः ।
कुतस्त्वमिति चोवाच प्रहसन्रावणं प्रति ॥ ७-३४-३२॥
rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣātkapisattamaḥ |
kutastvamiti covāca prahasanrāvaṇaṃ prati || 7-34-32||

RMY 7-34-33

विस्मयं तु महद्गत्वा श्रमलोकनिरीक्षणः ।
राक्षसेशो हरीशं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-३४-३३॥
vismayaṃ tu mahadgatvā śramalokanirīkṣaṇaḥ |
rākṣaseśo harīśaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 7-34-33||

RMY 7-34-34

वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रोऽस्मि रावणः ।
युद्धेप्सुरहं संप्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया ॥ ७-३४-३४॥
vānarendra mahendrābha rākṣasendro'smi rāvaṇaḥ |
yuddhepsurahaṃ saṃprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā || 7-34-34||

RMY 7-34-35

अहो बलमहो वीर्यमहो गम्भीरता च ते ।
येनाहं पशुवद्गृह्य भ्रामितश्चतुरोऽर्णवान् ॥ ७-३४-३५॥
aho balamaho vīryamaho gambhīratā ca te |
yenāhaṃ paśuvadgṛhya bhrāmitaścaturo'rṇavān || 7-34-35||

RMY 7-34-36

एवमश्रान्तवद्वीर शीघ्रमेव च वानर ।
मां चैवोद्वहमानस्तु कोऽन्यो वीरः क्रमिष्यति ॥ ७-३४-३६॥
evamaśrāntavadvīra śīghrameva ca vānara |
māṃ caivodvahamānastu ko'nyo vīraḥ kramiṣyati || 7-34-36||

RMY 7-34-37

त्रयाणामेव भूतानां गतिरेषा प्लवंगम ।
मनोऽनिलसुपर्णानां तव वा नात्र संशयः ॥ ७-३४-३७॥
trayāṇāmeva bhūtānāṃ gatireṣā plavaṃgama |
mano'nilasuparṇānāṃ tava vā nātra saṃśayaḥ || 7-34-37||

RMY 7-34-38

सोऽहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुंगव ।
त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः ॥ ७-३४-३८॥
so'haṃ dṛṣṭabalastubhyamicchāmi haripuṃgava |
tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ || 7-34-38||

RMY 7-34-39

दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम् ।
सर्वमेवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर ॥ ७-३४-३९॥
dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam |
sarvamevāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara || 7-34-39||

RMY 7-34-40

ततः प्रज्वालयित्वाग्निं तावुभौ हरिराक्षसौ ।
भ्रातृत्वमुपसंपन्नौ परिष्वज्य परस्परम् ॥ ७-३४-४०॥
tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāvubhau harirākṣasau |
bhrātṛtvamupasaṃpannau pariṣvajya parasparam || 7-34-40||

RMY 7-34-41

अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस्तौ हरिराक्षसौ ।
किष्किन्धां विशतुर्हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहामिव ॥ ७-३४-४१॥
anyonyaṃ lambitakarau tatastau harirākṣasau |
kiṣkindhāṃ viśaturhṛṣṭau siṃhau giriguhāmiva || 7-34-41||

RMY 7-34-42

स तत्र मासमुषितः सुग्रीव इव रावणः ।
अमात्यैरागतैर्नीचस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः ॥ ७-३४-४२॥
sa tatra māsamuṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ |
amātyairāgatairnīcastrailokyotsādanārthibhiḥ || 7-34-42||

RMY 7-34-43

एवमेतत्पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो ।
धर्षितश्च कृतश्चापि भ्राता पावकसंनिधौ ॥ ७-३४-४३॥
evametatpurāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho |
dharṣitaśca kṛtaścāpi bhrātā pāvakasaṃnidhau || 7-34-43||

RMY 7-34-44

बलमप्रतिमं राम वालिनोऽभवदुत्तमम् ।
सोऽपि तया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा ॥ ७-३४-४४॥
balamapratimaṃ rāma vālino'bhavaduttamam |
so'pi tayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā || 7-34-44||

Sarga: 35/100 (65)

RMY 7-35-1

अपृच्छत ततो रामो दक्षिणाशालयं मुनिम् ।
प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचोऽर्थवत् ॥ ७-३५-१॥
apṛcchata tato rāmo dakṣiṇāśālayaṃ munim |
prāñjalirvinayopeta idamāha vaco'rthavat || 7-35-1||

RMY 7-35-2

अतुलं बलमेताभ्यां वालिनो रावणस्य च ।
न त्वेतौ हनुमद्वीर्यैः समाविति मतिर्मम ॥ ७-३५-२॥
atulaṃ balametābhyāṃ vālino rāvaṇasya ca |
na tvetau hanumadvīryaiḥ samāviti matirmama || 7-35-2||

RMY 7-35-3

शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् ।
विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः ॥ ७-३५-३॥
śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam |
vikramaśca prabhāvaśca hanūmati kṛtālayāḥ || 7-35-3||

RMY 7-35-4

दृष्ट्वोदधिं विषीदन्तीं तदैष कपिवाहिनीम् ।
समाश्वास्य कपीन्भूयो योजनानां शतं प्लुतः ॥ ७-३५-४॥
dṛṣṭvodadhiṃ viṣīdantīṃ tadaiṣa kapivāhinīm |
samāśvāsya kapīnbhūyo yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 7-35-4||

RMY 7-35-5

धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तथा ।
दृष्ट्वा संभाषिता चापि सीता विश्वासिता तथा ॥ ७-३५-५॥
dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tathā |
dṛṣṭvā saṃbhāṣitā cāpi sītā viśvāsitā tathā || 7-35-5||

RMY 7-35-6

सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किंकरा रावणात्मजः ।
एते हनुमता तत्र एकेन विनिपातिताः ॥ ७-३५-६॥
senāgragā mantrisutāḥ kiṃkarā rāvaṇātmajaḥ |
ete hanumatā tatra ekena vinipātitāḥ || 7-35-6||

RMY 7-35-7

भूयो बन्धाद्विमुक्तेन संभाषित्वा दशाननम् ।
लङ्का भस्मीकृता तेन पावकेनेव मेदिनी ॥ ७-३५-७॥
bhūyo bandhādvimuktena saṃbhāṣitvā daśānanam |
laṅkā bhasmīkṛtā tena pāvakeneva medinī || 7-35-7||

RMY 7-35-8

न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर्वित्तपस्य च ।
कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ॥ ७-३५-८॥
na kālasya na śakrasya na viṣṇorvittapasya ca |
karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ || 7-35-8||

RMY 7-35-9

एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः ।
प्राप्तो मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ॥ ७-३५-९॥
etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ |
prāpto mayā jayaścaiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ || 7-35-9||

RMY 7-35-10

हनूमान्यदि मे न स्याद्वानराधिपतेः सखा ।
प्रवृत्तमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत् ॥ ७-३५-१०॥
hanūmānyadi me na syādvānarādhipateḥ sakhā |
pravṛttamapi ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimānbhavet || 7-35-10||

RMY 7-35-11

किमर्थं वाली चैतेन सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ॥ ७-३५-११॥
kimarthaṃ vālī caitena sugrīvapriyakāmyayā |
tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā || 7-35-11||

RMY 7-35-12

न हि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम् ।
यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम् ॥ ७-३५-१२॥
na hi veditavānmanye hanūmānātmano balam |
yaddṛṣṭavāñjīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam || 7-35-12||

RMY 7-35-13

एतन्मे भगवन्सर्वं हनूमति महामुने ।
विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित ॥ ७-३५-१३॥
etanme bhagavansarvaṃ hanūmati mahāmune |
vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita || 7-35-13||

RMY 7-35-14

राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्ततः ।
हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-३५-१४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktamṛṣistataḥ |
hanūmataḥ samakṣaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 7-35-14||

RMY 7-35-15

सत्यमेतद्रघुश्रेष्ठ यद्ब्रवीषि हनूमतः ।
न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ॥ ७-३५-१५॥
satyametadraghuśreṣṭha yadbravīṣi hanūmataḥ |
na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ || 7-35-15||

RMY 7-35-16

अमोघशापैः शापस्तु दत्तोऽस्य ऋषिभिः पुरा ।
न वेदिता बलं येन बली सन्नरिमर्दनः ॥ ७-३५-१६॥
amoghaśāpaiḥ śāpastu datto'sya ṛṣibhiḥ purā |
na veditā balaṃ yena balī sannarimardanaḥ || 7-35-16||

RMY 7-35-17

बाल्येऽप्येतेन यत्कर्म कृतं राम महाबल ।
तन्न वर्णयितुं शक्यमतिबालतयास्य ते ॥ ७-३५-१७॥
bālye'pyetena yatkarma kṛtaṃ rāma mahābala |
tanna varṇayituṃ śakyamatibālatayāsya te || 7-35-17||

RMY 7-35-18

यदि वास्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव ।
समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम् ॥ ७-३५-१८॥
yadi vāsti tvabhiprāyastacchrotuṃ tava rāghava |
samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmyaham || 7-35-18||

RMY 7-35-19

सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः ।
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता ॥ ७-३५-१९॥
sūryadattavarasvarṇaḥ sumerurnāma parvataḥ |
yatra rājyaṃ praśāstyasya kesarī nāma vai pitā || 7-35-19||

RMY 7-35-20

तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्यञ्जनेति परिश्रुता ।
जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम् ॥ ७-३५-२०॥
tasya bhāryā babhūveṣṭā hyañjaneti pariśrutā |
janayāmāsa tasyāṃ vai vāyurātmajamuttamam || 7-35-20||

RMY 7-35-21

शालिशूकसमाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना ।
फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहने चरा ॥ ७-३५-२१॥
śāliśūkasamābhāsaṃ prāsūtemaṃ tadāñjanā |
phalānyāhartukāmā vai niṣkrāntā gahane carā || 7-35-21||

RMY 7-35-22

एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः ।
रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरभराडिव ॥ ७-३५-२२॥
eṣa māturviyogācca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ |
ruroda śiśuratyarthaṃ śiśuḥ śarabharāḍiva || 7-35-22||

RMY 7-35-23

ततोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम् ।
ददृशे फललोभाच्च उत्पपात रविं प्रति ॥ ७-३५-२३॥
tatodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam |
dadṛśe phalalobhācca utpapāta raviṃ prati || 7-35-23||

RMY 7-35-24

बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् ।
ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवतेऽम्बरमध्यगः ॥ ७-३५-२४॥
bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān |
grahītukāmo bālārkaṃ plavate'mbaramadhyagaḥ || 7-35-24||

RMY 7-35-25

एतस्मिन्प्लवमाने तु शिशुभावे हनूमति ।
देवदानवसिद्धानां विस्मयः सुमहानभूत् ॥ ७-३५-२५॥
etasminplavamāne tu śiśubhāve hanūmati |
devadānavasiddhānāṃ vismayaḥ sumahānabhūt || 7-35-25||

RMY 7-35-26

नाप्येवं वेगवान्वायुर्गरुडो न मनस्तथा ।
यथायं वायुपुत्रस्तु क्रमतेऽम्बरमुत्तमम् ॥ ७-३५-२६॥
nāpyevaṃ vegavānvāyurgaruḍo na manastathā |
yathāyaṃ vāyuputrastu kramate'mbaramuttamam || 7-35-26||

RMY 7-35-27

यदि तावच्छिशोरस्य ईदृशौ गतिविक्रमौ ।
यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति ॥ ७-३५-२७॥
yadi tāvacchiśorasya īdṛśau gativikramau |
yauvanaṃ balamāsādya kathaṃ vego bhaviṣyati || 7-35-27||

RMY 7-35-28

तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः ।
सूर्यदाहभयाद्रक्षंस्तुषारचयशीतलः ॥ ७-३५-२८॥
tamanuplavate vāyuḥ plavantaṃ putramātmanaḥ |
sūryadāhabhayādrakṣaṃstuṣāracayaśītalaḥ || 7-35-28||

RMY 7-35-29

बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष ततोऽम्बरम् ।
पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः ॥ ७-३५-२९॥
bahuyojanasāhasraṃ kramatyeṣa tato'mbaram |
piturbalācca bālyācca bhāskarābhyāśamāgataḥ || 7-35-29||

RMY 7-35-30

शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः ।
कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः ॥ ७-३५-३०॥
śiśureṣa tvadoṣajña iti matvā divākaraḥ |
kāryaṃ cātra samāyattamityevaṃ na dadāha saḥ || 7-35-30||

RMY 7-35-31

यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः ।
तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम् ॥ ७-३५-३१॥
yameva divasaṃ hyeṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ |
tameva divasaṃ rāhurjighṛkṣati divākaram || 7-35-31||

RMY 7-35-32

अनेन च परामृष्टो राम सूर्यरथोपरि ।
अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः ॥ ७-३५-३२॥
anena ca parāmṛṣṭo rāma sūryarathopari |
apakrāntastatastrasto rāhuścandrārkamardanaḥ || 7-35-32||

RMY 7-35-33

स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः ।
अब्रवीद्भ्रुकुटीं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम् ॥ ७-३५-३३॥
sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ |
abravīdbhrukuṭīṃ kṛtvā devaṃ devagaṇairvṛtam || 7-35-33||

RMY 7-35-34

बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव ।
किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य बलवृत्रहन् ॥ ७-३५-३४॥
bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava |
kimidaṃ tattvayā dattamanyasya balavṛtrahan || 7-35-34||

RMY 7-35-35

अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः ।
अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम् ॥ ७-३५-३५॥
adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryamāgataḥ |
athānyo rāhurāsādya jagrāha sahasā ravim || 7-35-35||

RMY 7-35-36

स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः संभ्रमान्वितः ।
उत्पपातासनं हित्वा उद्वहन्काञ्चनस्रजम् ॥ ७-३५-३६॥
sa rāhorvacanaṃ śrutvā vāsavaḥ saṃbhramānvitaḥ |
utpapātāsanaṃ hitvā udvahankāñcanasrajam || 7-35-36||

RMY 7-35-37

ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् ।
शृङ्गारकारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ॥ ७-३५-३७॥
tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam |
śṛṅgārakāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam || 7-35-37||

RMY 7-35-38

इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् ।
प्रायाद्यत्राभवत्सूर्यः सहानेन हनूमता ॥ ७-३५-३८॥
indraḥ karīndramāruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram |
prāyādyatrābhavatsūryaḥ sahānena hanūmatā || 7-35-38||

RMY 7-35-39

अथातिरभसेनागाद्राहुरुत्सृज्य वासवम् ।
अनेन च स वै दृष्ट आधावञ्शैलकूटवत् ॥ ७-३५-३९॥
athātirabhasenāgādrāhurutsṛjya vāsavam |
anena ca sa vai dṛṣṭa ādhāvañśailakūṭavat || 7-35-39||

RMY 7-35-40

ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुमेवमवेक्ष्य च ।
उत्पपात पुनर्व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम् ॥ ७-३५-४०॥
tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhumevamavekṣya ca |
utpapāta punarvyoma grahītuṃ siṃhikāsutam || 7-35-40||

RMY 7-35-41

उत्सृज्यार्कमिमं राम आधावन्तं प्लवंगमम् ।
दृष्ट्वा राहुः परावृत्य मुखशेषः पराङ्मुखः ॥ ७-३५-४१॥
utsṛjyārkamimaṃ rāma ādhāvantaṃ plavaṃgamam |
dṛṣṭvā rāhuḥ parāvṛtya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ || 7-35-41||

RMY 7-35-42

इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः ।
इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्मुहुरभाषत ॥ ७-३५-४२॥
indramāśaṃsamānastu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ |
indra indreti saṃtrāsānmuhurmuhurabhāṣata || 7-35-42||

RMY 7-35-43

राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितः स्वरः ।
श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरयमेनं निहन्म्यहम् ॥ ७-३५-४३॥
rāhorvikrośamānasya prāgevālakṣitaḥ svaraḥ |
śrutvendrovāca mā bhaiṣīrayamenaṃ nihanmyaham || 7-35-43||

RMY 7-35-44

ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि ।
फलं तं हस्तिराजानमभिदुद्राव मारुतिः ॥ ७-३५-४४॥
airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahattadidamityapi |
phalaṃ taṃ hastirājānamabhidudrāva mārutiḥ || 7-35-44||

RMY 7-35-45

तदास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया ।
मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम् ॥ ७-३५-४५॥
tadāsya dhāvato rūpamairāvatajighṛkṣayā |
muhūrtamabhavadghoramindrāgnyoriva bhāsvaram || 7-35-45||

RMY 7-35-46

एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः ।
हस्तान्तेनातिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत् ॥ ७-३५-४६॥
evamādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ |
hastāntenātimuktena kuliśenābhyatāḍayat || 7-35-46||

RMY 7-35-47

ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः ।
पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत ॥ ७-३५-४७॥
tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ |
patamānasya caitasya vāmo hanurabhajyata || 7-35-47||

RMY 7-35-48

तस्मिंस्तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले ।
चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानामशिवाय च ॥ ७-३५-४८॥
tasmiṃstu patite bāle vajratāḍanavihvale |
cukrodhendrāya pavanaḥ prajānāmaśivāya ca || 7-35-48||

RMY 7-35-49

विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः ।
रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः ॥ ७-३५-४९॥
viṇmūtrāśayamāvṛtya prajāsvantargataḥ prabhuḥ |
rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ || 7-35-49||

RMY 7-35-50

वायुप्रकोपाद्भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः ।
संधिभिर्भज्यमानानि काष्ठभूतानि जज्ञिरे ॥ ७-३५-५०॥
vāyuprakopādbhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ |
saṃdhibhirbhajyamānāni kāṣṭhabhūtāni jajñire || 7-35-50||

RMY 7-35-51

निःस्वधं निर्वषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् ।
वायुप्रकोपात्त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाबभौ ॥ ७-३५-५१॥
niḥsvadhaṃ nirvaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam |
vāyuprakopāttrailokyaṃ nirayasthamivābabhau || 7-35-51||

RMY 7-35-52

ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।
प्रजापतिं समाधावन्नसुखार्ताः सुखैषिणः ॥ ७-३५-५२॥
tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ |
prajāpatiṃ samādhāvannasukhārtāḥ sukhaiṣiṇaḥ || 7-35-52||

RMY 7-35-53

ऊचुः प्राञ्जलयो देवा दरोदरनिभोदराः ।
त्वया स्म भगवन्सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः ॥ ७-३५-५३॥
ūcuḥ prāñjalayo devā darodaranibhodarāḥ |
tvayā sma bhagavansṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ || 7-35-53||

RMY 7-35-54

त्वया दत्तोऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः ।
सोऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषोऽद्य सत्तम ॥ ७-३५-५४॥
tvayā datto'yamasmākamāyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ |
so'smānprāṇeśvaro bhūtvā kasmādeṣo'dya sattama || 7-35-54||

RMY 7-35-55

रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोपहता विभो ॥ ७-३५-५५॥
rurodha duḥkhaṃ janayannantaḥpura iva striyaḥ |
tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunopahatā vibho || 7-35-55||

RMY 7-35-56

वायुसंरोधजं दुःखमिदं नो नुद शत्रुहन् ॥ ७-३५-५६॥
vāyusaṃrodhajaṃ duḥkhamidaṃ no nuda śatruhan || 7-35-56||

RMY 7-35-57

एतत्प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः ।
कारणादिति तानुक्त्वा प्रजाः पुनरभाषत ॥ ७-३५-५७॥
etatprajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ |
kāraṇāditi tānuktvā prajāḥ punarabhāṣata || 7-35-57||

RMY 7-35-58

यस्मिन्वः कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च ।
प्रजाः शृणुध्वं तत्सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ॥ ७-३५-५८॥
yasminvaḥ kāraṇe vāyuścukrodha ca rurodha ca |
prajāḥ śṛṇudhvaṃ tatsarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam || 7-35-58||

RMY 7-35-59

पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः ।
राहोर्वचनमाज्ञाय राज्ञा वः कोपितोऽनिलः ॥ ७-३५-५९॥
putrastasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ |
rāhorvacanamājñāya rājñā vaḥ kopito'nilaḥ || 7-35-59||

RMY 7-35-60

अशरीरः शरीरेषु वायुश्चरति पालयन् ।
शरीरं हि विना वायुं समतां याति रेणुभिः ॥ ७-३५-६०॥
aśarīraḥ śarīreṣu vāyuścarati pālayan |
śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti reṇubhiḥ || 7-35-60||

RMY 7-35-61

वायुः प्राणाः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत् ।
वायुना संपरित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥ ७-३५-६१॥
vāyuḥ prāṇāḥ sukhaṃ vāyurvāyuḥ sarvamidaṃ jagat |
vāyunā saṃparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat || 7-35-61||

RMY 7-35-62

अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगदायुषा ।
अद्यैवेमे निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः ॥ ७-३५-६२॥
adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagadāyuṣā |
adyaiveme nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ || 7-35-62||

RMY 7-35-63

तद्यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि वः ।
मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुतम् ॥ ७-३५-६३॥
tadyāmastatra yatrāste māruto rukprado hi vaḥ |
mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutam || 7-35-63||

RMY 7-35-64

ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजंगगुह्यकः ।
जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ॥ ७-३५-६४॥
tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ sadevagandharvabhujaṃgaguhyakaḥ |
jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ || 7-35-64||

RMY 7-35-65

ततोऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः ।
चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरोत्सदेवसिद्धर्षिभुजंगराक्षसः ॥ ७-३५-६५॥
tato'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ |
caturmukho vīkṣya kṛpāmathākarotsadevasiddharṣibhujaṃgarākṣasaḥ || 7-35-65||

Sarga: 36/100 (46)

RMY 7-36-1

ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः ।
शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः ॥ ७-३६-१॥
tataḥ pitāmahaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ putravadhārditaḥ |
śiśukaṃ taṃ samādāya uttasthau dhāturagrataḥ || 7-36-1||

RMY 7-36-2

चलत्कुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः ।
पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोऽवस्थाय वेधसे ॥ ७-३६-२॥
calatkuṇḍalamaulisraktapanīyavibhūṣaṇaḥ |
pādayornyapatadvāyustisro'vasthāya vedhase || 7-36-2||

RMY 7-36-3

तं तु वेदविदाद्यस्तु लम्बाभरणशोभिना ।
वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान् ॥ ७-३६-३॥
taṃ tu vedavidādyastu lambābharaṇaśobhinā |
vāyumutthāpya hastena śiśuṃ taṃ parimṛṣṭavān || 7-36-3||

RMY 7-36-4

स्पृष्टमात्रस्ततः सोऽथ सलीलं पद्मजन्मना ।
जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान् ॥ ७-३६-४॥
spṛṣṭamātrastataḥ so'tha salīlaṃ padmajanmanā |
jalasiktaṃ yathā sasyaṃ punarjīvitamāptavān || 7-36-4||

RMY 7-36-5

प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा ।
चचार सर्वभूतेषु संनिरुद्धं यथापुरा ॥ ७-३६-५॥
prāṇavantamimaṃ dṛṣṭvā prāṇo gandhavaho mudā |
cacāra sarvabhūteṣu saṃniruddhaṃ yathāpurā || 7-36-5||

RMY 7-36-6

मरुद्रोगविनिर्मुक्ताः प्रजा वै मुदिताभवन् ।
शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः ॥ ७-३६-६॥
marudrogavinirmuktāḥ prajā vai muditābhavan |
śītavātavinirmuktāḥ padminya iva sāmbujāḥ || 7-36-6||

RMY 7-36-7

ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिदशार्चितः ।
उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया ॥ ७-३६-७॥
tatastriyugmastrikakuttridhāmā tridaśārcitaḥ |
uvāca devatā brahmā mārutapriyakāmyayā || 7-36-7||

RMY 7-36-8

भो महेन्द्राग्निवरुणधनेश्वरमहेश्वराः ।
जानतामपि तत्सर्वं हितं वक्ष्यामि श्रूयताम् ॥ ७-३६-८॥
bho mahendrāgnivaruṇadhaneśvaramaheśvarāḥ |
jānatāmapi tatsarvaṃ hitaṃ vakṣyāmi śrūyatām || 7-36-8||

RMY 7-36-9

अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति ।
ददतास्य वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टिदान् ॥ ७-३६-९॥
anena śiśunā kāryaṃ kartavyaṃ vo bhaviṣyati |
dadatāsya varānsarve mārutasyāsya tuṣṭidān || 7-36-9||

RMY 7-36-10

ततः सहस्रनयनः प्रीतिरक्तः शुभाननः ।
कुशे शयमयीं मालां समुत्क्षिप्येदमब्रवीत् ॥ ७-३६-१०॥
tataḥ sahasranayanaḥ prītiraktaḥ śubhānanaḥ |
kuśe śayamayīṃ mālāṃ samutkṣipyedamabravīt || 7-36-10||

RMY 7-36-11

मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा क्षतः ।
नाम्नैष कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति ॥ ७-३६-११॥
matkarotsṛṣṭavajreṇa hanurasya yathā kṣataḥ |
nāmnaiṣa kapiśārdūlo bhavitā hanumāniti || 7-36-11||

RMY 7-36-12

अहमेवास्य दास्यामि परमं वरमुत्तमम् ।
अतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति ॥ ७-३६-१२॥
ahamevāsya dāsyāmi paramaṃ varamuttamam |
ataḥ prabhṛti vajrasya mamāvadhyo bhaviṣyati || 7-36-12||

RMY 7-36-13

मार्ताण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः ।
तेजसोऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम् ॥ ७-३६-१३॥
mārtāṇḍastvabravīttatra bhagavāṃstimirāpahaḥ |
tejaso'sya madīyasya dadāmi śatikāṃ kalām || 7-36-13||

RMY 7-36-14

यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति ।
तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्मी भविष्यति ॥ ७-३६-१४॥
yadā tu śāstrāṇyadhyetuṃ śaktirasya bhaviṣyati |
tadāsya śāstraṃ dāsyāmi yena vāgmī bhaviṣyati || 7-36-14||

RMY 7-36-15

वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति ।
वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि ॥ ७-३६-१५॥
varuṇaśca varaṃ prādānnāsya mṛtyurbhaviṣyati |
varṣāyutaśatenāpi matpāśādudakādapi || 7-36-15||

RMY 7-36-16

यमोऽपि दण्डावध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः ।
दिशतेऽस्य वरं तुष्ट अविषादं च संयुगे ॥ ७-३६-१६॥
yamo'pi daṇḍāvadhyatvamarogatvaṃ ca nityaśaḥ |
diśate'sya varaṃ tuṣṭa aviṣādaṃ ca saṃyuge || 7-36-16||

RMY 7-36-17

गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति ।
इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः ॥ ७-३६-१७॥
gadeyaṃ māmikā nainaṃ saṃyugeṣu vadhiṣyati |
ityevaṃ varadaḥ prāha tadā hyekākṣipiṅgalaḥ || 7-36-17||

RMY 7-36-18

मत्तो मदायुधानां च न वध्योऽयं भविष्यति ।
इत्येवं शंकरेणापि दत्तोऽस्य परमो वरः ॥ ७-३६-१८॥
matto madāyudhānāṃ ca na vadhyo'yaṃ bhaviṣyati |
ityevaṃ śaṃkareṇāpi datto'sya paramo varaḥ || 7-36-18||

RMY 7-36-19

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्योऽयं भविष्यति ।
दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः ॥ ७-३६-१९॥
sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyo'yaṃ bhaviṣyati |
dīrghāyuśca mahātmā ca iti brahmābravīdvacaḥ || 7-36-19||

RMY 7-36-20

विश्वकर्मा तु दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् ।
शिल्पिनां प्रवरः प्राह वरमस्य महामतिः ॥ ७-३६-२०॥
viśvakarmā tu dṛṣṭvainaṃ bālasūryopamaṃ śiśum |
śilpināṃ pravaraḥ prāha varamasya mahāmatiḥ || 7-36-20||

RMY 7-36-21

विनिर्मितानि देवानामायुधानीह यानि तु ।
तेषां संग्रामकाले तु अवध्योऽयं भविष्यति ॥ ७-३६-२१॥
vinirmitāni devānāmāyudhānīha yāni tu |
teṣāṃ saṃgrāmakāle tu avadhyo'yaṃ bhaviṣyati || 7-36-21||

RMY 7-36-22

ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलंकृतम् ।
चतुर्मुखस्तुष्टमुखो वायुमाह जगद्गुरुः ॥ ७-३६-२२॥
tataḥ surāṇāṃ tu varairdṛṣṭvā hyenamalaṃkṛtam |
caturmukhastuṣṭamukho vāyumāha jagadguruḥ || 7-36-22||

RMY 7-36-23

अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयंकरः ।
अजेयो भविता तेऽत्र पुत्रो मारुतमारुतिः ॥ ७-३६-२३॥
amitrāṇāṃ bhayakaro mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ |
ajeyo bhavitā te'tra putro mārutamārutiḥ || 7-36-23||

RMY 7-36-24

रावणोत्सादनार्थानि रामप्रीतिकराणि च ।
रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे ॥ ७-३६-२४॥
rāvaṇotsādanārthāni rāmaprītikarāṇi ca |
romaharṣakarāṇyeṣa kartā karmāṇi saṃyuge || 7-36-24||

RMY 7-36-25

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं तेऽमरैः सह ।
यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ॥ ७-३६-२५॥
evamuktvā tamāmantrya mārutaṃ te'maraiḥ saha |
yathāgataṃ yayuḥ sarve pitāmahapurogamāḥ || 7-36-25||

RMY 7-36-26

सोऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् ।
अञ्जनायास्तमाख्याय वरं दत्तं विनिःसृतः ॥ ७-३६-२६॥
so'pi gandhavahaḥ putraṃ pragṛhya gṛhamānayat |
añjanāyāstamākhyāya varaṃ dattaṃ viniḥsṛtaḥ || 7-36-26||

RMY 7-36-27

प्राप्य राम वरानेष वरदानबलान्वितः ।
बलेनात्मनि संस्थेन सोऽपूर्यत यथार्णवः ॥ ७-३६-२७॥
prāpya rāma varāneṣa varadānabalānvitaḥ |
balenātmani saṃsthena so'pūryata yathārṇavaḥ || 7-36-27||

RMY 7-36-28

बलेनापूर्यमाणो हि एष वानरपुंगवः ।
आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः ॥ ७-३६-२८॥
balenāpūryamāṇo hi eṣa vānarapuṃgavaḥ |
āśrameṣu maharṣīṇāmaparādhyati nirbhayaḥ || 7-36-28||

RMY 7-36-29

स्रुग्भाण्डानग्निहोत्रं च वल्कलानां च संचयान् ।
भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्सुशान्तानां करोत्ययम् ॥ ७-३६-२९॥
srugbhāṇḍānagnihotraṃ ca valkalānāṃ ca saṃcayān |
bhagnavicchinnavidhvastānsuśāntānāṃ karotyayam || 7-36-29||

RMY 7-36-30

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यं ब्रह्मणा कृतम् ।
जानन्त ऋषयस्तं वै क्षमन्ते तस्य नित्यशः ॥ ७-३६-३०॥
sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyaṃ brahmaṇā kṛtam |
jānanta ṛṣayastaṃ vai kṣamante tasya nityaśaḥ || 7-36-30||

RMY 7-36-31

यदा केषरिणा त्वेष वायुना साञ्जनेन च ।
प्रतिषिद्धोऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः ॥ ७-३६-३१॥
yadā keṣariṇā tveṣa vāyunā sāñjanena ca |
pratiṣiddho'pi maryādāṃ laṅghayatyeva vānaraḥ || 7-36-31||

RMY 7-36-32

ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः ।
शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः ॥ ७-३६-३२॥
tato maharṣayaḥ kruddhā bhṛgvaṅgirasavaṃśajāḥ |
śepurenaṃ raghuśreṣṭha nātikruddhātimanyavaḥ || 7-36-32||

RMY 7-36-33

बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवंगम ।
तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः ॥ ७-३६-३३॥
bādhase yatsamāśritya balamasmānplavaṃgama |
taddīrghakālaṃ vettāsi nāsmākaṃ śāpamohitaḥ || 7-36-33||

RMY 7-36-34

ततस्तु हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा ।
एषो श्रमाणि नात्येति मृदुभावगतश्चरन् ॥ ७-३६-३४॥
tatastu hṛtatejaujā maharṣivacanaujasā |
eṣo śramāṇi nātyeti mṛdubhāvagataścaran || 7-36-34||

RMY 7-36-35

अथ ऋक्षरजा नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ।
सर्ववानरराजासीत्तेजसा इव भास्करः ॥ ७-३६-३५॥
atha ṛkṣarajā nāma vālisugrīvayoḥ pitā |
sarvavānararājāsīttejasā iva bhāskaraḥ || 7-36-35||

RMY 7-36-36

स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः ।
ततस्त्वर्क्षरजा नाम कालधर्मेण संगतः ॥ ७-३६-३६॥
sa tu rājyaṃ ciraṃ kṛtvā vānarāṇāṃ harīśvaraḥ |
tatastvarkṣarajā nāma kāladharmeṇa saṃgataḥ || 7-36-36||

RMY 7-36-37

तस्मिन्नस्तमिते वाली मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः ।
पित्र्ये पदे कृतो राजा सुग्रीवो वालिनः पदे ॥ ७-३६-३७॥
tasminnastamite vālī mantribhirmantrakovidaiḥ |
pitrye pade kṛto rājā sugrīvo vālinaḥ pade || 7-36-37||

RMY 7-36-38

सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् ।
अहार्यं सख्यमभवदनिलस्य यथाग्निना ॥ ७-३६-३८॥
sugrīveṇa samaṃ tvasya advaidhaṃ chidravarjitam |
ahāryaṃ sakhyamabhavadanilasya yathāgninā || 7-36-38||

RMY 7-36-39

एष शापवशादेव न वेदबलमात्मनः ।
वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम् ॥ ७-३६-३९॥
eṣa śāpavaśādeva na vedabalamātmanaḥ |
vālisugrīvayorvairaṃ yadā rāma samutthitam || 7-36-39||

RMY 7-36-40

न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणोऽपि वालिना ।
वेदयानो न च ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ॥ ७-३६-४०॥
na hyeṣa rāma sugrīvo bhrāmyamāṇo'pi vālinā |
vedayāno na ca hyeṣa balamātmani mārutiḥ || 7-36-40||

RMY 7-36-41

पराक्रमोत्साहमतिप्रतापैः सौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च ।
गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः कोऽप्यधिकोऽस्ति लोके ॥ ७-३६-४१॥
parākramotsāhamatipratāpaiḥ sauśīlyamādhuryanayānayaiśca |
gāmbhīryacāturyasuvīryadhairyairhanūmataḥ ko'pyadhiko'sti loke || 7-36-41||

RMY 7-36-42

असौ पुरा व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः पृष्ठगमः कपीन्द्रः ।
उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयदप्रमेयः ॥ ७-३६-४२॥
asau purā vyākaraṇaṃ grahīṣyansūryonmukhaḥ pṛṣṭhagamaḥ kapīndraḥ |
udyadgirerastagiriṃ jagāma granthaṃ mahaddhārayadaprameyaḥ || 7-36-42||

RMY 7-36-43

प्रवीविविक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य ।
लोकक्षयेष्वेव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ॥ ७-३६-४३॥
pravīvivikṣoriva sāgarasya lokāndidhakṣoriva pāvakasya |
lokakṣayeṣveva yathāntakasya hanūmataḥ sthāsyati kaḥ purastāt || 7-36-43||

RMY 7-36-44

एषोऽपि चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः ।
सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः ॥ ७-३६-४४॥
eṣo'pi cānye ca mahākapīndrāḥ sugrīvamaindadvividāḥ sanīlāḥ |
satāratāreyanalāḥ sarambhāstvatkāraṇādrāma surairhi sṛṣṭāḥ || 7-36-44||

RMY 7-36-45

तदेतत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया ॥ ७-३६-४५॥
tadetatkathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
hanūmato bālabhāve karmaitatkathitaṃ mayā || 7-36-45||

RMY 7-36-46

दृष्टः संभाषितश्चासि राम गच्छमहे वयम् ।
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् ॥ ७-३६-४६॥
dṛṣṭaḥ saṃbhāṣitaścāsi rāma gacchamahe vayam |
evamuktvā gatāḥ sarve ṛṣayaste yathāgatam || 7-36-46||

Sarga: 37/100 (15)

RMY 7-37-1

विमृश्य च ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् ।
प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ७-३७-१॥
vimṛśya ca tato rāmo vayasyamakutobhayam |
pratardanaṃ kāśipatiṃ pariṣvajyedamabravīt || 7-37-1||

RMY 7-37-2

दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् ।
उद्योगश्च कृतो राजन्भरतेन त्वया सह ॥ ७-३७-२॥
darśitā bhavatā prītirdarśitaṃ sauhṛdaṃ param |
udyogaśca kṛto rājanbharatena tvayā saha || 7-37-2||

RMY 7-37-3

तद्भवानद्य काशेयीं पुरीं वाराणसीं व्रज ।
रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्राकारां सुतोरणाम् ॥ ७-३७-३॥
tadbhavānadya kāśeyīṃ purīṃ vārāṇasīṃ vraja |
ramaṇīyāṃ tvayā guptāṃ suprākārāṃ sutoraṇām || 7-37-3||

RMY 7-37-4

एतावदुक्त्वा उत्थाय काकुत्स्थः परमासनात् ।
पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम् ॥ ७-३७-४॥
etāvaduktvā utthāya kākutsthaḥ paramāsanāt |
paryaṣvajata dharmātmā nirantaramurogatam || 7-37-4||

RMY 7-37-5

विसृज्य तं वयस्यं स स्वागतान्पृथिवीपतीन् ।
प्रहसन्राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ॥ ७-३७-५॥
visṛjya taṃ vayasyaṃ sa svāgatānpṛthivīpatīn |
prahasanrāghavo vākyamuvāca madhurākṣaram || 7-37-5||

RMY 7-37-6

भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता ।
धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा ॥ ७-३७-६॥
bhavatāṃ prītiravyagrā tejasā parirakṣitā |
dharmaśca niyato nityaṃ satyaṃ ca bhavatāṃ sadā || 7-37-6||

RMY 7-37-7

युष्माकं च प्रभावेन तेजसा च महात्मनाम् ।
हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधिपः ॥ ७-३७-७॥
yuṣmākaṃ ca prabhāvena tejasā ca mahātmanām |
hato durātmā durbuddhī rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 7-37-7||

RMY 7-37-8

हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसा हतः ।
रावणः सगणो युद्धे सपुत्रः सहबान्धवः ॥ ७-३७-८॥
hetumātramahaṃ tatra bhavatāṃ tejasā hataḥ |
rāvaṇaḥ sagaṇo yuddhe saputraḥ sahabāndhavaḥ || 7-37-8||

RMY 7-37-9

भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना ।
श्रुत्वा जनकराजस्य कानने तनयां हृताम् ॥ ७-३७-९॥
bhavantaśca samānītā bharatena mahātmanā |
śrutvā janakarājasya kānane tanayāṃ hṛtām || 7-37-9||

RMY 7-37-10

उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम् ।
कालो ह्यतीतः सुमहान्गमने रोचतां मतिः ॥ ७-३७-१०॥
udyuktānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ mahātmanām |
kālo hyatītaḥ sumahāngamane rocatāṃ matiḥ || 7-37-10||

RMY 7-37-11

प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महतान्विताः ।
दिष्ट्या त्वं विजयी राम राज्यं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ ७-३७-११॥
pratyūcustaṃ ca rājāno harṣeṇa mahatānvitāḥ |
diṣṭyā tvaṃ vijayī rāma rājyaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 7-37-11||

RMY 7-37-12

दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः ।
एष नः परमः काम एषा नः कीर्तिरुत्तमा ॥ ७-३७-१२॥
diṣṭyā pratyāhṛtā sītā diṣṭyā śatruḥ parājitaḥ |
eṣa naḥ paramaḥ kāma eṣā naḥ kīrtiruttamā || 7-37-12||

RMY 7-37-13

यत्त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम् ।
उपपन्नं च काकुत्स्थ यत्त्वमस्मान्प्रशंससि ॥ ७-३७-१३॥
yattvāṃ vijayinaṃ rāma paśyāmo hataśātravam |
upapannaṃ ca kākutstha yattvamasmānpraśaṃsasi || 7-37-13||

RMY 7-37-14

प्रशंसार्हा हि जानन्ति प्रशंसां वक्तुमीदृशीम् ।
आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान् ॥ ७-३७-१४॥
praśaṃsārhā hi jānanti praśaṃsāṃ vaktumīdṛśīm |
āpṛcchāmo gamiṣyāmo hṛdistho naḥ sadā bhavān || 7-37-14||

RMY 7-37-15

भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा ॥ ७-३७-१५॥
bhavecca te mahārāja prītirasmāsu nityadā || 7-37-15||

Sarga: 38/100 (17)

RMY 7-38-1

ते प्रयाता महात्मानः पार्थिवाः सर्वतो दिशम् ।
कम्पयन्तो महीं वीराः स्वपुराणि प्रहृष्टवत् ॥ ७-३८-१॥
te prayātā mahātmānaḥ pārthivāḥ sarvato diśam |
kampayanto mahīṃ vīrāḥ svapurāṇi prahṛṣṭavat || 7-38-1||

RMY 7-38-2

अक्षौहिणीसहस्रैस्ते समवेतास्त्वनेकशः ।
हृष्टाः प्रतिगताः सर्वे राघवार्थे समागताः ॥ ७-३८-२॥
akṣauhiṇīsahasraiste samavetāstvanekaśaḥ |
hṛṣṭāḥ pratigatāḥ sarve rāghavārthe samāgatāḥ || 7-38-2||

RMY 7-38-3

ऊचुश्चैव महीपाला बलदर्पसमन्विताः ।
न नाम रावणं युद्धे पश्यामः पुरतः स्थितम् ॥ ७-३८-३॥
ūcuścaiva mahīpālā baladarpasamanvitāḥ |
na nāma rāvaṇaṃ yuddhe paśyāmaḥ purataḥ sthitam || 7-38-3||

RMY 7-38-4

भरतेन वयं पश्चात्समानीता निरर्थकम् ।
हता हि राक्षसास्तत्र पार्थिवैः स्युर्न संशयः ॥ ७-३८-४॥
bharatena vayaṃ paścātsamānītā nirarthakam |
hatā hi rākṣasāstatra pārthivaiḥ syurna saṃśayaḥ || 7-38-4||

RMY 7-38-5

रामस्य बाहुवीर्येण पालिता लक्ष्मणस्य च ।
सुखं पारे समुद्रस्य युध्येम विगतज्वराः ॥ ७-३८-५॥
rāmasya bāhuvīryeṇa pālitā lakṣmaṇasya ca |
sukhaṃ pāre samudrasya yudhyema vigatajvarāḥ || 7-38-5||

RMY 7-38-6

एताश्चान्याश्च राजानः कथास्तत्र सहस्रशः ।
कथयन्तः स्वराष्ट्राणि विविशुस्ते महारथाः ॥ ७-३८-६॥
etāścānyāśca rājānaḥ kathāstatra sahasraśaḥ |
kathayantaḥ svarāṣṭrāṇi viviśuste mahārathāḥ || 7-38-6||

RMY 7-38-7

यथापुराणि ते गत्वा रत्नानि विविधानि च ।
रामाय प्रियकामार्थमुपहारान्नृपा ददुः ॥ ७-३८-७॥
yathāpurāṇi te gatvā ratnāni vividhāni ca |
rāmāya priyakāmārthamupahārānnṛpā daduḥ || 7-38-7||

RMY 7-38-8

अश्वान्रत्नानि वस्त्राणि हस्तिनश्च मदोत्कटान् ।
चन्दनानि च दिव्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ७-३८-८॥
aśvānratnāni vastrāṇi hastinaśca madotkaṭān |
candanāni ca divyāni divyānyābharaṇāni ca || 7-38-8||

RMY 7-38-9

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महारथः ।
आदाय तानि रत्नानि अयोध्यामगमन्पुनः ॥ ७-३८-९॥
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahārathaḥ |
ādāya tāni ratnāni ayodhyāmagamanpunaḥ || 7-38-9||

RMY 7-38-10

आगताश्च पुरीं रम्यामयोध्यां पुरुषर्षभाः ।
ददुः सर्वाणि रत्नानि राघवाय महात्मने ॥ ७-३८-१०॥
āgatāśca purīṃ ramyāmayodhyāṃ puruṣarṣabhāḥ |
daduḥ sarvāṇi ratnāni rāghavāya mahātmane || 7-38-10||

RMY 7-38-11

प्रतिगृह्य च तत्सर्वं प्रीतियुक्तः स राघवः ।
सर्वाणि तानि प्रददौ सुग्रीवाय महात्मने ॥ ७-३८-११॥
pratigṛhya ca tatsarvaṃ prītiyuktaḥ sa rāghavaḥ |
sarvāṇi tāni pradadau sugrīvāya mahātmane || 7-38-11||

RMY 7-38-12

विभीषणाय च ददौ ये चान्ये ऋक्षवानराः ।
हनूमत्प्रमुखा वीरा राक्षसाश्च महाबलाः ॥ ७-३८-१२॥
vibhīṣaṇāya ca dadau ye cānye ṛkṣavānarāḥ |
hanūmatpramukhā vīrā rākṣasāśca mahābalāḥ || 7-38-12||

RMY 7-38-13

ते सर्वे हृष्टमनसो रामदत्तानि तान्यथ ।
शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ॥ ७-३८-१३॥
te sarve hṛṣṭamanaso rāmadattāni tānyatha |
śirobhirdhārayāmāsurbāhubhiśca mahābalāḥ || 7-38-13||

RMY 7-38-14

पपुश्चैव सुगन्धीनि मधूनि विविधानि च ।
मांसानि च सुमृष्टानि फलान्यास्वादयन्ति च ॥ ७-३८-१४॥
papuścaiva sugandhīni madhūni vividhāni ca |
māṃsāni ca sumṛṣṭāni phalānyāsvādayanti ca || 7-38-14||

RMY 7-38-15

एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो गतस्तदा ।
मुहूर्तमिव तत्सर्वं रामभक्त्या समर्थयन् ॥ ७-३८-१५॥
evaṃ teṣāṃ nivasatāṃ māsaḥ sāgro gatastadā |
muhūrtamiva tatsarvaṃ rāmabhaktyā samarthayan || 7-38-15||

RMY 7-38-16

रेमे रामः स तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः ।
राजभिश्च महावीर्यै राक्षसैश्च महाबलैः ॥ ७-३८-१६॥
reme rāmaḥ sa taiḥ sārdhaṃ vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
rājabhiśca mahāvīryai rākṣasaiśca mahābalaiḥ || 7-38-16||

RMY 7-38-17

एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शैशिरः सुखम् ।
वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ॥ ७-३८-१७॥
evaṃ teṣāṃ yayau māso dvitīyaḥ śaiśiraḥ sukham |
vānarāṇāṃ prahṛṣṭānāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 7-38-17||

Sarga: 39/100 (24)

RMY 7-39-1

तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् ।
राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ७-३९-१॥
tathā sma teṣāṃ vasatāmṛkṣavānararakṣasām |
rāghavastu mahātejāḥ sugrīvamidamabravīt || 7-39-1||

RMY 7-39-2

गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः ।
पालयस्व सहामात्यै राज्यं निहतकण्टकम् ॥ ७-३९-२॥
gamyatāṃ saumya kiṣkindhāṃ durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
pālayasva sahāmātyai rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 7-39-2||

RMY 7-39-3

अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमयान्वितः ।
पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ॥ ७-३९-३॥
aṅgadaṃ ca mahābāho prītyā paramayānvitaḥ |
paśya tvaṃ hanumantaṃ ca nalaṃ ca sumahābalam || 7-39-3||

RMY 7-39-4

सुषेणं श्वशुरं शूरं तारं च बलिनां वरम् ।
कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं च सुमहाबलम् ॥ ७-३९-४॥
suṣeṇaṃ śvaśuraṃ śūraṃ tāraṃ ca balināṃ varam |
kumudaṃ caiva durdharṣaṃ nīlaṃ ca sumahābalam || 7-39-4||

RMY 7-39-5

वीरं शतबलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च ।
गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् ॥ ७-३९-५॥
vīraṃ śatabaliṃ caiva maindaṃ dvividameva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ śarabhaṃ ca mahābalam || 7-39-5||

RMY 7-39-6

ऋक्षराजं च दुर्धर्षं जाम्बवन्तं महाबलम् ।
पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च ॥ ७-३९-६॥
ṛkṣarājaṃ ca durdharṣaṃ jāmbavantaṃ mahābalam |
paśya prītisamāyukto gandhamādanameva ca || 7-39-6||

RMY 7-39-7

ये चान्ये सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ ७-३९-७॥
ye cānye sumahātmāno madarthe tyaktajīvitāḥ |
paśya tvaṃ prītisaṃyukto mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7-39-7||

RMY 7-39-8

एवमुक्त्वा च सुग्रीवं प्रशस्य च पुनः पुनः ।
विभीषणमथोवाच रामो मधुरया गिरा ॥ ७-३९-८॥
evamuktvā ca sugrīvaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ |
vibhīṣaṇamathovāca rāmo madhurayā girā || 7-39-8||

RMY 7-39-9

लङ्कां प्रशाधि धर्मेण संमतो ह्यसि पार्थिव ।
पुरस्य राक्षसानां च भ्रातुर्वैश्वरणस्य च ॥ ७-३९-९॥
laṅkāṃ praśādhi dharmeṇa saṃmato hyasi pārthiva |
purasya rākṣasānāṃ ca bhrāturvaiśvaraṇasya ca || 7-39-9||

RMY 7-39-10

मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन्कथंचन ।
बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम् ॥ ७-३९-१०॥
mā ca buddhimadharme tvaṃ kuryā rājankathaṃcana |
buddhimanto hi rājāno dhruvamaśnanti medinīm || 7-39-10||

RMY 7-39-11

अहं च नित्यशो राजन्सुग्रीवसहितस्त्वया ।
स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ॥ ७-३९-११॥
ahaṃ ca nityaśo rājansugrīvasahitastvayā |
smartavyaḥ parayā prītyā gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ || 7-39-11||

RMY 7-39-12

रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ ७-३९-१२॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā ṛkṣavānararākṣasāḥ |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 7-39-12||

RMY 7-39-13

तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च ।
माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा ॥ ७-३९-१३॥
tava buddhirmahābāho vīryamadbhutameva ca |
mādhuryaṃ paramaṃ rāma svayambhoriva nityadā || 7-39-13||

RMY 7-39-14

तेषामेवं ब्रुवाणानां वानराणां च रक्षसाम् ।
हनूमान्प्रणतो भूत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-३९-१४॥
teṣāmevaṃ bruvāṇānāṃ vānarāṇāṃ ca rakṣasām |
hanūmānpraṇato bhūtvā rāghavaṃ vākyamabravīt || 7-39-14||

RMY 7-39-15

स्नेहो मे परमो राजंस्त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितः ।
भक्तिश्च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छति ॥ ७-३९-१५॥
sneho me paramo rājaṃstvayi nityaṃ pratiṣṭhitaḥ |
bhaktiśca niyatā vīra bhāvo nānyatra gacchati || 7-39-15||

RMY 7-39-16

यावद्रामकथां वीर श्रोष्येऽहं पृथिवीतले ।
तावच्छरीरे वत्स्यन्तु मम प्राणा न संशयः ॥ ७-३९-१६॥
yāvadrāmakathāṃ vīra śroṣye'haṃ pṛthivītale |
tāvaccharīre vatsyantu mama prāṇā na saṃśayaḥ || 7-39-16||

RMY 7-39-17

एवं ब्रुवाणं राजेन्द्रो हनूमन्तमथासनात् ।
उत्थाय च परिष्वज्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-३९-१७॥
evaṃ bruvāṇaṃ rājendro hanūmantamathāsanāt |
utthāya ca pariṣvajya vākyametaduvāca ha || 7-39-17||

RMY 7-39-18

एवमेतत्कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः ।
लोका हि यावत्स्थास्यन्ति तावत्स्थास्यति मे कथा ॥ ७-३९-१८॥
evametatkapiśreṣṭha bhavitā nātra saṃśayaḥ |
lokā hi yāvatsthāsyanti tāvatsthāsyati me kathā || 7-39-18||

RMY 7-39-19

चरिष्यति कथा यावल्लोकानेषा हि मामिका ।
तावच्छरीरे वत्स्यन्ति प्राणास्तव न संशयः ॥ ७-३९-१९॥
cariṣyati kathā yāvallokāneṣā hi māmikā |
tāvaccharīre vatsyanti prāṇāstava na saṃśayaḥ || 7-39-19||

RMY 7-39-20

ततोऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात्स राघवः ।
वैदूर्यतरलं स्नेहादाबबन्धे हनूमति ॥ ७-३९-२०॥
tato'sya hāraṃ candrābhaṃ mucya kaṇṭhātsa rāghavaḥ |
vaidūryataralaṃ snehādābabandhe hanūmati || 7-39-20||

RMY 7-39-21

तेनोरसि निबद्धेन हारेण स महाकपिः ।
रराज हेमशैलेन्द्रश्चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः ॥ ७-३९-२१॥
tenorasi nibaddhena hāreṇa sa mahākapiḥ |
rarāja hemaśailendraścandreṇākrāntamastakaḥ || 7-39-21||

RMY 7-39-22

श्रुत्वा तु राघवस्यैतदुत्थायोत्थाय वानराः ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्रजग्मुस्ते महाबलाः ॥ ७-३९-२२॥
śrutvā tu rāghavasyaitadutthāyotthāya vānarāḥ |
praṇamya śirasā pādau prajagmuste mahābalāḥ || 7-39-22||

RMY 7-39-23

सुग्रीवश्चैव रामेण परिष्वक्तो महाभुजः ।
विभीषणश्च धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतः ॥ ७-३९-२३॥
sugrīvaścaiva rāmeṇa pariṣvakto mahābhujaḥ |
vibhīṣaṇaśca dharmātmā nirantaramurogataḥ || 7-39-23||

RMY 7-39-24

सर्वे च ते बाष्पगलाः साश्रुनेत्रा विचेतसः ।
संमूढा इव दुःखेन त्यजन्ते राघवं तदा ॥ ७-३९-२४॥
sarve ca te bāṣpagalāḥ sāśrunetrā vicetasaḥ |
saṃmūḍhā iva duḥkhena tyajante rāghavaṃ tadā || 7-39-24||

Sarga: 40/100 (18)

RMY 7-40-1

विसृज्य च महाबाहुरृक्षवानरराक्षसान् ।
भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥ ७-४०-१॥
visṛjya ca mahābāhurṛkṣavānararākṣasān |
bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhī sukham || 7-40-1||

RMY 7-40-2

अथापराह्णसमये भ्रातृभिः सह राघवः ।
शुश्राव मधुरां वाणीमन्तरिक्षात्प्रभाषिताम् ॥ ७-४०-२॥
athāparāhṇasamaye bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ |
śuśrāva madhurāṃ vāṇīmantarikṣātprabhāṣitām || 7-40-2||

RMY 7-40-3

सौम्य राम निरीक्षस्व सौम्येन वदनेन माम् ।
कैलासशिखरात्प्राप्तं विद्धि मां पुष्करं प्रभो ॥ ७-४०-३॥
saumya rāma nirīkṣasva saumyena vadanena mām |
kailāsaśikharātprāptaṃ viddhi māṃ puṣkaraṃ prabho || 7-40-3||

RMY 7-40-4

तव शासनमाज्ञाय गतोऽस्मि धनदं प्रति ।
उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत ॥ ७-४०-४॥
tava śāsanamājñāya gato'smi dhanadaṃ prati |
upasthātuṃ naraśreṣṭha sa ca māṃ pratyabhāṣata || 7-40-4||

RMY 7-40-5

निर्जितस्त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना ।
निहत्य युधि दुर्धर्षं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ७-४०-५॥
nirjitastvaṃ narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā |
nihatya yudhi durdharṣaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 7-40-5||

RMY 7-40-6

ममापि परमा प्रीतिर्हते तस्मिन्दुरात्मनि ।
रावणे सगणे सौम्य सपुत्रामात्यबान्धवे ॥ ७-४०-६॥
mamāpi paramā prītirhate tasmindurātmani |
rāvaṇe sagaṇe saumya saputrāmātyabāndhave || 7-40-6||

RMY 7-40-7

स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना ।
वह सौम्य तमेव त्वमहमाज्ञापयामि ते ॥ ७-४०-७॥
sa tvaṃ rāmeṇa laṅkāyāṃ nirjitaḥ paramātmanā |
vaha saumya tameva tvamahamājñāpayāmi te || 7-40-7||

RMY 7-40-8

एष मे परमः कामो यत्त्वं राघवनन्दनम् ।
वहेर्लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः ॥ ७-४०-८॥
eṣa me paramaḥ kāmo yattvaṃ rāghavanandanam |
vaherlokasya saṃyānaṃ gacchasva vigatajvaraḥ || 7-40-8||

RMY 7-40-9

तच्छासनमहं ज्ञात्वा धनदस्य महात्मनः ।
त्वत्सकाशं पुनः प्राप्तः स एवं प्रतिगृह्ण माम् ॥ ७-४०-९॥
tacchāsanamahaṃ jñātvā dhanadasya mahātmanaḥ |
tvatsakāśaṃ punaḥ prāptaḥ sa evaṃ pratigṛhṇa mām || 7-40-9||

RMY 7-40-10

बाढमित्येव काकुत्स्थः पुष्पकं समपूजयत् ।
लाजाक्षतैश्च पुष्पैश्च गन्धैश्च सुसुगन्धिभिः ॥ ७-४०-१०॥
bāḍhamityeva kākutsthaḥ puṣpakaṃ samapūjayat |
lājākṣataiśca puṣpaiśca gandhaiśca susugandhibhiḥ || 7-40-10||

RMY 7-40-11

गम्यतां च यथाकाममागच्छेस्त्वं यदा स्मरे ।
एवमस्त्विति रामेण विसृष्टः पुष्पकः पुनः ।
अभिप्रेतां दिशं प्रायात्पुष्पकः पुष्पभूषितः ॥ ७-४०-११॥
gamyatāṃ ca yathākāmamāgacchestvaṃ yadā smare |
evamastviti rāmeṇa visṛṣṭaḥ puṣpakaḥ punaḥ |
abhipretāṃ diśaṃ prāyātpuṣpakaḥ puṣpabhūṣitaḥ || 7-40-11||

RMY 7-40-12

एवमन्तर्हिते तस्मिन्पुष्पके विविधात्मनि ।
भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ७-४०-१२॥
evamantarhite tasminpuṣpake vividhātmani |
bharataḥ prāñjalirvākyamuvāca raghunandanam || 7-40-12||

RMY 7-40-13

अत्यद्भुतानि दृश्यन्ते त्वयि राज्यं प्रशासति ।
अमानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि मुहुर्मुहुः ॥ ७-४०-१३॥
atyadbhutāni dṛśyante tvayi rājyaṃ praśāsati |
amānuṣāṇāṃ sattvānāṃ vyāhṛtāni muhurmuhuḥ || 7-40-13||

RMY 7-40-14

अनामयाच्च मर्त्यानां साग्रो मासो गतो ह्ययम् ।
जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव ॥ ७-४०-१४॥
anāmayācca martyānāṃ sāgro māso gato hyayam |
jīrṇānāmapi sattvānāṃ mṛtyurnāyāti rāghava || 7-40-14||

RMY 7-40-15

पुत्रान्नार्यः प्रसूयन्ते वपुष्मन्तश्च मानवाः ।
हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः ॥ ७-४०-१५॥
putrānnāryaḥ prasūyante vapuṣmantaśca mānavāḥ |
harṣaścābhyadhiko rājañjanasya puravāsinaḥ || 7-40-15||

RMY 7-40-16

काले च वासवो वर्षं पातयत्यमृतोपमम् ।
वायवश्चापि वायन्ते स्पर्शवन्तः सुखप्रदाः ॥ ७-४०-१६॥
kāle ca vāsavo varṣaṃ pātayatyamṛtopamam |
vāyavaścāpi vāyante sparśavantaḥ sukhapradāḥ || 7-40-16||

RMY 7-40-17

ईदृशो नश्चिरं राजा भवत्विति नरेश्वर ।
कथयन्ति पुरे पौरा जना जनपदेषु च ॥ ७-४०-१७॥
īdṛśo naściraṃ rājā bhavatviti nareśvara |
kathayanti pure paurā janā janapadeṣu ca || 7-40-17||

RMY 7-40-18

एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः ।
श्रुत्वा रामो मुदा युक्तः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥ ७-४०-१८॥
etā vācaḥ sumadhurā bharatena samīritāḥ |
śrutvā rāmo mudā yuktaḥ pramumoda sukhī sukham || 7-40-18||

Sarga: 41/100 (27)

RMY 7-41-1

स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् ।
प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ॥ ७-४१-१॥
sa visṛjya tato rāmaḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam |
praviveśa mahābāhuraśokavanikāṃ tadā || 7-41-1||

RMY 7-41-2

चन्दनागरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि ।
देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ॥ ७-४१-२॥
candanāgarucūtaiśca tuṅgakāleyakairapi |
devadāruvanaiścāpi samantādupaśobhitām || 7-41-2||

RMY 7-41-3

प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा कुरबकैरपि ।
जम्बूभिः पाटलीभिश्च कोविदारैश्च संवृताम् ॥ ७-४१-३॥
priyaṅgubhiḥ kadambaiśca tathā kurabakairapi |
jambūbhiḥ pāṭalībhiśca kovidāraiśca saṃvṛtām || 7-41-3||

RMY 7-41-4

सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः ।
चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसंकुलैः ॥ ७-४१-४॥
sarvadā kusumai ramyaiḥ phalavadbhirmanoramaiḥ |
cārupallavapuṣpāḍhyairmattabhramarasaṃkulaiḥ || 7-41-4||

RMY 7-41-5

कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः ।
शोभितां शतशश्चित्रैश्चूतवृक्षावतंसकैः ॥ ७-४१-५॥
kokilairbhṛṅgarājaiśca nānāvarṇaiśca pakṣibhiḥ |
śobhitāṃ śataśaścitraiścūtavṛkṣāvataṃsakaiḥ || 7-41-5||

RMY 7-41-6

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः ॥ ७-४१-६॥
śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ |
nīlāñjananibhāścānye bhānti tatra sma pādapāḥ || 7-41-6||

RMY 7-41-7

दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।
महार्हमणिसोपानस्फटिकान्तरकुट्टिमाः ॥ ७-४१-७॥
dīrghikā vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā |
mahārhamaṇisopānasphaṭikāntarakuṭṭimāḥ || 7-41-7||

RMY 7-41-8

फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ॥ ७-४१-८॥
phullapadmotpalavanāścakravākopaśobhitāḥ |
prākārairvividhākāraiḥ śobhitāśca śilātalaiḥ || 7-41-8||

RMY 7-41-9

तत्र तत्र वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः ।
शाद्वलैः परमोपेताः पुष्पितद्रुमसंयुताः ॥ ७-४१-९॥
tatra tatra vanoddeśe vaidūryamaṇisaṃnibhaiḥ |
śādvalaiḥ paramopetāḥ puṣpitadrumasaṃyutāḥ || 7-41-9||

RMY 7-41-10

नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा ।
तथारूपं हि रामस्य काननं तन्निवेशितम् ॥ ७-४१-१०॥
nandanaṃ hi yathendrasya brāhmaṃ caitrarathaṃ yathā |
tathārūpaṃ hi rāmasya kānanaṃ tanniveśitam || 7-41-10||

RMY 7-41-11

बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् ।
अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ॥ ७-४१-११॥
bahvāsanagṛhopetāṃ latāgṛhasamāvṛtām |
aśokavanikāṃ sphītāṃ praviśya raghunandanaḥ || 7-41-11||

RMY 7-41-12

आसने तु शुभाकारे पुष्पस्तबकभूषिते ।
कुथास्तरणसंवीते रामः संनिषसाद ह ॥ ७-४१-१२॥
āsane tu śubhākāre puṣpastabakabhūṣite |
kuthāstaraṇasaṃvīte rāmaḥ saṃniṣasāda ha || 7-41-12||

RMY 7-41-13

सीतां संगृह्य बाहुभ्यां मधुमैरेयमुत्तमम् ।
पाययामास काकुत्स्थः शचीमिन्द्रो यथामृतम् ॥ ७-४१-१३॥
sītāṃ saṃgṛhya bāhubhyāṃ madhumaireyamuttamam |
pāyayāmāsa kākutsthaḥ śacīmindro yathāmṛtam || 7-41-13||

RMY 7-41-14

मांसानि च विचित्राणि फलानि विविधानि च ।
रामस्याभ्यवहारार्थं किंकरास्तूर्णमाहरन् ॥ ७-४१-१४॥
māṃsāni ca vicitrāṇi phalāni vividhāni ca |
rāmasyābhyavahārārthaṃ kiṃkarāstūrṇamāharan || 7-41-14||

RMY 7-41-15

उपनृत्यन्ति राजानं नृत्यगीतविशारदाः ।
बालाश्च रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥ ७-४१-१५॥
upanṛtyanti rājānaṃ nṛtyagītaviśāradāḥ |
bālāśca rūpavatyaśca striyaḥ pānavaśaṃ gatāḥ || 7-41-15||

RMY 7-41-16

एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरुचिराननाम् ।
रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ॥ ७-४१-१६॥
evaṃ rāmo mudā yuktaḥ sītāṃ surucirānanām |
ramayāmāsa vaidehīmahanyahani devavat || 7-41-16||

RMY 7-41-17

तथा तु रममाणस्य तस्यैवं शिशिरः शुभः ।
अत्यक्रामन्नरेन्द्रस्य राघवस्य महात्मनः ॥ ७-४१-१७॥
tathā tu ramamāṇasya tasyaivaṃ śiśiraḥ śubhaḥ |
atyakrāmannarendrasya rāghavasya mahātmanaḥ || 7-41-17||

RMY 7-41-18

पूर्वाह्णे पौरकृत्यानि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् ।
शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतोऽभवत् ॥ ७-४१-१८॥
pūrvāhṇe paurakṛtyāni kṛtvā dharmeṇa dharmavit |
śeṣaṃ divasabhāgārdhamantaḥpuragato'bhavat || 7-41-18||

RMY 7-41-19

सीता च देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि तु ।
श्वश्रूणामविशेषेण सर्वासां प्राञ्जलिः स्थिता ॥ ७-४१-१९॥
sītā ca devakāryāṇi kṛtvā paurvāhṇikāni tu |
śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa sarvāsāṃ prāñjaliḥ sthitā || 7-41-19||

RMY 7-41-20

ततो राममुपागच्छद्विचित्रबहुभूषणा ।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ॥ ७-४१-२०॥
tato rāmamupāgacchadvicitrabahubhūṣaṇā |
triviṣṭape sahasrākṣamupaviṣṭaṃ yathā śacī || 7-41-20||

RMY 7-41-21

दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ७-४१-२१॥
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 7-41-21||

RMY 7-41-22

अपत्यलाभो वैदेहि ममायं समुपस्थितः ।
किमिच्छसि हि तद्ब्रूहि कः कामः क्रियतां तव ॥ ७-४१-२२॥
apatyalābho vaidehi mamāyaṃ samupasthitaḥ |
kimicchasi hi tadbrūhi kaḥ kāmaḥ kriyatāṃ tava || 7-41-22||

RMY 7-41-23

प्रहसन्ती तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् ।
तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ॥ ७-४१-२३॥
prahasantī tu vaidehī rāmaṃ vākyamathābravīt |
tapovanāni puṇyāni draṣṭumicchāmi rāghava || 7-41-23||

RMY 7-41-24

गङ्गातीरे निविष्टानि ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।
फलमूलाशिनां वीर पादमूलेषु वर्तितुम् ॥ ७-४१-२४॥
gaṅgātīre niviṣṭāni ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |
phalamūlāśināṃ vīra pādamūleṣu vartitum || 7-41-24||

RMY 7-41-25

एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिषु ।
अप्येकरात्रं काकुत्स्थ वसेयं पुण्यशालिषु ॥ ७-४१-२५॥
eṣa me paramaḥ kāmo yanmūlaphalabhojiṣu |
apyekarātraṃ kākutstha vaseyaṃ puṇyaśāliṣu || 7-41-25||

RMY 7-41-26

तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ॥ ७-४१-२६॥
tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasyasaṃśayam || 7-41-26||

RMY 7-41-27

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ॥ ७-४१-२७॥
evamuktvā tu kākutstho maithilīṃ janakātmajām |
madhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma suhṛdvṛtaḥ || 7-41-27||

Sarga: 42/100 (23)

RMY 7-42-1

तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।
कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ॥ ७-४२-१॥
tatropaviṣṭaṃ rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ |
kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ || 7-42-1||

RMY 7-42-2

विजयो मधुमत्तश्च काश्यपः पिङ्गलः कुशः ।
सुराजिः कालियो भद्रो दन्तवक्रः समागधः ॥ ७-४२-२॥
vijayo madhumattaśca kāśyapaḥ piṅgalaḥ kuśaḥ |
surājiḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ samāgadhaḥ || 7-42-2||

RMY 7-42-3

एते कथा बहुविधा परिहाससमन्विताः ।
कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ॥ ७-४२-३॥
ete kathā bahuvidhā parihāsasamanvitāḥ |
kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ || 7-42-3||

RMY 7-42-4

ततः कथायां कस्यांचिद्राघवः समभाषत ।
काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ॥ ७-४२-४॥
tataḥ kathāyāṃ kasyāṃcidrāghavaḥ samabhāṣata |
kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca || 7-42-4||

RMY 7-42-5

मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः ।
किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं नु लक्ष्मणम् ॥ ७-४२-५॥
māmāśritāni kānyāhuḥ paurajānapadā janāḥ |
kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ nu lakṣmaṇam || 7-42-5||

RMY 7-42-6

किं नु शत्रुघ्नमाश्रित्य कैकेयीं मातरं च मे ।
वक्तव्यतां च राजानो नवे राज्ये व्रजन्ति हि ॥ ७-४२-६॥
kiṃ nu śatrughnamāśritya kaikeyīṃ mātaraṃ ca me |
vaktavyatāṃ ca rājāno nave rājye vrajanti hi || 7-42-6||

RMY 7-42-7

एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
स्थिताः कथाः शुभा राजन्वर्तन्ते पुरवासिनाम् ॥ ७-४२-७॥
evamukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalirabravīt |
sthitāḥ kathāḥ śubhā rājanvartante puravāsinām || 7-42-7||

RMY 7-42-8

अयं तु विजयः सौम्य दशग्रीववधाश्रितः ।
भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यते पुरुषर्षभ ॥ ७-४२-८॥
ayaṃ tu vijayaḥ saumya daśagrīvavadhāśritaḥ |
bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyate puruṣarṣabha || 7-42-8||

RMY 7-42-9

एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् ।
कथयस्व यथातथ्यं सर्वं निरवशेषतः ॥ ७-४२-९॥
evamuktastu bhadreṇa rāghavo vākyamabravīt |
kathayasva yathātathyaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ || 7-42-9||

RMY 7-42-10

शुभाशुभानि वाक्यानि यान्याहुः पुरवासिनः ।
श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां न कुर्यामशुभानि च ॥ ७-४२-१०॥
śubhāśubhāni vākyāni yānyāhuḥ puravāsinaḥ |
śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ na kuryāmaśubhāni ca || 7-42-10||

RMY 7-42-11

कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयो विगतज्वरः ।
कथयन्ते यथा पौरा जना जनपदेषु च ॥ ७-४२-११॥
kathayasva ca visrabdho nirbhayo vigatajvaraḥ |
kathayante yathā paurā janā janapadeṣu ca || 7-42-11||

RMY 7-42-12

राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः ।
प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७-४२-१२॥
rāghaveṇaivamuktastu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ |
pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7-42-12||

RMY 7-42-13

शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् ।
चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ॥ ७-४२-१३॥
śṛṇu rājanyathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham |
catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca || 7-42-13||

RMY 7-42-14

दुष्करं कृतवान्रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् ।
अकृतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः ॥ ७-४२-१४॥
duṣkaraṃ kṛtavānrāmaḥ samudre setubandhanam |
akṛtaṃ pūrvakaiḥ kaiściddevairapi sadānavaiḥ || 7-42-14||

RMY 7-42-15

रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः ।
वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः ॥ ७-४२-१५॥
rāvaṇaśca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ |
vānarāśca vaśaṃ nītā ṛkṣāśca saha rākṣasaiḥ || 7-42-15||

RMY 7-42-16

हत्वा च रावणं युद्धे सीतामाहृत्य राघवः ।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत् ॥ ७-४२-१६॥
hatvā ca rāvaṇaṃ yuddhe sītāmāhṛtya rāghavaḥ |
amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punarānayat || 7-42-16||

RMY 7-42-17

कीदृशं हृदये तस्य सीतासंभोगजं सुखम् ।
अङ्कमारोप्य हि पुरा रावणेन बलाद्धृताम् ॥ ७-४२-१७॥
kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsaṃbhogajaṃ sukham |
aṅkamāropya hi purā rāvaṇena balāddhṛtām || 7-42-17||

RMY 7-42-18

लङ्कामपि पुनर्नीतामशोकवनिकां गताम् ।
रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्सते ॥ ७-४२-१८॥
laṅkāmapi punarnītāmaśokavanikāṃ gatām |
rakṣasāṃ vaśamāpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate || 7-42-18||

RMY 7-42-19

अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति ।
यथा हि कुरुते राजा प्रजा तमनुवर्तते ॥ ७-४२-१९॥
asmākamapi dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati |
yathā hi kurute rājā prajā tamanuvartate || 7-42-19||

RMY 7-42-20

एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः ।
नगरेषु च सर्वेषु राजञ्जनपदेषु च ॥ ७-४२-२०॥
evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ |
nagareṣu ca sarveṣu rājañjanapadeṣu ca || 7-42-20||

RMY 7-42-21

तस्यैतद्भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् ।
उवाच सर्वान्सुहृदः कथमेतन्निवेद्यताम् ॥ ७-४२-२१॥
tasyaitadbhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat |
uvāca sarvānsuhṛdaḥ kathametannivedyatām || 7-42-21||

RMY 7-42-22

सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः ॥ ७-४२-२२॥
sarve tu śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca |
pratyūcū rāghavaṃ dīnamevametanna saṃśayaḥ || 7-42-22||

RMY 7-42-23

श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् ।
विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ्शत्रुतापनः ॥ ७-४२-२३॥
śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam |
visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñśatrutāpanaḥ || 7-42-23||

Sarga: 43/100 (19)

RMY 7-43-1

विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः ।
समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-४३-१॥
visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ |
samīpe dvāḥsthamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 7-43-1||

RMY 7-43-2

शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
भरतं च महाबाहुं शत्रुघ्नं चापराजितम् ॥ ७-४३-२॥
śīghramānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
bharataṃ ca mahābāhuṃ śatrughnaṃ cāparājitam || 7-43-2||

RMY 7-43-3

रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः ॥ ७-४३-३॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
lakṣmaṇasya gṛhaṃ gatvā praviveśānivāritaḥ || 7-43-3||

RMY 7-43-4

उवाच च तदा वाक्यं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ।
द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ ७-४३-४॥
uvāca ca tadā vākyaṃ vardhayitvā kṛtāñjaliḥ |
draṣṭumicchati rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra mā ciram || 7-43-4||

RMY 7-43-5

बाढमित्येव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् ।
प्राद्रवद्रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥ ७-४३-५॥
bāḍhamityeva saumitriḥ śrutvā rāghavaśāsanam |
prādravadrathamāruhya rāghavasya niveśanam || 7-43-5||

RMY 7-43-6

प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ७-४३-६॥
prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatamantikāt |
uvāca prāñjalirvākyaṃ rājā tvāṃ draṣṭumicchati || 7-43-6||

RMY 7-43-7

भरतस्तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद्रामसमीरितम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णं पद्भ्यामेव ततोऽगमत् ॥ ७-४३-७॥
bharatastu vacaḥ śrutvā dvāḥsthādrāmasamīritam |
utpapātāsanāttūrṇaṃ padbhyāmeva tato'gamat || 7-43-7||

RMY 7-43-8

दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः ।
शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ ७-४३-८॥
dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ |
śatrughnabhavanaṃ gatvā tato vākyaṃ jagāda ha || 7-43-8||

RMY 7-43-9

एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः ॥ ७-४३-९॥
ehyāgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭumicchati |
gato hi lakṣmaṇaḥ pūrvaṃ bharataśca mahāyaśāḥ || 7-43-9||

RMY 7-43-10

श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नो रामशासनम् ।
शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः ॥ ७-४३-१०॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam |
śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ || 7-43-10||

RMY 7-43-11

कुमारानागताञ्श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ।
अवाक्शिरा दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥ ७-४३-११॥
kumārānāgatāñśrutvā cintāvyākulitendriyaḥ |
avākśirā dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanamabravīt || 7-43-11||

RMY 7-43-12

प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः ।
एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणा बहिश्चराः ॥ ७-४३-१२॥
praveśaya kumārāṃstvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ |
eteṣu jīvitaṃ mahyamete prāṇā bahiścarāḥ || 7-43-12||

RMY 7-43-13

आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः ।
प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ॥ ७-४३-१३॥
ājñaptāstu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ |
prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśuste samāhitāḥ || 7-43-13||

RMY 7-43-14

ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा ।
संध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥ ७-४३-१४॥
te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā |
saṃdhyāgatamivādityaṃ prabhayā parivarjitam || 7-43-14||

RMY 7-43-15

बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥ ७-४३-१५॥
bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |
hataśobhaṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te || 7-43-15||

RMY 7-43-16

ततोऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः ।
तस्थुः समाहिताः सर्वे रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७-४३-१६॥
tato'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ |
tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmaścāśrūṇyavartayat || 7-43-16||

RMY 7-43-17

तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाभुजः ।
आसनेष्वाध्वमित्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ ७-४३-१७॥
tānpariṣvajya bāhubhyāmutthāpya ca mahābhujaḥ |
āsaneṣvādhvamityuktvā tato vākyaṃ jagāda ha || 7-43-17||

RMY 7-43-18

भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो मम जीवितम् ।
भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ ७-४३-१८॥
bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam |
bhavadbhiśca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ || 7-43-18||

RMY 7-43-19

भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्धौ च परिनिष्ठिताः ।
संभूय च मदर्थोऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥ ७-४३-१९॥
bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhau ca pariniṣṭhitāḥ |
saṃbhūya ca madartho'yamanveṣṭavyo nareśvarāḥ || 7-43-19||

Sarga: 44/100 (22)

RMY 7-44-1

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् ।
उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता ॥ ७-४४-१॥
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām |
uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā || 7-44-1||

RMY 7-44-2

सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा ।
पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ॥ ७-४४-२॥
sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano'nyathā |
paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā || 7-44-2||

RMY 7-44-3

पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ।
वर्तते मयि बीभत्सः स मे मर्माणि कृन्तति ॥ ७-४४-३॥
paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca |
vartate mayi bībhatsaḥ sa me marmāṇi kṛntati || 7-44-3||

RMY 7-44-4

अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
सीतां पापसमाचारामानयेयं कथं पुरे ॥ ७-४४-४॥
ahaṃ kila kule jāta ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
sītāṃ pāpasamācārāmānayeyaṃ kathaṃ pure || 7-44-4||

RMY 7-44-5

जानासि हि यथा सौम्य दण्डके विजने वने ।
रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ॥ ७-४४-५॥
jānāsi hi yathā saumya daṇḍake vijane vane |
rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā || 7-44-5||

RMY 7-44-6

प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः ।
अपापां मैथिलीमाह वायुश्चाकाशगोचरः ॥ ७-४४-६॥
pratyakṣaṃ tava saumitre devānāṃ havyavāhanaḥ |
apāpāṃ maithilīmāha vāyuścākāśagocaraḥ || 7-44-6||

RMY 7-44-7

चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां संनिधौ पुरा ।
ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम् ॥ ७-४४-७॥
candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ saṃnidhau purā |
ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāmapāpāṃ janakātmajām || 7-44-7||

RMY 7-44-8

एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसंनिधौ ।
लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता ॥ ७-४४-८॥
evaṃ śuddhasamācārā devagandharvasaṃnidhau |
laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā || 7-44-8||

RMY 7-44-9

अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् ।
ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः ॥ ७-४४-९॥
antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm |
tato gṛhītvā vaidehīmayodhyāmahamāgataḥ || 7-44-9||

RMY 7-44-10

अयं तु मे महान्वादः शोकश्च हृदि वर्तते ।
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ॥ ७-४४-१०॥
ayaṃ tu me mahānvādaḥ śokaśca hṛdi vartate |
paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca || 7-44-10||

RMY 7-44-11

अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते ॥ ७-४४-११॥
akīrtiryasya gīyeta loke bhūtasya kasyacit |
patatyevādhamā~llokānyāvacchabdaḥ sa kīrtyate || 7-44-11||

RMY 7-44-12

अकीर्तिर्निन्द्यते दैवैः कीर्तिर्देवेषु पूज्यते ।
कीर्त्यर्थं च समारम्भः सर्व एव महात्मनाम् ॥ ७-४४-१२॥
akīrtirnindyate daivaiḥ kīrtirdeveṣu pūjyate |
kīrtyarthaṃ ca samārambhaḥ sarva eva mahātmanām || 7-44-12||

RMY 7-44-13

अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान्वा पुरुषर्षभाः ।
अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम् ॥ ७-४४-१३॥
apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmānvā puruṣarṣabhāḥ |
apavādabhayādbhītaḥ kiṃ punarjanakātmajām || 7-44-13||

RMY 7-44-14

तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे ।
न हि पश्याम्यहं भूयः किंचिद्दुःखमतोऽधिकम् ॥ ७-४४-१४॥
tasmādbhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare |
na hi paśyāmyahaṃ bhūyaḥ kiṃcidduḥkhamato'dhikam || 7-44-14||

RMY 7-44-15

श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् ।
आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज ॥ ७-४४-१५॥
śvastvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham |
āruhya sītāmāropya viṣayānte samutsṛja || 7-44-15||

RMY 7-44-16

गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेः सुमहात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशस्तमसातीरमाश्रितः ॥ ७-४४-१६॥
gaṅgāyāstu pare pāre vālmīkeḥ sumahātmanaḥ |
āśramo divyasaṃkāśastamasātīramāśritaḥ || 7-44-16||

RMY 7-44-17

तत्रैनां विजने कक्षे विसृज्य रघुनन्दन ।
शीघ्रमागच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ॥ ७-४४-१७॥
tatraināṃ vijane kakṣe visṛjya raghunandana |
śīghramāgaccha saumitre kuruṣva vacanaṃ mama || 7-44-17||

RMY 7-44-18

न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथंचन ।
अप्रीतिः परमा मह्यं भवेत्तु प्रतिवारिते ॥ ७-४४-१८॥
na cāsmi prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathaṃcana |
aprītiḥ paramā mahyaṃ bhavettu prativārite || 7-44-18||

RMY 7-44-19

शापिताश्च मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च ।
ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुरनुनेतुं कथंचन ॥ ७-४४-१९॥
śāpitāśca mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca |
ye māṃ vākyāntare brūyuranunetuṃ kathaṃcana || 7-44-19||

RMY 7-44-20

मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः ।
इतोऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम ॥ ७-४४-२०॥
mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ |
ito'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama || 7-44-20||

RMY 7-44-21

पूर्वमुक्तोऽहमनया गङ्गातीरे महाश्रमान् ।
पश्येयमिति तस्याश्च कामः संवर्त्यतामयम् ॥ ७-४४-२१॥
pūrvamukto'hamanayā gaṅgātīre mahāśramān |
paśyeyamiti tasyāśca kāmaḥ saṃvartyatāmayam || 7-44-21||

RMY 7-44-22

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहितेक्षणः ।
प्रविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ७-४४-२२॥
evamuktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitekṣaṇaḥ |
praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 7-44-22||

Sarga: 45/100 (28)

RMY 7-45-1

ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
सुमन्त्रमब्रवीद्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ७-४५-१॥
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
sumantramabravīdvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 7-45-1||

RMY 7-45-2

सारथे तुरगाञ्शीघ्रं योजयस्व रथोत्तमे ।
स्वास्तीर्णं राजभवनात्सीतायाश्चासनं शुभम् ॥ ७-४५-२॥
sārathe turagāñśīghraṃ yojayasva rathottame |
svāstīrṇaṃ rājabhavanātsītāyāścāsanaṃ śubham || 7-45-2||

RMY 7-45-3

सीता हि राजभवनादाश्रमं पुण्यकर्मणाम् ।
मया नेया महर्षीणां शीघ्रमानीयतां रथः ॥ ७-४५-३॥
sītā hi rājabhavanādāśramaṃ puṇyakarmaṇām |
mayā neyā maharṣīṇāṃ śīghramānīyatāṃ rathaḥ || 7-45-3||

RMY 7-45-4

सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः ।
रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया ॥ ७-४५-४॥
sumantrastu tathetyuktvā yuktaṃ paramavājibhiḥ |
rathaṃ suruciraprakhyaṃ svāstīrṇaṃ sukhaśayyayā || 7-45-4||

RMY 7-45-5

आदायोवाच सौमित्रिं मित्राणां हर्षवर्धनम् ।
रथोऽयं समनुप्राप्तो यत्कार्यं क्रियतां प्रभो ॥ ७-४५-५॥
ādāyovāca saumitriṃ mitrāṇāṃ harṣavardhanam |
ratho'yaṃ samanuprāpto yatkāryaṃ kriyatāṃ prabho || 7-45-5||

RMY 7-45-6

एवमुक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्म स लक्ष्मणः ।
प्रविश्य सीतामासाद्य व्याजहार नरर्षभः ॥ ७-४५-६॥
evamuktaḥ sumantreṇa rājaveśma sa lakṣmaṇaḥ |
praviśya sītāmāsādya vyājahāra nararṣabhaḥ || 7-45-6||

RMY 7-45-7

गङ्गातीरे मया देवि मुनीनामाश्रमे शुभे ।
शीघ्रं गत्वोपनेयासि शासनात्पार्थिवस्य नः ॥ ७-४५-७॥
gaṅgātīre mayā devi munīnāmāśrame śubhe |
śīghraṃ gatvopaneyāsi śāsanātpārthivasya naḥ || 7-45-7||

RMY 7-45-8

एवमुक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना ।
प्रहर्षमतुलं लेभे गमनं चाभ्यरोचयत् ॥ ७-४५-८॥
evamuktā tu vaidehī lakṣmaṇena mahātmanā |
praharṣamatulaṃ lebhe gamanaṃ cābhyarocayat || 7-45-8||

RMY 7-45-9

वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ।
गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ॥ ७-४५-९॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca |
gṛhītvā tāni vaidehī gamanāyopacakrame || 7-45-9||

RMY 7-45-10

इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्याभरणान्यहम् ।
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम् ।
प्रययौ शीघ्रतुरगो रामस्याज्ञामनुस्मरन् ॥ ७-४५-१०॥
imāni munipatnīnāṃ dāsyāmyābharaṇānyaham |
saumitristu tathetyuktvā rathamāropya maithilīm |
prayayau śīghraturago rāmasyājñāmanusmaran || 7-45-10||

RMY 7-45-11

अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ।
अशुभानि बहून्यद्य पश्यामि रघुनन्दन ॥ ७-४५-११॥
abravīcca tadā sītā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |
aśubhāni bahūnyadya paśyāmi raghunandana || 7-45-11||

RMY 7-45-12

नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते ।
हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये ॥ ७-४५-१२॥
nayanaṃ me sphuratyadya gātrotkampaśca jāyate |
hṛdayaṃ caiva saumitre asvasthamiva lakṣaye || 7-45-12||

RMY 7-45-13

औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम ।
शून्यामिव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ॥ ७-४५-१३॥
autsukyaṃ paramaṃ cāpi adhṛtiśca parā mama |
śūnyāmiva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana || 7-45-13||

RMY 7-45-14

अपि स्वस्ति भवेत्तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृभिः सह ।
श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः ॥ ७-४५-१४॥
api svasti bhavettasya bhrātuste bhrātṛbhiḥ saha |
śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsāmaviśeṣataḥ || 7-45-14||

RMY 7-45-15

पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि ।
इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ॥ ७-४५-१५॥
pure janapade caiva kuśalaṃ prāṇināmapi |
ityañjalikṛtā sītā devatā abhyayācata || 7-45-15||

RMY 7-45-16

लक्ष्मणोऽर्थं तु तं श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् ।
शिवमित्यब्रवीद्धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ॥ ७-४५-१६॥
lakṣmaṇo'rthaṃ tu taṃ śrutvā śirasā vandya maithilīm |
śivamityabravīddhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā || 7-45-16||

RMY 7-45-17

ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे ।
प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत् ॥ ७-४५-१७॥
tato vāsamupāgamya gomatītīra āśrame |
prabhāte punarutthāya saumitriḥ sūtamabravīt || 7-45-17||

RMY 7-45-18

योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम् ।
शिरसा धारयिष्यामि त्र्यम्बकः पर्वते यथा ॥ ७-४५-१८॥
yojayasva rathaṃ śīghramadya bhāgīrathījalam |
śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā || 7-45-18||

RMY 7-45-19

सोऽश्वान्विचारयित्वाशु रथे युक्त्वा मनोजवान् ।
आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ७-४५-१९॥
so'śvānvicārayitvāśu rathe yuktvā manojavān |
ārohasveti vaidehīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 7-45-19||

RMY 7-45-20

सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् ।
सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ॥ ७-४५-२०॥
sā tu sūtasya vacanādāruroha rathottamam |
sītā saumitriṇā sārdhaṃ sumantreṇa ca dhīmatā || 7-45-20||

RMY 7-45-21

अथार्धदिवसं गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् ।
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनम् ॥ ७-४५-२१॥
athārdhadivasaṃ gatvā bhāgīrathyā jalāśayam |
nirīkṣya lakṣmaṇo dīnaḥ praruroda mahāsvanam || 7-45-21||

RMY 7-45-22

सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् ।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञ किमिदं रुद्यते त्वया ॥ ७-४५-२२॥
sītā tu paramāyattā dṛṣṭvā lakṣmaṇamāturam |
uvāca vākyaṃ dharmajña kimidaṃ rudyate tvayā || 7-45-22||

RMY 7-45-23

जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम ।
हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥ ७-४५-२३॥
jāhnavītīramāsādya cirābhilaṣitaṃ mama |
harṣakāle kimarthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa || 7-45-23||

RMY 7-45-24

नित्यं त्वं रामपादेषु वर्तसे पुरुषर्षभ ।
कच्चिद्विनाकृतस्तेन द्विरात्रे शोकमागतः ॥ ७-४५-२४॥
nityaṃ tvaṃ rāmapādeṣu vartase puruṣarṣabha |
kaccidvinākṛtastena dvirātre śokamāgataḥ || 7-45-24||

RMY 7-45-25

ममापि दयितो रामो जीवितेनापि लक्ष्मण ।
न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥ ७-४५-२५॥
mamāpi dayito rāmo jīvitenāpi lakṣmaṇa |
na cāhamevaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava || 7-45-25||

RMY 7-45-26

तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् ।
ततो धनानि वासांसि दास्याम्याभरणानि च ॥ ७-४५-२६॥
tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān |
tato dhanāni vāsāṃsi dāsyāmyābharaṇāni ca || 7-45-26||

RMY 7-45-27

ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् ।
तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ॥ ७-४५-२७॥
tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārhamabhivādanam |
tatra caikāṃ niśāmuṣya yāsyāmastāṃ purīṃ punaḥ || 7-45-27||

RMY 7-45-28

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे ।
तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपाहरत् ॥ ७-४५-२८॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pramṛjya nayane śubhe |
titīrṣurlakṣmaṇo gaṅgāṃ śubhāṃ nāvamupāharat || 7-45-28||

Sarga: 46/100 (18)

RMY 7-46-1

अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः ।
आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥ ७-४६-१॥
atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ |
āruroha samāyuktāṃ pūrvamāropya maithilīm || 7-46-1||

RMY 7-46-2

सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः ।
उवाच शोकसंतप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥ ७-४६-२॥
sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatāmiti lakṣmaṇaḥ |
uvāca śokasaṃtaptaḥ prayāhīti ca nāvikam || 7-46-2||

RMY 7-46-3

ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पगद्गदः ॥ ७-४६-३॥
tatastīramupāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ |
uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalirbāṣpagadgadaḥ || 7-46-3||

RMY 7-46-4

हृद्गतं मे महच्छल्यं यदस्म्यार्येण धीमता ।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥ ७-४६-४॥
hṛdgataṃ me mahacchalyaṃ yadasmyāryeṇa dhīmatā |
asminnimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ || 7-46-4||

RMY 7-46-5

श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्योर्वा यत्परं भवेत् ।
न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ॥ ७-४६-५॥
śreyo hi maraṇaṃ me'dya mṛtyorvā yatparaṃ bhavet |
na cāsminnīdṛśe kārye niyojyo lokanindite || 7-46-5||

RMY 7-46-6

प्रसीद न च मे रोषं कर्तुमर्हसि सुव्रते ।
इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥ ७-४६-६॥
prasīda na ca me roṣaṃ kartumarhasi suvrate |
ityañjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ || 7-46-6||

RMY 7-46-7

रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः ।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-४६-७॥
rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyumātmanaḥ |
maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt || 7-46-7||

RMY 7-46-8

किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण ।
पश्यामि त्वां च न स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ॥ ७-४६-८॥
kimidaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa |
paśyāmi tvāṃ ca na svasthamapi kṣemaṃ mahīpateḥ || 7-46-8||

RMY 7-46-9

शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं संतापमात्मनः ।
तद्ब्रूयाः संनिधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ७-४६-९॥
śāpito'si narendreṇa yattvaṃ saṃtāpamātmanaḥ |
tadbrūyāḥ saṃnidhau mahyamahamājñāpayāmi te || 7-46-9||

RMY 7-46-10

वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
अवाङ्मुखो बाष्पगलो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-४६-१०॥
vaidehyā codyamānastu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
avāṅmukho bāṣpagalo vākyametaduvāca ha || 7-46-10||

RMY 7-46-11

श्रुत्वा परिषदो मध्ये अपवादं सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ॥ ७-४६-११॥
śrutvā pariṣado madhye apavādaṃ sudāruṇam |
pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje || 7-46-11||

RMY 7-46-12

न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः ।
यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षः पृष्ठतः कृतः ॥ ७-४६-१२॥
na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ |
yāni rājñā hṛdi nyastānyamarṣaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ || 7-46-12||

RMY 7-46-13

सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम संनिधौ ।
पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा ॥ ७-४६-१३॥
sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama saṃnidhau |
paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te'nyathā || 7-46-13||

RMY 7-46-14

आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि ।
राज्ञः शासनमाज्ञाय तवैवं किल दौर्हृदम् ॥ ७-४६-१४॥
āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi |
rājñaḥ śāsanamājñāya tavaivaṃ kila daurhṛdam || 7-46-14||

RMY 7-46-15

तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् ।
पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ॥ ७-४६-१५॥
tadetajjāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam |
puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe || 7-46-15||

RMY 7-46-16

राज्ञो दशरथस्यैष पितुर्मे मुनिपुंगवः ।
सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ॥ ७-४६-१६॥
rājño daśarathasyaiṣa piturme munipuṃgavaḥ |
sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ || 7-46-16||

RMY 7-46-17

पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ॥ ७-४६-१७॥
pādacchāyāmupāgamya sukhamasya mahātmanaḥ |
upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje || 7-46-17||

RMY 7-46-18

पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ॥ ७-४६-१८॥
pativratātvamāsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi |
śreyaste paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati || 7-46-18||

Sarga: 47/100 (18)

RMY 7-47-1

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ॥ ७-४७-१॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā |
paraṃ viṣādamāgamya vaidehī nipapāta ha || 7-47-1||

RMY 7-47-2

सा मुहूर्तमिवासंज्ञा बाष्पव्याकुलितेक्षणा ।
लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥ ७-४७-२॥
sā muhūrtamivāsaṃjñā bāṣpavyākulitekṣaṇā |
lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā || 7-47-2||

RMY 7-47-3

मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण ।
धात्रा यस्यास्तथा मेऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥ ७-४७-३॥
māmikeyaṃ tanurnūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa |
dhātrā yasyāstathā me'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate || 7-47-3||

RMY 7-47-4

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः ।
याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥ ७-४७-४॥
kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārairviyojitaḥ |
yāhaṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī || 7-47-4||

RMY 7-47-5

पुराहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी ।
अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे विपरिवर्तिनी ॥ ७-४७-५॥
purāhamāśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī |
anurudhyāpi saumitre duḥkhe viparivartinī || 7-47-5||

RMY 7-47-6

सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता ।
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥ ७-४७-६॥
sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā |
ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā || 7-47-6||

RMY 7-47-7

किं च वक्ष्यामि मुनिषु किं मयापकृतं नृपे ।
कस्मिन्वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥ ७-४७-७॥
kiṃ ca vakṣyāmi muniṣu kiṃ mayāpakṛtaṃ nṛpe |
kasminvā kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā || 7-47-7||

RMY 7-47-8

न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले ।
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ॥ ७-४७-८॥
na khalvadyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale |
tyajeyaṃ rājavaṃśastu bharturme parihāsyate || 7-47-8||

RMY 7-47-9

यथाज्ञां कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् ।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥ ७-४७-९॥
yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm |
nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7-47-9||

RMY 7-47-10

श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिः प्रग्रहेण च ।
शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥ ७-४७-१०॥
śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca |
śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam || 7-47-10||

RMY 7-47-11

यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा ।
परमो ह्येष धर्मः स्यादेषा कीर्तिरनुत्तमा ॥ ७-४७-११॥
yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā |
paramo hyeṣa dharmaḥ syādeṣā kīrtiranuttamā || 7-47-11||

RMY 7-47-12

यत्त्वं पौरजनं राजन्धर्मेण समवाप्नुयाः ।
अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ।
यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ॥ ७-४७-१२॥
yattvaṃ paurajanaṃ rājandharmeṇa samavāpnuyāḥ |
ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha |
yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana || 7-47-12||

RMY 7-47-13

एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
शिरसा धरणीं गत्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ७-४७-१३॥
evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
śirasā dharaṇīṃ gatvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7-47-13||

RMY 7-47-14

प्रदक्षिणं च कृत्वा स रुदन्नेव महास्वनम् ।
आरुरोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ॥ ७-४७-१४॥
pradakṣiṇaṃ ca kṛtvā sa rudanneva mahāsvanam |
āruroha punarnāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat || 7-47-14||

RMY 7-47-15

स गत्वा चोत्तरं कूलं शोकभारसमन्वितः ।
संमूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद्द्रुतम् ॥ ७-४७-१५॥
sa gatvā cottaraṃ kūlaṃ śokabhārasamanvitaḥ |
saṃmūḍha iva duḥkhena rathamadhyāruhaddrutam || 7-47-15||

RMY 7-47-16

मुहुर्मुहुरपावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ।
वेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ॥ ७-४७-१६॥
muhurmuhurapāvṛtya dṛṣṭvā sītāmanāthavat |
veṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha || 7-47-16||

RMY 7-47-17

दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्मुहुः ।
निरीक्षमाणामुद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥ ७-४७-१७॥
dūrasthaṃ rathamālokya lakṣmaṇaṃ ca muhurmuhuḥ |
nirīkṣamāṇāmudvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat || 7-47-17||

RMY 7-47-18

सा दुःखभारावनता तपस्विनी यशोधरा नाथमपश्यती सती ।
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥ ७-४७-१८॥
sā duḥkhabhārāvanatā tapasvinī yaśodharā nāthamapaśyatī satī |
ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī || 7-47-18||

Sarga: 48/100 (20)

RMY 7-48-1

सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ये तत्र मुनिदारकाः ।
प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरग्र्यधीः ॥ ७-४८-१॥
sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā ye tatra munidārakāḥ |
prādravanyatra bhagavānāste vālmīkiragryadhīḥ || 7-48-1||

RMY 7-48-2

अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये ।
सर्वे निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ॥ ७-४८-२॥
abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye |
sarve nivedayāmāsustasyāstu ruditasvanam || 7-48-2||

RMY 7-48-3

अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः ।
पत्नी श्रीरिव संमोहाद्विरौति विकृतस्वरा ॥ ७-४८-३॥
adṛṣṭapūrvā bhagavankasyāpyeṣā mahātmanaḥ |
patnī śrīriva saṃmohādvirauti vikṛtasvarā || 7-48-3||

RMY 7-48-4

भगवन्साधु पश्येमां देवतामिव खाच्च्युताम् ।
न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ॥ ७-४८-४॥
bhagavansādhu paśyemāṃ devatāmiva khāccyutām |
na hyenāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyāsyāḥ prayujyatām || 7-48-4||

RMY 7-48-5

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् ।
तपसा लब्धचक्षुष्मान्प्राद्रवद्यत्र मैथिली ॥ ७-४८-५॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit |
tapasā labdhacakṣuṣmānprādravadyatra maithilī || 7-48-5||

RMY 7-48-6

तं तु देशमभिप्रेत्य किंचित्पद्भ्यां महामुनिः ।
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमाश्रितः ।
ददर्श राघवस्येष्टां पत्नीं सीतामनाथवत् ॥ ७-४८-६॥
taṃ tu deśamabhipretya kiṃcitpadbhyāṃ mahāmuniḥ |
arghyamādāya ruciraṃ jāhnavītīramāśritaḥ |
dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ patnīṃ sītāmanāthavat || 7-48-6||

RMY 7-48-7

तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ॥ ७-४८-७॥
tāṃ sītāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkirmunipuṃgavaḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayanniva tejasā || 7-48-7||

RMY 7-48-8

स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी सती ।
जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ॥ ७-४८-८॥
snuṣā daśarathasya tvaṃ rāmasya mahiṣī satī |
janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate || 7-48-8||

RMY 7-48-9

आयान्त्येवासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना ।
कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ॥ ७-४८-९॥
āyāntyevāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā |
kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam || 7-48-9||

RMY 7-48-10

अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा ।
विशुद्धभावा वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥ ७-४८-१०॥
apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapolabdhena cakṣuṣā |
viśuddhabhāvā vaidehi sāmprataṃ mayi vartase || 7-48-10||

RMY 7-48-11

आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः ।
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ ७-४८-११॥
āśramasyāvidūre me tāpasyastapasi sthitāḥ |
tāstvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ || 7-48-11||

RMY 7-48-12

इदमर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा ।
यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥ ७-४८-१२॥
idamarghyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā |
yathā svagṛhamabhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ || 7-48-12||

RMY 7-48-13

श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् ।
शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ ७-४८-१३॥
śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramamadbhutam |
śirasā vandya caraṇau tathetyāha kṛtāñjaliḥ || 7-48-13||

RMY 7-48-14

तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
अन्वयाद्यत्र तापस्यो धर्मनित्याः समाहिताः ॥ ७-४८-१४॥
taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt |
anvayādyatra tāpasyo dharmanityāḥ samāhitāḥ || 7-48-14||

RMY 7-48-15

तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्यानुगतं तदा ।
उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ॥ ७-४८-१५॥
taṃ dṛṣṭvā munimāyāntaṃ vaidehyānugataṃ tadā |
upājagmurmudā yuktā vacanaṃ cedamabruvan || 7-48-15||

RMY 7-48-16

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं प्रभो ।
अभिवादयामः सर्वास्त्वामुच्यतां किं च कुर्महे ॥ ७-४८-१६॥
svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ prabho |
abhivādayāmaḥ sarvāstvāmucyatāṃ kiṃ ca kurmahe || 7-48-16||

RMY 7-48-17

तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् ।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥ ७-४८-१७॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vālmīkiridamabravīt |
sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ || 7-48-17||

RMY 7-48-18

स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती ।
अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ॥ ७-४८-१८॥
snuṣā daśarathasyaiṣā janakasya sutā satī |
apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā || 7-48-18||

RMY 7-48-19

इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण ह ।
गौरवान्मम वाक्यस्य पूज्या वोऽस्तु विशेषतः ॥ ७-४८-१९॥
imāṃ bhavatyaḥ paśyantu snehena parameṇa ha |
gauravānmama vākyasya pūjyā vo'stu viśeṣataḥ || 7-48-19||

RMY 7-48-20

मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं परिसान्त्व्य महायशाः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ॥ ७-४८-२०॥
muhurmuhuśca vaidehīṃ parisāntvya mahāyaśāḥ |
svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ punarāyānmahātapāḥ || 7-48-20||

Sarga: 49/100 (18)

RMY 7-49-1

दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमं संप्रवेशिताम् ।
संतापमकरोद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ ७-४९-१॥
dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītāmāśramaṃ saṃpraveśitām |
saṃtāpamakarodghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ || 7-49-1||

RMY 7-49-2

अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् ।
सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य धीमतः ॥ ७-४९-२॥
abravīcca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim |
sītāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya dhīmataḥ || 7-49-2||

RMY 7-49-3

अतो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति ।
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥ ७-४९-३॥
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati |
patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām || 7-49-3||

RMY 7-49-4

व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम् ।
वैदेह्या सारथे सार्धं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७-४९-४॥
vyaktaṃ daivādahaṃ manye rāghavasya vinābhavam |
vaidehyā sārathe sārdhaṃ daivaṃ hi duratikramam || 7-49-4||

RMY 7-49-5

यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः ।
निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते ॥ ७-४९-५॥
yo hi devānsagandharvānasurānsaha rākṣasaiḥ |
nihanyādrāghavaḥ kruddhaḥ sa daivamanuvartate || 7-49-5||

RMY 7-49-6

पुरा मम पितुर्वाक्यैर्दण्डके विजने वने ।
उषितो नव वर्षाणि पञ्च चैव सुदारुणे ॥ ७-४९-६॥
purā mama piturvākyairdaṇḍake vijane vane |
uṣito nava varṣāṇi pañca caiva sudāruṇe || 7-49-6||

RMY 7-49-7

ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् ।
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥ ७-४९-७॥
tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam |
paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me || 7-49-7||

RMY 7-49-8

को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे ।
मैथिलीं प्रति संप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ॥ ७-४९-८॥
ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇyasminyaśohare |
maithilīṃ prati saṃprāptaḥ paurairhīnārthavādibhiḥ || 7-49-8||

RMY 7-49-9

एता बहुविधा वाचः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः ।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-४९-९॥
etā bahuvidhā vācaḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ |
sumantraḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7-49-9||

RMY 7-49-10

न संतापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति ।
दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ॥ ७-४९-१०॥
na saṃtāpastvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati |
dṛṣṭametatpurā vipraiḥ pituste lakṣmaṇāgrataḥ || 7-49-10||

RMY 7-49-11

भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायोऽल्पसौख्यवान् ।
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा ।
संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥ ७-४९-११॥
bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo'lpasaukhyavān |
tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatau tathā |
saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān || 7-49-11||

RMY 7-49-12

न त्विदं त्वयि वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा ।
राज्ञा वोऽव्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ॥ ७-४९-१२॥
na tvidaṃ tvayi vaktavyaṃ saumitre bharate'pi vā |
rājñā vo'vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yaduvāca ha || 7-49-12||

RMY 7-49-13

महाराजसमीपे च मम चैव नरर्षभ ।
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च संनिधौ ॥ ७-४९-१३॥
mahārājasamīpe ca mama caiva nararṣabha |
ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca saṃnidhau || 7-49-13||

RMY 7-49-14

ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः ।
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसंनिधौ ॥ ७-४९-१४॥
ṛṣestu vacanaṃ śrutvā māmāha puruṣarṣabhaḥ |
sūta na kvacidevaṃ te vaktavyaṃ janasaṃnidhau || 7-49-14||

RMY 7-49-15

तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः ।
नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम् ॥ ७-४९-१५॥
tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tatsusamāhitaḥ |
naiva jātvanṛtaṃ kuryāmiti me saumya darśanam || 7-49-15||

RMY 7-49-16

सर्वथा नास्त्यवक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥ ७-४९-१६॥
sarvathā nāstyavaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ |
yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana || 7-49-16||

RMY 7-49-17

यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा ।
तच्चाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७-४९-१७॥
yadyapyahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā |
taccāpyudāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam || 7-49-17||

RMY 7-49-18

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् ।
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-४९-१८॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat |
tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyamathābravīt || 7-49-18||

Sarga: 50/100 (20)

RMY 7-50-1

तथा संचोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना ।
तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७-५०-१॥
tathā saṃcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā |
tadvākyamṛṣiṇā proktaṃ vyāhartumupacakrame || 7-50-1||

RMY 7-50-2

पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः ।
वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये स वार्षिक्यमुवास ह ॥ ७-५०-२॥
purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ |
vasiṣṭhasyāśrame puṇye sa vārṣikyamuvāsa ha || 7-50-2||

RMY 7-50-3

तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः ।
पुरोधसं महात्मानं दिदृक्षुरगमत्स्वयम् ॥ ७-५०-३॥
tamāśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ |
purodhasaṃ mahātmānaṃ didṛkṣuragamatsvayam || 7-50-3||

RMY 7-50-4

स दृष्ट्वा सूर्यसंकाशं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्ये पार्श्वे महामुनिम् ।
तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतस्त्वभ्यवादयत् ॥ ७-५०-४॥
sa dṛṣṭvā sūryasaṃkāśaṃ jvalantamiva tejasā |
upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savye pārśve mahāmunim |
tau munī tāpasaśreṣṭhau vinītastvabhyavādayat || 7-50-4||

RMY 7-50-5

स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च ।
पाद्येन फलमूलैश्च सोऽप्यास्ते मुनिभिः सह ॥ ७-५०-५॥
sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca |
pādyena phalamūlaiśca so'pyāste munibhiḥ saha || 7-50-5||

RMY 7-50-6

तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः ।
बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगतेऽहनि ॥ ७-५०-६॥
teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ |
babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate'hani || 7-50-6||

RMY 7-50-7

ततः कथायां कस्यांचित्प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।
उवाच तं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् ॥ ७-५०-७॥
tataḥ kathāyāṃ kasyāṃcitprāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
uvāca taṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam || 7-50-7||

RMY 7-50-8

भगवन्किंप्रमाणेन मम वंशो भविष्यति ।
किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः ॥ ७-५०-८॥
bhagavankiṃpramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati |
kimāyuśca hi me rāmaḥ putrāścānye kimāyuṣaḥ || 7-50-8||

RMY 7-50-9

रामस्य च सुता ये स्युस्तेषामायुः कियद्भवेत् ।
काम्यया भगवन्ब्रूहि वंशस्यास्य गतिं मम ॥ ७-५०-९॥
rāmasya ca sutā ye syusteṣāmāyuḥ kiyadbhavet |
kāmyayā bhagavanbrūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama || 7-50-9||

RMY 7-50-10

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य तु ।
दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७-५०-१०॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya tu |
durvāsāḥ sumahātejā vyāhartumupacakrame || 7-50-10||

RMY 7-50-11

अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति ।
सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य चानुजाः ॥ ७-५०-११॥
ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati |
sukhinaśca samṛddhāśca bhaviṣyantyasya cānujāḥ || 7-50-11||

RMY 7-50-12

कस्मिंश्चित्करणे त्वां च मैथिलीं च यशस्विनीम् ।
संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता किल ॥ ७-५०-१२॥
kasmiṃścitkaraṇe tvāṃ ca maithilīṃ ca yaśasvinīm |
saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā kila || 7-50-12||

RMY 7-50-13

दशवर्षसहस्रणि दशवर्षशतानि च ।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ ७-५०-१३॥
daśavarṣasahasraṇi daśavarṣaśatāni ca |
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 7-50-13||

RMY 7-50-14

समृद्धैर्हयमेधैश्च इष्ट्वा परपुरंजयः ।
राजवंशांश्च काकुत्स्थो बहून्संस्थापयिष्यति ॥ ७-५०-१४॥
samṛddhairhayamedhaiśca iṣṭvā parapuraṃjayaḥ |
rājavaṃśāṃśca kākutstho bahūnsaṃsthāpayiṣyati || 7-50-14||

RMY 7-50-15

स सर्वमखिलं राज्ञो वंशस्यास्य गतागतम् ।
आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीमासीन्महाद्युतिः ॥ ७-५०-१५॥
sa sarvamakhilaṃ rājño vaṃśasyāsya gatāgatam |
ākhyāya sumahātejāstūṣṇīmāsīnmahādyutiḥ || 7-50-15||

RMY 7-50-16

तूष्णींभूते मुनौ तस्मिन्राजा दशरथस्तदा ।
अभिवाद्य महात्मानौ पुनरायात्पुरोत्तमम् ॥ ७-५०-१६॥
tūṣṇīṃbhūte munau tasminrājā daśarathastadā |
abhivādya mahātmānau punarāyātpurottamam || 7-50-16||

RMY 7-50-17

एतद्वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा ।
श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद्भविष्यति ॥ ७-५०-१७॥
etadvaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā |
śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tadbhaviṣyati || 7-50-17||

RMY 7-50-18

एवं गते न संतापं गन्तुमर्हसि राघव ।
सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम ॥ ७-५०-१८॥
evaṃ gate na saṃtāpaṃ gantumarhasi rāghava |
sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama || 7-50-18||

RMY 7-50-19

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ७-५०-१९॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 7-50-19||

RMY 7-50-20

तयोः संवदतोरेवं सूतलक्ष्मणयोः पथि ।
अस्तमर्को गतो वासं गोमत्यां तावथोषतुः ॥ ७-५०-२०॥
tayoḥ saṃvadatorevaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi |
astamarko gato vāsaṃ gomatyāṃ tāvathoṣatuḥ || 7-50-20||

Sarga: 51/100 (16)

RMY 7-51-1

तत्र तां रजनीमुष्य गोमत्यां रघुनन्दनः ।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥ ७-५१-१॥
tatra tāṃ rajanīmuṣya gomatyāṃ raghunandanaḥ |
prabhāte punarutthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā || 7-51-1||

RMY 7-51-2

ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः ।
अयोध्यां रत्नसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥ ७-५१-२॥
tato'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ |
ayodhyāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām || 7-51-2||

RMY 7-51-3

सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः ।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥ ७-५१-३॥
saumitristu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ |
rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kimahaṃ gataḥ || 7-51-3||

RMY 7-51-4

तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसंनिभम् ।
रामस्य परमोदारं पुरस्तात्समदृश्यत ॥ ७-५१-४॥
tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisaṃnibham |
rāmasya paramodāraṃ purastātsamadṛśyata || 7-51-4||

RMY 7-51-5

राज्ञस्तु भवनद्वारि सोऽवतीर्य नरोत्तमः ।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः ॥ ७-५१-५॥
rājñastu bhavanadvāri so'vatīrya narottamaḥ |
avāṅmukho dīnamanāḥ praviveśānivāritaḥ || 7-51-5||

RMY 7-51-6

स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ॥ ७-५१-६॥
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnamāsīnaṃ paramāsane |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajamagrataḥ || 7-51-6||

RMY 7-51-7

जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७-५१-७॥
jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7-51-7||

RMY 7-51-8

आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् ।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुभे ।
पुनरस्म्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ॥ ७-५१-८॥
āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām |
gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīkerāśrame śubhe |
punarasmyāgato vīra pādamūlamupāsitum || 7-51-8||

RMY 7-51-9

मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी ।
त्वद्विधा न हि शोचन्ति सत्त्ववन्तो मनस्विनः ॥ ७-५१-९॥
mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatirīdṛśī |
tvadvidhā na hi śocanti sattvavanto manasvinaḥ || 7-51-9||

RMY 7-51-10

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ७-५१-१०॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 7-51-10||

RMY 7-51-11

शक्तस्त्वमात्मनात्मानं विजेतुं मनसैव हि ।
लोकान्सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनर्दुःखमीदृशम् ॥ ७-५१-११॥
śaktastvamātmanātmānaṃ vijetuṃ manasaiva hi |
lokānsarvāṃśca kākutstha kiṃ punarduḥkhamīdṛśam || 7-51-11||

RMY 7-51-12

नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः ।
यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ॥ ७-५१-१२॥
nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ |
yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayānnṛpa || 7-51-12||

RMY 7-51-13

स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः ।
त्यजेमां दुर्बलां बुद्धिं संतापं मा कुरुष्व ह ॥ ७-५१-१३॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ |
tyajemāṃ durbalāṃ buddhiṃ saṃtāpaṃ mā kuruṣva ha || 7-51-13||

RMY 7-51-14

एवमुक्तस्तु काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना ।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलम् ॥ ७-५१-१४॥
evamuktastu kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā |
uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalam || 7-51-14||

RMY 7-51-15

एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने ॥ ७-५१-१५॥
evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
paritoṣaśca me vīra mama kāryānuśāsane || 7-51-15||

RMY 7-51-16

निर्वृतिश्च कृता सौम्य संतापश्च निराकृतः ।
भवद्वाक्यैः सुमधुरैरनुनीतोऽस्मि लक्ष्मण ॥ ७-५१-१६॥
nirvṛtiśca kṛtā saumya saṃtāpaśca nirākṛtaḥ |
bhavadvākyaiḥ sumadhurairanunīto'smi lakṣmaṇa || 7-51-16||

Sarga: 52/100 (16)

RMY 7-52-1

ततः सुमन्त्रस्त्वागम्य राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
एते निवारिता राजन्द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः ॥ ७-५२-१॥
tataḥ sumantrastvāgamya rāghavaṃ vākyamabravīt |
ete nivāritā rājandvāri tiṣṭhanti tāpasāḥ || 7-52-1||

RMY 7-52-2

भार्गवं च्यवनं नाम पुरस्कृत्य महर्षयः ।
दर्शनं ते महाराज चोदयन्ति कृतत्वराः ।
प्रीयमाणा नरव्याघ्र यमुनातीरवासिनः ॥ ७-५२-२॥
bhārgavaṃ cyavanaṃ nāma puraskṛtya maharṣayaḥ |
darśanaṃ te mahārāja codayanti kṛtatvarāḥ |
prīyamāṇā naravyāghra yamunātīravāsinaḥ || 7-52-2||

RMY 7-52-3

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामः प्रोवाच धर्मवित् ।
प्रवेश्यन्तां महात्मानो भार्गवप्रमुखा द्विजाः ॥ ७-५२-३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ provāca dharmavit |
praveśyantāṃ mahātmāno bhārgavapramukhā dvijāḥ || 7-52-3||

RMY 7-52-4

राज्ञस्त्वाज्ञां पुरस्कृत्य द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
प्रवेशयामास ततस्तापसान्संमतान्बहून् ॥ ७-५२-४॥
rājñastvājñāṃ puraskṛtya dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
praveśayāmāsa tatastāpasānsaṃmatānbahūn || 7-52-4||

RMY 7-52-5

शतं समधिकं तत्र दीप्यमानं स्वतेजसा ।
प्रविष्टं राजभवनं तापसानां महात्मनाम् ॥ ७-५२-५॥
śataṃ samadhikaṃ tatra dīpyamānaṃ svatejasā |
praviṣṭaṃ rājabhavanaṃ tāpasānāṃ mahātmanām || 7-52-5||

RMY 7-52-6

ते द्विजाः पूर्णकलशैः सर्वतीर्थाम्बु सत्कृतम् ।
गृहीत्वा फलमूलं च रामस्याभ्याहरन्बहु ॥ ७-५२-६॥
te dvijāḥ pūrṇakalaśaiḥ sarvatīrthāmbu satkṛtam |
gṛhītvā phalamūlaṃ ca rāmasyābhyāharanbahu || 7-52-6||

RMY 7-52-7

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं रामः प्रीतिपुरस्कृतः ।
तीर्थोदकानि सर्वाणि फलानि विविधानि च ॥ ७-५२-७॥
pratigṛhya tu tatsarvaṃ rāmaḥ prītipuraskṛtaḥ |
tīrthodakāni sarvāṇi phalāni vividhāni ca || 7-52-7||

RMY 7-52-8

उवाच च महाबाहुः सर्वानेव महामुनीन् ।
इमान्यासनमुख्यानि यथार्हमुपविश्यताम् ॥ ७-५२-८॥
uvāca ca mahābāhuḥ sarvāneva mahāmunīn |
imānyāsanamukhyāni yathārhamupaviśyatām || 7-52-8||

RMY 7-52-9

रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ।
बृसीषु रुचिराख्यासु निषेदुः काञ्चनीषु ते ॥ ७-५२-९॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ |
bṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te || 7-52-9||

RMY 7-52-10

उपविष्टानृषींस्तत्र दृष्ट्वा परपुरंजयः ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-५२-१०॥
upaviṣṭānṛṣīṃstatra dṛṣṭvā parapuraṃjayaḥ |
prayataḥ prāñjalirbhūtvā rāghavo vākyamabravīt || 7-52-10||

RMY 7-52-11

किमागमनकार्यं वः किं करोमि तपोधनाः ।
आज्ञाप्योऽहं महर्षीणां सर्वकामकरः सुखम् ॥ ७-५२-११॥
kimāgamanakāryaṃ vaḥ kiṃ karomi tapodhanāḥ |
ājñāpyo'haṃ maharṣīṇāṃ sarvakāmakaraḥ sukham || 7-52-11||

RMY 7-52-12

इदं राज्यं च सकलं जीवितं च हृदि स्थितम् ।
सर्वमेतद्द्विजार्थं मे सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ७-५२-१२॥
idaṃ rājyaṃ ca sakalaṃ jīvitaṃ ca hṛdi sthitam |
sarvametaddvijārthaṃ me satyametadbravīmi vaḥ || 7-52-12||

RMY 7-52-13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साधुवादो महानभूत् ।
ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् ॥ ७-५२-१३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sādhuvādo mahānabhūt |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ yamunātīravāsinām || 7-52-13||

RMY 7-52-14

ऊचुश्च ते महात्मानो हर्षेण महतान्विताः ।
उपपन्नं नरश्रेष्ठ तवैव भुवि नान्यतः ॥ ७-५२-१४॥
ūcuśca te mahātmāno harṣeṇa mahatānvitāḥ |
upapannaṃ naraśreṣṭha tavaiva bhuvi nānyataḥ || 7-52-14||

RMY 7-52-15

बहवः पार्थिवा राजन्नतिक्रान्ता महाबलाः ।
कार्यगौरवमश्रुत्वा प्रतिज्ञां नाभ्यरोचयन् ॥ ७-५२-१५॥
bahavaḥ pārthivā rājannatikrāntā mahābalāḥ |
kāryagauravamaśrutvā pratijñāṃ nābhyarocayan || 7-52-15||

RMY 7-52-16

त्वया पुनर्ब्राह्मणगौरवादियं कृता प्रतिज्ञा ह्यनवेक्ष्य कारणम् ।
कुरुष्व कर्ता ह्यसि नात्र संशयो महाभयात्त्रातुमृषींस्त्वमर्हसि ॥ ७-५२-१६॥
tvayā punarbrāhmaṇagauravādiyaṃ kṛtā pratijñā hyanavekṣya kāraṇam |
kuruṣva kartā hyasi nātra saṃśayo mahābhayāttrātumṛṣīṃstvamarhasi || 7-52-16||

Sarga: 53/100 (23)

RMY 7-53-1

ब्रुवद्भिरेवमृषिभिः काकुत्स्थो वाक्यमब्रवीत् ।
किं कार्यं ब्रूत भवतां भयं नाशयितास्मि वः ॥ ७-५३-१॥
bruvadbhirevamṛṣibhiḥ kākutstho vākyamabravīt |
kiṃ kāryaṃ brūta bhavatāṃ bhayaṃ nāśayitāsmi vaḥ || 7-53-1||

RMY 7-53-2

तथा वदति काकुत्स्थे भार्गवो वाक्यमब्रवीत् ।
भयं नः शृणु यन्मूलं देशस्य च नरेश्वर ॥ ७-५३-२॥
tathā vadati kākutsthe bhārgavo vākyamabravīt |
bhayaṃ naḥ śṛṇu yanmūlaṃ deśasya ca nareśvara || 7-53-2||

RMY 7-53-3

पूर्वं कृतयुगे राम दैतेयः सुमहाबलः ।
लोलापुत्रोऽभवज्ज्येष्ठो मधुर्नाम महासुरः ॥ ७-५३-३॥
pūrvaṃ kṛtayuge rāma daiteyaḥ sumahābalaḥ |
lolāputro'bhavajjyeṣṭho madhurnāma mahāsuraḥ || 7-53-3||

RMY 7-53-4

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
सुरैश्च परमोदारैः प्रीतिस्तस्यातुलाभवत् ॥ ७-५३-४॥
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |
suraiśca paramodāraiḥ prītistasyātulābhavat || 7-53-4||

RMY 7-53-5

स मधुर्वीर्यसंपन्नो धर्मे च सुसमाहितः ।
बहुमानाच्च रुद्रेण दत्तस्तस्याद्भुतो वरः ॥ ७-५३-५॥
sa madhurvīryasaṃpanno dharme ca susamāhitaḥ |
bahumānācca rudreṇa dattastasyādbhuto varaḥ || 7-53-5||

RMY 7-53-6

शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य महावीर्यं महाप्रभम् ।
ददौ महात्मा सुप्रीतो वाक्यं चैतदुवाच ह ॥ ७-५३-६॥
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya mahāvīryaṃ mahāprabham |
dadau mahātmā suprīto vākyaṃ caitaduvāca ha || 7-53-6||

RMY 7-53-7

त्वयायमतुलो धर्मो मत्प्रसादात्कृतः शुभः ।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यायुधमुत्तमम् ॥ ७-५३-७॥
tvayāyamatulo dharmo matprasādātkṛtaḥ śubhaḥ |
prītyā paramayā yukto dadāmyāyudhamuttamam || 7-53-7||

RMY 7-53-8

यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरुध्येर्महासुर ।
तावच्छूलं तवेदं स्यादन्यथा नाशमाप्नुयात् ॥ ७-५३-८॥
yāvatsuraiśca vipraiśca na virudhyermahāsura |
tāvacchūlaṃ tavedaṃ syādanyathā nāśamāpnuyāt || 7-53-8||

RMY 7-53-9

यश्च त्वामभियुञ्जीत युद्धाय विगतज्वरः ।
तं शूलं भस्मसात्कृत्वा पुनरेष्यति ते करम् ॥ ७-५३-९॥
yaśca tvāmabhiyuñjīta yuddhāya vigatajvaraḥ |
taṃ śūlaṃ bhasmasātkṛtvā punareṣyati te karam || 7-53-9||

RMY 7-53-10

एवं रुद्राद्वरं लब्ध्वा भूय एव महासुरः ।
प्रणिपत्य महादेवं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-५३-१०॥
evaṃ rudrādvaraṃ labdhvā bhūya eva mahāsuraḥ |
praṇipatya mahādevaṃ vākyametaduvāca ha || 7-53-10||

RMY 7-53-11

भगवन्मम वंशस्य शूलमेतदनुत्तमम् ।
भवेत्तु सततं देव सुराणामीश्वरो ह्यसि ॥ ७-५३-११॥
bhagavanmama vaṃśasya śūlametadanuttamam |
bhavettu satataṃ deva surāṇāmīśvaro hyasi || 7-53-11||

RMY 7-53-12

तं ब्रुवाणं मधुं देवः सर्वभूतपतिः शिवः ।
प्रत्युवाच महादेवो नैतदेवं भविष्यति ॥ ७-५३-१२॥
taṃ bruvāṇaṃ madhuṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ |
pratyuvāca mahādevo naitadevaṃ bhaviṣyati || 7-53-12||

RMY 7-53-13

मा भूत्ते विफला वाणी मत्प्रसादकृता शुभा ।
भवतः पुत्रमेकं तु शूलमेतद्गमिष्यति ॥ ७-५३-१३॥
mā bhūtte viphalā vāṇī matprasādakṛtā śubhā |
bhavataḥ putramekaṃ tu śūlametadgamiṣyati || 7-53-13||

RMY 7-53-14

यावत्करस्थः शूलोऽयं भविष्यति सुतस्य ते ।
अवध्यः सर्वभूतानां शूलहस्तो भविष्यति ॥ ७-५३-१४॥
yāvatkarasthaḥ śūlo'yaṃ bhaviṣyati sutasya te |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati || 7-53-14||

RMY 7-53-15

एवं मधुर्वरं लब्ध्वा देवात्सुमहदद्भुतम् ।
भवनं चासुरश्रेष्ठः कारयामास सुप्रभम् ॥ ७-५३-१५॥
evaṃ madhurvaraṃ labdhvā devātsumahadadbhutam |
bhavanaṃ cāsuraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham || 7-53-15||

RMY 7-53-16

तस्य पत्नी महाभागा प्रिया कुम्भीनसी हि या ।
विश्वावसोरपत्यं सा ह्यनलायां महाप्रभा ॥ ७-५३-१६॥
tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasī hi yā |
viśvāvasorapatyaṃ sā hyanalāyāṃ mahāprabhā || 7-53-16||

RMY 7-53-17

तस्याः पुत्रो महावीर्यो लवणो नाम दारुणः ।
बाल्यात्प्रभृति दुष्टात्मा पापान्येव समाचरत् ॥ ७-५३-१७॥
tasyāḥ putro mahāvīryo lavaṇo nāma dāruṇaḥ |
bālyātprabhṛti duṣṭātmā pāpānyeva samācarat || 7-53-17||

RMY 7-53-18

तं पुत्रं दुर्विनीतं तु दृष्ट्वा दुःखसमन्वितः ।
मधुः स शोकमापेदे न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥ ७-५३-१८॥
taṃ putraṃ durvinītaṃ tu dṛṣṭvā duḥkhasamanvitaḥ |
madhuḥ sa śokamāpede na cainaṃ kiṃcidabravīt || 7-53-18||

RMY 7-53-19

स विहाय इमं लोकं प्रविष्टो वरुणालयम् ।
शूलं निवेश्य लवणे वरं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ७-५३-१९॥
sa vihāya imaṃ lokaṃ praviṣṭo varuṇālayam |
śūlaṃ niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat || 7-53-19||

RMY 7-53-20

स प्रभावेन शूलस्य दौरात्म्येनात्मनस्तथा ।
संतापयति लोकांस्त्रीन्विशेषेण तु तापसान् ॥ ७-५३-२०॥
sa prabhāvena śūlasya daurātmyenātmanastathā |
saṃtāpayati lokāṃstrīnviśeṣeṇa tu tāpasān || 7-53-20||

RMY 7-53-21

एवंप्रभावो लवणः शूलं चैव तथाविधम् ।
श्रुत्वा प्रमाणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ७-५३-२१॥
evaṃprabhāvo lavaṇaḥ śūlaṃ caiva tathāvidham |
śrutvā pramāṇaṃ kākutstha tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 7-53-21||

RMY 7-53-22

बहवः पार्थिवा राम भयार्तैरृषिभिः पुरा ।
अभयं याचिता वीर त्रातारं न च विद्महे ॥ ७-५३-२२॥
bahavaḥ pārthivā rāma bhayārtairṛṣibhiḥ purā |
abhayaṃ yācitā vīra trātāraṃ na ca vidmahe || 7-53-22||

RMY 7-53-23

ते वयं रावणं श्रुत्वा हतं सबलवाहनम् ।
त्रातारं विद्महे राम नान्यं भुवि नराधिपम् ।
तत्परित्रातुमिच्छामो लवणाद्भयपीडिताः ॥ ७-५३-२३॥
te vayaṃ rāvaṇaṃ śrutvā hataṃ sabalavāhanam |
trātāraṃ vidmahe rāma nānyaṃ bhuvi narādhipam |
tatparitrātumicchāmo lavaṇādbhayapīḍitāḥ || 7-53-23||

Sarga: 54/100 (21)

RMY 7-54-1

तथोक्ते तानृषीन्रामः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
किमाहारः किमाचारो लवणः क्व च वर्तते ॥ ७-५४-१॥
tathokte tānṛṣīnrāmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
kimāhāraḥ kimācāro lavaṇaḥ kva ca vartate || 7-54-1||

RMY 7-54-2

राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते ।
ततो निवेदयामासुर्लवणो ववृधे यथा ॥ ७-५४-२॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te |
tato nivedayāmāsurlavaṇo vavṛdhe yathā || 7-54-2||

RMY 7-54-3

आहारः सर्वसत्त्वानि विशेषेण च तापसाः ।
आचारो रौद्रता नित्यं वासो मधुवने सदा ॥ ७-५४-३॥
āhāraḥ sarvasattvāni viśeṣeṇa ca tāpasāḥ |
ācāro raudratā nityaṃ vāso madhuvane sadā || 7-54-3||

RMY 7-54-4

हत्वा दशसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगद्विपान् ।
मानुषांश्चैव कुरुते नित्यमाहारमाह्निकम् ॥ ७-५४-४॥
hatvā daśasahasrāṇi siṃhavyāghramṛgadvipān |
mānuṣāṃścaiva kurute nityamāhāramāhnikam || 7-54-4||

RMY 7-54-5

ततोऽपराणि सत्त्वानि खादते स महाबलः ।
संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्य इवान्तकः ॥ ७-५४-५॥
tato'parāṇi sattvāni khādate sa mahābalaḥ |
saṃhāre samanuprāpte vyāditāsya ivāntakaḥ || 7-54-5||

RMY 7-54-6

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यमुवाच स महामुनीन् ।
घातयिष्यामि तद्रक्षो व्यपगच्छतु वो भयम् ॥ ७-५४-६॥
tacchrutvā rāghavo vākyamuvāca sa mahāmunīn |
ghātayiṣyāmi tadrakṣo vyapagacchatu vo bhayam || 7-54-6||

RMY 7-54-7

तथा तेषां प्रतिज्ञाय मुनीनामुग्रतेजसाम् ।
स भ्रातॄन्सहितान्सर्वानुवाच रघुनन्दनः ॥ ७-५४-७॥
tathā teṣāṃ pratijñāya munīnāmugratejasām |
sa bhrātṝnsahitānsarvānuvāca raghunandanaḥ || 7-54-7||

RMY 7-54-8

को हन्ता लवणं वीराः कस्यांशः स विधीयताम् ।
भरतस्य महाबाहोः शत्रुघ्नस्याथ वा पुनः ॥ ७-५४-८॥
ko hantā lavaṇaṃ vīrāḥ kasyāṃśaḥ sa vidhīyatām |
bharatasya mahābāhoḥ śatrughnasyātha vā punaḥ || 7-54-8||

RMY 7-54-9

राघवेणैवमुक्तस्तु भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
अहमेनं वधिष्यामि ममांशः स विधीयताम् ॥ ७-५४-९॥
rāghaveṇaivamuktastu bharato vākyamabravīt |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi mamāṃśaḥ sa vidhīyatām || 7-54-9||

RMY 7-54-10

भरतस्य वचः श्रुत्वा शौर्यवीर्यसमन्वितम् ।
लक्ष्मणावरजस्तस्थौ हित्वा सौवर्णमासनम् ॥ ७-५४-१०॥
bharatasya vacaḥ śrutvā śauryavīryasamanvitam |
lakṣmaṇāvarajastasthau hitvā sauvarṇamāsanam || 7-54-10||

RMY 7-54-11

शत्रुघ्नस्त्वब्रवीद्वाक्यं प्रणिपत्य नराधिपम् ।
कृतकर्मा महाबाहुर्मध्यमो रघुनन्दनः ॥ ७-५४-११॥
śatrughnastvabravīdvākyaṃ praṇipatya narādhipam |
kṛtakarmā mahābāhurmadhyamo raghunandanaḥ || 7-54-11||

RMY 7-54-12

आर्येण हि पुरा शून्या अयोध्या रक्षिता पुरी ।
संतापं हृदये कृत्वा आर्यस्यागमनं प्रति ॥ ७-५४-१२॥
āryeṇa hi purā śūnyā ayodhyā rakṣitā purī |
saṃtāpaṃ hṛdaye kṛtvā āryasyāgamanaṃ prati || 7-54-12||

RMY 7-54-13

दुःखानि च बहूनीह अनुभूतानि पार्थिव ।
शयानो दुःखशय्यासु नन्दिग्रामे महात्मना ॥ ७-५४-१३॥
duḥkhāni ca bahūnīha anubhūtāni pārthiva |
śayāno duḥkhaśayyāsu nandigrāme mahātmanā || 7-54-13||

RMY 7-54-14

फलमूलाशनो भूत्वा जटाचीरधरस्तथा ।
अनुभूयेदृशं दुःखमेष राघवनन्दनः ।
प्रेष्ये मयि स्थिते राजन्न भूयः क्लेशमाप्नुयात् ॥ ७-५४-१४॥
phalamūlāśano bhūtvā jaṭācīradharastathā |
anubhūyedṛśaṃ duḥkhameṣa rāghavanandanaḥ |
preṣye mayi sthite rājanna bhūyaḥ kleśamāpnuyāt || 7-54-14||

RMY 7-54-15

तथा ब्रुवति शत्रुघ्ने राघवः पुनरब्रवीत् ।
एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम् ॥ ७-५४-१५॥
tathā bruvati śatrughne rāghavaḥ punarabravīt |
evaṃ bhavatu kākutstha kriyatāṃ mama śāsanam || 7-54-15||

RMY 7-54-16

राज्ये त्वामभिषेक्ष्यामि मधोस्तु नगरे शुभे ।
निवेशय महाबाहो भरतं यद्यवेक्षसे ॥ ७-५४-१६॥
rājye tvāmabhiṣekṣyāmi madhostu nagare śubhe |
niveśaya mahābāho bharataṃ yadyavekṣase || 7-54-16||

RMY 7-54-17

शूरस्त्वं कृतविद्यश्च समर्थः संनिवेशने ।
नगरं मधुना जुष्टं तथा जनपदाञ्शुभान् ॥ ७-५४-१७॥
śūrastvaṃ kṛtavidyaśca samarthaḥ saṃniveśane |
nagaraṃ madhunā juṣṭaṃ tathā janapadāñśubhān || 7-54-17||

RMY 7-54-18

यो हि वंशं समुत्पाट्य पार्थिवस्य पुनः क्षये ।
न विधत्ते नृपं तत्र नरकं स निगच्छति ॥ ७-५४-१८॥
yo hi vaṃśaṃ samutpāṭya pārthivasya punaḥ kṣaye |
na vidhatte nṛpaṃ tatra narakaṃ sa nigacchati || 7-54-18||

RMY 7-54-19

स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं पापनिश्चयम् ।
राज्यं प्रशाधि धर्मेण वाक्यं मे यद्यवेक्षसे ॥ ७-५४-१९॥
sa tvaṃ hatvā madhusutaṃ lavaṇaṃ pāpaniścayam |
rājyaṃ praśādhi dharmeṇa vākyaṃ me yadyavekṣase || 7-54-19||

RMY 7-54-20

उत्तरं च न वक्तव्यं शूर वाक्यान्तरे मम ।
बालेन पूर्वजस्याज्ञा कर्तव्या नात्र संशयः ॥ ७-५४-२०॥
uttaraṃ ca na vaktavyaṃ śūra vākyāntare mama |
bālena pūrvajasyājñā kartavyā nātra saṃśayaḥ || 7-54-20||

RMY 7-54-21

अभिषेकं च काकुत्स्थ प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ।
वसिष्ठप्रमुखैर्विप्रैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ ७-५४-२१॥
abhiṣekaṃ ca kākutstha pratīcchasva mayodyatam |
vasiṣṭhapramukhairviprairvidhimantrapuraskṛtam || 7-54-21||

Sarga: 55/100 (20)

RMY 7-55-1

एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागतः ।
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ ७-५५-१॥
evamuktastu rāmeṇa parāṃ vrīḍāmupāgataḥ |
śatrughno vīryasaṃpanno mandaṃ mandamuvāca ha || 7-55-1||

RMY 7-55-2

अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ।
अयं कामकरो राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ॥ ७-५५-२॥
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca śāsanaṃ puruṣarṣabha |
tava caiva mahābhāga śāsanaṃ duratikramam |
ayaṃ kāmakaro rājaṃstavāsmi puruṣarṣabha || 7-55-2||

RMY 7-55-3

एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना ।
उवाच रामः संहृष्टो लक्ष्मणं भरतं तथा ॥ ७-५५-३॥
evamukte tu śūreṇa śatrughnena mahātmanā |
uvāca rāmaḥ saṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ bharataṃ tathā || 7-55-3||

RMY 7-55-4

संभारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः ।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि दुर्जयम् ॥ ७-५५-४॥
saṃbhārānabhiṣekasya ānayadhvaṃ samāhitāḥ |
adyaiva puruṣavyāghramabhiṣekṣyāmi durjayam || 7-55-4||

RMY 7-55-5

पुरोधसं च काकुत्स्थौ नैगमानृत्विजस्तथा ।
मन्त्रिणश्चैव मे सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ७-५५-५॥
purodhasaṃ ca kākutsthau naigamānṛtvijastathā |
mantriṇaścaiva me sarvānānayadhvaṃ mamājñayā || 7-55-5||

RMY 7-55-6

राज्ञः शासनमाज्ञाय तथाकुर्वन्महारथाः ।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसं ।
प्रविष्टा राजभवनं पुरंदरगृहोपमम् ॥ ७-५५-६॥
rājñaḥ śāsanamājñāya tathākurvanmahārathāḥ |
abhiṣekasamārambhaṃ puraskṛtya purodhasaṃ |
praviṣṭā rājabhavanaṃ puraṃdaragṛhopamam || 7-55-6||

RMY 7-55-7

ततोऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
संप्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च ॥ ७-५५-७॥
tato'bhiṣeko vavṛdhe śatrughnasya mahātmanaḥ |
saṃpraharṣakaraḥ śrīmānrāghavasya purasya ca || 7-55-7||

RMY 7-55-8

ततोऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः ।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ ७-५५-८॥
tato'bhiṣiktaṃ śatrughnamaṅkamāropya rāghavaḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ tejastasyābhipūrayan || 7-55-8||

RMY 7-55-9

अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरंजयः ।
अनेन लवणं सौम्य हन्तासि रघुनन्दन ॥ ७-५५-९॥
ayaṃ śarastvamoghaste divyaḥ parapuraṃjayaḥ |
anena lavaṇaṃ saumya hantāsi raghunandana || 7-55-9||

RMY 7-55-10

सृष्टः शरोऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ।
स्वयम्भूरजितो देवो यं नापश्यन्सुरासुराः ॥ ७-५५-१०॥
sṛṣṭaḥ śaro'yaṃ kākutstha yadā śete mahārṇave |
svayambhūrajito devo yaṃ nāpaśyansurāsurāḥ || 7-55-10||

RMY 7-55-11

अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं हि शरोत्तमः ।
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः ।
मधुकैटभयोर्वीर विघाते वर्तमानयोः ॥ ७-५५-११॥
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tenāyaṃ hi śarottamaḥ |
sṛṣṭaḥ krodhābhibhūtena vināśārthaṃ durātmanoḥ |
madhukaiṭabhayorvīra vighāte vartamānayoḥ || 7-55-11||

RMY 7-55-12

स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ ७-५५-१२॥
sraṣṭukāmena lokāṃstrīṃstau cānena hatau yudhi |
anena śaramukhyena tato lokāṃścakāra saḥ || 7-55-12||

RMY 7-55-13

नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना ।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महांस्त्रासो भवेदिति ॥ ७-५५-१३॥
nāyaṃ mayā śaraḥ pūrvaṃ rāvaṇasya vadhārthinā |
muktaḥ śatrughna bhūtānāṃ mahāṃstrāso bhavediti || 7-55-13||

RMY 7-55-14

यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना ।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ ७-५५-१४॥
yacca tasya mahacchūlaṃ tryambakeṇa mahātmanā |
dattaṃ śatruvināśāya madhorāyudhamuttamam || 7-55-14||

RMY 7-55-15

तत्संनिक्षिप्य भवने पूज्यमानं पुनः पुनः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य प्राप्नोत्याहारमात्मनः ॥ ७-५५-१५॥
tatsaṃnikṣipya bhavane pūjyamānaṃ punaḥ punaḥ |
diśaḥ sarvāḥ samālokya prāpnotyāhāramātmanaḥ || 7-55-15||

RMY 7-55-16

यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन्कश्चिदेनं समाह्वयेत् ।
तदा शूलं गृहीत्वा तद्भस्म रक्षः करोति तम् ॥ ७-५५-१६॥
yadā tu yuddhamākāṅkṣankaścidenaṃ samāhvayet |
tadā śūlaṃ gṛhītvā tadbhasma rakṣaḥ karoti tam || 7-55-16||

RMY 7-55-17

स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविवर्जितम् ।
अप्रविष्टपुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ ७-५५-१७॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamāyudhavivarjitam |
apraviṣṭapuraṃ pūrvaṃ dvāri tiṣṭha dhṛtāyudhaḥ || 7-55-17||

RMY 7-55-18

अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ॥ ७-५५-१८॥
apraviṣṭaṃ ca bhavanaṃ yuddhāya puruṣarṣabha |
āhvayethā mahābāho tato hantāsi rākṣasam || 7-55-18||

RMY 7-55-19

अन्यथा क्रियमाणे तु अवध्यः स भविष्यति ।
यदि त्वेवं कृते वीर विनाशमुपयास्यति ॥ ७-५५-१९॥
anyathā kriyamāṇe tu avadhyaḥ sa bhaviṣyati |
yadi tvevaṃ kṛte vīra vināśamupayāsyati || 7-55-19||

RMY 7-55-20

एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययम् ।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७-५५-२०॥
etatte sarvamākhyātaṃ śūlasya ca viparyayam |
śrīmataḥ śitikaṇṭhasya kṛtyaṃ hi duratikramam || 7-55-20||

Sarga: 56/100 (17)

RMY 7-56-1

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः ।
पुनरेवापरं वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ॥ ७-५६-१॥
evamuktvā tu kākutsthaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ |
punarevāparaṃ vākyamuvāca raghunandanaḥ || 7-56-1||

RMY 7-56-2

इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ ।
रथानां च सहस्रे द्वे गजानां शतमेव च ॥ ७-५६-२॥
imānyaśvasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabha |
rathānāṃ ca sahasre dve gajānāṃ śatameva ca || 7-56-2||

RMY 7-56-3

अन्तरापणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः ।
अनुगच्छन्तु शत्रुघ्न तथैव नटनर्तकाः ॥ ७-५६-३॥
antarāpaṇavīthyaśca nānāpaṇyopaśobhitāḥ |
anugacchantu śatrughna tathaiva naṭanartakāḥ || 7-56-3||

RMY 7-56-4

हिरण्यस्य सुवर्णस्य अयुतं पुरुषर्षभ ।
गृहीत्वा गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तधनवाहनः ॥ ७-५६-४॥
hiraṇyasya suvarṇasya ayutaṃ puruṣarṣabha |
gṛhītvā gaccha śatrughna paryāptadhanavāhanaḥ || 7-56-4||

RMY 7-56-5

बलं च सुभृतं वीर हृष्टपुष्टमनुत्तमम् ।
संभाष्य संप्रदानेन रञ्जयस्व नरोत्तम ॥ ७-५६-५॥
balaṃ ca subhṛtaṃ vīra hṛṣṭapuṣṭamanuttamam |
saṃbhāṣya saṃpradānena rañjayasva narottama || 7-56-5||

RMY 7-56-6

न ह्यर्थास्तत्र तिष्ठन्ति न दारा न च बान्धवाः ।
सुप्रीतो भृत्यवर्गस्तु यत्र तिष्ठति राघव ॥ ७-५६-६॥
na hyarthāstatra tiṣṭhanti na dārā na ca bāndhavāḥ |
suprīto bhṛtyavargastu yatra tiṣṭhati rāghava || 7-56-6||

RMY 7-56-7

अतो हृष्टजनाकीर्णां प्रस्थाप्य महतीं चमूम् ।
एक एव धनुष्पानिस्तद्गच्छ त्वं मधोर्वनम् ॥ ७-५६-७॥
ato hṛṣṭajanākīrṇāṃ prasthāpya mahatīṃ camūm |
eka eva dhanuṣpānistadgaccha tvaṃ madhorvanam || 7-56-7||

RMY 7-56-8

यथा त्वां न प्रजानाति गच्छन्तं युद्धकाङ्क्षिणम् ।
लवणस्तु मधोः पुत्रस्तथा गच्छेरशङ्कितः ॥ ७-५६-८॥
yathā tvāṃ na prajānāti gacchantaṃ yuddhakāṅkṣiṇam |
lavaṇastu madhoḥ putrastathā gaccheraśaṅkitaḥ || 7-56-8||

RMY 7-56-9

न तस्य मृत्युरन्योऽस्ति कश्चिद्धि पुरुषर्षभ ।
दर्शनं योऽभिगच्छेत स वध्यो लवणेन हि ॥ ७-५६-९॥
na tasya mṛtyuranyo'sti kaściddhi puruṣarṣabha |
darśanaṃ yo'bhigaccheta sa vadhyo lavaṇena hi || 7-56-9||

RMY 7-56-10

स ग्रीष्मे व्यपयाते तु वर्षरात्र उपस्थिते ।
हन्यास्त्वं लवणं सौम्य स हि कालोऽस्य दुर्मतेः ॥ ७-५६-१०॥
sa grīṣme vyapayāte tu varṣarātra upasthite |
hanyāstvaṃ lavaṇaṃ saumya sa hi kālo'sya durmateḥ || 7-56-10||

RMY 7-56-11

महर्षींस्तु पुरस्कृत्य प्रयान्तु तव सैनिकाः ।
यथा ग्रीष्मावशेषेण तरेयुर्जाह्नवीजलम् ॥ ७-५६-११॥
maharṣīṃstu puraskṛtya prayāntu tava sainikāḥ |
yathā grīṣmāvaśeṣeṇa tareyurjāhnavījalam || 7-56-11||

RMY 7-56-12

ततः स्थाप्य बलं सर्वं नदीतीरे समाहितः ।
अग्रतो धनुषा सार्धं गच्छ त्वं लघुविक्रम ॥ ७-५६-१२॥
tataḥ sthāpya balaṃ sarvaṃ nadītīre samāhitaḥ |
agrato dhanuṣā sārdhaṃ gaccha tvaṃ laghuvikrama || 7-56-12||

RMY 7-56-13

एवमुक्तस्तु रामेण शत्रुघ्नस्तान्महाबलान् ।
सेनामुख्यान्समानीय ततो वाक्यमुवाच ह ॥ ७-५६-१३॥
evamuktastu rāmeṇa śatrughnastānmahābalān |
senāmukhyānsamānīya tato vākyamuvāca ha || 7-56-13||

RMY 7-56-14

एते वो गणिता वासा यत्र यत्र निवत्स्यथ ।
स्थातव्यं चाविरोधेन यथा बाधा न कस्यचित् ॥ ७-५६-१४॥
ete vo gaṇitā vāsā yatra yatra nivatsyatha |
sthātavyaṃ cāvirodhena yathā bādhā na kasyacit || 7-56-14||

RMY 7-56-15

तथा तांस्तु समाज्ञाप्य निर्याप्य च महद्बलम् ।
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ ७-५६-१५॥
tathā tāṃstu samājñāpya niryāpya ca mahadbalam |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 7-56-15||

RMY 7-56-16

रामं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ।
रामेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ॥ ७-५६-१६॥
rāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca |
rāmeṇa cābhyanujñātaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ || 7-56-16||

RMY 7-56-17

लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
पुरोधसं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः ॥ ७-५६-१७॥
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca śatrughnaḥ prayatātmavān |
pradakṣiṇamatho kṛtvā nirjagāma mahābalaḥ || 7-56-17||

Sarga: 57/100 (35)

RMY 7-57-1

प्रस्थाप्य तद्बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि ।
एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितस्तदा ॥ ७-५७-१॥
prasthāpya tadbalaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi |
eka evāśu śatrughno jagāma tvaritastadā || 7-57-1||

RMY 7-57-2

द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः ।
वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ॥ ७-५७-२॥
dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ |
vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam || 7-57-2||

RMY 7-57-3

सोऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् ।
कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-५७-३॥
so'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam |
kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha || 7-57-3||

RMY 7-57-4

भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ॥ ७-५७-४॥
bhagavanvastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ |
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam || 7-57-4||

RMY 7-57-5

शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः ।
प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ॥ ७-५७-५॥
śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ |
pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ || 7-57-5||

RMY 7-57-6

स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य ह ।
आसनं पाद्यमर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ॥ ७-५७-६॥
svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya ha |
āsanaṃ pādyamarghyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me || 7-57-6||

RMY 7-57-7

प्रतिगृह्य ततः पूजां फलमूलं च भोजनम् ।
भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ॥ ७-५७-७॥
pratigṛhya tataḥ pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam |
bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ || 7-57-7||

RMY 7-57-8

स तु भुक्त्वा महाबाहुर्महर्षिं तमुवाच ह ।
पूर्वं यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः ॥ ७-५७-८॥
sa tu bhuktvā mahābāhurmaharṣiṃ tamuvāca ha |
pūrvaṃ yajñavibhūtīyaṃ kasyāśramasamīpataḥ || 7-57-8||

RMY 7-57-9

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् ।
शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ॥ ७-५७-९॥
tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt |
śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā || 7-57-9||

RMY 7-57-10

युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्य महात्मनः ।
पुत्रो मित्रसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ॥ ७-५७-१०॥
yuṣmākaṃ pūrvako rājā sudāsasya mahātmanaḥ |
putro mitrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ || 7-57-10||

RMY 7-57-11

स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे ।
चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ॥ ७-५७-११॥
sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame |
cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam || 7-57-11||

RMY 7-57-12

शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः ।
भक्षयाणावसंतुष्टौ पर्याप्तिं च न जग्मतुः ॥ ७-५७-१२॥
śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ |
bhakṣayāṇāvasaṃtuṣṭau paryāptiṃ ca na jagmatuḥ || 7-57-12||

RMY 7-57-13

स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् ।
क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा ॥ ७-५७-१३॥
sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam |
krodhena mahatāviṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā || 7-57-13||

RMY 7-57-14

विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः ।
विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षोऽभ्यवैक्षत ॥ ७-५७-१४॥
vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ |
vijvaro vigatāmarṣo hataṃ rakṣo'bhyavaikṣata || 7-57-14||

RMY 7-57-15

निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायस्तस्य रक्षसः ।
संतापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ॥ ७-५७-१५॥
nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyastasya rakṣasaḥ |
saṃtāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt || 7-57-15||

RMY 7-57-16

यस्मादनपराद्धं त्वं सहायं मम जघ्निवान् ।
तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ ७-५७-१६॥
yasmādanaparāddhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān |
tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām || 7-57-16||

RMY 7-57-17

एवमुक्त्वा तु तं रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत ।
कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहोऽभवत् ॥ ७-५७-१७॥
evamuktvā tu taṃ rakṣastatraivāntaradhīyata |
kālaparyāyayogena rājā mitrasaho'bhavat || 7-57-17||

RMY 7-57-18

राजापि यजते यज्ञं तस्याश्रमसमीपतः ।
अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठोऽभ्यपालयत् ॥ ७-५७-१८॥
rājāpi yajate yajñaṃ tasyāśramasamīpataḥ |
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho'bhyapālayat || 7-57-18||

RMY 7-57-19

तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतान् ।
समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमोऽभवत् ॥ ७-५७-१९॥
tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutān |
samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo'bhavat || 7-57-19||

RMY 7-57-20

अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ॥ ७-५७-२०॥
athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran |
vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ || 7-57-20||

RMY 7-57-21

अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम ।
दीयतामिति शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ॥ ७-५७-२१॥
adya yajñāvasānānte sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama |
dīyatāmiti śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā || 7-57-21||

RMY 7-57-22

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा कामरूपिणा ।
भक्षसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ॥ ७-५७-२२॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā kāmarūpiṇā |
bhakṣasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ || 7-57-22||

RMY 7-57-23

हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् ।
तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः ॥ ७-५७-२३॥
haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam |
tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyedyathā guruḥ || 7-57-23||

RMY 7-57-24

शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः संभ्रान्तमानसः ।
स च रक्षः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ॥ ७-५७-२४॥
śāsanātpārthivendrasya sūdaḥ saṃbhrāntamānasaḥ |
sa ca rakṣaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot || 7-57-24||

RMY 7-57-25

स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् ।
इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ॥ ७-५७-२५॥
sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat |
idaṃ svādu haviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam || 7-57-25||

RMY 7-57-26

स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् ।
मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ॥ ७-५७-२६॥
sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat |
madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam || 7-57-26||

RMY 7-57-27

ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भोजनाहृतम् ।
क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७-५७-२७॥
jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhojanāhṛtam |
krodhena mahatāviṣṭo vyāhartumupacakrame || 7-57-27||

RMY 7-57-28

यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि ।
तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः ॥ ७-५७-२८॥
yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi |
tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-57-28||

RMY 7-57-29

स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ।
पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा ॥ ७-५७-२९॥
sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ |
punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā || 7-57-29||

RMY 7-57-30

तच्छ्रुता पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् ।
पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ॥ ७-५७-३०॥
tacchrutā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat |
punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham || 7-57-30||

RMY 7-57-31

मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः ।
नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ॥ ७-५७-३१॥
mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ |
naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam || 7-57-31||

RMY 7-57-32

कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यास्य भविष्यति ।
मत्प्रसादाच्च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि ॥ ७-५७-३२॥
kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyāsya bhaviṣyati |
matprasādācca rājendra atītaṃ na smariṣyasi || 7-57-32||

RMY 7-57-33

एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिमर्दनः ।
प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत् ॥ ७-५७-३३॥
evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārimardanaḥ |
pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat || 7-57-33||

RMY 7-57-34

तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् ।
आश्रमस्य समीपेऽस्मिन्यस्मिन्पृच्छसि राघव ॥ ७-५७-३४॥
tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham |
āśramasya samīpe'sminyasminpṛcchasi rāghava || 7-57-34||

RMY 7-57-35

तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम् ।
विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च ॥ ७-५७-३५॥
tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām |
viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca || 7-57-35||

Sarga: 58/100 (14)

RMY 7-58-1

यामेव रात्रिं शत्रुघ्नः पर्णशालां समाविशत् ।
तामेव रात्रिं सीतापि प्रसूता दारकद्वयम् ॥ ७-५८-१॥
yāmeva rātriṃ śatrughnaḥ parṇaśālāṃ samāviśat |
tāmeva rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam || 7-58-1||

RMY 7-58-2

ततोऽर्धरात्रसमये बालका मुनिदारकाः ।
वाल्मीकेः प्रियमाचख्युः सीतायाः प्रसवं शुभम् ।
तस्य रक्षां महातेजः कुरु भूतविनाशिनीम् ॥ ७-५८-२॥
tato'rdharātrasamaye bālakā munidārakāḥ |
vālmīkeḥ priyamācakhyuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham |
tasya rakṣāṃ mahātejaḥ kuru bhūtavināśinīm || 7-58-2||

RMY 7-58-3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनिर्हर्षमुपागमत् ।
भूतघ्नीं चाकरोत्ताभ्यां रक्षां रक्षोविनाशिनीम् ॥ ७-५८-३॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munirharṣamupāgamat |
bhūtaghnīṃ cākarottābhyāṃ rakṣāṃ rakṣovināśinīm || 7-58-3||

RMY 7-58-4

कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः ।
वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम् ॥ ७-५८-४॥
kuśamuṣṭimupādāya lavaṃ caiva tu sa dvijaḥ |
vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm || 7-58-4||

RMY 7-58-5

यस्तयोः पूर्वजो जातः स कुशैर्मन्त्रसंस्कृतैः ।
निर्मार्जनीयस्तु भवेत्कुश इत्यस्य नामतः ॥ ७-५८-५॥
yastayoḥ pūrvajo jātaḥ sa kuśairmantrasaṃskṛtaiḥ |
nirmārjanīyastu bhavetkuśa ityasya nāmataḥ || 7-58-5||

RMY 7-58-6

यश्चापरो भवेत्ताभ्यां लवेन सुसमाहितः ।
निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर्लवश्चेति स नामतः ॥ ७-५८-६॥
yaścāparo bhavettābhyāṃ lavena susamāhitaḥ |
nirmārjanīyo vṛddhābhirlavaśceti sa nāmataḥ || 7-58-6||

RMY 7-58-7

एवं कुशलवौ नाम्ना तावुभौ यमजातकौ ।
मत्कृताभ्यां च नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः ॥ ७-५८-७॥
evaṃ kuśalavau nāmnā tāvubhau yamajātakau |
matkṛtābhyāṃ ca nāmabhyāṃ khyātiyuktau bhaviṣyataḥ || 7-58-7||

RMY 7-58-8

ते रक्षां जगृहुस्तां च मुनिहस्तात्समाहिताः ।
अकुर्वंश्च ततो रक्षां तयोर्विगतकल्मषाः ॥ ७-५८-८॥
te rakṣāṃ jagṛhustāṃ ca munihastātsamāhitāḥ |
akurvaṃśca tato rakṣāṃ tayorvigatakalmaṣāḥ || 7-58-8||

RMY 7-58-9

तथा तां क्रियमाणां तु रक्षां गोत्रं च नाम च ।
संकीर्तनं च रामस्य सीतायाः प्रसवौ शुभौ ॥ ७-५८-९॥
tathā tāṃ kriyamāṇāṃ tu rakṣāṃ gotraṃ ca nāma ca |
saṃkīrtanaṃ ca rāmasya sītāyāḥ prasavau śubhau || 7-58-9||

RMY 7-58-10

अर्धारात्रे तु शत्रुघ्नः शुश्राव सुमहत्प्रियम् ।
पर्णशालां गतो रात्रौ दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥ ७-५८-१०॥
ardhārātre tu śatrughnaḥ śuśrāva sumahatpriyam |
parṇaśālāṃ gato rātrau diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt || 7-58-10||

RMY 7-58-11

तथा तस्य प्रहृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
व्यतीता वार्षिकी रात्रिः श्रावणी लघुविक्रमा ॥ ७-५८-११॥
tathā tasya prahṛṣṭasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
vyatītā vārṣikī rātriḥ śrāvaṇī laghuvikramā || 7-58-11||

RMY 7-58-12

प्रभाते तु महावीर्यः कृत्वा पौर्वाह्णिकं क्रमम् ।
मुनिं प्राञ्जलिरामन्त्र्य प्रायात्पश्चान्मुखः पुनः ॥ ७-५८-१२॥
prabhāte tu mahāvīryaḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam |
muniṃ prāñjalirāmantrya prāyātpaścānmukhaḥ punaḥ || 7-58-12||

RMY 7-58-13

स गत्वा यमुनातीरं सप्तरात्रोषितः पथि ।
ऋषीणां पुण्यकीर्तीनामाश्रमे वासमभ्ययात् ॥ ७-५८-१३॥
sa gatvā yamunātīraṃ saptarātroṣitaḥ pathi |
ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnāmāśrame vāsamabhyayāt || 7-58-13||

RMY 7-58-14

स तत्र मुनिभिः सार्धं भार्गवप्रमुखैर्नृपः ।
कथाभिर्बहुरूपाभिर्वासं चक्रे महायशाः ॥ ७-५८-१४॥
sa tatra munibhiḥ sārdhaṃ bhārgavapramukhairnṛpaḥ |
kathābhirbahurūpābhirvāsaṃ cakre mahāyaśāḥ || 7-58-14||

Sarga: 59/100 (23)

RMY 7-59-1

अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम् ।
पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य बलाबलम् ॥ ७-५९-१॥
atha rātryāṃ pravṛttāyāṃ śatrughno bhṛgunandanam |
papraccha cyavanaṃ vipraṃ lavaṇasya balābalam || 7-59-1||

RMY 7-59-2

शूलस्य च बलं ब्रह्मन्के च पूर्वं निपातिताः ।
अनेन शूलमुखेन द्वन्द्वयुद्धमुपागताः ॥ ७-५९-२॥
śūlasya ca balaṃ brahmanke ca pūrvaṃ nipātitāḥ |
anena śūlamukhena dvandvayuddhamupāgatāḥ || 7-59-2||

RMY 7-59-3

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
प्रत्युवाच महातेजाश्च्यवनो रघुनन्दनम् ॥ ७-५९-३॥
tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā śatrughnasya mahātmanaḥ |
pratyuvāca mahātejāścyavano raghunandanam || 7-59-3||

RMY 7-59-4

असंख्येयानि कर्माणि यान्यस्य पुरुषर्षभ ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यद्वृत्तं तच्छृणुष्व मे ॥ ७-५९-४॥
asaṃkhyeyāni karmāṇi yānyasya puruṣarṣabha |
ikṣvākuvaṃśaprabhave yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva me || 7-59-4||

RMY 7-59-5

अयोध्यायां पुरा राजा युवनाश्वसुतो बली ।
मान्धाता इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ७-५९-५॥
ayodhyāyāṃ purā rājā yuvanāśvasuto balī |
māndhātā iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 7-59-5||

RMY 7-59-6

स कृत्वा पृथिवीं कृत्स्नां शासने पृथिवीपतिः ।
सुरलोकमथो जेतुमुद्योगमकरोन्नृपः ॥ ७-५९-६॥
sa kṛtvā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śāsane pṛthivīpatiḥ |
suralokamatho jetumudyogamakaronnṛpaḥ || 7-59-6||

RMY 7-59-7

इन्द्रस्य तु भयं तीव्रं सुराणां च महात्मनाम् ।
मान्धातरि कृतोद्योगे देवलोकजिगीषया ॥ ७-५९-७॥
indrasya tu bhayaṃ tīvraṃ surāṇāṃ ca mahātmanām |
māndhātari kṛtodyoge devalokajigīṣayā || 7-59-7||

RMY 7-59-8

अर्धासनेन शक्रस्य राज्यार्धेन च पार्थिवः ।
वन्द्यमानः सुरगणैः प्रतिज्ञामध्यरोहत ॥ ७-५९-८॥
ardhāsanena śakrasya rājyārdhena ca pārthivaḥ |
vandyamānaḥ suragaṇaiḥ pratijñāmadhyarohata || 7-59-8||

RMY 7-59-9

तस्य पापमभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच युवनाश्वजम् ॥ ७-५९-९॥
tasya pāpamabhiprāyaṃ viditvā pākaśāsanaḥ |
sāntvapūrvamidaṃ vākyamuvāca yuvanāśvajam || 7-59-9||

RMY 7-59-10

राजा त्वं मानुषे लोके न तावत्पुरुषर्षभ ।
अकृत्वा पृथिवीं वश्यां देवराज्यमिहेच्छसि ॥ ७-५९-१०॥
rājā tvaṃ mānuṣe loke na tāvatpuruṣarṣabha |
akṛtvā pṛthivīṃ vaśyāṃ devarājyamihecchasi || 7-59-10||

RMY 7-59-11

यदि वीर समग्रा ते मेदिनी निखिला वशे ।
देवराज्यं कुरुष्वेह सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-५९-११॥
yadi vīra samagrā te medinī nikhilā vaśe |
devarājyaṃ kuruṣveha sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-59-11||

RMY 7-59-12

इन्द्रमेवं ब्रुवाणं तु मान्धाता वाक्यमब्रवीत् ।
क्व मे शक्र प्रतिहतं शासनं पृथिवीतले ॥ ७-५९-१२॥
indramevaṃ bruvāṇaṃ tu māndhātā vākyamabravīt |
kva me śakra pratihataṃ śāsanaṃ pṛthivītale || 7-59-12||

RMY 7-59-13

तमुवाच सहस्राक्षो लवणो नाम राक्षसः ।
मधुपुत्रो मधुवने नाज्ञां ते कुरुतेऽनघ ॥ ७-५९-१३॥
tamuvāca sahasrākṣo lavaṇo nāma rākṣasaḥ |
madhuputro madhuvane nājñāṃ te kurute'nagha || 7-59-13||

RMY 7-59-14

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं सहस्राक्षेण भाषितम् ।
व्रीडितोऽवाङ्मुखो राजा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ७-५९-१४॥
tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ sahasrākṣeṇa bhāṣitam |
vrīḍito'vāṅmukho rājā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7-59-14||

RMY 7-59-15

आमन्त्र्य तु सहस्राक्षं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ।
पुनरेवागमच्छ्रीमानिमं लोकं नरेश्वरः ॥ ७-५९-१५॥
āmantrya tu sahasrākṣaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ |
punarevāgamacchrīmānimaṃ lokaṃ nareśvaraḥ || 7-59-15||

RMY 7-59-16

स कृत्वा हृदयेऽमर्षं सभृत्यबलवाहनः ।
आजगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुमनिन्दितः ॥ ७-५९-१६॥
sa kṛtvā hṛdaye'marṣaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ |
ājagāma madhoḥ putraṃ vaśe kartumaninditaḥ || 7-59-16||

RMY 7-59-17

स काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभः ।
दूतं संप्रेषयामास सकाशं लवणस्य सः ॥ ७-५९-१७॥
sa kāṅkṣamāṇo lavaṇaṃ yuddhāya puruṣarṣabhaḥ |
dūtaṃ saṃpreṣayāmāsa sakāśaṃ lavaṇasya saḥ || 7-59-17||

RMY 7-59-18

स गत्वा विप्रियाण्याह बहूनि मधुनः सुतम् ।
वदन्तमेवं तं दूतं भक्षयामास राक्षसः ॥ ७-५९-१८॥
sa gatvā vipriyāṇyāha bahūni madhunaḥ sutam |
vadantamevaṃ taṃ dūtaṃ bhakṣayāmāsa rākṣasaḥ || 7-59-18||

RMY 7-59-19

चिरायमाणे दूते तु राजा क्रोधसमन्वितः ।
अर्दयामास तद्रक्षः शरवृष्ट्या समन्ततः ॥ ७-५९-१९॥
cirāyamāṇe dūte tu rājā krodhasamanvitaḥ |
ardayāmāsa tadrakṣaḥ śaravṛṣṭyā samantataḥ || 7-59-19||

RMY 7-59-20

ततः प्रहस्य लवणः शूलं जग्राह पाणिना ।
वधाय सानुबन्धस्य मुमोचायुधमुत्तमम् ॥ ७-५९-२०॥
tataḥ prahasya lavaṇaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
vadhāya sānubandhasya mumocāyudhamuttamam || 7-59-20||

RMY 7-59-21

तच्छूलं दीप्यमानं तु सभृत्यबलवाहनम् ।
भस्मीकृत्य नृपं भूयो लवणस्यागमत्करम् ॥ ७-५९-२१॥
tacchūlaṃ dīpyamānaṃ tu sabhṛtyabalavāhanam |
bhasmīkṛtya nṛpaṃ bhūyo lavaṇasyāgamatkaram || 7-59-21||

RMY 7-59-22

एवं स राजा सुमहान्हतः सबलवाहनः ।
शूलस्य च बलं वीर अप्रमेयमनुत्तमम् ॥ ७-५९-२२॥
evaṃ sa rājā sumahānhataḥ sabalavāhanaḥ |
śūlasya ca balaṃ vīra aprameyamanuttamam || 7-59-22||

RMY 7-59-23

श्वः प्रभाते तु लवणं वधिष्यसि न संशयः ।
अगृहीतायुधं क्षिप्रं ध्रुवो हि विजयस्तव ॥ ७-५९-२३॥
śvaḥ prabhāte tu lavaṇaṃ vadhiṣyasi na saṃśayaḥ |
agṛhītāyudhaṃ kṣipraṃ dhruvo hi vijayastava || 7-59-23||

Sarga: 60/100 (19)

RMY 7-60-1

कथां कथयतां तेषां जयं चाकाङ्क्षतां शुभम् ।
व्यतीता रजनी शीघ्रं शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ ७-६०-१॥
kathāṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayaṃ cākāṅkṣatāṃ śubham |
vyatītā rajanī śīghraṃ śatrughnasya mahātmanaḥ || 7-60-1||

RMY 7-60-2

ततः प्रभाते विमले तस्मिन्काले स राक्षसः ।
निर्गतस्तु पुराद्वीरो भक्षाहारप्रचोदितः ॥ ७-६०-२॥
tataḥ prabhāte vimale tasminkāle sa rākṣasaḥ |
nirgatastu purādvīro bhakṣāhārapracoditaḥ || 7-60-2||

RMY 7-60-3

एतस्मिन्नन्तरे शूरः शत्रुघ्नो यमुनां नदीम् ।
तीर्त्वा मधुपुरद्वारि धनुष्पाणिरतिष्ठत ॥ ७-६०-३॥
etasminnantare śūraḥ śatrughno yamunāṃ nadīm |
tīrtvā madhupuradvāri dhanuṣpāṇiratiṣṭhata || 7-60-3||

RMY 7-60-4

ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा स राक्षसः ।
आगच्छद्बहुसाहस्रं प्राणिनामुद्वहन्भरम् ॥ ७-६०-४॥
tato'rdhadivase prāpte krūrakarmā sa rākṣasaḥ |
āgacchadbahusāhasraṃ prāṇināmudvahanbharam || 7-60-4||

RMY 7-60-5

ततो ददर्श शत्रुघ्नं स्थितं द्वारि धृतायुधम् ।
तमुवाच ततो रक्षः किमनेन करिष्यसि ॥ ७-६०-५॥
tato dadarśa śatrughnaṃ sthitaṃ dvāri dhṛtāyudham |
tamuvāca tato rakṣaḥ kimanena kariṣyasi || 7-60-5||

RMY 7-60-6

ईदृशानां सहस्राणि सायुधानां नराधम ।
भक्षितानि मया रोषात्कालमाकाङ्क्षसे नु किम् ॥ ७-६०-६॥
īdṛśānāṃ sahasrāṇi sāyudhānāṃ narādhama |
bhakṣitāni mayā roṣātkālamākāṅkṣase nu kim || 7-60-6||

RMY 7-60-7

आहारश्चाप्यसंपूर्णो ममायं पुरुषाधम ।
स्वयं प्रविष्टो नु मुखं कथमासाद्य दुर्मते ॥ ७-६०-७॥
āhāraścāpyasaṃpūrṇo mamāyaṃ puruṣādhama |
svayaṃ praviṣṭo nu mukhaṃ kathamāsādya durmate || 7-60-7||

RMY 7-60-8

तस्यैवं भाषमाणस्य हसतश्च मुहुर्मुहुः ।
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो रोषादश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७-६०-८॥
tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya hasataśca muhurmuhuḥ |
śatrughno vīryasaṃpanno roṣādaśrūṇyavartayat || 7-60-8||

RMY 7-60-9

तस्य रोषाभिभूतस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
तेजोमया मरीच्यस्तु सर्वगात्रैर्विनिष्पतन् ॥ ७-६०-९॥
tasya roṣābhibhūtasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
tejomayā marīcyastu sarvagātrairviniṣpatan || 7-60-9||

RMY 7-60-10

उवाच च सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नस्तं निशाचरम् ।
योद्धुमिच्छामि दुर्बुद्धे द्वन्द्वयुद्धं त्वया सह ॥ ७-६०-१०॥
uvāca ca susaṃkruddhaḥ śatrughnastaṃ niśācaram |
yoddhumicchāmi durbuddhe dvandvayuddhaṃ tvayā saha || 7-60-10||

RMY 7-60-11

पुत्रो दशरथस्याहं भ्राता रामस्य धीमतः ।
शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नो वधाकाङ्क्षी तवागतः ॥ ७-६०-११॥
putro daśarathasyāhaṃ bhrātā rāmasya dhīmataḥ |
śatrughno nāma śatrughno vadhākāṅkṣī tavāgataḥ || 7-60-11||

RMY 7-60-12

तस्य मे युद्धकामस्य द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम् ।
शत्रुस्त्वं सर्वजीवानां न मे जीवन्गमिष्यसि ॥ ७-६०-१२॥
tasya me yuddhakāmasya dvandvayuddhaṃ pradīyatām |
śatrustvaṃ sarvajīvānāṃ na me jīvangamiṣyasi || 7-60-12||

RMY 7-60-13

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु राक्षसः प्रहसन्निव ।
प्रत्युवाच नरश्रेष्ठं दिष्ट्या प्राप्तोऽसि दुर्मते ॥ ७-६०-१३॥
tasmiṃstathā bruvāṇe tu rākṣasaḥ prahasanniva |
pratyuvāca naraśreṣṭhaṃ diṣṭyā prāpto'si durmate || 7-60-13||

RMY 7-60-14

मम मातृष्वसुर्भ्राता रावणो नाम राक्षसः ।
हतो रामेण दुर्बुद्धे स्त्रीहेतोः पुरुषाधम ॥ ७-६०-१४॥
mama mātṛṣvasurbhrātā rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
hato rāmeṇa durbuddhe strīhetoḥ puruṣādhama || 7-60-14||

RMY 7-60-15

तच्च सर्वं मया क्षान्तं रावणस्य कुलक्षयम् ।
अवज्ञां पुरतः कृत्वा मया यूयं विशेषतः ॥ ७-६०-१५॥
tacca sarvaṃ mayā kṣāntaṃ rāvaṇasya kulakṣayam |
avajñāṃ purataḥ kṛtvā mayā yūyaṃ viśeṣataḥ || 7-60-15||

RMY 7-60-16

न हताश्च हि मे सर्वे परिभूतास्तृणं यथा ।
भूताश्चैव भविष्याश्च यूयं च पुरुषाधमाः ॥ ७-६०-१६॥
na hatāśca hi me sarve paribhūtāstṛṇaṃ yathā |
bhūtāścaiva bhaviṣyāśca yūyaṃ ca puruṣādhamāḥ || 7-60-16||

RMY 7-60-17

तस्य ते युद्धकामस्य युद्धं दास्यामि दुर्मते ।
ईप्सितं यादृशं तुभ्यं सज्जये यावदायुधम् ॥ ७-६०-१७॥
tasya te yuddhakāmasya yuddhaṃ dāsyāmi durmate |
īpsitaṃ yādṛśaṃ tubhyaṃ sajjaye yāvadāyudham || 7-60-17||

RMY 7-60-18

तमुवाचाथ शत्रुघ्नः क्व मे जीवन्गमिष्यसि ।
दुर्बलोऽप्यागतः शत्रुर्न मोक्तव्यः कृतात्मना ॥ ७-६०-१८॥
tamuvācātha śatrughnaḥ kva me jīvangamiṣyasi |
durbalo'pyāgataḥ śatrurna moktavyaḥ kṛtātmanā || 7-60-18||

RMY 7-60-19

यो हि विक्लवया बुद्ध्या प्रसरं शत्रवे ददौ ।
स हतो मन्दबुद्धित्वाद्यथा कापुरुषस्तथा ॥ ७-६०-१९॥
yo hi viklavayā buddhyā prasaraṃ śatrave dadau |
sa hato mandabuddhitvādyathā kāpuruṣastathā || 7-60-19||

Sarga: 61/100 (38)

RMY 7-61-1

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ७-६१-१॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
krodhamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 7-61-1||

RMY 7-61-2

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च ।
लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत् ॥ ७-६१-२॥
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantānkaṭakaṭāyya ca |
lavaṇo raghuśārdūlamāhvayāmāsa cāsakṛt || 7-61-2||

RMY 7-61-3

तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरविक्रमम् ।
शत्रुघ्नो देव शत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-६१-३॥
taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoravikramam |
śatrughno deva śatrughna idaṃ vacanamabravīt || 7-61-3||

RMY 7-61-4

शत्रुघ्नो न तदा जातो यदान्ये निर्जितास्त्वया ।
तदद्य बाणाभिहतो व्रज तं यमसादनम् ॥ ७-६१-४॥
śatrughno na tadā jāto yadānye nirjitāstvayā |
tadadya bāṇābhihato vraja taṃ yamasādanam || 7-61-4||

RMY 7-61-5

ऋषयोऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे ।
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम् ॥ ७-६१-५॥
ṛṣayo'pyadya pāpātmanmayā tvāṃ nihataṃ raṇe |
paśyantu viprā vidvāṃsastridaśā iva rāvaṇam || 7-61-5||

RMY 7-61-6

त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतितेऽद्य निशाचर ।
पुरं जनपदं चापि क्षेममेतद्भविष्यति ॥ ७-६१-६॥
tvayi madbāṇanirdagdhe patite'dya niśācara |
puraṃ janapadaṃ cāpi kṣemametadbhaviṣyati || 7-61-6||

RMY 7-61-7

अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः ।
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः ॥ ७-६१-७॥
adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ |
pravekṣyate te hṛdayaṃ padmamaṃśurivārkajaḥ || 7-61-7||

RMY 7-61-8

एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्छितः ।
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप तं शूरः शतधाच्छिनत् ॥ ७-६१-८॥
evamukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
śatrughnorasi cikṣepa taṃ śūraḥ śatadhācchinat || 7-61-8||

RMY 7-61-9

तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु ।
पादपान्सुबहून्गृह्य शत्रुघ्ने व्यसृजद्बली ॥ ७-६१-९॥
taddṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punareva tu |
pādapānsubahūngṛhya śatrughne vyasṛjadbalī || 7-61-9||

RMY 7-61-10

शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून् ।
त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः ॥ ७-६१-१०॥
śatrughnaścāpi tejasvī vṛkṣānāpatato bahūn |
tribhiścaturbhirekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ || 7-61-10||

RMY 7-61-11

ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोरसि ।
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो विव्यथे न च राक्षसः ॥ ७-६१-११॥
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjadrākṣasorasi |
śatrughno vīryasaṃpanno vivyathe na ca rākṣasaḥ || 7-61-11||

RMY 7-61-12

ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुत्पाट्य लीलया ।
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै ॥ ७-६१-१२॥
tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣamutpāṭya līlayā |
śirasyabhyahanacchūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai || 7-61-12||

RMY 7-61-13

तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत् ।
ऋषीणां देव संघानां गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ७-६१-१३॥
tasminnipatite vīre hāhākāro mahānabhūt |
ṛṣīṇāṃ deva saṃghānāṃ gandharvāpsarasāmapi || 7-61-13||

RMY 7-61-14

तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् ।
रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम् ॥ ७-६१-१४॥
tamavajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam |
rakṣo labdhāntaramapi na viveśa svamālayam || 7-61-14||

RMY 7-61-15

नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् ।
ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत् ॥ ७-६१-१५॥
nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam |
tato hata iti jñātvā tānbhakṣānsamudāvahat || 7-61-15||

RMY 7-61-16

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः ।
शत्रुघ्नो राक्षसद्वारि ऋषिभिः संप्रपूजितः ॥ ७-६१-१६॥
muhūrtāllabdhasaṃjñastu punastasthau dhṛtāyudhaḥ |
śatrughno rākṣasadvāri ṛṣibhiḥ saṃprapūjitaḥ || 7-61-16||

RMY 7-61-17

ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम् ।
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश ॥ ७-६१-१७॥
tato divyamamoghaṃ taṃ jagrāha śaramuttamam |
jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa || 7-61-17||

RMY 7-61-18

वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दर गौरवम् ।
नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम् ॥ ७-६१-१८॥
vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandara gauravam |
nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣvaparājitam || 7-61-18||

RMY 7-61-19

असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् ।
दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारुणम् ॥ ७-६१-१९॥
asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam |
dānavendrācalendrāṇāmasurāṇāṃ ca dāruṇam || 7-61-19||

RMY 7-61-20

तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन् ॥ ७-६१-२०॥
taṃ dīptamiva kālāgniṃ yugānte samupasthite |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsamupāgaman || 7-61-20||

RMY 7-61-21

सदेवासुरगन्धर्वं समुनिं साप्सरोगणम् ।
जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम् ॥ ७-६१-२१॥
sadevāsuragandharvaṃ samuniṃ sāpsarogaṇam |
jagaddhi sarvamasvasthaṃ pitāmahamupasthitam || 7-61-21||

RMY 7-61-22

ऊचुश्च देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् ।
कच्चिल्लोकक्षयो देव प्राप्तो वा युगसंकयः ॥ ७-६१-२२॥
ūcuśca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham |
kaccillokakṣayo deva prāpto vā yugasaṃkayaḥ || 7-61-22||

RMY 7-61-23

नेदृशं दृष्टपूर्वं न श्रुतं वा प्रपितामह ।
देवानां भयसंमोहो लोकानां संक्षयः प्रभो ॥ ७-६१-२३॥
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na śrutaṃ vā prapitāmaha |
devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṃkṣayaḥ prabho || 7-61-23||

RMY 7-61-24

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामनः ।
भयकारणमाचष्टे देवानामभयंकरः ॥ ७-६१-२४॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmanaḥ |
bhayakāraṇamācaṣṭe devānāmabhayaṃkaraḥ || 7-61-24||

RMY 7-61-25

वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः ।
तेजसा यस्य सर्वे स्म संमूढाः सुरसत्तमाः ॥ ७-६१-२५॥
vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ |
tejasā yasya sarve sma saṃmūḍhāḥ surasattamāḥ || 7-61-25||

RMY 7-61-26

एषो हि पूर्वं देवस्य लोककर्तुः सनातनः ।
शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम् ॥ ७-६१-२६॥
eṣo hi pūrvaṃ devasya lokakartuḥ sanātanaḥ |
śarastejomayo vatsā yena vai bhayamāgatam || 7-61-26||

RMY 7-61-27

एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः ।
सृष्टो महात्मना तेन वधार्थं दैत्ययोस्तयोः ॥ ७-६१-२७॥
eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaśca mahāśaraḥ |
sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthaṃ daityayostayoḥ || 7-61-27||

RMY 7-61-28

एवमेतं प्रजानीध्वं विष्णोस्तेजोमयं शरम् ।
एषा चैव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ ७-६१-२८॥
evametaṃ prajānīdhvaṃ viṣṇostejomayaṃ śaram |
eṣā caiva tanuḥ pūrvā viṣṇostasya mahātmanaḥ || 7-61-28||

RMY 7-61-29

इतो गच्छता पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना ।
रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम् ॥ ७-६१-२९॥
ito gacchatā paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam || 7-61-29||

RMY 7-61-30

तस्य ते देवदेवस्य निशम्य मधुरां गिरम् ।
आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ ॥ ७-६१-३०॥
tasya te devadevasya niśamya madhurāṃ giram |
ājagmuryatra yudhyete śatrughnalavaṇāvubhau || 7-61-30||

RMY 7-61-31

तं शरं दिव्यसंकाशं शत्रुघ्नकरधारितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥ ७-६१-३१॥
taṃ śaraṃ divyasaṃkāśaṃ śatrughnakaradhāritam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnimivotthitam || 7-61-31||

RMY 7-61-32

आकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः ।
सिंहनादं मुहुः कृत्वा ददर्श लवणं पुनः ॥ ७-६१-३२॥
ākāśamāvṛtaṃ dṛṣṭvā devairhi raghunandanaḥ |
siṃhanādaṃ muhuḥ kṛtvā dadarśa lavaṇaṃ punaḥ || 7-61-32||

RMY 7-61-33

आहूतश्च ततस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना ।
लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ॥ ७-६१-३३॥
āhūtaśca tatastena śatrughnena mahātmanā |
lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ || 7-61-33||

RMY 7-61-34

आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः ।
स मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि ।
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम् ॥ ७-६१-३४॥
ākarṇātsa vikṛṣyātha taddhanurdhanvināṃ varaḥ |
sa mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi |
urastasya vidāryāśu praviveśa rasātalam || 7-61-34||

RMY 7-61-35

गत्वा रसातलं दिव्यं शरो विबुधपूजितः ।
पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ ७-६१-३५॥
gatvā rasātalaṃ divyaṃ śaro vibudhapūjitaḥ |
punarevāgamattūrṇamikṣvākukulanandanam || 7-61-35||

RMY 7-61-36

शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः ।
पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ॥ ७-६१-३६॥
śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ |
papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ || 7-61-36||

RMY 7-61-37

तच्च दिव्यं महच्छूलं हते लवणराक्षसे ।
पश्यतां सर्वभूतानां रुद्रस्य वशमन्वगात् ॥ ७-६१-३७॥
tacca divyaṃ mahacchūlaṃ hate lavaṇarākṣase |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ rudrasya vaśamanvagāt || 7-61-37||

RMY 7-61-38

एकेषुपातेन भयं निहत्य लोकत्रयस्यास्य रघुप्रवीरः ।
विनिर्बभावुद्यतचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ॥ ७-६१-३८॥
ekeṣupātena bhayaṃ nihatya lokatrayasyāsya raghupravīraḥ |
vinirbabhāvudyatacāpabāṇastamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ || 7-61-38||

Sarga: 62/100 (14)

RMY 7-62-1

हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।
ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नं शत्रुतापनम् ॥ ७-६२-१॥
hate tu lavaṇe devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ |
ūcuḥ sumadhurāṃ vāṇīṃ śatrughnaṃ śatrutāpanam || 7-62-1||

RMY 7-62-2

दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्या लवणराक्षसः ।
हतः पुरुषशार्दूल वरं वरय राघव ॥ ७-६२-२॥
diṣṭyā te vijayo vatsa diṣṭyā lavaṇarākṣasaḥ |
hataḥ puruṣaśārdūla varaṃ varaya rāghava || 7-62-2||

RMY 7-62-3

वरदाः स्म महाबाहो सर्व एव समागताः ।
विजयाकाङ्क्षिणस्तुभ्यममोघं दर्शनं हि नः ॥ ७-६२-३॥
varadāḥ sma mahābāho sarva eva samāgatāḥ |
vijayākāṅkṣiṇastubhyamamoghaṃ darśanaṃ hi naḥ || 7-62-3||

RMY 7-62-4

देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
प्रत्युवाच महाबाहुः शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ॥ ७-६२-४॥
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā śūro mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
pratyuvāca mahābāhuḥ śatrughnaḥ prayatātmavān || 7-62-4||

RMY 7-62-5

इमां मधुपुरीं रम्यां मधुरां देव निर्मिताम् ।
निवेशं प्राप्नुयां शीघ्रमेष मेऽस्तु वरो मतः ॥ ७-६२-५॥
imāṃ madhupurīṃ ramyāṃ madhurāṃ deva nirmitām |
niveśaṃ prāpnuyāṃ śīghrameṣa me'stu varo mataḥ || 7-62-5||

RMY 7-62-6

तं देवाः प्रीतमनसो बाढमित्येव राघवम् ।
भविष्यति पुरी रम्या शूरसेना न संशयः ॥ ७-६२-६॥
taṃ devāḥ prītamanaso bāḍhamityeva rāghavam |
bhaviṣyati purī ramyā śūrasenā na saṃśayaḥ || 7-62-6||

RMY 7-62-7

ते तथोक्त्वा महात्मानो दिवमारुरुहुस्तदा ।
शत्रुघ्नोऽपि महातेजास्तां सेनां समुपानयत् ॥ ७-६२-७॥
te tathoktvā mahātmāno divamāruruhustadā |
śatrughno'pi mahātejāstāṃ senāṃ samupānayat || 7-62-7||

RMY 7-62-8

सा सेना शीघ्रमागच्छच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नशासनम् ।
निवेशनं च शत्रुघ्नः शासनेन समारभत् ॥ ७-६२-८॥
sā senā śīghramāgacchacchrutvā śatrughnaśāsanam |
niveśanaṃ ca śatrughnaḥ śāsanena samārabhat || 7-62-8||

RMY 7-62-9

सा पुरी दिव्यसंकाशा वर्षे द्वादशमे शुभा ।
निविष्टा शूरसेनानां विषयश्चाकुतोभयः ॥ ७-६२-९॥
sā purī divyasaṃkāśā varṣe dvādaśame śubhā |
niviṣṭā śūrasenānāṃ viṣayaścākutobhayaḥ || 7-62-9||

RMY 7-62-10

क्षेत्राणि सस्ययुक्तानि काले वर्षति वासवः ।
अरोगा वीरपुरुषा शत्रुघ्नभुजपालिता ॥ ७-६२-१०॥
kṣetrāṇi sasyayuktāni kāle varṣati vāsavaḥ |
arogā vīrapuruṣā śatrughnabhujapālitā || 7-62-10||

RMY 7-62-11

अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता ।
शोभिता गृहमुख्यैश्च शोभिता चत्वरापणैः ॥ ७-६२-११॥
ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā |
śobhitā gṛhamukhyaiśca śobhitā catvarāpaṇaiḥ || 7-62-11||

RMY 7-62-12

यच्च तेन महच्छून्यं लवणेन कृतं पुरा ।
शोभयामास तद्वीरो नानापण्यसमृद्धिभिः ॥ ७-६२-१२॥
yacca tena mahacchūnyaṃ lavaṇena kṛtaṃ purā |
śobhayāmāsa tadvīro nānāpaṇyasamṛddhibhiḥ || 7-62-12||

RMY 7-62-13

तां समृद्धां समृद्धार्थः शत्रुघ्नो भरतानुजः ।
निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षमुपागमत् ॥ ७-६२-१३॥
tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthaḥ śatrughno bharatānujaḥ |
nirīkṣya paramaprītaḥ paraṃ harṣamupāgamat || 7-62-13||

RMY 7-62-14

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य मधुरां पुरीम् ।
रामपादौ निरीक्षेयं वर्षे द्वादशमे शुभे ॥ ७-६२-१४॥
tasya buddhiḥ samutpannā niveśya madhurāṃ purīm |
rāmapādau nirīkṣeyaṃ varṣe dvādaśame śubhe || 7-62-14||

Sarga: 63/100 (17)

RMY 7-63-1

ततो द्वादशमे वर्षे शत्रुघ्नो रामपालिताम् ।
अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः ॥ ७-६३-१॥
tato dvādaśame varṣe śatrughno rāmapālitām |
ayodhyāṃ cakame gantumalpabhṛtyabalānugaḥ || 7-63-1||

RMY 7-63-2

मन्त्रिणो बलमुख्यांश्च निवर्त्य च पुरोधसं ।
जगाम रथमुख्येन हययुक्तेन भास्वता ॥ ७-६३-२॥
mantriṇo balamukhyāṃśca nivartya ca purodhasaṃ |
jagāma rathamukhyena hayayuktena bhāsvatā || 7-63-2||

RMY 7-63-3

स गत्वा गणितान्वासान्सप्ताष्टौ रघुनन्दनः ।
अयोध्यामगमत्तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः ॥ ७-६३-३॥
sa gatvā gaṇitānvāsānsaptāṣṭau raghunandanaḥ |
ayodhyāmagamattūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ || 7-63-3||

RMY 7-63-4

स प्रविश्य पुरीं रम्यां श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः ।
प्रविवेश महाबाहुर्यत्र रामो महाद्युतिः ॥ ७-६३-४॥
sa praviśya purīṃ ramyāṃ śrīmānikṣvākunandanaḥ |
praviveśa mahābāhuryatra rāmo mahādyutiḥ || 7-63-4||

RMY 7-63-5

सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ७-६३-५॥
so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
uvāca prāñjalirbhūtvā rāmaṃ satyaparākramam || 7-63-5||

RMY 7-63-6

यदाज्ञप्तं महाराज सर्वं तत्कृतवानहम् ।
हतः स लवणः पापः पुरी सा च निवेशिता ॥ ७-६३-६॥
yadājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tatkṛtavānaham |
hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī sā ca niveśitā || 7-63-6||

RMY 7-63-7

द्वादशं च गतं वर्षं त्वां विना रघुनन्दन ।
नोत्सहेयमहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप ॥ ७-६३-७॥
dvādaśaṃ ca gataṃ varṣaṃ tvāṃ vinā raghunandana |
notsaheyamahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa || 7-63-7||

RMY 7-63-8

स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम ।
मातृहीनो यथा वत्सस्त्वां विना प्रवसाम्यहम् ॥ ७-६३-८॥
sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama |
mātṛhīno yathā vatsastvāṃ vinā pravasāmyaham || 7-63-8||

RMY 7-63-9

एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदमब्रवीत् ।
मा विषादं कृथा वीर नैतत्क्षत्रियचेष्टितम् ॥ ७-६३-९॥
evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedamabravīt |
mā viṣādaṃ kṛthā vīra naitatkṣatriyaceṣṭitam || 7-63-9||

RMY 7-63-10

नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव ।
प्रजाश्च परिपाल्या हि क्षत्रधर्मेण राघव ॥ ७-६३-१०॥
nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava |
prajāśca paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava || 7-63-10||

RMY 7-63-11

काले काले च मां वीर अयोध्यामवलोकितुम् ।
आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव ॥ ७-६३-११॥
kāle kāle ca māṃ vīra ayodhyāmavalokitum |
āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava || 7-63-11||

RMY 7-63-12

ममापि त्वं सुदयितः प्राणैरपि न संशयः ।
अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम् ॥ ७-६३-१२॥
mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇairapi na saṃśayaḥ |
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam || 7-63-12||

RMY 7-63-13

तस्मात्त्वं वस काकुत्स्थ पञ्चरात्रं मया सह ।
ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-६३-१३॥
tasmāttvaṃ vasa kākutstha pañcarātraṃ mayā saha |
ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-63-13||

RMY 7-63-14

रामस्यैतद्वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोऽनुगम् ।
शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढमित्येव चाब्रवीत् ॥ ७-६३-१४॥
rāmasyaitadvacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ mano'nugam |
śatrughno dīnayā vācā bāḍhamityeva cābravīt || 7-63-14||

RMY 7-63-15

स पञ्चरात्रं काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया ।
उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे ॥ ७-६३-१५॥
sa pañcarātraṃ kākutstho rāghavasya yathājñayā |
uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame || 7-63-15||

RMY 7-63-16

आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
भरतं लक्ष्मणं चैव महारथमुपारुहत् ॥ ७-६३-१६॥
āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahārathamupāruhat || 7-63-16||

RMY 7-63-17

दूरं ताभ्यामनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना ।
भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरीं तदा ॥ ७-६३-१७॥
dūraṃ tābhyāmanugato lakṣmaṇena mahātmanā |
bharatena ca śatrughno jagāmāśu purīṃ tadā || 7-63-17||

Sarga: 64/100 (15)

RMY 7-64-1

प्रस्थाप्य तु स शत्रुघ्नं भ्रातृभ्यां सह राघवः ।
प्रमुमोद सुखी राज्यं धर्मेण परिपालयन् ॥ ७-६४-१॥
prasthāpya tu sa śatrughnaṃ bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ |
pramumoda sukhī rājyaṃ dharmeṇa paripālayan || 7-64-1||

RMY 7-64-2

ततः कतिपयाहःसु वृद्धो जानपदो द्विजः ।
शवं बालमुपादाय राजद्वारमुपागमत् ॥ ७-६४-२॥
tataḥ katipayāhaḥsu vṛddho jānapado dvijaḥ |
śavaṃ bālamupādāya rājadvāramupāgamat || 7-64-2||

RMY 7-64-3

रुदन्बहुविधा वाचः स्नेहाक्षरसमन्विताः ।
असकृत्पुत्र पुत्रेति वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-६४-३॥
rudanbahuvidhā vācaḥ snehākṣarasamanvitāḥ |
asakṛtputra putreti vākyametaduvāca ha || 7-64-3||

RMY 7-64-4

किं नु मे दुष्कृतं कर्म पूर्वं देहान्तरे कृतम् ।
यदहं पुत्रमेकं त्वां पश्यामि निधनं गतम् ॥ ७-६४-४॥
kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma pūrvaṃ dehāntare kṛtam |
yadahaṃ putramekaṃ tvāṃ paśyāmi nidhanaṃ gatam || 7-64-4||

RMY 7-64-5

अप्राप्तयौवनं बालं पञ्चवर्षसमन्वितम् ।
अकाले कालमापन्नं दुःखाय मम पुत्रक ॥ ७-६४-५॥
aprāptayauvanaṃ bālaṃ pañcavarṣasamanvitam |
akāle kālamāpannaṃ duḥkhāya mama putraka || 7-64-5||

RMY 7-64-6

अल्पैरहोभिर्निधनं गमिष्यामि न संशयः ।
अहं च जननी चैव तव शोकेन पुत्रक ॥ ७-६४-६॥
alpairahobhirnidhanaṃ gamiṣyāmi na saṃśayaḥ |
ahaṃ ca jananī caiva tava śokena putraka || 7-64-6||

RMY 7-64-7

न स्मराम्यनृतं ह्युक्तं न च हिंसां स्मराम्यहम् ।
केन मे दुष्कृतेनाद्य बाल एव ममात्मजः ।
अकृत्वा पितृकार्याणि नीतो वैवस्वतक्षयम् ॥ ७-६४-७॥
na smarāmyanṛtaṃ hyuktaṃ na ca hiṃsāṃ smarāmyaham |
kena me duṣkṛtenādya bāla eva mamātmajaḥ |
akṛtvā pitṛkāryāṇi nīto vaivasvatakṣayam || 7-64-7||

RMY 7-64-8

नेदृशं दृष्टपूर्वं मे श्रुतं वा घोरदर्शनम् ।
मृत्युरप्राप्तकालानां रामस्य विषये यथा ॥ ७-६४-८॥
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ me śrutaṃ vā ghoradarśanam |
mṛtyuraprāptakālānāṃ rāmasya viṣaye yathā || 7-64-8||

RMY 7-64-9

रामस्य दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
त्वं राजञ्जीवयस्वैनं बालं मृत्युवशं गतम् ॥ ७-६४-९॥
rāmasya duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
tvaṃ rājañjīvayasvainaṃ bālaṃ mṛtyuvaśaṃ gatam || 7-64-9||

RMY 7-64-10

भ्रातृभिः सहितो राजन्दीर्घमायुरवाप्नुहि ।
उषिताः स्म सुखं राज्ये तवास्मिन्सुमहाबल ॥ ७-६४-१०॥
bhrātṛbhiḥ sahito rājandīrghamāyuravāpnuhi |
uṣitāḥ sma sukhaṃ rājye tavāsminsumahābala || 7-64-10||

RMY 7-64-11

संप्रत्यनाथो विषय इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
रामं नाथमिहासाद्य बालान्तकरणं नृपम् ॥ ७-६४-११॥
saṃpratyanātho viṣaya ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
rāmaṃ nāthamihāsādya bālāntakaraṇaṃ nṛpam || 7-64-11||

RMY 7-64-12

राजदोषैर्विपद्यन्ते प्रजा ह्यविधिपालिताः ।
असद्वृत्ते तु नृपतावकाले म्रियते जनः ॥ ७-६४-१२॥
rājadoṣairvipadyante prajā hyavidhipālitāḥ |
asadvṛtte tu nṛpatāvakāle mriyate janaḥ || 7-64-12||

RMY 7-64-13

यदा पुरेष्वयुक्तानि जना जनपदेषु च ।
कुर्वते न च रक्षास्ति तदाकालकृतं भयम् ॥ ७-६४-१३॥
yadā pureṣvayuktāni janā janapadeṣu ca |
kurvate na ca rakṣāsti tadākālakṛtaṃ bhayam || 7-64-13||

RMY 7-64-14

सुव्यक्तं राजदोषोऽयं भविष्यति न संशयः ।
पुरे जनपदे वापि तदा बालवधो ह्ययम् ॥ ७-६४-१४॥
suvyaktaṃ rājadoṣo'yaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
pure janapade vāpi tadā bālavadho hyayam || 7-64-14||

RMY 7-64-15

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्निन्दयानो मुहुर्मुहुः ।
राजानं दुःखसंतप्तः सुतं तमुपगूहति ॥ ७-६४-१५॥
evaṃ bahuvidhairvākyairnindayāno muhurmuhuḥ |
rājānaṃ duḥkhasaṃtaptaḥ sutaṃ tamupagūhati || 7-64-15||

Sarga: 65/100 (26)

RMY 7-65-1

तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवितम् ।
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ ७-६५-१॥
tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevitam |
śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam || 7-65-1||

RMY 7-65-2

स दुःखेन सुसंतप्तो मन्त्रिणः समुपाह्वयत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातॄंश्च सहनैगमान् ॥ ७-६५-२॥
sa duḥkhena susaṃtapto mantriṇaḥ samupāhvayat |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātṝṃśca sahanaigamān || 7-65-2||

RMY 7-65-3

ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः ।
राजानं देवसंकाशं वर्धस्वेति ततोऽब्रुवन् ॥ ७-६५-३॥
tato dvijā vasiṣṭhena sārdhamaṣṭau praveśitāḥ |
rājānaṃ devasaṃkāśaṃ vardhasveti tato'bruvan || 7-65-3||

RMY 7-65-4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्यायनोऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ॥ ७-६५-४॥
mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |
kātyāyano'tha jābālirgautamo nāradastathā || 7-65-4||

RMY 7-65-5

एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः ।
मन्त्रिणो नैगमाश्चैव यथार्हमनुकूलतः ॥ ७-६५-५॥
ete dvijarṣabhāḥ sarve āsaneṣūpaveśitāḥ |
mantriṇo naigamāścaiva yathārhamanukūlataḥ || 7-65-5||

RMY 7-65-6

ताषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ।
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो यस्मात्प्ररोदिति ॥ ७-६५-६॥
tāṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām |
rāghavaḥ sarvamācaṣṭe dvijo yasmātpraroditi || 7-65-6||

RMY 7-65-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां संनिधौ नृपम् ॥ ७-६५-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ saṃnidhau nṛpam || 7-65-7||

RMY 7-65-8

शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तोऽयं बालसंक्षयः ।
श्रुत्वा कर्तव्यतां वीर कुरुष्व रघुनन्दन ॥ ७-६५-८॥
śṛṇu rājanyathākāle prāpto'yaṃ bālasaṃkṣayaḥ |
śrutvā kartavyatāṃ vīra kuruṣva raghunandana || 7-65-8||

RMY 7-65-9

पुरा कृतयुगे राम ब्राह्मणा वै तपस्विनः ।
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथंचन ॥ ७-६५-९॥
purā kṛtayuge rāma brāhmaṇā vai tapasvinaḥ |
abrāhmaṇastadā rājanna tapasvī kathaṃcana || 7-65-9||

RMY 7-65-10

तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते अनावृते ।
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ॥ ७-६५-१०॥
tasminyuge prajvalite brahmabhūte anāvṛte |
amṛtyavastadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ || 7-65-10||

RMY 7-65-11

ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् ।
क्षत्रिया यत्र जायन्ते पूर्वेण तपसान्विताः ॥ ७-६५-११॥
tatastretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām |
kṣatriyā yatra jāyante pūrveṇa tapasānvitāḥ || 7-65-11||

RMY 7-65-12

वीर्येण तपसा चैव तेऽधिकाः पूर्वजन्मनि ।
मानवा ये महात्मानस्तस्मिंस्त्रेतायुगे युगे ॥ ७-६५-१२॥
vīryeṇa tapasā caiva te'dhikāḥ pūrvajanmani |
mānavā ye mahātmānastasmiṃstretāyuge yuge || 7-65-12||

RMY 7-65-13

ब्रह्मक्षत्रं तु तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् ।
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ॥ ७-६५-१३॥
brahmakṣatraṃ tu tatsarvaṃ yatpūrvamaparaṃ ca yat |
yugayorubhayorāsītsamavīryasamanvitam || 7-65-13||

RMY 7-65-14

अपश्यन्तस्तु ते सर्वे विशेषमधिकं ततः ।
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः ॥ ७-६५-१४॥
apaśyantastu te sarve viśeṣamadhikaṃ tataḥ |
sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sarvataḥ || 7-65-14||

RMY 7-65-15

अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ।
अधर्मेण हि संयुक्तास्तेन मन्दाभवन्द्विजाः ॥ ७-६५-१५॥
adharmaḥ pādamekaṃ tu pātayatpṛthivītale |
adharmeṇa hi saṃyuktāstena mandābhavandvijāḥ || 7-65-15||

RMY 7-65-16

ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ।
शुभान्येवाचरँल्लोकाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ७-६५-१६॥
tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvamāyuṣaḥ pariniṣṭhitam |
śubhānyevācara~llokāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 7-65-16||

RMY 7-65-17

त्रेतायुगे त्ववर्तन्त ब्राह्मणाः क्षत्रियश्च ये ।
तपोऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ॥ ७-६५-१७॥
tretāyuge tvavartanta brāhmaṇāḥ kṣatriyaśca ye |
tapo'tapyanta te sarve śuśrūṣāmapare janāḥ || 7-65-17||

RMY 7-65-18

स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रमथागमत् ।
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ॥ ७-६५-१८॥
sa dharmaḥ paramasteṣāṃ vaiśyaśūdramathāgamat |
pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāścakrurviśeṣataḥ || 7-65-18||

RMY 7-65-19

ततः पादमधर्मस्य द्वितीयमवतारयत् ।
ततो द्वापरसंख्या सा युगस्य समजायत ॥ ७-६५-१९॥
tataḥ pādamadharmasya dvitīyamavatārayat |
tato dvāparasaṃkhyā sā yugasya samajāyata || 7-65-19||

RMY 7-65-20

तस्मिन्द्वापरसंख्ये तु वर्तमाने युगक्षये ।
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ॥ ७-६५-२०॥
tasmindvāparasaṃkhye tu vartamāne yugakṣaye |
adharmaścānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha || 7-65-20||

RMY 7-65-21

तस्मिन्द्वापरसंख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् ।
न शूद्रो लभते धर्ममुग्रं तप्तं नरर्षभ ॥ ७-६५-२१॥
tasmindvāparasaṃkhyāte tapo vaiśyānsamāviśat |
na śūdro labhate dharmamugraṃ taptaṃ nararṣabha || 7-65-21||

RMY 7-65-22

हीनवर्णो नरश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ।
भविष्या शूद्रयोन्यां हि तपश्चर्या कलौ युगे ॥ ७-६५-२२॥
hīnavarṇo naraśreṣṭha tapyate sumahattapaḥ |
bhaviṣyā śūdrayonyāṃ hi tapaścaryā kalau yuge || 7-65-22||

RMY 7-65-23

अधर्मः परमो राम द्वापरे शूद्रधारितः ।
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः ।
शूद्रस्तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ॥ ७-६५-२३॥
adharmaḥ paramo rāma dvāpare śūdradhāritaḥ |
sa vai viṣayaparyante tava rājanmahātapāḥ |
śūdrastapyati durbuddhistena bālavadho hyayam || 7-65-23||

RMY 7-65-24

यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि ।
करोति राजशार्दूल पुरे वा दुर्मतिर्नरः ।
क्षिप्रं हि नरकं याति स च राजा न संशयः ॥ ७-६५-२४॥
yo hyadharmamakāryaṃ vā viṣaye pārthivasya hi |
karoti rājaśārdūla pure vā durmatirnaraḥ |
kṣipraṃ hi narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ || 7-65-24||

RMY 7-65-25

स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् ।
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ॥ ७-६५-२५॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam |
duṣkṛtaṃ yatra paśyethāstatra yatnaṃ samācara || 7-65-25||

RMY 7-65-26

एवं ते धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् ।
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ॥ ७-६५-२६॥
evaṃ te dharmavṛddhiśca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam |
bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam || 7-65-26||

Sarga: 66/100 (17)

RMY 7-66-1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ॥ ७-६६-१॥
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā |
praharṣamatulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedamabravīt || 7-66-1||

RMY 7-66-2

गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय लक्ष्मण ।
बालस्य च शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय ॥ ७-६६-२॥
gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya lakṣmaṇa |
bālasya ca śarīraṃ tattailadroṇyāṃ nidhāpaya || 7-66-2||

RMY 7-66-3

गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्च सुसुगन्धिभिः ।
यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् ॥ ७-६६-३॥
gandhaiśca paramodāraistailaiśca susugandhibhiḥ |
yathā na kṣīyate bālastathā saumya vidhīyatām || 7-66-3||

RMY 7-66-4

यथा शरीरे बालस्य गुप्तस्याक्लिष्टकर्मणः ।
विपत्तिः परिभेदो वा भवेन्न च तथा कुरु ॥ ७-६६-४॥
yathā śarīre bālasya guptasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vipattiḥ paribhedo vā bhavenna ca tathā kuru || 7-66-4||

RMY 7-66-5

तथा संदिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः ॥ ७-६६-५॥
tathā saṃdiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
manasā puṣpakaṃ dadhyāvāgaccheti mahāyaśāḥ || 7-66-5||

RMY 7-66-6

इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः ।
आजगाम मुहूर्तेन समीपं राघवस्य वै ॥ ७-६६-६॥
iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ |
ājagāma muhūrtena samīpaṃ rāghavasya vai || 7-66-6||

RMY 7-66-7

सोऽब्रवीत्प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप ।
वश्यस्तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः ॥ ७-६६-७॥
so'bravītpraṇato bhūtvā ayamasmi narādhipa |
vaśyastava mahābāho kiṃkaraḥ samupasthitaḥ || 7-66-7||

RMY 7-66-8

भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः ।
अभिवाद्य महर्षीस्तान्विमानं सोऽध्यरोहत ॥ ७-६६-८॥
bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ |
abhivādya maharṣīstānvimānaṃ so'dhyarohata || 7-66-8||

RMY 7-66-9

धनुर्गृहीत्वा तूणीं च खड्गं च रुचिरप्रभम् ।
निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरतावुभौ ॥ ७-६६-९॥
dhanurgṛhītvā tūṇīṃ ca khaḍgaṃ ca ruciraprabham |
nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāvubhau || 7-66-9||

RMY 7-66-10

प्रायात्प्रतीचीं स मरून्विचिन्वंश्च समन्ततः ।
उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवदावृतम् ॥ ७-६६-१०॥
prāyātpratīcīṃ sa marūnvicinvaṃśca samantataḥ |
uttarāmagamacchrīmāndiśaṃ himavadāvṛtam || 7-66-10||

RMY 7-66-11

अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् ।
पूर्वामपि दिशं सर्वामथापश्यन्नराधिपः ॥ ७-६६-११॥
apaśyamānastatrāpi svalpamapyatha duṣkṛtam |
pūrvāmapi diśaṃ sarvāmathāpaśyannarādhipaḥ || 7-66-11||

RMY 7-66-12

दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः ।
शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः ॥ ७-६६-१२॥
dakṣiṇāṃ diśamākrāmattato rājarṣinandanaḥ |
śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahatsaraḥ || 7-66-12||

RMY 7-66-13

तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः ।
ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम् ॥ ७-६६-१३॥
tasminsarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahattapaḥ |
dadarśa rāghavaḥ śrīmā~llambamānamadhomukham || 7-66-13||

RMY 7-66-14

अथैनं समुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् ।
उवाच राघवो वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत ॥ ७-६६-१४॥
athainaṃ samupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam |
uvāca rāghavo vākyaṃ dhanyastvamasi suvrata || 7-66-14||

RMY 7-66-15

कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम ।
कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम् ॥ ७-६६-१५॥
kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddha vartase dṛḍhavikrama |
kautūhalāttvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathirhyaham || 7-66-15||

RMY 7-66-16

मनीषितस्ते को न्वर्थः स्वर्गलाभो वराश्रयः ।
यमश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस ॥ ७-६६-१६॥
manīṣitaste ko nvarthaḥ svargalābho varāśrayaḥ |
yamaśritya tapastaptaṃ śrotumicchāmi tāpasa || 7-66-16||

RMY 7-66-17

ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वासि दुर्जयः ।
वैश्यो वा यदि वा शूद्रः सत्यमेतद्ब्रवीहि मे ॥ ७-६६-१७॥
brāhmaṇo vāsi bhadraṃ te kṣatriyo vāsi durjayaḥ |
vaiśyo vā yadi vā śūdraḥ satyametadbravīhi me || 7-66-17||

Sarga: 67/100 (18)

RMY 7-67-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अवाक्शिरास्तथाभूतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-६७-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
avākśirāstathābhūto vākyametaduvāca ha || 7-67-1||

RMY 7-67-2

शूद्रयोन्यां प्रसूतोऽस्मि तप उग्रं समास्थितः ।
देवत्वं प्रार्थये राम सशरीरो महायशः ॥ ७-६७-२॥
śūdrayonyāṃ prasūto'smi tapa ugraṃ samāsthitaḥ |
devatvaṃ prārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ || 7-67-2||

RMY 7-67-3

न मिथ्याहं वदे राजन्देवलोकजिगीषया ।
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नामतः ॥ ७-६७-३॥
na mithyāhaṃ vade rājandevalokajigīṣayā |
śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha śambūkaṃ nāma nāmataḥ || 7-67-3||

RMY 7-67-4

भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् ।
निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ॥ ७-६७-४॥
bhāṣatastasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham |
niṣkṛṣya kośādvimalaṃ śiraściccheda rāghavaḥ || 7-67-4||

RMY 7-67-5

तस्मिन्मुहूर्ते बालोऽसौ जीवेन समयुज्यत ॥ ७-६७-५॥
tasminmuhūrte bālo'sau jīvena samayujyata || 7-67-5||

RMY 7-67-6

ततोऽगस्त्याश्रमपदं रामः कमललोचनः ।
स गत्वा विनयेनैव तं नत्वा मुमुदे सुखी ॥ ७-६७-६॥
tato'gastyāśramapadaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ |
sa gatvā vinayenaiva taṃ natvā mumude sukhī || 7-67-6||

RMY 7-67-7

सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः ॥ ७-६७-७॥
so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ || 7-67-7||

RMY 7-67-8

तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः ।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ७-६७-८॥
tamuvāca mahātejāḥ kumbhayonirmahātapāḥ |
svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava || 7-67-8||

RMY 7-67-9

त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः ।
अतिथिः पूजनीयश्च मम राजन्हृदि स्थितः ॥ ७-६७-९॥
tvaṃ me bahumato rāma guṇairbahubhiruttamaiḥ |
atithiḥ pūjanīyaśca mama rājanhṛdi sthitaḥ || 7-67-9||

RMY 7-67-10

सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम् ।
ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः ॥ ७-६७-१०॥
surā hi kathayanti tvāmāgataṃ śūdraghātinam |
brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ || 7-67-10||

RMY 7-67-11

उष्यतां चेह रजनीं सकाशे मम राघव ।
प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता स्वपुरमेव हि ॥ ७-६७-११॥
uṣyatāṃ ceha rajanīṃ sakāśe mama rāghava |
prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā svapurameva hi || 7-67-11||

RMY 7-67-12

इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।
दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा ।
प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव ॥ ७-६७-१२॥
idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā |
pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava || 7-67-12||

RMY 7-67-13

दत्तस्य हि पुनर्दानं सुमहत्फलमुच्यते ।
तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्तत्प्रतीच्छ नरर्षभ ॥ ७-६७-१३॥
dattasya hi punardānaṃ sumahatphalamucyate |
tasmātpradāsye vidhivattatpratīccha nararṣabha || 7-67-13||

RMY 7-67-14

तद्रामः प्रतिजग्राह मुनेस्तस्य महात्मनः ।
दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करम् ॥ ७-६७-१४॥
tadrāmaḥ pratijagrāha munestasya mahātmanaḥ |
divyamābharaṇaṃ citraṃ pradīptamiva bhāskaram || 7-67-14||

RMY 7-67-15

प्रतिगृह्य ततो रामस्तदाभरणमुत्तमम् ।
आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुमेवोपचक्रमे ॥ ७-६७-१५॥
pratigṛhya tato rāmastadābharaṇamuttamam |
āgamaṃ tasya divyasya praṣṭumevopacakrame || 7-67-15||

RMY 7-67-16

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्वपुषा युक्तमुत्तमम् ।
कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन वाहृतम् ॥ ७-६७-१६॥
atyadbhutamidaṃ brahmanvapuṣā yuktamuttamam |
kathaṃ bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vāhṛtam || 7-67-16||

RMY 7-67-17

कुतूहलतया ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां महायशः ।
आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान् ॥ ७-६७-१७॥
kutūhalatayā brahmanpṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ |
āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān || 7-67-17||

RMY 7-67-18

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ।
शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे गते ॥ ७-६७-१८॥
evaṃ bruvati kākutsthe munirvākyamathābravīt |
śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge gate || 7-67-18||

Sarga: 68/100 (17)

RMY 7-68-1

पुरा त्रेतायुगे ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम् ।
समन्ताद्योजनशतं निर्मृगं पक्षिवर्जितम् ॥ ७-६८-१॥
purā tretāyuge hyāsīdaraṇyaṃ bahuvistaram |
samantādyojanaśataṃ nirmṛgaṃ pakṣivarjitam || 7-68-1||

RMY 7-68-2

तस्मिन्निर्मानुषेऽरण्ये कुर्वाणस्तप उत्तमम् ।
अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागमम् ॥ ७-६८-२॥
tasminnirmānuṣe'raṇye kurvāṇastapa uttamam |
ahamākramituṃ saumya tadaraṇyamupāgamam || 7-68-2||

RMY 7-68-3

तस्य रूपमरण्यस्य निर्देष्टुं न शशाक ह ।
फलमूलैः सुखास्वादैर्बहुरूपैश्च पादपैः ॥ ७-६८-३॥
tasya rūpamaraṇyasya nirdeṣṭuṃ na śaśāka ha |
phalamūlaiḥ sukhāsvādairbahurūpaiśca pādapaiḥ || 7-68-3||

RMY 7-68-4

तस्यारण्यस्य मध्ये तु सरो योजनमायतम् ।
पद्मोत्पलसमाकीर्णं समतिक्रान्तशैवलम् ॥ ७-६८-४॥
tasyāraṇyasya madhye tu saro yojanamāyatam |
padmotpalasamākīrṇaṃ samatikrāntaśaivalam || 7-68-4||

RMY 7-68-5

तदाश्चर्यमिवात्यर्थं सुखास्वादमनुत्तमम् ।
अरजस्कं तथाक्षोभ्यं श्रीमत्पक्षिगणायुतम् ॥ ७-६८-५॥
tadāścaryamivātyarthaṃ sukhāsvādamanuttamam |
arajaskaṃ tathākṣobhyaṃ śrīmatpakṣigaṇāyutam || 7-68-5||

RMY 7-68-6

तस्मिन्सरःसमीपे तु महदद्भुतमाश्रमम् ।
पुराणं पुण्यमत्यर्थं तपस्विजनवर्जितम् ॥ ७-६८-६॥
tasminsaraḥsamīpe tu mahadadbhutamāśramam |
purāṇaṃ puṇyamatyarthaṃ tapasvijanavarjitam || 7-68-6||

RMY 7-68-7

तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ ।
प्रभाते काल्यमुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे ॥ ७-६८-७॥
tatrāhamavasaṃ rātriṃ naidāghīṃ puruṣarṣabha |
prabhāte kālyamutthāya sarastadupacakrame || 7-68-7||

RMY 7-68-8

अथापश्यं शवं तत्र सुपुष्टमजरं क्वचित् ।
तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिंस्तोयाशये नृप ॥ ७-६८-८॥
athāpaśyaṃ śavaṃ tatra supuṣṭamajaraṃ kvacit |
tiṣṭhantaṃ parayā lakṣmyā tasmiṃstoyāśaye nṛpa || 7-68-8||

RMY 7-68-9

तमर्थं चिन्तयानोऽहं मुहूर्तं तत्र राघव ।
विष्ठितोऽस्मि सरस्तीरे किं न्विदं स्यादिति प्रभो ॥ ७-६८-९॥
tamarthaṃ cintayāno'haṃ muhūrtaṃ tatra rāghava |
viṣṭhito'smi sarastīre kiṃ nvidaṃ syāditi prabho || 7-68-9||

RMY 7-68-10

अथापश्यं मुहूर्तात्तु दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ ७-६८-१०॥
athāpaśyaṃ muhūrtāttu divyamadbhutadarśanam |
vimānaṃ paramodāraṃ haṃsayuktaṃ manojavam || 7-68-10||

RMY 7-68-11

अत्यर्थं स्वर्गिणं तत्र विमाने रघुनन्दन ।
उपास्तेऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्यभूषणम् ।
गान्ति गेयानि रम्याणि वादयन्ति तथापराः ॥ ७-६८-११॥
atyarthaṃ svargiṇaṃ tatra vimāne raghunandana |
upāste'psarasāṃ vīra sahasraṃ divyabhūṣaṇam |
gānti geyāni ramyāṇi vādayanti tathāparāḥ || 7-68-11||

RMY 7-68-12

पश्यतो मे तदा राम विमानादवरुह्य च ।
तं शवं भक्षयामास स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ ७-६८-१२॥
paśyato me tadā rāma vimānādavaruhya ca |
taṃ śavaṃ bhakṣayāmāsa sa svargī raghunandana || 7-68-12||

RMY 7-68-13

ततो भुक्त्वा यथाकामं मांसं बहु च सुष्ठु च ।
अवतीर्य सरः स्वर्गी संस्प्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ७-६८-१३॥
tato bhuktvā yathākāmaṃ māṃsaṃ bahu ca suṣṭhu ca |
avatīrya saraḥ svargī saṃspraṣṭumupacakrame || 7-68-13||

RMY 7-68-14

उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी पुरुषर्षभ ।
आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम् ॥ ७-६८-१४॥
upaspṛśya yathānyāyaṃ sa svargī puruṣarṣabha |
āroḍhumupacakrāma vimānavaramuttamam || 7-68-14||

RMY 7-68-15

तमहं देवसंकाशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै ।
अथाहमब्रुवं वाक्यं तमेव पुरुषर्षभ ॥ ७-६८-१५॥
tamahaṃ devasaṃkāśamārohantamudīkṣya vai |
athāhamabruvaṃ vākyaṃ tameva puruṣarṣabha || 7-68-15||

RMY 7-68-16

को भवान्देवसंकाश आहारश्च विगर्हितः ।
त्वयायं भुज्यते सौम्य किं कर्थं वक्तुमर्हसि ॥ ७-६८-१६॥
ko bhavāndevasaṃkāśa āhāraśca vigarhitaḥ |
tvayāyaṃ bhujyate saumya kiṃ karthaṃ vaktumarhasi || 7-68-16||

RMY 7-68-17

आश्चर्यमीदृशो भावो भास्वरो देवसंमतः ।
आहारो गर्हितः सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ७-६८-१७॥
āścaryamīdṛśo bhāvo bhāsvaro devasaṃmataḥ |
āhāro garhitaḥ saumya śrotumicchāmi tattvataḥ || 7-68-17||

Sarga: 69/100 (27)

RMY 7-69-1

भुक्त्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् ।
प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ ७-६९-१॥
bhuktvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram |
prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana || 7-69-1||

RMY 7-69-2

शृणु ब्रह्मन्यथावृत्तं ममैतत्सुखदुःखयोः ।
दुरतिक्रमणीयं हि यथा पृच्छसि मां द्विज ॥ ७-६९-२॥
śṛṇu brahmanyathāvṛttaṃ mamaitatsukhaduḥkhayoḥ |
duratikramaṇīyaṃ hi yathā pṛcchasi māṃ dvija || 7-69-2||

RMY 7-69-3

पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः ।
सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ७-६९-३॥
purā vaidarbhako rājā pitā mama mahāyaśāḥ |
sudeva iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 7-69-3||

RMY 7-69-4

तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत ।
अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान्सुरथोऽभवत् ॥ ७-६९-४॥
tasya putradvayaṃ brahmandvābhyāṃ strībhyāmajāyata |
ahaṃ śveta iti khyāto yavīyānsuratho'bhavat || 7-69-4||

RMY 7-69-5

ततः पितरि स्वर्याते पौरा मामभ्यषेचयन् ।
तत्राहं कृतवान्राज्यं धर्मेण सुसमाहितः ॥ ७-६९-५॥
tataḥ pitari svaryāte paurā māmabhyaṣecayan |
tatrāhaṃ kṛtavānrājyaṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 7-69-5||

RMY 7-69-6

एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि सुव्रत ।
राज्यं कारयतो ब्रह्मन्प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ ७-६९-६॥
evaṃ varṣasahasrāṇi samatītāni suvrata |
rājyaṃ kārayato brahmanprajā dharmeṇa rakṣataḥ || 7-69-6||

RMY 7-69-7

सोऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्विज्ञातायुर्द्विजोत्तम ।
कालधर्मं हृदि न्यस्य ततो वनमुपागमम् ॥ ७-६९-७॥
so'haṃ nimitte kasmiṃścidvijñātāyurdvijottama |
kāladharmaṃ hṛdi nyasya tato vanamupāgamam || 7-69-7||

RMY 7-69-8

सोऽहं वनमिदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम् ।
तपश्चर्तुं प्रविष्टोऽस्मि समीपे सरसः शुभे ॥ ७-६९-८॥
so'haṃ vanamidaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam |
tapaścartuṃ praviṣṭo'smi samīpe sarasaḥ śubhe || 7-69-8||

RMY 7-69-9

भ्रातरं सुरथं राज्ये अभिषिच्य नराधिपम् ।
इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं मया चिरम् ॥ ७-६९-९॥
bhrātaraṃ surathaṃ rājye abhiṣicya narādhipam |
idaṃ saraḥ samāsādya tapastaptaṃ mayā ciram || 7-69-9||

RMY 7-69-10

सोऽहं वर्षसहस्राणि तपस्त्रीणि महामुने ।
तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥ ७-६९-१०॥
so'haṃ varṣasahasrāṇi tapastrīṇi mahāmune |
taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokamanuttamam || 7-69-10||

RMY 7-69-11

ततो मां स्वर्गसंस्थं वै क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम ।
बाधेते परमोदार ततोऽहं व्यथितेन्द्रियः ॥ ७-६९-११॥
tato māṃ svargasaṃsthaṃ vai kṣutpipāse dvijottama |
bādhete paramodāra tato'haṃ vyathitendriyaḥ || 7-69-11||

RMY 7-69-12

गत्वा त्रिभुवणश्रेष्ठं पितामहमुवाच ह ।
भगवन्ब्रह्मलोकोऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः ॥ ७-६९-१२॥
gatvā tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ pitāmahamuvāca ha |
bhagavanbrahmaloko'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ || 7-69-12||

RMY 7-69-13

कस्येयं कर्मणः प्राप्तिः क्षुत्पिपासावशोऽस्मि यत् ।
आहारः कश्च मे देव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ ७-६९-१३॥
kasyeyaṃ karmaṇaḥ prāptiḥ kṣutpipāsāvaśo'smi yat |
āhāraḥ kaśca me deva tanme brūhi pitāmaha || 7-69-13||

RMY 7-69-14

पितामहस्तु मामाह तवाहारः सुदेवज ।
स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः ॥ ७-६९-१४॥
pitāmahastu māmāha tavāhāraḥ sudevaja |
svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ || 7-69-14||

RMY 7-69-15

स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम् ।
अनुप्तं रोहते श्वेत न कदाचिन्महामते ॥ ७-६९-१५॥
svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam |
anuptaṃ rohate śveta na kadācinmahāmate || 7-69-15||

RMY 7-69-16

दत्तं न तेऽस्ति सूक्ष्मोऽपि वने सत्त्वनिषेविते ।
तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया ॥ ७-६९-१६॥
dattaṃ na te'sti sūkṣmo'pi vane sattvaniṣevite |
tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā || 7-69-16||

RMY 7-69-17

स त्वं सुपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम् ।
भक्षयस्वामृतरसं सा ते तृप्तिर्भविष्यति ॥ ७-६९-१७॥
sa tvaṃ supuṣṭamāhāraiḥ svaśarīramanuttamam |
bhakṣayasvāmṛtarasaṃ sā te tṛptirbhaviṣyati || 7-69-17||

RMY 7-69-18

यदा तु तद्वनं श्वेत अगस्त्यः सुमहानृषिः ।
आक्रमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छाद्विमोक्ष्यसे ॥ ७-६९-१८॥
yadā tu tadvanaṃ śveta agastyaḥ sumahānṛṣiḥ |
ākramiṣyati durdharṣastadā kṛcchādvimokṣyase || 7-69-18||

RMY 7-69-19

स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणानपि ।
किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम् ॥ ७-६९-१९॥
sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇānapi |
kiṃ punastvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam || 7-69-19||

RMY 7-69-20

सोऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम् ।
आहारं गर्हितं कुर्मि स्वशरीरं द्विजोत्तम ॥ ७-६९-२०॥
so'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam |
āhāraṃ garhitaṃ kurmi svaśarīraṃ dvijottama || 7-69-20||

RMY 7-69-21

बहून्वर्षगणान्ब्रह्मन्भुज्यमानमिदं मया ।
क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा ॥ ७-६९-२१॥
bahūnvarṣagaṇānbrahmanbhujyamānamidaṃ mayā |
kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiścāpi mamottamā || 7-69-21||

RMY 7-69-22

तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्रादस्माद्विमोक्षय ।
अन्येषामगतिर्ह्यत्र कुम्भयोनिमृते द्विजम् ॥ ७-६९-२२॥
tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrādasmādvimokṣaya |
anyeṣāmagatirhyatra kumbhayonimṛte dvijam || 7-69-22||

RMY 7-69-23

इदमाभरणं सौम्य तारणार्थं द्विजोत्तम ।
प्रतिगृह्णीष्व ब्रह्मर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ७-६९-२३॥
idamābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama |
pratigṛhṇīṣva brahmarṣe prasādaṃ kartumarhasi || 7-69-23||

RMY 7-69-24

तस्याहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःखसमन्वितम् ।
तारणायोपजग्राह तदाभरणमुत्तमम् ॥ ७-६९-२४॥
tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam |
tāraṇāyopajagrāha tadābharaṇamuttamam || 7-69-24||

RMY 7-69-25

मया प्रतिगृहीते तु तस्मिन्नाभरणे शुभे ।
मानुषः पूर्वको देहो राजर्षेः स ननाश ह ॥ ७-६९-२५॥
mayā pratigṛhīte tu tasminnābharaṇe śubhe |
mānuṣaḥ pūrvako deho rājarṣeḥ sa nanāśa ha || 7-69-25||

RMY 7-69-26

प्रनष्टे तु शरीरेऽसौ राजर्षिः परया मुदा ।
तृप्तः प्रमुदितो राजा जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ ७-६९-२६॥
pranaṣṭe tu śarīre'sau rājarṣiḥ parayā mudā |
tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ punaḥ || 7-69-26||

RMY 7-69-27

तेनेदं शक्रतुल्येन दिव्यमाभरणं मम ।
तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतदर्शनम् ॥ ७-६९-२७॥
tenedaṃ śakratulyena divyamābharaṇaṃ mama |
tasminnimitte kākutstha dattamadbhutadarśanam || 7-69-27||

Sarga: 70/100 (19)

RMY 7-70-1

तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वागस्त्यस्य राघवः ।
गौरवाद्विस्मयाच्चैव भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ७-७०-१॥
tadadbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvāgastyasya rāghavaḥ |
gauravādvismayāccaiva bhūyaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 7-70-1||

RMY 7-70-2

भगवंस्तद्वनं घोरं तपस्तप्यति यत्र सः ।
श्वेतो वैदर्भको राजा कथं तदमृगद्विजम् ॥ ७-७०-२॥
bhagavaṃstadvanaṃ ghoraṃ tapastapyati yatra saḥ |
śveto vaidarbhako rājā kathaṃ tadamṛgadvijam || 7-70-2||

RMY 7-70-3

निःसत्त्वं च वनं जातं शून्यं मनुजवर्जितम् ।
तपश्चर्तुं प्रविष्टः स श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ७-७०-३॥
niḥsattvaṃ ca vanaṃ jātaṃ śūnyaṃ manujavarjitam |
tapaścartuṃ praviṣṭaḥ sa śrotumicchāmi tattvataḥ || 7-70-3||

RMY 7-70-4

रामस्य भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
वाक्यं परमतेजस्वी वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ ७-७०-४॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |
vākyaṃ paramatejasvī vaktumevopacakrame || 7-70-4||

RMY 7-70-5

पुरा कृतयुगे राम मनुर्दण्डधरः प्रभुः ।
तस्य पुत्रो महानासीदिक्ष्वाकुः कुलवर्धनः ॥ ७-७०-५॥
purā kṛtayuge rāma manurdaṇḍadharaḥ prabhuḥ |
tasya putro mahānāsīdikṣvākuḥ kulavardhanaḥ || 7-70-5||

RMY 7-70-6

तं पुत्रं पूर्वके राज्ये निक्षिप्य भुवि दुर्जयम् ।
पृथिव्यां राजवंशानां भव कर्तेत्युवाच ह ॥ ७-७०-६॥
taṃ putraṃ pūrvake rājye nikṣipya bhuvi durjayam |
pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ bhava kartetyuvāca ha || 7-70-6||

RMY 7-70-7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव ।
ततः परमसंहृष्टो मनुः पुनरुवाच ह ॥ ७-७०-७॥
tatheti ca pratijñātaṃ pituḥ putreṇa rāghava |
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo manuḥ punaruvāca ha || 7-70-7||

RMY 7-70-8

प्रीतोऽस्मि परमोदारकर्ता चासि न संशयः ।
दण्डेन च प्रजा रक्ष मा च दण्डमकारणे ॥ ७-७०-८॥
prīto'smi paramodārakartā cāsi na saṃśayaḥ |
daṇḍena ca prajā rakṣa mā ca daṇḍamakāraṇe || 7-70-8||

RMY 7-70-9

अपराधिषु यो दण्डः पात्यते मानवेषु वै ।
स दण्डो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम् ॥ ७-७०-९॥
aparādhiṣu yo daṇḍaḥ pātyate mānaveṣu vai |
sa daṇḍo vidhivanmuktaḥ svargaṃ nayati pārthivam || 7-70-9||

RMY 7-70-10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक ।
धर्मो हि परमो लोके कुर्वतस्ते भविष्यति ॥ ७-७०-१०॥
tasmāddaṇḍe mahābāho yatnavānbhava putraka |
dharmo hi paramo loke kurvataste bhaviṣyati || 7-70-10||

RMY 7-70-11

इति तं बहु संदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥ ७-७०-११॥
iti taṃ bahu saṃdiśya manuḥ putraṃ samādhinā |
jagāma tridivaṃ hṛṣṭo brahmalokamanuttamam || 7-70-11||

RMY 7-70-12

प्रयाते त्रिदिवे तस्मिन्निक्ष्वाकुरमितप्रभः ।
जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ७-७०-१२॥
prayāte tridive tasminnikṣvākuramitaprabhaḥ |
janayiṣye kathaṃ putrāniti cintāparo'bhavat || 7-70-12||

RMY 7-70-13

कर्मभिर्बहुरूपैश्च तैस्तैर्मनुसुतः सुतान् ।
जनयामास धर्मात्मा शतं देवसुतोपमान् ॥ ७-७०-१३॥
karmabhirbahurūpaiśca taistairmanusutaḥ sutān |
janayāmāsa dharmātmā śataṃ devasutopamān || 7-70-13||

RMY 7-70-14

तेषामवरजस्तात सर्वेषां रघुनन्दन ।
मूढश्चाकृतिविद्यश्च न शुश्रूषति पूर्वजान् ॥ ७-७०-१४॥
teṣāmavarajastāta sarveṣāṃ raghunandana |
mūḍhaścākṛtividyaśca na śuśrūṣati pūrvajān || 7-70-14||

RMY 7-70-15

नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रेऽल्पतेजसः ।
अवश्यं दण्डपतनं शरीरेऽस्य भविष्यति ॥ ७-७०-१५॥
nāma tasya ca daṇḍeti pitā cakre'lpatejasaḥ |
avaśyaṃ daṇḍapatanaṃ śarīre'sya bhaviṣyati || 7-70-15||

RMY 7-70-16

स पश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव ।
विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये राज्यं प्रादादरिंदम ॥ ७-७०-१६॥
sa paśyamānastaṃ doṣaṃ ghoraṃ putrasya rāghava |
vindhyaśaivalayormadhye rājyaṃ prādādariṃdama || 7-70-16||

RMY 7-70-17

स दण्डस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतरोधसि ।
पुरं चाप्रतिमं राम न्यवेशयदनुत्तमम् ॥ ७-७०-१७॥
sa daṇḍastatra rājābhūdramye parvatarodhasi |
puraṃ cāpratimaṃ rāma nyaveśayadanuttamam || 7-70-17||

RMY 7-70-18

पुरस्य चाकरोन्नाम मधुमन्तमिति प्रभो ।
पुरोहितं चोशनसं वरयामास सुव्रतम् ॥ ७-७०-१८॥
purasya cākaronnāma madhumantamiti prabho |
purohitaṃ cośanasaṃ varayāmāsa suvratam || 7-70-18||

RMY 7-70-19

एवं स राजा तद्राज्यं कारयत्सपुरोहितः ।
प्रहृष्टमनुजाकीर्णं देवराज्यं यथा दिवि ॥ ७-७०-१९॥
evaṃ sa rājā tadrājyaṃ kārayatsapurohitaḥ |
prahṛṣṭamanujākīrṇaṃ devarājyaṃ yathā divi || 7-70-19||

Sarga: 71/100 (17)

RMY 7-71-1

एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसंभवः ।
अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ॥ ७-७१-१॥
etadākhyāya rāmāya maharṣiḥ kumbhasaṃbhavaḥ |
asyāmevāparaṃ vākyaṃ kathāyāmupacakrame || 7-71-1||

RMY 7-71-2

ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् ।
अकरोत्तत्र मन्दात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ॥ ७-७१-२॥
tataḥ sa daṇḍaḥ kākutstha bahuvarṣagaṇāyutam |
akarottatra mandātmā rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 7-71-2||

RMY 7-71-3

अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम् ।
रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे ॥ ७-७१-३॥
atha kāle tu kasmiṃścidrājā bhārgavamāśramam |
ramaṇīyamupākrāmaccaitre māsi manorame || 7-71-3||

RMY 7-71-4

तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
विचरन्तीं वनोद्देशे दण्डोऽपश्यदनुत्तमाम् ॥ ७-७१-४॥
tatra bhārgavakanyāṃ sa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi |
vicarantīṃ vanoddeśe daṇḍo'paśyadanuttamām || 7-71-4||

RMY 7-71-5

स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः ।
अभिगम्य सुसंविग्नः कन्यां वचनमब्रवीत् ॥ ७-७१-५॥
sa dṛṣṭvā tāṃ sudurmedhā anaṅgaśarapīḍitaḥ |
abhigamya susaṃvignaḥ kanyāṃ vacanamabravīt || 7-71-5||

RMY 7-71-6

कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वासि सुता शुभे ।
पीडितोऽहमनङ्गेन पृच्छामि त्वां सुमध्यमे ॥ ७-७१-६॥
kutastvamasi suśroṇi kasya vāsi sutā śubhe |
pīḍito'hamanaṅgena pṛcchāmi tvāṃ sumadhyame || 7-71-6||

RMY 7-71-7

तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः ।
भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं नृपम् ॥ ७-७१-७॥
tasya tvevaṃ bruvāṇasya mohonmattasya kāminaḥ |
bhārgavī pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ nṛpam || 7-71-7||

RMY 7-71-8

भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम् ॥ ७-७१-८॥
bhārgavasya sutāṃ viddhi devasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
arajāṃ nāma rājendra jyeṣṭhāmāśramavāsinīm || 7-71-8||

RMY 7-71-9

गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः ।
व्यसनं सुमहत्क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः ॥ ७-७१-९॥
guruḥ pitā me rājendra tvaṃ ca śiṣyo mahātmanaḥ |
vyasanaṃ sumahatkruddhaḥ sa te dadyānmahātapāḥ || 7-71-9||

RMY 7-71-10

यदि वात्र मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा ।
वरयस्व नृप श्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम् ॥ ७-७१-१०॥
yadi vātra mayā kāryaṃ dharmadṛṣṭena satpathā |
varayasva nṛpa śreṣṭha pitaraṃ me mahādyutim || 7-71-10||

RMY 7-71-11

अन्यथा तु फलं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम् ।
क्रोधेन हि पिता मेऽसौ त्रैलोक्यमपि निर्दहेत् ॥ ७-७१-११॥
anyathā tu phalaṃ tubhyaṃ bhavedghorābhisaṃhitam |
krodhena hi pitā me'sau trailokyamapi nirdahet || 7-71-11||

RMY 7-71-12

एवं ब्रुवाणामरजां दण्डः कामशरार्दितः ।
प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरस्याधाय सोऽञ्जलिम् ॥ ७-७१-१२॥
evaṃ bruvāṇāmarajāṃ daṇḍaḥ kāmaśarārditaḥ |
pratyuvāca madonmattaḥ śirasyādhāya so'ñjalim || 7-71-12||

RMY 7-71-13

प्रसादं कुरु सुश्रोणि न कालं क्षेप्तुमर्हसि ।
त्वत्कृते हि मम प्राणा विदीर्यन्ते शुभानने ॥ ७-७१-१३॥
prasādaṃ kuru suśroṇi na kālaṃ kṣeptumarhasi |
tvatkṛte hi mama prāṇā vidīryante śubhānane || 7-71-13||

RMY 7-71-14

त्वां प्राप्य हि वधो वापि पापं वापि सुदारुणम् ।
भक्तं भजस्व मां भीरु भजमानं सुविह्वलम् ॥ ७-७१-१४॥
tvāṃ prāpya hi vadho vāpi pāpaṃ vāpi sudāruṇam |
bhaktaṃ bhajasva māṃ bhīru bhajamānaṃ suvihvalam || 7-71-14||

RMY 7-71-15

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां दोर्भ्यां गृह्य बलाद्बली ।
विस्फुरन्तीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे ॥ ७-७१-१५॥
evamuktvā tu tāṃ kanyāṃ dorbhyāṃ gṛhya balādbalī |
visphurantīṃ yathākāmaṃ maithunāyopacakrame || 7-71-15||

RMY 7-71-16

तमनर्थं महाघोरं दण्डः कृत्वा सुदारुणम् ।
नगरं प्रययौ चाशु मधुमन्तमनुत्तमम् ॥ ७-७१-१६॥
tamanarthaṃ mahāghoraṃ daṇḍaḥ kṛtvā sudāruṇam |
nagaraṃ prayayau cāśu madhumantamanuttamam || 7-71-16||

RMY 7-71-17

अरजापि रुदन्ती सा आश्रमस्याविदूरतः ।
प्रतीक्षते सुसंत्रस्ता पितरं देवसंनिभम् ॥ ७-७१-१७॥
arajāpi rudantī sā āśramasyāvidūrataḥ |
pratīkṣate susaṃtrastā pitaraṃ devasaṃnibham || 7-71-17||

Sarga: 72/100 (21)

RMY 7-72-1

स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः ।
स्वमाश्रमं शिष्य वृतः क्षुधार्तः संन्यवर्तत ॥ ७-७२-१॥
sa muhūrtādupaśrutya devarṣiramitaprabhaḥ |
svamāśramaṃ śiṣya vṛtaḥ kṣudhārtaḥ saṃnyavartata || 7-72-1||

RMY 7-72-2

सोऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् ।
ज्योत्स्नामिवारुणग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ ७-७२-२॥
so'paśyadarajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām |
jyotsnāmivāruṇagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm || 7-72-2||

RMY 7-72-3

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य विशेषतः ।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीञ्शिष्यांश्चेदमुवाच ह ॥ ७-७२-३॥
tasya roṣaḥ samabhavatkṣudhārtasya viśeṣataḥ |
nirdahanniva lokāṃstrīñśiṣyāṃścedamuvāca ha || 7-72-3||

RMY 7-72-4

पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः ।
विपत्तिं घोरसंकाशां क्रुद्धामग्निशिखामिव ॥ ७-७२-४॥
paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāviditātmanaḥ |
vipattiṃ ghorasaṃkāśāṃ kruddhāmagniśikhāmiva || 7-72-4||

RMY 7-72-5

क्षयोऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः ।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमिच्छति ॥ ७-७२-५॥
kṣayo'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ |
yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭumicchati || 7-72-5||

RMY 7-72-6

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरदर्शनम् ।
तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ ७-७२-६॥
yasmātsa kṛtavānpāpamīdṛśaṃ ghoradarśanam |
tasmātprāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ || 7-72-6||

RMY 7-72-7

सप्तरात्रेण राजासौ सभृत्यबलवाहनः ।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥ ७-७२-७॥
saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ |
pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ || 7-72-7||

RMY 7-72-8

समन्ताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः ।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥ ७-७२-८॥
samantādyojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ |
dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ || 7-72-8||

RMY 7-72-9

सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च ।
महता पांसुवर्षेण नाशं यास्यन्ति सर्वशः ॥ ७-७२-९॥
sarvasattvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca |
mahatā pāṃsuvarṣeṇa nāśaṃ yāsyanti sarvaśaḥ || 7-72-9||

RMY 7-72-10

दण्डस्य विषयो यावत्तावत्सर्वसमुच्छ्रयः ।
पांसुभुत इवालक्ष्यः सप्तरात्राद्भविष्यति ॥ ७-७२-१०॥
daṇḍasya viṣayo yāvattāvatsarvasamucchrayaḥ |
pāṃsubhuta ivālakṣyaḥ saptarātrādbhaviṣyati || 7-72-10||

RMY 7-72-11

इत्युक्त्वा क्रोधसंतपस्तमाश्रमनिवासिनम् ।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥ ७-७२-११॥
ityuktvā krodhasaṃtapastamāśramanivāsinam |
janaṃ janapadānteṣu sthīyatāmiti cābravīt || 7-72-11||

RMY 7-72-12

श्रुत्वा तूशसनो वाक्यं स आश्रमावसथो जनः ।
निष्क्रान्तो विषयात्तस्य स्थानं चक्रेऽथ बाह्यतः ॥ ७-७२-१२॥
śrutvā tūśasano vākyaṃ sa āśramāvasatho janaḥ |
niṣkrānto viṣayāttasya sthānaṃ cakre'tha bāhyataḥ || 7-72-12||

RMY 7-72-13

स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् ।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥ ७-७२-१३॥
sa tathoktvā munijanamarajāmidamabravīt |
ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā || 7-72-13||

RMY 7-72-14

इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् ।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ ७-७२-१४॥
idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham |
araje vijvarā bhuṅkṣva kālaścātra pratīkṣyatām || 7-72-14||

RMY 7-72-15

त्वत्समीपे तु ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् ।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ ७-७२-१५॥
tvatsamīpe tu ye sattvā vāsameṣyanti tāṃ niśām |
avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā || 7-72-15||

RMY 7-72-16

इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समुपाक्रमत् ।
सप्ताहाद्भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥ ७-७२-१६॥
ityuktvā bhārgavo vāsamanyatra samupākramat |
saptāhādbhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā || 7-72-16||

RMY 7-72-17

तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलसानुषु ।
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन पुरा वैधर्मके कृते ॥ ७-७२-१७॥
tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalasānuṣu |
śapto brahmarṣiṇā tena purā vaidharmake kṛte || 7-72-17||

RMY 7-72-18

ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते ।
तपस्विनः स्थिता यत्र जनस्थानमथोऽभवत् ॥ ७-७२-१८॥
tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyamucyate |
tapasvinaḥ sthitā yatra janasthānamatho'bhavat || 7-72-18||

RMY 7-72-19

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव ।
संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ॥ ७-७२-१९॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi rāghava |
saṃdhyāmupāsituṃ vīra samayo hyativartate || 7-72-19||

RMY 7-72-20

एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः ।
कृतोदको नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ॥ ७-७२-२०॥
ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ |
kṛtodako naravyāghra ādityaṃ paryupāsate || 7-72-20||

RMY 7-72-21

स तैरृषिभिरभ्यस्तः सहितैर्ब्रह्मसत्तमैः ।
रविरस्तं गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश ॥ ७-७२-२१॥
sa tairṛṣibhirabhyastaḥ sahitairbrahmasattamaiḥ |
ravirastaṃ gato rāma gacchodakamupaspṛśa || 7-72-21||

Sarga: 73/100 (19)

RMY 7-73-1

ऋषेर्वचनमाज्ञाय रामः संध्यामुपासितुम् ।
उपाक्रामत्सरः पुण्यमप्सरोभिर्निषेवितम् ॥ ७-७३-१॥
ṛṣervacanamājñāya rāmaḥ saṃdhyāmupāsitum |
upākrāmatsaraḥ puṇyamapsarobhirniṣevitam || 7-73-1||

RMY 7-73-2

तत्रोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
आश्रमं प्राविशद्रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः ॥ ७-७३-२॥
tatrodakamupaspṛśya saṃdhyāmanvāsya paścimām |
āśramaṃ prāviśadrāmaḥ kumbhayonermahātmanaḥ || 7-73-2||

RMY 7-73-3

अस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं तथौषधीः ।
शाकानि च पवित्राणि भोजनार्थमकल्पयत् ॥ ७-७३-३॥
asyāgastyo bahuguṇaṃ phalamūlaṃ tathauṣadhīḥ |
śākāni ca pavitrāṇi bhojanārthamakalpayat || 7-73-3||

RMY 7-73-4

स भुक्तवान्नरश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् ॥ ७-७३-४॥
sa bhuktavānnaraśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
prītaśca parituṣṭaśca tāṃ rātriṃ samupāvasat || 7-73-4||

RMY 7-73-5

प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदमः ।
ऋषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः ॥ ७-७३-५॥
prabhāte kālyamutthāya kṛtvāhnikamariṃdamaḥ |
ṛṣiṃ samabhicakrāma gamanāya raghūttamaḥ || 7-73-5||

RMY 7-73-6

अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुम्भसंभवम् ।
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७-७३-६॥
abhivādyābravīdrāmo maharṣiṃ kumbhasaṃbhavam |
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi māmanujñātumarhasi || 7-73-6||

RMY 7-73-7

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि दर्शनेन महात्मनः ।
द्रष्टुं चैवागमिष्यामि पावनार्थमिहात्मनः ॥ ७-७३-७॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi darśanena mahātmanaḥ |
draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārthamihātmanaḥ || 7-73-7||

RMY 7-73-8

तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
उवाच परमप्रीतो धर्मनेत्रस्तपोधनः ॥ ७-७३-८॥
tathā vadati kākutsthe vākyamadbhutadarśanam |
uvāca paramaprīto dharmanetrastapodhanaḥ || 7-73-8||

RMY 7-73-9

अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम् ।
पावनः सर्वलोकानां त्वमेव रघुनन्दन ॥ ७-७३-९॥
atyadbhutamidaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram |
pāvanaḥ sarvalokānāṃ tvameva raghunandana || 7-73-9||

RMY 7-73-10

मुहूर्तमपि राम त्वां ये नु पश्यन्ति केचन ।
पाविताः स्वर्गभूतास्ते पूज्यन्ते दिवि दैवतैः ॥ ७-७३-१०॥
muhūrtamapi rāma tvāṃ ye nu paśyanti kecana |
pāvitāḥ svargabhūtāste pūjyante divi daivataiḥ || 7-73-10||

RMY 7-73-11

ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षन्ते प्राणिनो भुवि ।
हतास्ते यमदण्डेन सद्यो निरयगामिनः ॥ ७-७३-११॥
ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhirīkṣante prāṇino bhuvi |
hatāste yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ || 7-73-11||

RMY 7-73-12

गच्छ चारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ।
प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिर्हि जगतो भवान् ॥ ७-७३-१२॥
gaccha cāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam |
praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatirhi jagato bhavān || 7-73-12||

RMY 7-73-13

एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।
अभ्यवादयत प्राज्ञस्तमृषिं पुण्यशीलिनम् ॥ ७-७३-१३॥
evamuktastu muninā prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
abhyavādayata prājñastamṛṣiṃ puṇyaśīlinam || 7-73-13||

RMY 7-73-14

अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं तांश्च सर्वांस्तपोधनान् ।
अध्यारोहत्तदव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् ॥ ७-७३-१४॥
abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃśca sarvāṃstapodhanān |
adhyārohattadavyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam || 7-73-14||

RMY 7-73-15

तं प्रयान्तं मुनिगणा आशीर्वादैः समन्ततः ।
अपूजयन्महेन्द्राभं सहस्राक्षमिवामराः ॥ ७-७३-१५॥
taṃ prayāntaṃ munigaṇā āśīrvādaiḥ samantataḥ |
apūjayanmahendrābhaṃ sahasrākṣamivāmarāḥ || 7-73-15||

RMY 7-73-16

स्वस्थः स ददृशे रामः पुष्पके हेमभूषिते ।
शशी मेघसमीपस्थो यथा जलधरागमे ॥ ७-७३-१६॥
svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite |
śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame || 7-73-16||

RMY 7-73-17

ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते पूज्यमानस्ततस्ततः ।
अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थो विमानादवरोहत ॥ ७-७३-१७॥
tato'rdhadivase prāpte pūjyamānastatastataḥ |
ayodhyāṃ prāpya kākutstho vimānādavarohata || 7-73-17||

RMY 7-73-18

ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामगामिनम् ।
कक्ष्यान्तरविनिक्षिप्तं द्वाःस्थं रामोऽब्रवीद्वचः ॥ ७-७३-१८॥
tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāminam |
kakṣyāntaravinikṣiptaṃ dvāḥsthaṃ rāmo'bravīdvacaḥ || 7-73-18||

RMY 7-73-19

लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वा तौ लघुविक्रमौ ।
ममागमनमाख्याय शब्दापय च मा चिरम् ॥ ७-७३-१९॥
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau |
mamāgamanamākhyāya śabdāpaya ca mā ciram || 7-73-19||

Sarga: 74/100 (19)

RMY 7-74-1

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
द्वाःस्थः कुमारावाहूय राघवाय न्यवेदयत् ॥ ७-७४-१॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
dvāḥsthaḥ kumārāvāhūya rāghavāya nyavedayat || 7-74-1||

RMY 7-74-2

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ ।
परिष्वज्य ततो रामो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-७४-२॥
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau |
pariṣvajya tato rāmo vākyametaduvāca ha || 7-74-2||

RMY 7-74-3

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमम् ।
धर्मसेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ ॥ ७-७४-३॥
kṛtaṃ mayā yathātathyaṃ dvijakāryamanuttamam |
dharmasetumato bhūyaḥ kartumicchāmi rāghavau || 7-74-3||

RMY 7-74-4

युवाभ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयमनुत्तमम् ।
सहितो यष्टुमिच्छामि तत्र धर्मो हि शाश्वतः ॥ ७-७४-४॥
yuvābhyāmātmabhūtābhyāṃ rājasūyamanuttamam |
sahito yaṣṭumicchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ || 7-74-4||

RMY 7-74-5

इष्ट्वा तु राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः ।
सुहुतेन सुयज्ञेन वरुणत्वमुपागमत् ॥ ७-७४-५॥
iṣṭvā tu rājasūyena mitraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
suhutena suyajñena varuṇatvamupāgamat || 7-74-5||

RMY 7-74-6

सोमश्च राजसूयेन इष्ट्वा धर्मेण धर्मवित् ।
प्राप्तश्च सर्वलोकानां कीर्तिं स्थानं च शाश्वतम् ॥ ७-७४-६॥
somaśca rājasūyena iṣṭvā dharmeṇa dharmavit |
prāptaśca sarvalokānāṃ kīrtiṃ sthānaṃ ca śāśvatam || 7-74-6||

RMY 7-74-7

अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयश्चिन्त्यतां तन्मया सह ।
हितं चायति युक्तं च प्रयतौ वक्तुमर्हथ ॥ ७-७४-७॥
asminnahani yacchreyaścintyatāṃ tanmayā saha |
hitaṃ cāyati yuktaṃ ca prayatau vaktumarhatha || 7-74-7||

RMY 7-74-8

श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वाक्यं वाक्यविशारदः ।
भरतः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-७४-८॥
śrutvā tu rāghavasyaitadvākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
bharataḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7-74-8||

RMY 7-74-9

त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा ।
प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम ॥ ७-७४-९॥
tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasuṃdharā |
pratiṣṭhitā mahābāho yaśaścāmitavikrama || 7-74-9||

RMY 7-74-10

महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः ।
निरीक्षन्ते महात्मानो लोकनाथं यथा वयम् ॥ ७-७४-१०॥
mahīpālāśca sarve tvāṃ prajāpatimivāmarāḥ |
nirīkṣante mahātmāno lokanāthaṃ yathā vayam || 7-74-10||

RMY 7-74-11

प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यन्ति त्वां महाबल ।
पृथिव्यां गतिभूतोऽसि प्राणिनामपि राघव ॥ ७-७४-११॥
prajāśca pitṛvadrājanpaśyanti tvāṃ mahābala |
pṛthivyāṃ gatibhūto'si prāṇināmapi rāghava || 7-74-11||

RMY 7-74-12

स त्वमेवंविधं यज्ञमाहर्तासि कथं नृप ।
पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते ॥ ७-७४-१२॥
sa tvamevaṃvidhaṃ yajñamāhartāsi kathaṃ nṛpa |
pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate || 7-74-12||

RMY 7-74-13

पृथिव्यां ये च पुरुषा राजन्पौरुषमागताः ।
सर्वेषां भविता तत्र क्षयः सर्वान्तकोपमः ॥ ७-७४-१३॥
pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājanpauruṣamāgatāḥ |
sarveṣāṃ bhavitā tatra kṣayaḥ sarvāntakopamaḥ || 7-74-13||

RMY 7-74-14

स त्वं पुरुषशार्दूल गुणैरतुलविक्रम ।
पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते ॥ ७-७४-१४॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇairatulavikrama |
pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate || 7-74-14||

RMY 7-74-15

भरतस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः ॥ ७-७४-१५॥
bharatasya tu tadvākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā |
praharṣamatulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ || 7-74-15||

RMY 7-74-16

उवाच च शुभां वाणीं कैकेय्या नन्दिवर्धनम् ।
प्रीतोऽस्मि परितुष्टोऽस्मि तवाद्य वचनेन हि ॥ ७-७४-१६॥
uvāca ca śubhāṃ vāṇīṃ kaikeyyā nandivardhanam |
prīto'smi parituṣṭo'smi tavādya vacanena hi || 7-74-16||

RMY 7-74-17

इदं वचनमक्लीबं त्वया धर्मसमाहितम् ।
व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम् ॥ ७-७४-१७॥
idaṃ vacanamaklībaṃ tvayā dharmasamāhitam |
vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam || 7-74-17||

RMY 7-74-18

एष तस्मादभिप्रायाद्राजसूयात्क्रतूत्तमात् ।
निवर्तयामि धर्मज्ञ तव सुव्याहृतेन वै ॥ ७-७४-१८॥
eṣa tasmādabhiprāyādrājasūyātkratūttamāt |
nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena vai || 7-74-18||

RMY 7-74-19

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां यज्ञेन संमितः ।
तस्माच्छृणोमि ते वाक्यं साधूक्तं सुसमाहितम् ॥ ७-७४-१९॥
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ |
tasmācchṛṇomi te vākyaṃ sādhūktaṃ susamāhitam || 7-74-19||

Sarga: 75/100 (18)

RMY 7-75-1

तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि ।
लक्ष्मणोऽपि शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ७-७५-१॥
tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani |
lakṣmaṇo'pi śubhaṃ vākyamuvāca raghunandanam || 7-75-1||

RMY 7-75-2

अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् ।
पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां क्रतुपुंगवः ॥ ७-७५-२॥
aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām |
pāvanastava durdharṣo rocatāṃ kratupuṃgavaḥ || 7-75-2||

RMY 7-75-3

श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः ॥ ७-७५-३॥
śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani |
brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ || 7-75-3||

RMY 7-75-4

पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे ।
वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसंमतः ॥ ७-७५-४॥
purā kila mahābāho devāsurasamāgame |
vṛtro nāma mahānāsīddaiteyo lokasaṃmataḥ || 7-75-4||

RMY 7-75-5

विस्तीर्णा योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः ।
अनुरागेण लोकांस्त्रीन्स्नेहात्पश्यति सर्वतः ॥ ७-७५-५॥
vistīrṇā yojanaśatamucchritastriguṇaṃ tataḥ |
anurāgeṇa lokāṃstrīnsnehātpaśyati sarvataḥ || 7-75-5||

RMY 7-75-6

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
शशास पृथिवीं सर्वां धर्मेण सुसमाहितः ॥ ७-७५-६॥
dharmajñaśca kṛtajñaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |
śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 7-75-6||

RMY 7-75-7

तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही ।
रसवन्ति प्रसूतानि मूलानि च फलानि च ॥ ७-७५-७॥
tasminpraśāsati tadā sarvakāmadughā mahī |
rasavanti prasūtāni mūlāni ca phalāni ca || 7-75-7||

RMY 7-75-8

अकृष्टपच्या पृथिवी सुसंपन्ना महात्मनः ।
स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम् ॥ ७-७५-८॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī susaṃpannā mahātmanaḥ |
sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītamadbhutadarśanam || 7-75-8||

RMY 7-75-9

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् ।
तपो हि परमं श्रेयस्तपो हि परमं सुखम् ॥ ७-७५-९॥
tasya buddhiḥ samutpannā tapaḥ kuryāmanuttamam |
tapo hi paramaṃ śreyastapo hi paramaṃ sukham || 7-75-9||

RMY 7-75-10

स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु परमेश्वरम् ।
तप उग्रमुपातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः ॥ ७-७५-१०॥
sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu parameśvaram |
tapa ugramupātiṣṭhattāpayansarvadevatāḥ || 7-75-10||

RMY 7-75-11

तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् ।
विष्णुं समुपसंक्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-७५-११॥
tapastapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat |
viṣṇuṃ samupasaṃkramya vākyametaduvāca ha || 7-75-11||

RMY 7-75-12

तपस्यता महाबाहो लोका वृत्रेण निर्जिताः ।
बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि बाधितुम् ॥ ७-७५-१२॥
tapasyatā mahābāho lokā vṛtreṇa nirjitāḥ |
balavānsa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi bādhitum || 7-75-12||

RMY 7-75-13

यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एव सुरेश्वर ।
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः ॥ ७-७५-१३॥
yadyasau tapa ātiṣṭhedbhūya eva sureśvara |
yāvallokā dhariṣyanti tāvadasya vaśānugāḥ || 7-75-13||

RMY 7-75-14

त्वं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबल ।
क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ॥ ७-७५-१४॥
tvaṃ cainaṃ paramodāramupekṣasi mahābala |
kṣaṇaṃ hi na bhavedvṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara || 7-75-14||

RMY 7-75-15

यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः ।
तदा प्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान् ॥ ७-७५-१५॥
yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ |
tadā prabhṛti lokānāṃ nāthatvamupalabdhavān || 7-75-15||

RMY 7-75-16

स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुमहायशः ।
त्वत्कृतेन हि सर्वं स्यात्प्रशान्तमजरं जगत् ॥ ७-७५-१६॥
sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva sumahāyaśaḥ |
tvatkṛtena hi sarvaṃ syātpraśāntamajaraṃ jagat || 7-75-16||

RMY 7-75-17

इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः ।
वृत्रघतेन महता एषां साह्यं कुरुष्व ह ॥ ७-७५-१७॥
ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ |
vṛtraghatena mahatā eṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha || 7-75-17||

RMY 7-75-18

त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् ।
असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ॥ ७-७५-१८॥
tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtameṣāṃ mahātmanām |
asahyamidamanyeṣāmagatīnāṃ gatirbhavān || 7-75-18||

Sarga: 76/100 (22)

RMY 7-76-1

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः ।
वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह लक्ष्मणम् ॥ ७-७६-१॥
lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtraghātamaśeṣeṇa kathayetyāha lakṣmaṇam || 7-76-1||

RMY 7-76-2

राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः ।
भूय एव कथां दिव्यां कथयामास लक्ष्मणः ॥ ७-७६-२॥
rāghaveṇaivamuktastu sumitrānandavardhanaḥ |
bhūya eva kathāṃ divyāṃ kathayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 7-76-2||

RMY 7-76-3

सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् ।
विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ७-७६-३॥
sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |
viṣṇurdevānuvācedaṃ sarvānindrapurogamān || 7-76-3||

RMY 7-76-4

पूर्वं सौहृदबद्धोऽस्मि वृत्रस्य सुमहात्मनः ।
तेन युष्मत्प्रियार्थं वै नाहं हन्मि महासुरम् ॥ ७-७६-४॥
pūrvaṃ sauhṛdabaddho'smi vṛtrasya sumahātmanaḥ |
tena yuṣmatpriyārthaṃ vai nāhaṃ hanmi mahāsuram || 7-76-4||

RMY 7-76-5

अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम् ।
तस्मादुपायमाख्यास्ये येन वृत्रं हनिष्यथ ॥ ७-७६-५॥
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca bhavatāṃ sukhamuttamam |
tasmādupāyamākhyāsye yena vṛtraṃ haniṣyatha || 7-76-5||

RMY 7-76-6

त्रिधा भूतं करिष्येऽहमात्मानं सुरसत्तमाः ।
तेन वृत्रं सहस्राक्षो हनिष्यति न संशयः ॥ ७-७६-६॥
tridhā bhūtaṃ kariṣye'hamātmānaṃ surasattamāḥ |
tena vṛtraṃ sahasrākṣo haniṣyati na saṃśayaḥ || 7-76-6||

RMY 7-76-7

एकोंऽशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु ।
तृतीयो भूतलं शक्रस्ततो वृत्रं हनिष्यति ॥ ७-७६-७॥
ekoṃ'śo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajrameva tu |
tṛtīyo bhūtalaṃ śakrastato vṛtraṃ haniṣyati || 7-76-7||

RMY 7-76-8

तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन् ।
एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि दैत्यहन् ॥ ७-७६-८॥
tathā bruvati deveśe devā vākyamathābruvan |
evametanna saṃdeho yathā vadasi daityahan || 7-76-8||

RMY 7-76-9

भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः ।
भजस्व परमोदारवासवं स्वेन तेजसा ॥ ७-७६-९॥
bhadraṃ te'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ |
bhajasva paramodāravāsavaṃ svena tejasā || 7-76-9||

RMY 7-76-10

ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः ।
तदरण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः ॥ ७-७६-१०॥
tataḥ sarve mahātmānaḥ sahasrākṣapurogamāḥ |
tadaraṇyamupākrāmanyatra vṛtro mahāsuraḥ || 7-76-10||

RMY 7-76-11

तेऽपश्यंस्तेजसा भूतं तपन्तमसुरोत्तमम् ।
पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम् ॥ ७-७६-११॥
te'paśyaṃstejasā bhūtaṃ tapantamasurottamam |
pibantamiva lokāṃstrīnnirdahantamivāmbaram || 7-76-11||

RMY 7-76-12

दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन् ।
कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात्पराजयः ॥ ७-७६-१२॥
dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devāstrāsamupāgaman |
kathamenaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syātparājayaḥ || 7-76-12||

RMY 7-76-13

तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरंदरः ।
वज्रं प्रगृह्य बाहुभ्यां प्रहिणोद्वृत्रमूर्धनि ॥ ७-७६-१३॥
teṣāṃ cintayatāṃ tatra sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
vajraṃ pragṛhya bāhubhyāṃ prahiṇodvṛtramūrdhani || 7-76-13||

RMY 7-76-14

कालाग्निनेव घोरेण दीप्तेनेव महार्चिषा ।
प्रतप्तं वृत्रशिरसि जगत्त्रासमुपागमत् ॥ ७-७६-१४॥
kālāgnineva ghoreṇa dīpteneva mahārciṣā |
prataptaṃ vṛtraśirasi jagattrāsamupāgamat || 7-76-14||

RMY 7-76-15

असंभाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः ।
चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः ॥ ७-७६-१५॥
asaṃbhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ |
cintayāno jagāmāśu lokasyāntaṃ mahāyaśāḥ || 7-76-15||

RMY 7-76-16

तमिन्द्रं ब्रह्महत्याशु गच्छन्तमनुगच्छति ।
अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत् ॥ ७-७६-१६॥
tamindraṃ brahmahatyāśu gacchantamanugacchati |
apataccāsya gātreṣu tamindraṃ duḥkhamāviśat || 7-76-16||

RMY 7-76-17

हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः ।
विष्णुं त्रिभुवणश्रेष्ठं मुहुर्मुहुरपूजयन् ॥ ७-७६-१७॥
hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
viṣṇuṃ tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ muhurmuhurapūjayan || 7-76-17||

RMY 7-76-18

त्वं गतिः परमा देव पूर्वजो जगतः प्रभुः ।
रथार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ७-७६-१८॥
tvaṃ gatiḥ paramā deva pūrvajo jagataḥ prabhuḥ |
rathārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 7-76-18||

RMY 7-76-19

हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् ।
बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥ ७-७६-१९॥
hataścāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam |
bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasya vinirdiśa || 7-76-19||

RMY 7-76-20

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् ।
मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥ ७-७६-२०॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇurabravīt |
māmeva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam || 7-76-20||

RMY 7-76-21

पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः ।
पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ॥ ७-७६-२१॥
puṇyena hayamedhena māmiṣṭvā pākaśāsanaḥ |
punareṣyati devānāmindratvamakutobhayaḥ || 7-76-21||

RMY 7-76-22

एवं संदिश्य देवानां तां वाणीममृतोपमा ।
जगाम विष्णुर्देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम् ॥ ७-७६-२२॥
evaṃ saṃdiśya devānāṃ tāṃ vāṇīmamṛtopamā |
jagāma viṣṇurdeveśaḥ stūyamānastriviṣṭapam || 7-76-22||

Sarga: 77/100 (19)

RMY 7-77-1

तथा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः ।
कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषमुपाक्रमत् ॥ ७-७७-१॥
tathā vṛtravadhaṃ sarvamakhilena sa lakṣmaṇaḥ |
kathayitvā naraśreṣṭhaḥ kathāśeṣamupākramat || 7-77-1||

RMY 7-77-2

ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रः संज्ञां लेभे न वृत्रहा ॥ ७-७७-२॥
tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare |
brahmahatyāvṛtaḥ śakraḥ saṃjñāṃ lebhe na vṛtrahā || 7-77-2||

RMY 7-77-3

सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः ।
कालं तत्रावसत्कंचिद्वेष्टमानो यथोरगः ॥ ७-७७-३॥
so'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ |
kālaṃ tatrāvasatkaṃcidveṣṭamāno yathoragaḥ || 7-77-3||

RMY 7-77-4

अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् ।
भूमिश्च ध्वस्तसंकाशा निःस्नेहा शुष्ककानना ॥ ७-७७-४॥
atha naṣṭe sahasrākṣe udvignamabhavajjagat |
bhūmiśca dhvastasaṃkāśā niḥsnehā śuṣkakānanā || 7-77-4||

RMY 7-77-5

निःस्रोतसश्चाम्बुवाहा ह्रदाश्च सरितस्तथा ।
संक्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् ॥ ७-७७-५॥
niḥsrotasaścāmbuvāhā hradāśca saritastathā |
saṃkṣobhaścaiva sattvānāmanāvṛṣṭikṛto'bhavat || 7-77-5||

RMY 7-77-6

क्षीयमाणे तु लोकेऽस्मिन्संभ्रान्तमनसः सुराः ।
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन् ॥ ७-७७-६॥
kṣīyamāṇe tu loke'sminsaṃbhrāntamanasaḥ surāḥ |
yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ taṃ yajñaṃ samupānayan || 7-77-6||

RMY 7-77-7

ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः ।
तं देशं सहिता जग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः ॥ ७-७७-७॥
tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ |
taṃ deśaṃ sahitā jagmuryatrendro bhayamohitaḥ || 7-77-7||

RMY 7-77-8

ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षं मोहितं ब्रह्महत्यया ।
तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे ॥ ७-७७-८॥
te tu dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ mohitaṃ brahmahatyayā |
taṃ puraskṛtya deveśamaśvamedhaṃ pracakrire || 7-77-8||

RMY 7-77-9

ततोऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः ।
ववृधे ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर ॥ ७-७७-९॥
tato'śvamedhaḥ sumahānmahendrasya mahātmanaḥ |
vavṛdhe brahmahatyāyāḥ pāvanārthaṃ nareśvara || 7-77-9||

RMY 7-77-10

ततो यज्ञसमाप्तौ तु ब्रह्महत्या महात्मनः ।
अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ ॥ ७-७७-१०॥
tato yajñasamāptau tu brahmahatyā mahātmanaḥ |
abhigamyābravīdvākyaṃ kva me sthānaṃ vidhāsyatha || 7-77-10||

RMY 7-77-11

ते तामूचुस्ततो देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः ।
चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे ॥ ७-७७-११॥
te tāmūcustato devāstuṣṭāḥ prītisamanvitāḥ |
caturdhā vibhajātmānamātmanaiva durāsade || 7-77-11||

RMY 7-77-12

देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् ।
संनिधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा ॥ ७-७७-१२॥
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā brahmahatyā mahātmanām |
saṃnidhau sthānamanyatra varayāmāsa durvasā || 7-77-12||

RMY 7-77-13

एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै ।
द्वितीयेन तु वृक्षेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ७-७७-१३॥
ekenāṃśena vatsyāmi pūrṇodāsu nadīṣu vai |
dvitīyena tu vṛkṣeṣu satyametadbravīmi vaḥ || 7-77-13||

RMY 7-77-14

योऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु ।
त्रिरात्रं दर्पपर्णासु वसिष्ये दर्पघातिनी ॥ ७-७७-१४॥
yo'yamaṃśastṛtīyo me strīṣu yauvanaśāliṣu |
trirātraṃ darpaparṇāsu vasiṣye darpaghātinī || 7-77-14||

RMY 7-77-15

हन्तारो ब्राह्मणान्ये तु प्रेक्षापूर्वमदूषकान् ।
तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः ॥ ७-७७-१५॥
hantāro brāhmaṇānye tu prekṣāpūrvamadūṣakān |
tāṃścaturthena bhāgena saṃśrayiṣye surarṣabhāḥ || 7-77-15||

RMY 7-77-16

प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे ।
तथा भवतु तत्सर्वं साधयस्व यथेप्सितम् ॥ ७-७७-१६॥
pratyūcustāṃ tato devā yathā vadasi durvase |
tathā bhavatu tatsarvaṃ sādhayasva yathepsitam || 7-77-16||

RMY 7-77-17

ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे ।
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत ॥ ७-७७-१७॥
tataḥ prītyānvitā devāḥ sahasrākṣaṃ vavandire |
vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavaḥ samapadyata || 7-77-17||

RMY 7-77-18

प्रशान्तं च जगत्सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठते ।
यज्ञं चाद्भुतसंकाशं तदा शक्रोऽभ्यपूजयत् ॥ ७-७७-१८॥
praśāntaṃ ca jagatsarvaṃ sahasrākṣe pratiṣṭhate |
yajñaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ tadā śakro'bhyapūjayat || 7-77-18||

RMY 7-77-19

ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावो रघुनन्दन ।
यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव ॥ ७-७७-१९॥
īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvo raghunandana |
yajasva sumahābhāga hayamedhena pārthiva || 7-77-19||

Sarga: 78/100 (29)

RMY 7-78-1

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन्राघवो वचः ॥ ७-७८-१॥
tacchrutvā lakṣmaṇenoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejāḥ prahasanrāghavo vacaḥ || 7-78-1||

RMY 7-78-2

एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ॥ ७-७८-२॥
evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
vṛtraghātamaśeṣeṇa vājimedhaphalaṃ ca yat || 7-78-2||

RMY 7-78-3

श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः ।
पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः ॥ ७-७८-३॥
śrūyate hi purā saumya kardamasya prajāpateḥ |
putro bāhlīśvaraḥ śrīmānilo nāma sudhārmikaḥ || 7-78-3||

RMY 7-78-4

स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महायशाः ।
राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत्पर्यपालयत् ॥ ७-७८-४॥
sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahāyaśāḥ |
rājyaṃ caiva naravyāghra putravatparyapālayat || 7-78-4||

RMY 7-78-5

सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महासुरैः ।
नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ॥ ७-७८-५॥
suraiśca paramodārairdaiteyaiśca mahāsuraiḥ |
nāgarākṣasagandharvairyakṣaiśca sumahātmabhiḥ || 7-78-5||

RMY 7-78-6

पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन ।
अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ॥ ७-७८-६॥
pūjyate nityaśaḥ saumya bhayārtai raghunandana |
abibhyaṃśca trayo lokāḥ saroṣasya mahātmanaḥ || 7-78-6||

RMY 7-78-7

स राजा तादृशो ह्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः ।
बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकानां महायशाः ॥ ७-७८-७॥
sa rājā tādṛśo hyāsīddharme vīrye ca niṣṭhitaḥ |
buddhyā ca paramodāro bāhlīkānāṃ mahāyaśāḥ || 7-78-7||

RMY 7-78-8

स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने ।
चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-७८-८॥
sa pracakre mahābāhurmṛgayāṃ rucire vane |
caitre manorame māsi sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-78-8||

RMY 7-78-9

प्रजघ्ने स नृपोऽरण्ये मृगाञ्शतसहस्रशः ।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ ७-७८-९॥
prajaghne sa nṛpo'raṇye mṛgāñśatasahasraśaḥ |
hatvaiva tṛptirnābhūcca rājñastasya mahātmanaḥ || 7-78-9||

RMY 7-78-10

नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना ।
यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे ॥ ७-७८-१०॥
nānāmṛgāṇāmayutaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
yatra jāto mahāsenastaṃ deśamupacakrame || 7-78-10||

RMY 7-78-11

तस्मिंस्तु देवदेवेशः शैलराजसुतां हरः ।
रमयामास दुर्धर्षैः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ७-७८-११॥
tasmiṃstu devadeveśaḥ śailarājasutāṃ haraḥ |
ramayāmāsa durdharṣaiḥ sarvairanucaraiḥ saha || 7-78-11||

RMY 7-78-12

कृत्वा स्त्रीभूतमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः ।
देव्याः प्रियचिकीर्षुः स तस्मिन्पर्वतनिर्झरे ॥ ७-७८-१२॥
kṛtvā strībhūtamātmānamumeśo gopatidhvajaḥ |
devyāḥ priyacikīrṣuḥ sa tasminparvatanirjhare || 7-78-12||

RMY 7-78-13

ये च तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः ।
यच्च किंचन तत्सर्वं नारीसंज्ञं बभूव ह ॥ ७-७८-१३॥
ye ca tatra vanoddeśe sattvāḥ puruṣavādinaḥ |
yacca kiṃcana tatsarvaṃ nārīsaṃjñaṃ babhūva ha || 7-78-13||

RMY 7-78-14

एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः ।
निघ्नन्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ॥ ७-७८-१४॥
etasminnantare rājā sa ilaḥ kardamātmajaḥ |
nighnanmṛgasahasrāṇi taṃ deśamupacakrame || 7-78-14||

RMY 7-78-15

स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षिणम् ।
आत्मानं सानुगं चैव स्त्रीभूतं रघुनन्दन ॥ ७-७८-१५॥
sa dṛṣṭvā strīkṛtaṃ sarvaṃ savyālamṛgapakṣiṇam |
ātmānaṃ sānugaṃ caiva strībhūtaṃ raghunandana || 7-78-15||

RMY 7-78-16

तस्य दुःखं महत्त्वासीद्दृष्ट्वात्मानं तथा गतम् ।
उमापतेश्च तत्कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ॥ ७-७८-१६॥
tasya duḥkhaṃ mahattvāsīddṛṣṭvātmānaṃ tathā gatam |
umāpateśca tatkarma jñātvā trāsamupāgamat || 7-78-16||

RMY 7-78-17

ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् ।
जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-७८-१७॥
tato devaṃ mahātmānaṃ śitikaṇṭhaṃ kapardinam |
jagāma śaraṇaṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-78-17||

RMY 7-78-18

ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महायशाः ।
प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ॥ ७-७८-१८॥
tataḥ prahasya varadaḥ saha devyā mahāyaśāḥ |
prajāpatisutaṃ vākyamuvāca varadaḥ svayam || 7-78-18||

RMY 7-78-19

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल ।
पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ॥ ७-७८-१९॥
uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe kārdameya mahābala |
puruṣatvamṛte saumya varaṃ varaya suvrata || 7-78-19||

RMY 7-78-20

ततः स राजा शोकार्ताः प्रत्याख्यातो महात्मना ।
न स जग्राह स्त्रीभूतो वरमन्यं सुरोत्तमात् ॥ ७-७८-२०॥
tataḥ sa rājā śokārtāḥ pratyākhyāto mahātmanā |
na sa jagrāha strībhūto varamanyaṃ surottamāt || 7-78-20||

RMY 7-78-21

ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः ।
प्रणिपत्य महादेवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ॥ ७-७८-२१॥
tataḥ śokena mahatā śailarājasutāṃ nṛpaḥ |
praṇipatya mahādevīṃ sarveṇaivāntarātmanā || 7-78-21||

RMY 7-78-22

ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनि ।
अमोघदर्शने देवि भजे सौम्ये नमोऽस्तु ते ॥ ७-७८-२२॥
īśe varāṇāṃ varade lokānāmasi bhāmini |
amoghadarśane devi bhaje saumye namo'stu te || 7-78-22||

RMY 7-78-23

हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसंनिधौ ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य संमता ॥ ७-७८-२३॥
hṛdgataṃ tasya rājarṣervijñāya harasaṃnidhau |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ devī rudrasya saṃmatā || 7-78-23||

RMY 7-78-24

अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तथा ह्यहम् ।
तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ॥ ७-७८-२४॥
ardhasya devo varado varārdhasya tathā hyaham |
tasmādardhaṃ gṛhāṇa tvaṃ strīpuṃsoryāvadicchasi || 7-78-24||

RMY 7-78-25

तदद्भुततमं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् ।
संप्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-७८-२५॥
tadadbhutatamaṃ śrutvā devyā varamanuttamam |
saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā rājā vākyamathābravīt || 7-78-25||

RMY 7-78-26

यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ॥ ७-७८-२६॥
yadi devi prasannā me rūpeṇāpratimā bhuvi |
māsaṃ strītvamupāsitvā māsaṃ syāṃ puruṣaḥ punaḥ || 7-78-26||

RMY 7-78-27

ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेतद्भविष्यति ॥ ७-७८-२७॥
īpsitaṃ tasya vijñāya devī surucirānanā |
pratyuvāca śubhaṃ vākyamevametadbhaviṣyati || 7-78-27||

RMY 7-78-28

राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि ।
स्त्रीभूतश्चापरं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ॥ ७-७८-२८॥
rājanpuruṣabhūtastvaṃ strībhāvaṃ na smariṣyasi |
strībhūtaścāparaṃ māsaṃ na smariṣyasi pauruṣam || 7-78-28||

RMY 7-78-29

एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः ।
त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिलाभवत् ॥ ७-७८-२९॥
evaṃ sa rājā puruṣo māsaṃ bhūtvātha kārdamiḥ |
trailokyasundarī nārī māsamekamilābhavat || 7-78-29||

Sarga: 79/100 (24)

RMY 7-79-1

तां कथामिलसंबद्धां रामेण समुदीरिताम् ।
लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥ ७-७९-१॥
tāṃ kathāmilasaṃbaddhāṃ rāmeṇa samudīritām |
lakṣmaṇo bharataścaiva śrutvā paramavismitau || 7-79-1||

RMY 7-79-2

तौ रामं प्राञ्जलीभूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः ।
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ ७-७९-२॥
tau rāmaṃ prāñjalībhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ |
vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ || 7-79-2||

RMY 7-79-3

कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिम् ।
पुरुषो वा यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ॥ ७-७९-३॥
kathaṃ sa rājā strībhūto vartayāmāsa durgatim |
puruṣo vā yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayatyasau || 7-79-3||

RMY 7-79-4

तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
कथयामास काकुत्ष्ठस्तस्य राज्ञो यथा गतम् ॥ ७-७९-४॥
tayostadbhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |
kathayāmāsa kākutṣṭhastasya rājño yathā gatam || 7-79-4||

RMY 7-79-5

तमेव प्रथमं मासं स्त्रीभूत्वा लोकसुन्दरी ।
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्येऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥ ७-७९-५॥
tameva prathamaṃ māsaṃ strībhūtvā lokasundarī |
tābhiḥ parivṛtā strībhirye'sya pūrvaṃ padānugāḥ || 7-79-5||

RMY 7-79-6

तत्काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी ।
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥ ७-७९-६॥
tatkānanaṃ vigāhyāśu vijahre lokasundarī |
drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā || 7-79-6||

RMY 7-79-7

वाहनानि च सर्वाणि संत्यक्त्वा वै समन्ततः ।
पर्वताभोगविवरे तस्मिन्रेमे इला तदा ॥ ७-७९-७॥
vāhanāni ca sarvāṇi saṃtyaktvā vai samantataḥ |
parvatābhogavivare tasminreme ilā tadā || 7-79-7||

RMY 7-79-8

अथ तस्मिन्वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम् ॥ ७-७९-८॥
atha tasminvanoddeśe parvatasyāvidūrataḥ |
saraḥ suruciraprakhyaṃ nānāpakṣigaṇāyutam || 7-79-8||

RMY 7-79-9

ददर्श सा इला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा ।
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोममिवोदितम् ॥ ७-७९-९॥
dadarśa sā ilā tasminbudhaṃ somasutaṃ tadā |
jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇaṃ somamivoditam || 7-79-9||

RMY 7-79-10

तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् ।
यशक्सरं कामगमं तारुण्ये पर्यवस्थितम् ॥ ७-७९-१०॥
tapantaṃ ca tapastīvramambhomadhye durāsadam |
yaśaksaraṃ kāmagamaṃ tāruṇye paryavasthitam || 7-79-10||

RMY 7-79-11

सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता ।
सह तैः पूर पुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥ ७-७९-११॥
sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayāmāsa vismitā |
saha taiḥ pūra puruṣaiḥ strībhūtai raghunandana || 7-79-11||

RMY 7-79-12

बुधस्तु तां निरीक्ष्यैव कामबाणाभिपीडितः ।
नोपलेभे तदात्मानं चचाल च तदाम्भसि ॥ ७-७९-१२॥
budhastu tāṃ nirīkṣyaiva kāmabāṇābhipīḍitaḥ |
nopalebhe tadātmānaṃ cacāla ca tadāmbhasi || 7-79-12||

RMY 7-79-13

इलां निरीक्षमाणः स त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् ।
चिन्तां समभ्यतिक्रामत्का न्वियं देवताधिका ॥ ७-७९-१३॥
ilāṃ nirīkṣamāṇaḥ sa trailokyābhyadhikāṃ śubhām |
cintāṃ samabhyatikrāmatkā nviyaṃ devatādhikā || 7-79-13||

RMY 7-79-14

न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च ।
दृष्टपूर्वा मया काचिद्रूपेणैतेन शोभिता ॥ ७-७९-१४॥
na devīṣu na nāgīṣu nāsurīṣvapsaraḥsu ca |
dṛṣṭapūrvā mayā kācidrūpeṇaitena śobhitā || 7-79-14||

RMY 7-79-15

सदृशीयं मम भवेद्यदि नान्यपरिग्रहा ।
इति बुद्धिं समास्थाय जलात्स्थलमुपागमत् ॥ ७-७९-१५॥
sadṛśīyaṃ mama bhavedyadi nānyaparigrahā |
iti buddhiṃ samāsthāya jalātsthalamupāgamat || 7-79-15||

RMY 7-79-16

स आश्रमं समुपागम्य चतस्रः प्रमदास्ततः ।
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ॥ ७-७९-१६॥
sa āśramaṃ samupāgamya catasraḥ pramadāstataḥ |
śabdāpayata dharmātmā tāścainaṃ ca vavandire || 7-79-16||

RMY 7-79-17

स ताः पप्रच्छ धर्मात्म कस्यैषा लोकसुन्दरी ।
किमर्थमागता चेह सत्यमाख्यात माचिरम् ॥ ७-७९-१७॥
sa tāḥ papraccha dharmātma kasyaiṣā lokasundarī |
kimarthamāgatā ceha satyamākhyāta māciram || 7-79-17||

RMY 7-79-18

शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।
श्रुत्वा तु ताः स्त्रियः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ॥ ७-७९-१८॥
śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram |
śrutvā tu tāḥ striyaḥ sarvā ūcurmadhurayā girā || 7-79-18||

RMY 7-79-19

अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा ।
अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिरटत्यसौ ॥ ७-७९-१९॥
asmākameṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā |
apatiḥ kānanānteṣu sahāsmābhiraṭatyasau || 7-79-19||

RMY 7-79-20

तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य तु ।
विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ॥ ७-७९-२०॥
tadvākyamavyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya tu |
vidyāmāvartanīṃ puṇyāmāvartayata sa dvijaḥ || 7-79-20||

RMY 7-79-21

सोऽर्थं विदित्वा निखिलं तस्य राज्ञो यथागतम् ।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुंगवः ॥ ७-७९-२१॥
so'rthaṃ viditvā nikhilaṃ tasya rājño yathāgatam |
sarvā eva striyastāśca babhāṣe munipuṃgavaḥ || 7-79-21||

RMY 7-79-22

अत्र किं पुरुषा भद्रा अवसञ्शैलरोधसि ।
वत्स्यथास्मिन्गिरौ यूयमवकाशो विधीयताम् ॥ ७-७९-२२॥
atra kiṃ puruṣā bhadrā avasañśailarodhasi |
vatsyathāsmingirau yūyamavakāśo vidhīyatām || 7-79-22||

RMY 7-79-23

मूलपुत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा ।
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तॄन्समुपलप्स्यथ ॥ ७-७९-२३॥
mūlaputraphalaiḥ sarvā vartayiṣyatha nityadā |
striyaḥ kimpuruṣānnāma bhartṝnsamupalapsyatha || 7-79-23||

RMY 7-79-24

ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किंपुरुषीकृताः ।
उपासां चक्रिरे शैलं बह्व्यस्ता बहुधा तदा ॥ ७-७९-२४॥
tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kiṃpuruṣīkṛtāḥ |
upāsāṃ cakrire śailaṃ bahvyastā bahudhā tadā || 7-79-24||

Sarga: 80/100 (25)

RMY 7-80-1

श्रुत्वा किंपुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा ।
आश्चर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम् ॥ ७-८०-१॥
śrutvā kiṃpuruṣotpattiṃ lakṣmaṇo bharatastadā |
āścaryamiti cābrūtāmubhau rāmaṃ janeśvaram || 7-80-1||

RMY 7-80-2

अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः ।
कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै ॥ ७-८०-२॥
atha rāmaḥ kathāmetāṃ bhūya eva mahāyaśāḥ |
kathayāmāsa dharmātmā prajāpatisutasya vai || 7-80-2||

RMY 7-80-3

सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किंनरीरृषिसत्तमः ।
उवाच रूपसंपन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव ॥ ७-८०-३॥
sarvāstā vidrutā dṛṣṭvā kiṃnarīrṛṣisattamaḥ |
uvāca rūpasaṃpannāṃ tāṃ striyaṃ prahasanniva || 7-80-3||

RMY 7-80-4

सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने ।
भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा ॥ ७-८०-४॥
somasyāhaṃ sudayitaḥ sutaḥ surucirānane |
bhajasva māṃ varārohe bhaktyā snigdhena cakṣuṣā || 7-80-4||

RMY 7-80-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिता ।
इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाग्रहम् ॥ ७-८०-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā śūnye svajanavarjitā |
ilā suruciraprakhyaṃ pratyuvāca mahāgraham || 7-80-5||

RMY 7-80-6

अहं कामकरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी ।
प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ७-८०-६॥
ahaṃ kāmakarī saumya tavāsmi vaśavartinī |
praśādhi māṃ somasuta yathecchasi tathā kuru || 7-80-6||

RMY 7-80-7

तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षसमन्वितः ।
स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः ॥ ७-८०-७॥
tasyāstadadbhutaprakhyaṃ śrutvā harṣasamanvitaḥ |
sa vai kāmī saha tayā reme candramasaḥ sutaḥ || 7-80-7||

RMY 7-80-8

बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम् ।
गतो रमयतोऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः ॥ ७-८०-८॥
budhasya mādhavo māsastāmilāṃ rucirānanām |
gato ramayato'tyarthaṃ kṣaṇavattasya kāminaḥ || 7-80-8||

RMY 7-80-9

अथ मासे तु संपूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः ।
प्रजापतिसुतः श्रीमाञ्शयने प्रत्यबुध्यत ॥ ७-८०-९॥
atha māse tu saṃpūrṇe pūrṇendusadṛśānanaḥ |
prajāpatisutaḥ śrīmāñśayane pratyabudhyata || 7-80-9||

RMY 7-80-10

सोऽपश्यत्सोमजं तत्र तप्यन्तं सलिलाशये ।
ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत ॥ ७-८०-१०॥
so'paśyatsomajaṃ tatra tapyantaṃ salilāśaye |
ūrdhvabāhuṃ nirālambaṃ taṃ rājā pratyabhāṣata || 7-80-10||

RMY 7-80-11

भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टोऽस्मि सहानुगः ।
न च पश्यामि तत्सैन्यं क्व नु ते मामका गताः ॥ ७-८०-११॥
bhagavanparvataṃ durgaṃ praviṣṭo'smi sahānugaḥ |
na ca paśyāmi tatsainyaṃ kva nu te māmakā gatāḥ || 7-80-11||

RMY 7-80-12

तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसंज्ञस्य भाषितम् ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा ॥ ७-८०-१२॥
tacchrutvā tasya rājarṣernaṣṭasaṃjñasya bhāṣitam |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ sāntvayanparayā girā || 7-80-12||

RMY 7-80-13

अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः ।
त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः ॥ ७-८०-१३॥
aśmavarṣeṇa mahatā bhṛtyāste vinipātitāḥ |
tvaṃ cāśramapade supto vātavarṣabhayārditaḥ || 7-80-13||

RMY 7-80-14

समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः ।
फलमूलाशनो वीर वस चेह यथासुखम् ॥ ७-८०-१४॥
samāśvasihi bhadraṃ te nirbhayo vigatajvaraḥ |
phalamūlāśano vīra vasa ceha yathāsukham || 7-80-14||

RMY 7-80-15

स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महायशाः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं दीनो भृत्यजनक्षयात् ॥ ७-८०-१५॥
sa rājā tena vākyena pratyāśvasto mahāyaśāḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ dīno bhṛtyajanakṣayāt || 7-80-15||

RMY 7-80-16

त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विना कृतः ।
वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन्समनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७-८०-१६॥
tyakṣyāmyahaṃ svakaṃ rājyaṃ nāhaṃ bhṛtyairvinā kṛtaḥ |
vartayeyaṃ kṣaṇaṃ brahmansamanujñātumarhasi || 7-80-16||

RMY 7-80-17

सुतो धर्मपरो ब्रह्मञ्ज्येष्ठो मम महायशाः ।
शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते ॥ ७-८०-१७॥
suto dharmaparo brahmañjyeṣṭho mama mahāyaśāḥ |
śaśabinduriti khyātaḥ sa me rājyaṃ prapatsyate || 7-80-17||

RMY 7-80-18

न हि शक्ष्याम्यहं गत्वा भृत्यदारान्सुखान्वितान् ।
प्रतिवक्तुं महातेजः किंचिदप्यशुभं वचः ॥ ७-८०-१८॥
na hi śakṣyāmyahaṃ gatvā bhṛtyadārānsukhānvitān |
prativaktuṃ mahātejaḥ kiṃcidapyaśubhaṃ vacaḥ || 7-80-18||

RMY 7-80-19

तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः परममद्भुतम् ।
सान्त्वपूर्वमथोवाच वासस्त इह रोचताम् ॥ ७-८०-१९॥
tathā bruvati rājendre budhaḥ paramamadbhutam |
sāntvapūrvamathovāca vāsasta iha rocatām || 7-80-19||

RMY 7-80-20

न संतापस्त्वया कार्यः कार्दमेय महाबल ।
संवत्सरोषितस्येह कारयिष्यामि ते हितम् ॥ ७-८०-२०॥
na saṃtāpastvayā kāryaḥ kārdameya mahābala |
saṃvatsaroṣitasyeha kārayiṣyāmi te hitam || 7-80-20||

RMY 7-80-21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुधस्याक्लिष्टकर्मणः ।
वासाय विदधे बुद्धिं यदुक्तं ब्रह्मवादिना ॥ ७-८०-२१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā budhasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vāsāya vidadhe buddhiṃ yaduktaṃ brahmavādinā || 7-80-21||

RMY 7-80-22

मासं स स्त्री तदा भूत्वा रमयत्यनिशं शुभा ।
मासं पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार सः ॥ ७-८०-२२॥
māsaṃ sa strī tadā bhūtvā ramayatyaniśaṃ śubhā |
māsaṃ puruṣabhāvena dharmabuddhiṃ cakāra saḥ || 7-80-22||

RMY 7-80-23

ततः स नवमे मासि इला सोमसुतात्मजम् ।
जनयामास सुश्रोणी पुरूरवसमात्मजम् ॥ ७-८०-२३॥
tataḥ sa navame māsi ilā somasutātmajam |
janayāmāsa suśroṇī purūravasamātmajam || 7-80-23||

RMY 7-80-24

जातमात्रं तु सुश्रोणी पितुर्हस्ते न्यवेशयत् ।
बुधस्य समवर्णाभमिलापुत्रं महाबलम् ॥ ७-८०-२४॥
jātamātraṃ tu suśroṇī piturhaste nyaveśayat |
budhasya samavarṇābhamilāputraṃ mahābalam || 7-80-24||

RMY 7-80-25

बुधोऽपि पुरुषीभूतं समाश्वास्य नराधिपम् ।
कथाभी रमयामास धर्मयुक्ताभिरात्मवान् ॥ ७-८०-२५॥
budho'pi puruṣībhūtaṃ samāśvāsya narādhipam |
kathābhī ramayāmāsa dharmayuktābhirātmavān || 7-80-25||

Sarga: 81/100 (24)

RMY 7-81-1

तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् ।
उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः ॥ ७-८१-१॥
tathoktavati rāme tu tasya janma tadadbhutam |
uvāca lakṣmaṇo bhūyo bharataśca mahāyaśāḥ || 7-81-1||

RMY 7-81-2

सा प्रिया सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता ।
अकरोत्किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि ॥ ७-८१-२॥
sā priyā somaputrasya saṃvatsaramathoṣitā |
akarotkiṃ naraśreṣṭha tattvaṃ śaṃsitumarhasi || 7-81-2||

RMY 7-81-3

तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः ।
रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ॥ ७-८१-३॥
tayostadvākyamādhuryaṃ niśamya paripṛcchatoḥ |
rāmaḥ punaruvācemāṃ prajāpatisute kathām || 7-81-3||

RMY 7-81-4

पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् ।
संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः ॥ ७-८१-४॥
puruṣatvaṃ gate śūre budhaḥ paramabuddhimān |
saṃvartaṃ paramodāramājuhāva mahāyaśāḥ || 7-81-4||

RMY 7-81-5

च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् ।
प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ॥ ७-८१-५॥
cyavanaṃ bhṛguputraṃ ca muniṃ cāriṣṭaneminam |
pramodanaṃ modakaraṃ tato durvāsasaṃ munim || 7-81-5||

RMY 7-81-6

एतान्सर्वान्समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शिनः ।
उवाच सर्वान्सुहृदो धैर्येण सुसमाहितः ॥ ७-८१-६॥
etānsarvānsamānīya vākyajñastattvadarśinaḥ |
uvāca sarvānsuhṛdo dhairyeṇa susamāhitaḥ || 7-81-6||

RMY 7-81-7

अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः ।
जानीतैनं यथा भूतं श्रेयो ह्यस्य विधीयताम् ॥ ७-८१-७॥
ayaṃ rājā mahābāhuḥ kardamasya ilaḥ sutaḥ |
jānītainaṃ yathā bhūtaṃ śreyo hyasya vidhīyatām || 7-81-7||

RMY 7-81-8

तेषां संवदतामेव तमाश्रममुपागमत् ।
कर्दमः सुमहातेजा द्विजैः सह महात्मभिः ॥ ७-८१-८॥
teṣāṃ saṃvadatāmeva tamāśramamupāgamat |
kardamaḥ sumahātejā dvijaiḥ saha mahātmabhiḥ || 7-81-8||

RMY 7-81-9

पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च ।
ओंकारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमन् ॥ ७-८१-९॥
pulastyaśca kratuścaiva vaṣaṭkārastathaiva ca |
oṃkāraśca mahātejāstamāśramamupāgaman || 7-81-9||

RMY 7-81-10

ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे ।
हितैषिणो बाह्लि पतेः पृथग्वाक्यमथाब्रुवन् ॥ ७-८१-१०॥
te sarve hṛṣṭamanasaḥ parasparasamāgame |
hitaiṣiṇo bāhli pateḥ pṛthagvākyamathābruvan || 7-81-10||

RMY 7-81-11

कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् ।
द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि ॥ ७-८१-११॥
kardamastvabravīdvākyaṃ sutārthaṃ paramaṃ hitam |
dvijāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yacchreyaḥ pārthivasya hi || 7-81-11||

RMY 7-81-12

नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरेण वृषध्वजम् ।
नाश्वमेधात्परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः ॥ ७-८१-१२॥
nānyaṃ paśyāmi bhaiṣajyamantareṇa vṛṣadhvajam |
nāśvamedhātparo yajñaḥ priyaścaiva mahātmanaḥ || 7-81-12||

RMY 7-81-13

तस्माद्यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् ।
कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः ।
रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ॥ ७-८१-१३॥
tasmādyajāmahe sarve pārthivārthe durāsadam |
kardamenaivamuktāstu sarva eva dvijarṣabhāḥ |
rocayanti sma taṃ yajñaṃ rudrasyārādhanaṃ prati || 7-81-13||

RMY 7-81-14

संवर्तस्य तु राजर्षिः शिष्यः परपुरंजयः ।
मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् ॥ ७-८१-१४॥
saṃvartasya tu rājarṣiḥ śiṣyaḥ parapuraṃjayaḥ |
marutta iti vikhyātastaṃ yajñaṃ samupāharat || 7-81-14||

RMY 7-81-15

ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः ।
रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः ॥ ७-८१-१५॥
tato yajño mahānāsīdbudhāśramasamīpataḥ |
rudraśca paramaṃ toṣamājagāma mahāyaśāḥ || 7-81-15||

RMY 7-81-16

अथ यज्ञसमाप्तौ तु प्रीतः परमया मुदा ।
उमापतिर्द्विजान्सर्वानुवाचेदमिलां प्रति ॥ ७-८१-१६॥
atha yajñasamāptau tu prītaḥ paramayā mudā |
umāpatirdvijānsarvānuvācedamilāṃ prati || 7-81-16||

RMY 7-81-17

प्रीतोऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः ।
अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ॥ ७-८१-१७॥
prīto'smi hayamedhena bhaktyā ca dvijasattamāḥ |
asya bāhlipateścaiva kiṃ karomi priyaṃ śubham || 7-81-17||

RMY 7-81-18

तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः ।
प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात्पुरुषस्त्विला ॥ ७-८१-१८॥
tathā vadati deveśe dvijāste susamāhitāḥ |
prasādayanti deveśaṃ yathā syātpuruṣastvilā || 7-81-18||

RMY 7-81-19

ततः प्रीतमना रुद्रः पुरुषत्वं ददौ पुनः ।
इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ॥ ७-८१-१९॥
tataḥ prītamanā rudraḥ puruṣatvaṃ dadau punaḥ |
ilāyai sumahātejā dattvā cāntaradhīyata || 7-81-19||

RMY 7-81-20

निवृत्ते हयमेधे तु गते चादर्शनं हरे ।
यथागतं द्विजाः सर्वे अगच्छन्दीर्घदर्शिनः ॥ ७-८१-२०॥
nivṛtte hayamedhe tu gate cādarśanaṃ hare |
yathāgataṃ dvijāḥ sarve agacchandīrghadarśinaḥ || 7-81-20||

RMY 7-81-21

राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् ।
निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ॥ ७-८१-२१॥
rājā tu bāhlimutsṛjya madhyadeśe hyanuttamam |
niveśayāmāsa puraṃ pratiṣṭhānaṃ yaśaskaram || 7-81-21||

RMY 7-81-22

शशबिन्दुस्तु राजासीद्बाह्ल्यां परपुरंजयः ।
प्रतिष्ठान इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ॥ ७-८१-२२॥
śaśabindustu rājāsīdbāhlyāṃ parapuraṃjayaḥ |
pratiṣṭhāna ilo rājā prajāpatisuto balī || 7-81-22||

RMY 7-81-23

स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् ।
ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ॥ ७-८१-२३॥
sa kāle prāptavā~llokamilo brāhmamanuttamam |
ailaḥ purūravā rājā pratiṣṭhānamavāptavān || 7-81-23||

RMY 7-81-24

ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ ।
स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम् ॥ ७-८१-२४॥
īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvaḥ puruṣarṣabhau |
strībhūtaḥ pauruṣaṃ lebhe yaccānyadapi durlabham || 7-81-24||

Sarga: 82/100 (19)

RMY 7-82-1

एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः ।
लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ॥ ७-८२-१॥
etadākhyāya kākutstho bhrātṛbhyāmamitaprabhaḥ |
lakṣmaṇaṃ punarevāha dharmayuktamidaṃ vacaḥ || 7-82-1||

RMY 7-82-2

वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् ।
द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ॥ ७-८२-२॥
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kaśyapam |
dvijāṃśca sarvapravarānaśvamedhapuraskṛtān || 7-82-2||

RMY 7-82-3

एतान्सर्वान्समाहूय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण ।
हयं लक्ष्मणसंपन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ॥ ७-८२-३॥
etānsarvānsamāhūya mantrayitvā ca lakṣmaṇa |
hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ vimokṣyāmi samādhinā || 7-82-3||

RMY 7-82-4

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः ।
द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम् ॥ ७-८२-४॥
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ |
dvijānsarvānsamāhūya darśayāmāsa rāghavam || 7-82-4||

RMY 7-82-5

ते दृष्ट्वा देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनम् ।
राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन् ॥ ७-८२-५॥
te dṛṣṭvā devasaṃkāśaṃ kṛtapādābhivandanam |
rāghavaṃ sudurādharṣamāśīrbhiḥ samapūjayan || 7-82-5||

RMY 7-82-6

प्राञ्जलिस्तु ततो भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् ।
उवाच धर्मसंयुक्तमश्वमेधाश्रितं वचः ॥ ७-८२-६॥
prāñjalistu tato bhūtvā rāghavo dvijasattamān |
uvāca dharmasaṃyuktamaśvamedhāśritaṃ vacaḥ || 7-82-6||

RMY 7-82-7

स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतोऽभवत्तदा ॥ ७-८२-७॥
sa teṣāṃ dvijamukhyānāṃ vākyamadbhutadarśanam |
aśvamedhāśritaṃ śrutvā bhṛśaṃ prīto'bhavattadā || 7-82-7||

RMY 7-82-8

विज्ञाय तु मतं तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रेषयस्व महाबाहो सुग्रीवाय महात्मने ॥ ७-८२-८॥
vijñāya tu mataṃ teṣāṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |
preṣayasva mahābāho sugrīvāya mahātmane || 7-82-8||

RMY 7-82-9

शीघ्रं महद्भिर्हरिभिर्बहुभिश्च तदाश्रयैः ।
सार्धमागच्छ भद्रं ते अनुभोक्तुं मखोत्तमम् ॥ ७-८२-९॥
śīghraṃ mahadbhirharibhirbahubhiśca tadāśrayaiḥ |
sārdhamāgaccha bhadraṃ te anubhoktuṃ makhottamam || 7-82-9||

RMY 7-82-10

विभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृतः ।
अश्वमेधं महाबाहुः प्राप्नोतु लघुविक्रमः ॥ ७-८२-१०॥
vibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ kāmagairbahubhirvṛtaḥ |
aśvamedhaṃ mahābāhuḥ prāpnotu laghuvikramaḥ || 7-82-10||

RMY 7-82-11

राजानश्च नरव्याघ्र ये मे प्रियचिकीर्षवः ।
सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञभूमिमनुत्तमाम् ॥ ७-८२-११॥
rājānaśca naravyāghra ye me priyacikīrṣavaḥ |
sānugāḥ kṣipramāyāntu yajñabhūmimanuttamām || 7-82-11||

RMY 7-82-12

देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मपरायणाः ।
निमन्त्रयस्व तान्सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण ॥ ७-८२-१२॥
deśāntaragatā ye ca dvijā dharmaparāyaṇāḥ |
nimantrayasva tānsarvānaśvamedhāya lakṣmaṇa || 7-82-12||

RMY 7-82-13

ऋषयश्च महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः ।
देशान्तरगता ये च सदाराश्च महर्षयः ॥ ७-८२-१३॥
ṛṣayaśca mahābāho āhūyantāṃ tapodhanāḥ |
deśāntaragatā ye ca sadārāśca maharṣayaḥ || 7-82-13||

RMY 7-82-14

यज्ञवाटश्च सुमहान्गोमत्या नैमिषे वने ।
आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम् ॥ ७-८२-१४॥
yajñavāṭaśca sumahāngomatyā naimiṣe vane |
ājñāpyatāṃ mahābāho taddhi puṇyamanuttamam || 7-82-14||

RMY 7-82-15

शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् ।
अयुतं तिलमुद्गस्य प्रयात्वग्रे महाबल ॥ ७-८२-१५॥
śataṃ vāhasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ vapuṣmatām |
ayutaṃ tilamudgasya prayātvagre mahābala || 7-82-15||

RMY 7-82-16

सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महामतिः ॥ ७-८२-१६॥
suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ |
agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāmatiḥ || 7-82-16||

RMY 7-82-17

अन्तरापणवीथ्यश्च सर्वांश्च नटनर्तकान् ।
नैगमान्बालवृद्धांश्च द्विजांश्च सुसमाहितान् ॥ ७-८२-१७॥
antarāpaṇavīthyaśca sarvāṃśca naṭanartakān |
naigamānbālavṛddhāṃśca dvijāṃśca susamāhitān || 7-82-17||

RMY 7-82-18

कर्मान्तिकांश्च कुशलाञ्शिल्पिनश्च सुपण्डितान् ।
मातरश्चैव मे सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च ॥ ७-८२-१८॥
karmāntikāṃśca kuśalāñśilpinaśca supaṇḍitān |
mātaraścaiva me sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca || 7-82-18||

RMY 7-82-19

काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षार्हां यज्ञकर्मणि ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महामतिः ॥ ७-८२-१९॥
kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣārhāṃ yajñakarmaṇi |
agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāmatiḥ || 7-82-19||

Sarga: 83/100 (16)

RMY 7-83-1

तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः ।
हयं लक्ष्मणसंपन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥ ७-८३-१॥
tatsarvamakhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ |
hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha || 7-83-1||

RMY 7-83-2

ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियुज्य सः ।
ततोऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥ ७-८३-२॥
ṛtvigbhirlakṣmaṇaṃ sārdhamaśve ca viniyujya saḥ |
tato'bhyagacchatkākutsthaḥ saha sainyena naimiṣam || 7-83-2||

RMY 7-83-3

यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति च सोऽब्रवीत् ॥ ७-८३-३॥
yajñavāṭaṃ mahābāhurdṛṣṭvā paramamadbhutam |
praharṣamatulaṃ lebhe śrīmāniti ca so'bravīt || 7-83-3||

RMY 7-83-4

नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः ।
आजग्मुः सर्वराष्ट्रेभ्यस्तान्रामः प्रत्यपूजयत् ॥ ७-८३-४॥
naimiṣe vasatastasya sarva eva narādhipāḥ |
ājagmuḥ sarvarāṣṭrebhyastānrāmaḥ pratyapūjayat || 7-83-4||

RMY 7-83-5

उपकार्यान्महार्हांश्च पार्थिवानां महात्मनाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाद्युतिः ॥ ७-८३-५॥
upakāryānmahārhāṃśca pārthivānāṃ mahātmanām |
sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahādyutiḥ || 7-83-5||

RMY 7-83-6

अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् ।
भरतः संददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ ७-८३-६॥
annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām |
bharataḥ saṃdadāvāśu śatrughnasahitastadā || 7-83-6||

RMY 7-83-7

वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ॥ ७-८३-७॥
vānarāśca mahātmānaḥ sugrīvasahitāstadā |
viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam || 7-83-7||

RMY 7-83-8

विभीषणश्च रक्षोभिः स्रग्विभिर्बहुभिर्वृतः ।
ऋषीणामुग्रतपसां किंकरः पर्युपस्थितः ॥ ७-८३-८॥
vibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ sragvibhirbahubhirvṛtaḥ |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ kiṃkaraḥ paryupasthitaḥ || 7-83-8||

RMY 7-83-9

एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधोऽभ्यवर्तत ।
लक्ष्मणेनाभिगुप्ता च हयचर्या प्रवर्तिता ॥ ७-८३-९॥
evaṃ suvihito yajño hayamedho'bhyavartata |
lakṣmaṇenābhiguptā ca hayacaryā pravartitā || 7-83-9||

RMY 7-83-10

नान्यः शब्दोऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः ।
छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः ।
तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ॥ ७-८३-१०॥
nānyaḥ śabdo'bhavattatra hayamedhe mahātmanaḥ |
chandato dehi visrabdho yāvattuṣyanti yācakāḥ |
tāvadvānararakṣobhirdattamevābhyadṛśyata || 7-83-10||

RMY 7-83-11

न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वाप्यथ वा कृशः ।
तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ॥ ७-८३-११॥
na kaścinmalinastatra dīno vāpyatha vā kṛśaḥ |
tasminyajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte || 7-83-11||

RMY 7-83-12

ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः ।
नास्मरंस्तादृशं यज्ञं दानौघसमलंकृतम् ॥ ७-८३-१२॥
ye ca tatra mahātmāno munayaścirajīvinaḥ |
nāsmaraṃstādṛśaṃ yajñaṃ dānaughasamalaṃkṛtam || 7-83-12||

RMY 7-83-13

रजतानां सुवर्णानां रत्नानामथ वाससाम् ।
अनिशं दीयमानानां नान्तः समुपदृश्यते ॥ ७-८३-१३॥
rajatānāṃ suvarṇānāṃ ratnānāmatha vāsasām |
aniśaṃ dīyamānānāṃ nāntaḥ samupadṛśyate || 7-83-13||

RMY 7-83-14

न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य वा ।
ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ॥ ७-८३-१४॥
na śakrasya na somasya yamasya varuṇasya vā |
īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evamūcustapodhanāḥ || 7-83-14||

RMY 7-83-15

सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः ।
वासो धनानि कामिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ॥ ७-८३-१५॥
sarvatra vānarāstasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ |
vāso dhanāni kāmibhyaḥ pūrṇahastā dadurbhṛśam || 7-83-15||

RMY 7-83-16

ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः ।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥ ७-८३-१६॥
īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ |
saṃvatsaramatho sāgraṃ vartate na ca hīyate || 7-83-16||

Sarga: 84/100 (16)

RMY 7-84-1

वर्तमाने तथाभूते यज्ञे परमकेऽद्भुते ।
सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ॥ ७-८४-१॥
vartamāne tathābhūte yajñe paramake'dbhute |
saśiṣya ājagāmāśu vālmīkirmunipuṃgavaḥ || 7-84-1||

RMY 7-84-2

स दृष्ट्वा दिव्यसंकाशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् ।
एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ्शुभान् ॥ ७-८४-२॥
sa dṛṣṭvā divyasaṃkāśaṃ yajñamadbhutadarśanam |
ekānte ṛṣivāṭānāṃ cakāra uṭajāñśubhān || 7-84-2||

RMY 7-84-3

स शिष्यावब्रवीद्धृष्टो युवां गत्वा समाहितौ ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा ॥ ७-८४-३॥
sa śiṣyāvabravīddhṛṣṭo yuvāṃ gatvā samāhitau |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyaṃ gāyatāṃ parayā mudā || 7-84-3||

RMY 7-84-4

ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च ।
रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ॥ ७-८४-४॥
ṛṣivāṭeṣu puṇyeṣu brāhmaṇāvasatheṣu ca |
rathyāsu rājamārgeṣu pārthivānāṃ gṛheṣu ca || 7-84-4||

RMY 7-84-5

रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च वर्तते ।
ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ॥ ७-८४-५॥
rāmasya bhavanadvāri yatra karma ca vartate |
ṛtvijāmagrataścaiva tatra geyaṃ viśeṣataḥ || 7-84-5||

RMY 7-84-6

इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च ।
जातानि पर्वताग्रेषु आस्वाद्यास्वाद्य गीयताम् ॥ ७-८४-६॥
imāni ca phalānyatra svādūni vividhāni ca |
jātāni parvatāgreṣu āsvādyāsvādya gīyatām || 7-84-6||

RMY 7-84-7

न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै ।
मूलानि च सुमृष्टानि नगरात्परिहास्यथ ॥ ७-८४-७॥
na yāsyathaḥ śramaṃ vatsau bhakṣayitvā phalāni vai |
mūlāni ca sumṛṣṭāni nagarātparihāsyatha || 7-84-7||

RMY 7-84-8

यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः ।
ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम् ॥ ७-८४-८॥
yadi śabdāpayedrāmaḥ śravaṇāya mahīpatiḥ |
ṛṣīṇāmupaviṣṭānāṃ tato geyaṃ pravartatām || 7-84-8||

RMY 7-84-9

दिवसे विंशतिः सर्गा गेया वै परया मुदा ।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा ॥ ७-८४-९॥
divase viṃśatiḥ sargā geyā vai parayā mudā |
pramāṇairbahubhistatra yathoddiṣṭaṃ mayā purā || 7-84-9||

RMY 7-84-10

लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पोऽपि धनकाङ्क्षया ।
किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलोपभोगिनाम् ॥ ७-८४-१०॥
lobhaścāpi na kartavyaḥ svalpo'pi dhanakāṅkṣayā |
kiṃ dhanenāśramasthānāṃ phalamūlopabhoginām || 7-84-10||

RMY 7-84-11

यदि पृच्छेत्स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ ।
वाल्मीकेरथ शिष्यौ हि ब्रूतामेवं नराधिपम् ॥ ७-८४-११॥
yadi pṛcchetsa kākutstho yuvāṃ kasyeti dārakau |
vālmīkeratha śiṣyau hi brūtāmevaṃ narādhipam || 7-84-11||

RMY 7-84-12

इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वा पूर्वदर्शितम् ।
मूर्छयित्वा सुमधुरं गायेतां विगतज्वरौ ॥ ७-८४-१२॥
imāstantrīḥ sumadhurāḥ sthānaṃ vā pūrvadarśitam |
mūrchayitvā sumadhuraṃ gāyetāṃ vigatajvarau || 7-84-12||

RMY 7-84-13

आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् ।
पिता हि सर्वभूतानां राजा भवति धर्मतः ॥ ७-८४-१३॥
ādiprabhṛti geyaṃ syānna cāvajñāya pārthivam |
pitā hi sarvabhūtānāṃ rājā bhavati dharmataḥ || 7-84-13||

RMY 7-84-14

तद्युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाधिना ।
गायेतां मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ ७-८४-१४॥
tadyuvāṃ hṛṣṭamanasau śvaḥ prabhāte samādhinā |
gāyetāṃ madhuraṃ geyaṃ tantrīlayasamanvitam || 7-84-14||

RMY 7-84-15

इति संदिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा ।
वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ ७-८४-१५॥
iti saṃdiśya bahuśo muniḥ prācetasastadā |
vālmīkiḥ paramodārastūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 7-84-15||

RMY 7-84-16

तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां शुभाम् ।
समुत्सुकौ तौ सुखमूषतुर्निशां यथाश्विनौ भार्गवनीतिसंस्कृतौ ॥ ७-८४-१६॥
tāmadbhutāṃ tau hṛdaye kumārau niveśya vāṇīmṛṣibhāṣitāṃ śubhām |
samutsukau tau sukhamūṣaturniśāṃ yathāśvinau bhārgavanītisaṃskṛtau || 7-84-16||

Sarga: 85/100 (23)

RMY 7-85-1

तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ ।
यथोक्तमृषिणा पूर्वं तत्र तत्राभ्यगायताम् ॥ ७-८५-१॥
tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau |
yathoktamṛṣiṇā pūrvaṃ tatra tatrābhyagāyatām || 7-85-1||

RMY 7-85-2

तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वचर्यां ततस्ततः ।
अपूर्वां पाठ्य जातिं च गेयेन समलंकृताम् ॥ ७-८५-२॥
tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvacaryāṃ tatastataḥ |
apūrvāṃ pāṭhya jātiṃ ca geyena samalaṃkṛtām || 7-85-2||

RMY 7-85-3

प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् ।
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरोऽभवत् ॥ ७-८५-३॥
pramāṇairbahubhirbaddhāṃ tantrīlayasamanvitām |
bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo'bhavat || 7-85-3||

RMY 7-85-4

अथ कर्मान्तरे राजा समानीय महामुनीन् ।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ॥ ७-८५-४॥
atha karmāntare rājā samānīya mahāmunīn |
pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā || 7-85-4||

RMY 7-85-5

पौराणिकाञ्शब्दवितो ये च वृद्धा द्विजातयः ।
एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत् ॥ ७-८५-५॥
paurāṇikāñśabdavito ye ca vṛddhā dvijātayaḥ |
etānsarvānsamānīya gātārau samaveśayat || 7-85-5||

RMY 7-85-6

हृष्टा ऋषिगणास्तत्र पार्थिवाश्च महौजसः ।
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ॥ ७-८५-६॥
hṛṣṭā ṛṣigaṇāstatra pārthivāśca mahaujasaḥ |
pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau || 7-85-6||

RMY 7-85-7

परस्परमथोचुस्ते सर्व एव समं ततः ।
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ ॥ ७-८५-७॥
parasparamathocuste sarva eva samaṃ tataḥ |
ubhau rāmasya sadṛśau bimbādbimbamivoddhṛtau || 7-85-7||

RMY 7-85-8

जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि ।
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ॥ ७-८५-८॥
jaṭilau yadi na syātāṃ na valkaladharau yadi |
viśeṣaṃ nādhigacchāmo gāyato rāghavasya ca || 7-85-8||

RMY 7-85-9

तेषां संवदतामेवं श्रोतॄणां हर्षवर्धनम् ।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ॥ ७-८५-९॥
teṣāṃ saṃvadatāmevaṃ śrotṝṇāṃ harṣavardhanam |
geyaṃ pracakratustatra tāvubhau munidārakau || 7-85-9||

RMY 7-85-10

ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् ।
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसम्पदा ॥ ७-८५-१०॥
tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvamatimānuṣam |
na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro geyasampadā || 7-85-10||

RMY 7-85-11

प्रवृत्तमादितः पूर्वं सर्गान्नारददर्शनात् ।
ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ॥ ७-८५-११॥
pravṛttamāditaḥ pūrvaṃ sargānnāradadarśanāt |
tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām || 7-85-11||

RMY 7-85-12

ततोऽपराह्णसमये राघवः समभाषत ।
श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भरतं भ्रातृवत्सलः ॥ ७-८५-१२॥
tato'parāhṇasamaye rāghavaḥ samabhāṣata |
śrutvā viṃśatisargāṃstānbharataṃ bhrātṛvatsalaḥ || 7-85-12||

RMY 7-85-13

अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः ।
ददस्व शीघ्रं काकुत्स्थ बालयोर्मा वृथा श्रमः ॥ ७-८५-१३॥
aṣṭādaśa sahasrāṇi suvarṇasya mahātmanoḥ |
dadasva śīghraṃ kākutstha bālayormā vṛthā śramaḥ || 7-85-13||

RMY 7-85-14

दीयमानं सुवर्णं तन्नागृह्णीतां कुशीलवौ ।
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ॥ ७-८५-१४॥
dīyamānaṃ suvarṇaṃ tannāgṛhṇītāṃ kuśīlavau |
ūcatuśca mahātmānau kimaneneti vismitau || 7-85-14||

RMY 7-85-15

वन्येन फलमूलेन निरतु स्वो वनौकसौ ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ॥ ७-८५-१५॥
vanyena phalamūlena niratu svo vanaukasau |
suvarṇena hiraṇyena kiṃ kariṣyāvahe vane || 7-85-15||

RMY 7-85-16

तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः ।
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ॥ ७-८५-१६॥
tathā tayoḥ prabruvatoḥ kautūhalasamanvitāḥ |
śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ || 7-85-16||

RMY 7-85-17

तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः ।
पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ॥ ७-८५-१७॥
tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotumutsukaḥ |
papraccha tau mahātejāstāvubhau munidārakau || 7-85-17||

RMY 7-85-18

किंप्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः ।
कर्ता काव्यस्य महतः को वासौ मुनिपुंगवः ॥ ७-८५-१८॥
kiṃpramāṇamidaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ |
kartā kāvyasya mahataḥ ko vāsau munipuṃgavaḥ || 7-85-18||

RMY 7-85-19

पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता संप्राप्तो यज्ञसंनिधिम् ।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं संप्रदर्शितम् ॥ ७-८५-१९॥
pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyamūcaturmunidārakau |
vālmīkirbhagavānkartā saṃprāpto yajñasaṃnidhim |
yenedaṃ caritaṃ tubhyamaśeṣaṃ saṃpradarśitam || 7-85-19||

RMY 7-85-20

आदिप्रभृति राजेन्द्र पञ्चसर्ग शतानि च ।
प्रतिष्ठा जीवितं यावत्तावद्राजञ्शुभाशुभम् ॥ ७-८५-२०॥
ādiprabhṛti rājendra pañcasarga śatāni ca |
pratiṣṭhā jīvitaṃ yāvattāvadrājañśubhāśubham || 7-85-20||

RMY 7-85-21

यदि बुद्धिः कृता राजञ्श्रवणाय महारथ ।
कर्मान्तरे क्षणी हूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ॥ ७-८५-२१॥
yadi buddhiḥ kṛtā rājañśravaṇāya mahāratha |
karmāntare kṣaṇī hūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ || 7-85-21||

RMY 7-85-22

बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् ।
प्रहृष्टौ जग्मतुर्वासं यत्रासौ मुनिपुंगवः ॥ ७-८५-२२॥
bāḍhamityabravīdrāmastau cānujñāpya rāghavam |
prahṛṣṭau jagmaturvāsaṃ yatrāsau munipuṃgavaḥ || 7-85-22||

RMY 7-85-23

रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः ।
श्रुत्वा तद्गीतमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ॥ ७-८५-२३॥
rāmo'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ |
śrutvā tadgītamādhuryaṃ karmaśālāmupāgamat || 7-85-23||

Sarga: 86/100 (16)

RMY 7-86-1

रामो बहून्यहान्येव तद्गीतं परमाद्भुतम् ।
शुश्राव मुनिभिः सार्धं राजभिः सह वानरैः ॥ ७-८६-१॥
rāmo bahūnyahānyeva tadgītaṃ paramādbhutam |
śuśrāva munibhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ saha vānaraiḥ || 7-86-1||

RMY 7-86-2

तस्मिन्गीते तु विज्ञाय सीतापुत्रौ कुशीलवौ ।
तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् ॥ ७-८६-२॥
tasmingīte tu vijñāya sītāputrau kuśīlavau |
tasyāḥ pariṣado madhye rāmo vacanamabravīt || 7-86-2||

RMY 7-86-3

मद्वचो ब्रूत गच्छध्वमिति भगवतोऽन्तिकम् ॥ ७-८६-३॥
madvaco brūta gacchadhvamiti bhagavato'ntikam || 7-86-3||

RMY 7-86-4

यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा ।
करोत्विहात्मनः शुद्धिमनुमान्य महामुनिम् ॥ ७-८६-४॥
yadi śuddhasamācārā yadi vā vītakalmaṣā |
karotvihātmanaḥ śuddhimanumānya mahāmunim || 7-86-4||

RMY 7-86-5

छन्दं मुनेस्तु विज्ञाय सीतायाश्च मनोगतम् ।
प्रत्ययं दातुकामायास्ततः शंसत मे लघु ॥ ७-८६-५॥
chandaṃ munestu vijñāya sītāyāśca manogatam |
pratyayaṃ dātukāmāyāstataḥ śaṃsata me laghu || 7-86-5||

RMY 7-86-6

श्वः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा ।
करोतु परिषन्मध्ये शोधनार्थं ममेह च ॥ ७-८६-६॥
śvaḥ prabhāte tu śapathaṃ maithilī janakātmajā |
karotu pariṣanmadhye śodhanārthaṃ mameha ca || 7-86-6||

RMY 7-86-7

श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वचः परममद्भुतम् ।
दूताः संप्रययुर्वाटं यत्रास्ते मुनिपुंगवः ॥ ७-८६-७॥
śrutvā tu rāghavasyaitadvacaḥ paramamadbhutam |
dūtāḥ saṃprayayurvāṭaṃ yatrāste munipuṃgavaḥ || 7-86-7||

RMY 7-86-8

ते प्रणम्य महात्मानं ज्वलन्तममितप्रभम् ।
ऊचुस्ते रामवाक्यानि मृदूनि मधुराणि च ॥ ७-८६-८॥
te praṇamya mahātmānaṃ jvalantamamitaprabham |
ūcuste rāmavākyāni mṛdūni madhurāṇi ca || 7-86-8||

RMY 7-86-9

तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्य च मनोगतम् ।
विज्ञाय सुमहातेजा मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-८६-९॥
teṣāṃ tadbhāṣitaṃ śrutvā rāmasya ca manogatam |
vijñāya sumahātejā munirvākyamathābravīt || 7-86-9||

RMY 7-86-10

एवं भवतु भद्रं वो यथा तुष्यति राघवः ।
तथा करिष्यते सीता दैवतं हि पतिः स्त्रियाः ॥ ७-८६-१०॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ vo yathā tuṣyati rāghavaḥ |
tathā kariṣyate sītā daivataṃ hi patiḥ striyāḥ || 7-86-10||

RMY 7-86-11

तथोक्ता मुनिना सर्वे रामदूता महौजसः ।
प्रत्येत्य राघवं सर्वे मुनिवाक्यं बभाषिरे ॥ ७-८६-११॥
tathoktā muninā sarve rāmadūtā mahaujasaḥ |
pratyetya rāghavaṃ sarve munivākyaṃ babhāṣire || 7-86-11||

RMY 7-86-12

ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः ।
ऋषींस्तत्र समेतांश्च राज्ञश्चैवाभ्यभाषत ॥ ७-८६-१२॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthaḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ |
ṛṣīṃstatra sametāṃśca rājñaścaivābhyabhāṣata || 7-86-12||

RMY 7-86-13

भगवन्तः सशिष्या वै सानुगाश्च नराधिपाः ।
पश्यन्तु सीताशपथं यश्चैवान्योऽभिकाङ्क्षते ॥ ७-८६-१३॥
bhagavantaḥ saśiṣyā vai sānugāśca narādhipāḥ |
paśyantu sītāśapathaṃ yaścaivānyo'bhikāṅkṣate || 7-86-13||

RMY 7-86-14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
सर्वेषामृषिमुख्यानां साधुवादो महानभूत् ॥ ७-८६-१४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
sarveṣāmṛṣimukhyānāṃ sādhuvādo mahānabhūt || 7-86-14||

RMY 7-86-15

राजानश्च महात्मानः प्रशंसन्ति स्म राघवम् ।
उपपन्नं नरश्रेष्ठ त्वय्येव भुवि नान्यतः ॥ ७-८६-१५॥
rājānaśca mahātmānaḥ praśaṃsanti sma rāghavam |
upapannaṃ naraśreṣṭha tvayyeva bhuvi nānyataḥ || 7-86-15||

RMY 7-86-16

एवं विनिश्चयं कृत्वा श्वोभूत इति राघवः ।
विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ्शत्रुसूदनः ॥ ७-८६-१६॥
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā śvobhūta iti rāghavaḥ |
visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñśatrusūdanaḥ || 7-86-16||

Sarga: 87/100 (20)

RMY 7-87-1

तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटगतो नृपः ।
ऋषीन्सर्वान्महातेजाः शब्दापयति राघवः ॥ ७-८७-१॥
tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ yajñavāṭagato nṛpaḥ |
ṛṣīnsarvānmahātejāḥ śabdāpayati rāghavaḥ || 7-87-1||

RMY 7-87-2

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
विश्वामित्रो दीर्घतपा दुर्वासाश्च महातपाः ॥ ७-८७-२॥
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
viśvāmitro dīrghatapā durvāsāśca mahātapāḥ || 7-87-2||

RMY 7-87-3

अगस्त्योऽथ तथाशक्तिर्भार्गवश्चैव वामनः ।
मार्कण्डेयश्च दीर्घायुर्मौद्गल्यश्च महातपाः ॥ ७-८७-३॥
agastyo'tha tathāśaktirbhārgavaścaiva vāmanaḥ |
mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurmaudgalyaśca mahātapāḥ || 7-87-3||

RMY 7-87-4

भार्गवश्च्यवनश्चैव शतानन्दश्च धर्मवित् ।
भरद्वाजश्च तेजस्वी अग्निपुत्रश्च सुप्रभः ॥ ७-८७-४॥
bhārgavaścyavanaścaiva śatānandaśca dharmavit |
bharadvājaśca tejasvī agniputraśca suprabhaḥ || 7-87-4||

RMY 7-87-5

एते चान्ये च मुनयो बहवः संशितव्रताः ।
राजानश्च नरव्याघ्राः सर्व एव समागताः ॥ ७-८७-५॥
ete cānye ca munayo bahavaḥ saṃśitavratāḥ |
rājānaśca naravyāghrāḥ sarva eva samāgatāḥ || 7-87-5||

RMY 7-87-6

राक्षसाश्च महावीर्या वानराश्च महाबलाः ।
समाजग्मुर्महात्मानः सर्व एव कुतूहलात् ॥ ७-८७-६॥
rākṣasāśca mahāvīryā vānarāśca mahābalāḥ |
samājagmurmahātmānaḥ sarva eva kutūhalāt || 7-87-6||

RMY 7-87-7

क्षत्रियाश्चैव वैश्याश्च शूद्राश्चैव सहस्रशः ।
सीताशपथवीक्षार्थं सर्व एव समागताः ॥ ७-८७-७॥
kṣatriyāścaiva vaiśyāśca śūdrāścaiva sahasraśaḥ |
sītāśapathavīkṣārthaṃ sarva eva samāgatāḥ || 7-87-7||

RMY 7-87-8

तथा समागतं सर्वमश्वभूतमिवाचलम् ।
श्रुत्वा मुनिवरस्तूर्णं ससीतः समुपागमत् ॥ ७-८७-८॥
tathā samāgataṃ sarvamaśvabhūtamivācalam |
śrutvā munivarastūrṇaṃ sasītaḥ samupāgamat || 7-87-8||

RMY 7-87-9

तमृषिं पृष्ठतः सीता सान्वगच्छदवाङ्मुखी ।
कृताञ्जलिर्बाष्पगला कृत्वा रामं मनोगतम् ॥ ७-८७-९॥
tamṛṣiṃ pṛṣṭhataḥ sītā sānvagacchadavāṅmukhī |
kṛtāñjalirbāṣpagalā kṛtvā rāmaṃ manogatam || 7-87-9||

RMY 7-87-10

तां दृष्ट्वा श्रीमिवायान्तीं ब्रह्माणमनुगामिनीम् ।
वाल्मीकेः पृष्ठतः सीतां साधुकारो महानभूत् ॥ ७-८७-१०॥
tāṃ dṛṣṭvā śrīmivāyāntīṃ brahmāṇamanugāminīm |
vālmīkeḥ pṛṣṭhataḥ sītāṃ sādhukāro mahānabhūt || 7-87-10||

RMY 7-87-11

ततो हलहलाशब्दः सर्वेषामेवमाबभौ ।
दुःखजेन विशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम् ॥ ७-८७-११॥
tato halahalāśabdaḥ sarveṣāmevamābabhau |
duḥkhajena viśālena śokenākulitātmanām || 7-87-11||

RMY 7-87-12

साधु सीतेति केचित्तु साधु रामेति चापरे ।
उभावेव तु तत्रान्ये साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ ७-८७-१२॥
sādhu sīteti kecittu sādhu rāmeti cāpare |
ubhāveva tu tatrānye sādhu sādhviti cābruvan || 7-87-12||

RMY 7-87-13

ततो मध्यं जनौघानां प्रविश्य मुनिपुंगवः ।
सीतासहायो वाल्मीकिरिति होवाच राघवम् ॥ ७-८७-१३॥
tato madhyaṃ janaughānāṃ praviśya munipuṃgavaḥ |
sītāsahāyo vālmīkiriti hovāca rāghavam || 7-87-13||

RMY 7-87-14

इयं दाशरथे सीता सुव्रता धर्मचारिणी ।
अपापा ते परित्यक्ता ममाश्रमसमीपतः ॥ ७-८७-१४॥
iyaṃ dāśarathe sītā suvratā dharmacāriṇī |
apāpā te parityaktā mamāśramasamīpataḥ || 7-87-14||

RMY 7-87-15

लोकापवादभीतस्य तव राम महाव्रत ।
प्रत्ययं दास्यते सीता तामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७-८७-१५॥
lokāpavādabhītasya tava rāma mahāvrata |
pratyayaṃ dāsyate sītā tāmanujñātumarhasi || 7-87-15||

RMY 7-87-16

इमौ च जानकीपुत्रावुभौ च यमजातकौ ।
सुतौ तवैव दुर्धर्षौ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ७-८७-१६॥
imau ca jānakīputrāvubhau ca yamajātakau |
sutau tavaiva durdharṣau satyametadbravīmi te || 7-87-16||

RMY 7-87-17

प्रचेतसोऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन ।
न स्मराम्यनृतं वाक्यं तथेमौ तव पुत्रकौ ॥ ७-८७-१७॥
pracetaso'haṃ daśamaḥ putro rāghavanandana |
na smarāmyanṛtaṃ vākyaṃ tathemau tava putrakau || 7-87-17||

RMY 7-87-18

बहुवर्षसहस्राणि तपश्चर्या मया कृता ।
तस्याः फलमुपाश्नीयामपापा मैथिली यथा ॥ ७-८७-१८॥
bahuvarṣasahasrāṇi tapaścaryā mayā kṛtā |
tasyāḥ phalamupāśnīyāmapāpā maithilī yathā || 7-87-18||

RMY 7-87-19

अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु राघव ।
विचिन्त्य सीतां शुद्धेति न्यगृह्णां वननिर्झरे ॥ ७-८७-१९॥
ahaṃ pañcasu bhūteṣu manaḥṣaṣṭheṣu rāghava |
vicintya sītāṃ śuddheti nyagṛhṇāṃ vananirjhare || 7-87-19||

RMY 7-87-20

इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता ।
लोकापवादभीतस्य दास्यति प्रत्ययं तव ॥ ७-८७-२०॥
iyaṃ śuddhasamācārā apāpā patidevatā |
lokāpavādabhītasya dāsyati pratyayaṃ tava || 7-87-20||

Sarga: 88/100 (20)

RMY 7-88-1

वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु राघवः प्रत्यभाषत ।
प्राञ्जलिर्जगतो मध्ये दृष्ट्वा तां देववर्णिनीम् ॥ ७-८८-१॥
vālmīkinaivamuktastu rāghavaḥ pratyabhāṣata |
prāñjalirjagato madhye dṛṣṭvā tāṃ devavarṇinīm || 7-88-1||

RMY 7-88-2

एवमेतन्महाभाग यथा वदसि धर्मवित् ।
प्रत्ययो हि मम ब्रह्मंस्तव वाक्यैरकल्मषैः ॥ ७-८८-२॥
evametanmahābhāga yathā vadasi dharmavit |
pratyayo hi mama brahmaṃstava vākyairakalmaṣaiḥ || 7-88-2||

RMY 7-88-3

प्रत्ययो हि पुरा दत्तो वैदेह्या सुरसंनिधौ ।
सेयं लोकभयाद्ब्रह्मन्नपापेत्यभिजानता ।
परित्यक्ता मया सीता तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ॥ ७-८८-३॥
pratyayo hi purā datto vaidehyā surasaṃnidhau |
seyaṃ lokabhayādbrahmannapāpetyabhijānatā |
parityaktā mayā sītā tadbhavānkṣantumarhati || 7-88-3||

RMY 7-88-4

जानामि चेमौ पुत्रौ मे यमजातौ कुशीलवौ ।
शुद्धायां जगतो मध्ये मैथिल्यां प्रीतिरस्तु मे ॥ ७-८८-४॥
jānāmi cemau putrau me yamajātau kuśīlavau |
śuddhāyāṃ jagato madhye maithilyāṃ prītirastu me || 7-88-4||

RMY 7-88-5

अभिप्रायं तु विज्ञाय रामस्य सुरसत्तमाः ।
पितामहं पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः ॥ ७-८८-५॥
abhiprāyaṃ tu vijñāya rāmasya surasattamāḥ |
pitāmahaṃ puraskṛtya sarva eva samāgatāḥ || 7-88-5||

RMY 7-88-6

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।
अश्विनावृषिगन्धर्वा अप्सराणां गणास्तथा ।
साध्याश्च देवाः सर्वे ते सर्वे च परमर्षयः ॥ ७-८८-६॥
ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ |
aśvināvṛṣigandharvā apsarāṇāṃ gaṇāstathā |
sādhyāśca devāḥ sarve te sarve ca paramarṣayaḥ || 7-88-6||

RMY 7-88-7

ततो वायुः शुभः पुण्यो दिव्यगन्धो मनोरमः ।
तं जनौघं सुरश्रेष्ठो ह्लादयामास सर्वतः ॥ ७-८८-७॥
tato vāyuḥ śubhaḥ puṇyo divyagandho manoramaḥ |
taṃ janaughaṃ suraśreṣṭho hlādayāmāsa sarvataḥ || 7-88-7||

RMY 7-88-8

तदद्भुतमिवाचिन्त्यं निरीक्षन्ते समाहिताः ।
मानवाः सर्वराष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृतयुगे यथा ॥ ७-८८-८॥
tadadbhutamivācintyaṃ nirīkṣante samāhitāḥ |
mānavāḥ sarvarāṣṭrebhyaḥ pūrvaṃ kṛtayuge yathā || 7-88-8||

RMY 7-88-9

सर्वान्समागतान्दृष्ट्वा सीता काषायवासिनी ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमधोदृष्टिरवाङ्मुखी ॥ ७-८८-९॥
sarvānsamāgatāndṛṣṭvā sītā kāṣāyavāsinī |
abravītprāñjalirvākyamadhodṛṣṭiravāṅmukhī || 7-88-9||

RMY 7-88-10

यथाहं राघवादन्यं मनसापि न चिन्तये ।
तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति ॥ ७-८८-१०॥
yathāhaṃ rāghavādanyaṃ manasāpi na cintaye |
tathā me mādhavī devī vivaraṃ dātumarhati || 7-88-10||

RMY 7-88-11

तथा शपन्त्यां वैदेह्यां प्रादुरासीत्तदद्भुतम् ।
भूतलादुत्थितं दिव्यं सिंहासनमनुत्तमम् ॥ ७-८८-११॥
tathā śapantyāṃ vaidehyāṃ prādurāsīttadadbhutam |
bhūtalādutthitaṃ divyaṃ siṃhāsanamanuttamam || 7-88-11||

RMY 7-88-12

ध्रियमाणं शिरोभिस्तन्नागैरमितविक्रमैः ।
दिव्यं दिव्येन वपुषा सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ७-८८-१२॥
dhriyamāṇaṃ śirobhistannāgairamitavikramaiḥ |
divyaṃ divyena vapuṣā sarvaratnavibhūṣitam || 7-88-12||

RMY 7-88-13

तस्मिंस्तु धरणी देवी बाहुभ्यां गृह्य मैथिलीम् ।
स्वागतेनाभिनन्द्यैनामासने चोपवेषयत् ॥ ७-८८-१३॥
tasmiṃstu dharaṇī devī bāhubhyāṃ gṛhya maithilīm |
svāgatenābhinandyaināmāsane copaveṣayat || 7-88-13||

RMY 7-88-14

तामासनगतां दृष्ट्वा प्रविशन्तीं रसातलम् ।
पुष्पवृष्टिरविच्छिन्ना दिव्या सीतामवाकिरत् ॥ ७-८८-१४॥
tāmāsanagatāṃ dṛṣṭvā praviśantīṃ rasātalam |
puṣpavṛṣṭiravicchinnā divyā sītāmavākirat || 7-88-14||

RMY 7-88-15

साधुकारश्च सुमहान्देवानां सहसोत्थितः ।
साधु साध्विति वै सीते यस्यास्ते शीलमीदृशम् ॥ ७-८८-१५॥
sādhukāraśca sumahāndevānāṃ sahasotthitaḥ |
sādhu sādhviti vai sīte yasyāste śīlamīdṛśam || 7-88-15||

RMY 7-88-16

एवं बहुविधा वाचो ह्यन्तरिक्षगताः सुराः ।
व्याजह्रुर्हृष्टमनसो दृष्ट्वा सीताप्रवेशनम् ॥ ७-८८-१६॥
evaṃ bahuvidhā vāco hyantarikṣagatāḥ surāḥ |
vyājahrurhṛṣṭamanaso dṛṣṭvā sītāpraveśanam || 7-88-16||

RMY 7-88-17

यज्ञवाटगताश्चापि मुनयः सर्व एव ते ।
राजानश्च नरव्याघ्रा विस्मयान्नोपरेमिरे ॥ ७-८८-१७॥
yajñavāṭagatāścāpi munayaḥ sarva eva te |
rājānaśca naravyāghrā vismayānnoparemire || 7-88-17||

RMY 7-88-18

अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।
दानवाश्च महाकायाः पाताले पन्नगाधिपाः ॥ ७-८८-१८॥
antarikṣe ca bhūmau ca sarve sthāvarajaṅgamāḥ |
dānavāśca mahākāyāḥ pātāle pannagādhipāḥ || 7-88-18||

RMY 7-88-19

केचिद्विनेदुः संहृष्टाः केचिद्ध्यानपरायणाः ।
केचिद्रामं निरीक्षन्ते केचित्सीतामचेतनाः ॥ ७-८८-१९॥
kecidvineduḥ saṃhṛṣṭāḥ keciddhyānaparāyaṇāḥ |
kecidrāmaṃ nirīkṣante kecitsītāmacetanāḥ || 7-88-19||

RMY 7-88-20

सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषामासीत्समागमः ।
तं मुहूर्तमिवात्यर्थं सर्वं संमोहितं जगत् ॥ ७-८८-२०॥
sītāpraveśanaṃ dṛṣṭvā teṣāmāsītsamāgamaḥ |
taṃ muhūrtamivātyarthaṃ sarvaṃ saṃmohitaṃ jagat || 7-88-20||

Sarga: 89/100 (15)

RMY 7-89-1

तदावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः ।
अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यमिदं जगत् ।
शोकेन परमायत्तो न शान्तिं मनसागमत् ॥ ७-८९-१॥
tadāvasāne yajñasya rāmaḥ paramadurmanāḥ |
apaśyamāno vaidehīṃ mene śūnyamidaṃ jagat |
śokena paramāyatto na śāntiṃ manasāgamat || 7-89-1||

RMY 7-89-2

विसृज्य पार्थिवान्सर्वानृक्षवानरराक्षसान् ।
जनौघं ब्रह्ममुख्यानां वित्तपूर्णं व्यसर्जयत् ॥ ७-८९-२॥
visṛjya pārthivānsarvānṛkṣavānararākṣasān |
janaughaṃ brahmamukhyānāṃ vittapūrṇaṃ vyasarjayat || 7-89-2||

RMY 7-89-3

ततो विसृज्य तान्सर्वान्रामो राजीवलोचनः ।
हृदि कृत्वा तदा सीतामयोध्यां प्रविवेश सः ॥ ७-८९-३॥
tato visṛjya tānsarvānrāmo rājīvalocanaḥ |
hṛdi kṛtvā tadā sītāmayodhyāṃ praviveśa saḥ || 7-89-3||

RMY 7-89-4

न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः ।
यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनी भवत् ॥ ७-८९-४॥
na sītāyāḥ parāṃ bhāryāṃ vavre sa raghunandanaḥ |
yajñe yajñe ca patnyarthaṃ jānakī kāñcanī bhavat || 7-89-4||

RMY 7-89-5

दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधमुपाकरोत् ।
वाजपेयान्दशगुणांस्तथा बहुसुवर्णकान् ॥ ७-८९-५॥
daśavarṣasahasrāṇi vājimedhamupākarot |
vājapeyāndaśaguṇāṃstathā bahusuvarṇakān || 7-89-5||

RMY 7-89-6

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश्च महाधनैः ।
ईजे क्रतुभिरन्यैश्च स श्रीमानाप्तदक्षिणैः ॥ ७-८९-६॥
agniṣṭomātirātrābhyāṃ gosavaiśca mahādhanaiḥ |
īje kratubhiranyaiśca sa śrīmānāptadakṣiṇaiḥ || 7-89-6||

RMY 7-89-7

एवं स कालः सुमहान्राज्यस्थस्य महात्मनः ।
धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद्राघवस्य तु ॥ ७-८९-७॥
evaṃ sa kālaḥ sumahānrājyasthasya mahātmanaḥ |
dharme prayatamānasya vyatīyādrāghavasya tu || 7-89-7||

RMY 7-89-8

ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने ।
अनुरज्यन्ति राजानो अहन्यहनि राघवम् ॥ ७-८९-८॥
ṛkṣavānararakṣāṃsi sthitā rāmasya śāsane |
anurajyanti rājāno ahanyahani rāghavam || 7-89-8||

RMY 7-89-9

काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदस्तथा ॥ ७-८९-९॥
kāle varṣati parjanyaḥ subhikṣaṃ vimalā diśaḥ |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ janapadastathā || 7-89-9||

RMY 7-89-10

नाकाले म्रियते कश्चिन्न व्याधिः प्राणिनां तदा ।
नाधर्मश्चाभवत्कश्चिद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ ७-८९-१०॥
nākāle mriyate kaścinna vyādhiḥ prāṇināṃ tadā |
nādharmaścābhavatkaścidrāme rājyaṃ praśāsati || 7-89-10||

RMY 7-89-11

अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी ।
पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्ममुपागमत् ॥ ७-८९-११॥
atha dīrghasya kālasya rāmamātā yaśasvinī |
putrapautraiḥ parivṛtā kāladharmamupāgamat || 7-89-11||

RMY 7-89-12

अन्वियाय सुमित्रापि कैकेयी च यशस्विनी ।
धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदिवे पर्यवस्थिता ॥ ७-८९-१२॥
anviyāya sumitrāpi kaikeyī ca yaśasvinī |
dharmaṃ kṛtvā bahuvidhaṃ tridive paryavasthitā || 7-89-12||

RMY 7-89-13

सर्वाः प्रतिष्ठिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च ।
समागता महाभागाः सहधर्मं च लेभिरे ॥ ७-८९-१३॥
sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ svarge rājñā daśarathena ca |
samāgatā mahābhāgāḥ sahadharmaṃ ca lebhire || 7-89-13||

RMY 7-89-14

तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति ।
मातॄणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥ ७-८९-१४॥
tāsāṃ rāmo mahādānaṃ kāle kāle prayacchati |
mātṝṇāmaviśeṣeṇa brāhmaṇeṣu tapasviṣu || 7-89-14||

RMY 7-89-15

पित्र्याणि बहुरत्नानि यज्ञान्परमदुस्तरान् ।
चकार रामो धर्मात्मा पितॄन्देवान्विवर्धयन् ॥ ७-८९-१५॥
pitryāṇi bahuratnāni yajñānparamadustarān |
cakāra rāmo dharmātmā pitṝndevānvivardhayan || 7-89-15||

Sarga: 90/100 (25)

RMY 7-90-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य युधाजित्केकयो नृपः ।
स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने ॥ ७-९०-१॥
kasyacittvatha kālasya yudhājitkekayo nṛpaḥ |
svaguruṃ preṣayāmāsa rāghavāya mahātmane || 7-90-1||

RMY 7-90-2

गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ।
दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ ७-९०-२॥
gārgyamaṅgirasaḥ putraṃ brahmarṣimamitaprabham |
daśa cāśvasahasrāṇi prītidānamanuttamam || 7-90-2||

RMY 7-90-3

कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम् ।
रामाय प्रददौ राजा बहून्याभरणानि च ॥ ७-९०-३॥
kambalāni ca ratnāni citravastramathottamam |
rāmāya pradadau rājā bahūnyābharaṇāni ca || 7-90-3||

RMY 7-90-4

श्रुत्वा तु राघवो गार्ग्यं महर्षिं समुपागतम् ।
मातुलस्याश्वपतिनः प्रियं दूतमुपागतम् ॥ ७-९०-४॥
śrutvā tu rāghavo gārgyaṃ maharṣiṃ samupāgatam |
mātulasyāśvapatinaḥ priyaṃ dūtamupāgatam || 7-90-4||

RMY 7-90-5

प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुगः ।
गार्ग्यं संपूजयामास धनं तत्प्रतिगृह्य च ॥ ७-९०-५॥
pratyudgamya ca kākutsthaḥ krośamātraṃ sahānugaḥ |
gārgyaṃ saṃpūjayāmāsa dhanaṃ tatpratigṛhya ca || 7-90-5||

RMY 7-90-6

पृष्ट्वा च प्रीतिदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च ।
उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ७-९०-६॥
pṛṣṭvā ca prītidaṃ sarvaṃ kuśalaṃ mātulasya ca |
upaviṣṭaṃ mahābhāgaṃ rāmaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 7-90-6||

RMY 7-90-7

किमाह मातुलो वाक्यं यदर्थं भगवानिह ।
प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठ साक्षादिव बृहस्पतिः ॥ ७-९०-७॥
kimāha mātulo vākyaṃ yadarthaṃ bhagavāniha |
prāpto vākyavidāṃ śreṣṭha sākṣādiva bṛhaspatiḥ || 7-90-7||

RMY 7-90-8

रामस्य भाषितं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिः कार्यविस्तरम् ।
वक्तुमद्भुतसंकाशं राघवायोपचक्रमे ॥ ७-९०-८॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā brahmarṣiḥ kāryavistaram |
vaktumadbhutasaṃkāśaṃ rāghavāyopacakrame || 7-90-8||

RMY 7-90-9

मातुलस्ते महाबाहो वाक्यमाह नरर्षभ ।
युधाजित्प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ॥ ७-९०-९॥
mātulaste mahābāho vākyamāha nararṣabha |
yudhājitprītisaṃyuktaṃ śrūyatāṃ yadi rocate || 7-90-9||

RMY 7-90-10

अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः ।
सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः ॥ ७-९०-१०॥
ayaṃ gandharvaviṣayaḥ phalamūlopaśobhitaḥ |
sindhorubhayataḥ pārśve deśaḥ paramaśobhanaḥ || 7-90-10||

RMY 7-90-11

तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः ।
शैलूषस्य सुता वीरास्तिस्रः कोट्यो महाबलाः ॥ ७-९०-११॥
taṃ ca rakṣanti gandharvāḥ sāyudhā yuddhakovidāḥ |
śailūṣasya sutā vīrāstisraḥ koṭyo mahābalāḥ || 7-90-11||

RMY 7-90-12

तान्विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वविषयं शुभम् ।
निवेशय महाबाहो द्वे पुरे सुसमाहितः ॥ ७-९०-१२॥
tānvinirjitya kākutstha gandharvaviṣayaṃ śubham |
niveśaya mahābāho dve pure susamāhitaḥ || 7-90-12||

RMY 7-90-13

अन्यस्य न गतिस्तत्र देशश्चायं सुशोभनः ।
रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वामनृतं वदे ॥ ७-९०-१३॥
anyasya na gatistatra deśaścāyaṃ suśobhanaḥ |
rocatāṃ te mahābāho nāhaṃ tvāmanṛtaṃ vade || 7-90-13||

RMY 7-90-14

तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतो महर्षेर्मातुलस्य च ।
उवाच बाढमित्येवं भरतं चान्ववैक्षत ॥ ७-९०-१४॥
tacchrutvā rāghavaḥ prīto maharṣermātulasya ca |
uvāca bāḍhamityevaṃ bharataṃ cānvavaikṣata || 7-90-14||

RMY 7-90-15

सोऽब्रवीद्राघवः प्रीतः प्राञ्जलिप्रग्रहो द्विजम् ।
इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विजयिष्यतः ॥ ७-९०-१५॥
so'bravīdrāghavaḥ prītaḥ prāñjalipragraho dvijam |
imau kumārau taṃ deśaṃ brahmarṣe vijayiṣyataḥ || 7-90-15||

RMY 7-90-16

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च ।
मातुलेन सुगुप्तौ तौ धर्मेण च समाहितौ ॥ ७-९०-१६॥
bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkala eva ca |
mātulena suguptau tau dharmeṇa ca samāhitau || 7-90-16||

RMY 7-90-17

भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ ।
निहत्य गन्धर्वसुतान्द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥ ७-९०-१७॥
bharataṃ cāgrataḥ kṛtvā kumārau sabalānugau |
nihatya gandharvasutāndve pure vibhajiṣyataḥ || 7-90-17||

RMY 7-90-18

निवेश्य ते पुरवरे आत्माजौ संनिवेश्य च ।
आगमिष्यति मे भूयः सकाशमतिधार्मिकः ॥ ७-९०-१८॥
niveśya te puravare ātmājau saṃniveśya ca |
āgamiṣyati me bhūyaḥ sakāśamatidhārmikaḥ || 7-90-18||

RMY 7-90-19

ब्रह्मर्षिमेवमुक्त्वा तु भरतं सबलानुगम् ।
आज्ञापयामास तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत् ॥ ७-९०-१९॥
brahmarṣimevamuktvā tu bharataṃ sabalānugam |
ājñāpayāmāsa tadā kumārau cābhyaṣecayat || 7-90-19||

RMY 7-90-20

नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरः सुतम् ।
भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां च निर्ययौ ॥ ७-९०-२०॥
nakṣatreṇa ca saumyena puraskṛtyāṅgiraḥ sutam |
bharataḥ saha sainyena kumārābhyāṃ ca niryayau || 7-90-20||

RMY 7-90-21

सा सेना शक्रयुक्तेव नरगान्निर्ययावथ ।
राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरासुरैः ॥ ७-९०-२१॥
sā senā śakrayukteva naragānniryayāvatha |
rāghavānugatā dūraṃ durādharṣā surāsuraiḥ || 7-90-21||

RMY 7-90-22

मांसाशीनि च सत्त्वानि रक्षांसि सुमहान्ति च ।
अनुजग्मुश्च भरतं रुधिरस्य पिपासया ॥ ७-९०-२२॥
māṃsāśīni ca sattvāni rakṣāṃsi sumahānti ca |
anujagmuśca bharataṃ rudhirasya pipāsayā || 7-90-22||

RMY 7-90-23

भूतग्रामाश्च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः ।
गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः ॥ ७-९०-२३॥
bhūtagrāmāśca bahavo māṃsabhakṣāḥ sudāruṇāḥ |
gandharvaputramāṃsāni bhoktukāmāḥ sahasraśaḥ || 7-90-23||

RMY 7-90-24

सिंहव्याघ्रसृगालानां खेचराणां च पक्षिणाम् ।
बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुरग्रतः ॥ ७-९०-२४॥
siṃhavyāghrasṛgālānāṃ khecarāṇāṃ ca pakṣiṇām |
bahūni vai sahasrāṇi senāyā yayuragrataḥ || 7-90-24||

RMY 7-90-25

अध्यर्धमासमुषिता पथि सेना निरामया ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत् ॥ ७-९०-२५॥
adhyardhamāsamuṣitā pathi senā nirāmayā |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā kekayaṃ samupāgamat || 7-90-25||

Sarga: 91/100 (16)

RMY 7-91-1

श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः ।
युधाजिद्गार्ग्यसहितं परां प्रीतिमुपागमत् ॥ ७-९१-१॥
śrutvā senāpatiṃ prāptaṃ bharataṃ kekayādhipaḥ |
yudhājidgārgyasahitaṃ parāṃ prītimupāgamat || 7-91-1||

RMY 7-91-2

स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः ।
त्वरमाणोऽभिचक्राम गन्धर्वान्देवरूपिणः ॥ ७-९१-२॥
sa niryayau janaughena mahatā kekayādhipaḥ |
tvaramāṇo'bhicakrāma gandharvāndevarūpiṇaḥ || 7-91-2||

RMY 7-91-3

भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमौ ।
गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ ॥ ७-९१-३॥
bharataśca yudhājicca sametau laghuvikramau |
gandharvanagaraṃ prāptau sabalau sapadānugau || 7-91-3||

RMY 7-91-4

श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास्ते समागताः ।
योद्धुकामा महावीर्या विनदन्तः समन्ततः ॥ ७-९१-४॥
śrutvā tu bharataṃ prāptaṃ gandharvāste samāgatāḥ |
yoddhukāmā mahāvīryā vinadantaḥ samantataḥ || 7-91-4||

RMY 7-91-5

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः ॥ ७-९१-५॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
saptarātraṃ mahābhīmaṃ na cānyatarayorjayaḥ || 7-91-5||

RMY 7-91-6

ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम् ।
संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्वभ्ययोजयत् ॥ ७-९१-६॥
tato rāmānujaḥ kruddhaḥ kālasyāstraṃ sudāruṇam |
saṃvartaṃ nāma bharato gandharveṣvabhyayojayat || 7-91-6||

RMY 7-91-7

ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन विदारिताः ।
क्षणेनाभिहतास्तिस्रस्तत्र कोट्यो महात्मना ॥ ७-९१-७॥
te baddhāḥ kālapāśena saṃvartena vidāritāḥ |
kṣaṇenābhihatāstisrastatra koṭyo mahātmanā || 7-91-7||

RMY 7-91-8

तं घातं घोरसंकाशं न स्मरन्ति दिवौकसः ।
निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥ ७-९१-८॥
taṃ ghātaṃ ghorasaṃkāśaṃ na smaranti divaukasaḥ |
nimeṣāntaramātreṇa tādṛśānāṃ mahātmanām || 7-91-8||

RMY 7-91-9

हतेषु तेषु वीरेषु भरतः कैकयीसुतः ।
निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे ।
तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्करं पुष्करावतौ ॥ ७-९१-९॥
hateṣu teṣu vīreṣu bharataḥ kaikayīsutaḥ |
niveśayāmāsa tadā samṛddhe dve purottame |
takṣaṃ takṣaśilāyāṃ tu puṣkaraṃ puṣkarāvatau || 7-91-9||

RMY 7-91-10

गन्धर्वदेशो रुचिरो गान्धारविषयश्च सः ।
वर्षैः पञ्चभिराकीर्णो विषयैर्नागरैस्तथा ॥ ७-९१-१०॥
gandharvadeśo ruciro gāndhāraviṣayaśca saḥ |
varṣaiḥ pañcabhirākīrṇo viṣayairnāgaraistathā || 7-91-10||

RMY 7-91-11

धनरत्नौघसंपूर्णो काननैरुपशोभिते ।
अन्योन्यसंघर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरे ॥ ७-९१-११॥
dhanaratnaughasaṃpūrṇo kānanairupaśobhite |
anyonyasaṃgharṣakṛte spardhayā guṇavistare || 7-91-11||

RMY 7-91-12

उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैरकल्मषैः ।
उद्यानयानौघवृते सुविभक्तान्तरापणे ॥ ७-९१-१२॥
ubhe suruciraprakhye vyavahārairakalmaṣaiḥ |
udyānayānaughavṛte suvibhaktāntarāpaṇe || 7-91-12||

RMY 7-91-13

उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैरुपशोभिते ।
गृहमुख्यैः सुरुचिरैर्विमानैः समवर्णिभिः ॥ ७-९१-१३॥
ubhe puravare ramye vistarairupaśobhite |
gṛhamukhyaiḥ surucirairvimānaiḥ samavarṇibhiḥ || 7-91-13||

RMY 7-91-14

शोभिते शोभनीयैश्च देवायतनविस्तरैः ।
निवेश्य पञ्चभिर्वर्षैर्भरतो राघवानुजः ।
पुनरायान्महाबाहुरयोध्यां कैकयीसुतः ॥ ७-९१-१४॥
śobhite śobhanīyaiśca devāyatanavistaraiḥ |
niveśya pañcabhirvarṣairbharato rāghavānujaḥ |
punarāyānmahābāhurayodhyāṃ kaikayīsutaḥ || 7-91-14||

RMY 7-91-15

सोऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद्धर्ममिवापरम् ।
राघवं भरतः श्रीमान्ब्रह्माणमिव वासवः ॥ ७-९१-१५॥
so'bhivādya mahātmānaṃ sākṣāddharmamivāparam |
rāghavaṃ bharataḥ śrīmānbrahmāṇamiva vāsavaḥ || 7-91-15||

RMY 7-91-16

शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधमुत्तमम् ।
निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतोऽस्य राघवः ॥ ७-९१-१६॥
śaśaṃsa ca yathāvṛttaṃ gandharvavadhamuttamam |
niveśanaṃ ca deśasya śrutvā prīto'sya rāghavaḥ || 7-91-16||

Sarga: 92/100 (17)

RMY 7-92-1

तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह ।
वाक्यं चाद्भुतसंकाशं भ्रातॄन्प्रोवाच राघवः ॥ ७-९२-१॥
tacchrutvā harṣamāpede rāghavo bhrātṛbhiḥ saha |
vākyaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ bhrātṝnprovāca rāghavaḥ || 7-92-1||

RMY 7-92-2

इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्हौ दृढधन्विनौ ॥ ७-९२-२॥
imau kumārau saumitre tava dharmaviśāradau |
aṅgadaścandraketuśca rājyārhau dṛḍhadhanvinau || 7-92-2||

RMY 7-92-3

इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् ।
रमणीयो ह्यसंबाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥ ७-९२-३॥
imau rājye'bhiṣekṣyāmi deśaḥ sādhu vidhīyatām |
ramaṇīyo hyasaṃbādho rametāṃ yatra dhanvinau || 7-92-3||

RMY 7-92-4

न राज्ञां यत्र पीदा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् ।
स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा ॥ ७-९२-४॥
na rājñāṃ yatra pīdā syānnāśramāṇāṃ vināśanam |
sa deśo dṛśyatāṃ saumya nāparādhyāmahe yathā || 7-92-4||

RMY 7-92-5

तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह ।
अयं कारापथो देशः सुरमण्यो निरामयः ॥ ७-९२-५॥
tathoktavati rāme tu bharataḥ pratyuvāca ha |
ayaṃ kārāpatho deśaḥ suramaṇyo nirāmayaḥ || 7-92-5||

RMY 7-92-6

निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः ।
चन्द्रकेतोश्च रुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥ ७-९२-६॥
niveśyatāṃ tatra puramaṅgadasya mahātmanaḥ |
candraketośca ruciraṃ candrakāntaṃ nirāmayam || 7-92-6||

RMY 7-92-7

तद्वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः ।
तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥ ७-९२-७॥
tadvākyaṃ bharatenoktaṃ pratijagrāha rāghavaḥ |
taṃ ca kṛtvā vaśe deśamaṅgadasya nyaveśayat || 7-92-7||

RMY 7-92-8

अङ्गदीया पुरी रम्या अङ्गदस्य निवेशिता ।
रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ७-९२-८॥
aṅgadīyā purī ramyā aṅgadasya niveśitā |
ramaṇīyā suguptā ca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7-92-8||

RMY 7-92-9

चन्द्रकेतोस्तु मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता ।
चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥ ७-९२-९॥
candraketostu mallasya mallabhūmyāṃ niveśitā |
candrakānteti vikhyātā divyā svargapurī yathā || 7-92-9||

RMY 7-92-10

ततो रामः परां प्रीतिं भरतो लक्ष्मणस्तथा ।
ययुर्युधि दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥ ७-९२-१०॥
tato rāmaḥ parāṃ prītiṃ bharato lakṣmaṇastathā |
yayuryudhi durādharṣā abhiṣekaṃ ca cakrire || 7-92-10||

RMY 7-92-11

अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सबलानुगौ ।
अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम् ॥ ७-९२-११॥
abhiṣicya kumārau dvau prasthāpya sabalānugau |
aṅgadaṃ paścimāṃ bhūmiṃ candraketumudaṅmukham || 7-92-11||

RMY 7-92-12

अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥ ७-९२-१२॥
aṅgadaṃ cāpi saumitrirlakṣmaṇo'nujagāma ha |
candraketostu bharataḥ pārṣṇigrāho babhūva ha || 7-92-12||

RMY 7-92-13

लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः ।
पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत् ॥ ७-९२-१३॥
lakṣmaṇastvaṅgadīyāyāṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |
putre sthite durādharṣe ayodhyāṃ punarāgamat || 7-92-13||

RMY 7-92-14

भरतोऽपि तथैवोष्य संवत्सरमथाधिकम् ।
अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपागमत् ॥ ७-९२-१४॥
bharato'pi tathaivoṣya saṃvatsaramathādhikam |
ayodhyāṃ punarāgamya rāmapādāvupāgamat || 7-92-14||

RMY 7-92-15

उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ ॥ ७-९२-१५॥
ubhau saumitribharatau rāmapādāvanuvratau |
kālaṃ gatamapi snehānna jajñāte'tidhārmikau || 7-92-15||

RMY 7-92-16

एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा ।
धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥ ७-९२-१६॥
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa teṣāṃ yayustadā |
dharme prayatamānānāṃ paurakāryeṣu nityadā || 7-92-16||

RMY 7-92-17

विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः श्रिया वृता धर्मपथे परे स्थिताः ।
त्रयः समिद्धा इव दीप्ततेजसा हुताग्नयः साधु महाध्वरे त्रयः ॥ ७-९२-१७॥
vihṛtya kālaṃ paripūrṇamānasāḥ śriyā vṛtā dharmapathe pare sthitāḥ |
trayaḥ samiddhā iva dīptatejasā hutāgnayaḥ sādhu mahādhvare trayaḥ || 7-92-17||

Sarga: 93/100 (17)

RMY 7-93-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य रामे धर्मपथे स्थिते ।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ॥ ७-९३-१॥
kasyacittvatha kālasya rāme dharmapathe sthite |
kālastāpasarūpeṇa rājadvāramupāgamat || 7-93-1||

RMY 7-93-2

सोऽब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम् ।
मां निवेदय रामाय संप्राप्तं कार्यगौरवात् ॥ ७-९३-२॥
so'bravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ dhṛtimantaṃ yaśasvinam |
māṃ nivedaya rāmāya saṃprāptaṃ kāryagauravāt || 7-93-2||

RMY 7-93-3

दूतो ह्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः ।
रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल ॥ ७-९३-३॥
dūto hyatibalasyāhaṃ maharṣeramitaujasaḥ |
rāmaṃ didṛkṣurāyātaḥ kāryeṇa hi mahābala || 7-93-3||

RMY 7-93-4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः ।
न्यवेदयत रामाय तापसस्य विवक्षितम् ॥ ७-९३-४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitristvarayānvitaḥ |
nyavedayata rāmāya tāpasasya vivakṣitam || 7-93-4||

RMY 7-93-5

जयस्व राजन्धर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते ।
दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपस्वी भास्करप्रभः ॥ ७-९३-५॥
jayasva rājandharmeṇa ubhau lokau mahādyute |
dūtastvāṃ draṣṭumāyātastapasvī bhāskaraprabhaḥ || 7-93-5||

RMY 7-93-6

तद्वाक्यं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा राम उवाच ह ।
प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक् ॥ ७-९३-६॥
tadvākyaṃ lakṣmaṇenoktaṃ śrutvā rāma uvāca ha |
praveśyatāṃ munistāta mahaujāstasya vākyadhṛk || 7-93-6||

RMY 7-93-7

सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ॥ ७-९३-७॥
saumitristu tathetyuktvā prāveśayata taṃ munim |
jvalantamiva tejobhiḥ pradahantamivāṃśubhiḥ || 7-93-7||

RMY 7-93-8

सोऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम् ॥ ७-९३-८॥
so'bhigamya raghuśreṣṭhaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
ṛṣirmadhurayā vācā vardhasvetyāha rāghavam || 7-93-8||

RMY 7-93-9

तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्यपुरोगमाम् ।
ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुं चैवोपचक्रमे ॥ ७-९३-९॥
tasmai rāmo mahātejāḥ pūjāmarghyapurogamām |
dadau kuśalamavyagraṃ praṣṭuṃ caivopacakrame || 7-93-9||

RMY 7-93-10

पृष्टश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः ।
आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः ॥ ७-९३-१०॥
pṛṣṭaśca kuśalaṃ tena rāmeṇa vadatāṃ varaḥ |
āsane kāñcane divye niṣasāda mahāyaśāḥ || 7-93-10||

RMY 7-93-11

तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामुने ।
प्रापयस्व च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ॥ ७-९३-११॥
tamuvāca tato rāmaḥ svāgataṃ te mahāmune |
prāpayasva ca vākyāni yato dūtastvamāgataḥ || 7-93-11||

RMY 7-93-12

चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमुदीरयत् ।
द्वन्द्वमेतत्प्रवक्तव्यं न च चक्षुर्हतं वचः ॥ ७-९३-१२॥
codito rājasiṃhena munirvākyamudīrayat |
dvandvametatpravaktavyaṃ na ca cakṣurhataṃ vacaḥ || 7-93-12||

RMY 7-93-13

यः शृणोति निरीक्षेद्वा स वध्यस्तव राघव ।
भवेद्वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यवेक्षसे ॥ ७-९३-१३॥
yaḥ śṛṇoti nirīkṣedvā sa vadhyastava rāghava |
bhavedvai munimukhyasya vacanaṃ yadyavekṣase || 7-93-13||

RMY 7-93-14

तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ॥ ७-९३-१४॥
tatheti ca pratijñāya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
dvāri tiṣṭha mahābāho pratihāraṃ visarjaya || 7-93-14||

RMY 7-93-15

स मे वध्यः खलु भवेत्कथां द्वन्द्वसमीरिताम् ।
ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद्वा शृणुयाच्च यः ॥ ७-९३-१५॥
sa me vadhyaḥ khalu bhavetkathāṃ dvandvasamīritām |
ṛṣermama ca saumitre paśyedvā śṛṇuyācca yaḥ || 7-93-15||

RMY 7-93-16

ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारसंग्रहे ।
तमुवाच मुनिं वाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥ ७-९३-१६॥
tato nikṣipya kākutstho lakṣmaṇaṃ dvārasaṃgrahe |
tamuvāca muniṃ vākyaṃ kathayasveti rāghavaḥ || 7-93-16||

RMY 7-93-17

यत्ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः ।
कथयस्व विशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ॥ ७-९३-१७॥
yatte manīṣitaṃ vākyaṃ yena vāsi samāhitaḥ |
kathayasva viśaṅkastvaṃ mamāpi hṛdi vartate || 7-93-17||

Sarga: 94/100 (19)

RMY 7-94-1

शृणु राम महाबाहो यदर्थमहमाहतः ।
पितामहेन देवेन प्रेषितोऽस्मि महाबल ॥ ७-९४-१॥
śṛṇu rāma mahābāho yadarthamahamāhataḥ |
pitāmahena devena preṣito'smi mahābala || 7-94-1||

RMY 7-94-2

तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरंजय ।
मायासंभावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥ ७-९४-२॥
tavāhaṃ pūrvake bhāve putraḥ parapuraṃjaya |
māyāsaṃbhāvito vīra kālaḥ sarvasamāharaḥ || 7-94-2||

RMY 7-94-3

पितामहश्च भगवानाह लोकपतिः प्रभुः ।
समयस्ते महाबाहो स्वर्लोकान्परिरक्षितुम् ॥ ७-९४-३॥
pitāmahaśca bhagavānāha lokapatiḥ prabhuḥ |
samayaste mahābāho svarlokānparirakṣitum || 7-94-3||

RMY 7-94-4

संक्षिप्य च पुरा लोकान्मायया स्वयमेव हि ।
महार्णवे शयानोऽप्सु मां त्वं पूर्वमजीजनः ॥ ७-९४-४॥
saṃkṣipya ca purā lokānmāyayā svayameva hi |
mahārṇave śayāno'psu māṃ tvaṃ pūrvamajījanaḥ || 7-94-4||

RMY 7-94-5

भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदके शयम् ।
मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ ॥ ७-९४-५॥
bhogavantaṃ tato nāgamanantamudake śayam |
māyayā janayitvā tvaṃ dvau ca sattvau mahābalau || 7-94-5||

RMY 7-94-6

मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता ।
इयं पर्वतसंबाधा मेदिनी चाभवन्मही ॥ ७-९४-६॥
madhuṃ ca kaiṭabhaṃ caiva yayorasthicayairvṛtā |
iyaṃ parvatasaṃbādhā medinī cābhavanmahī || 7-94-6||

RMY 7-94-7

पद्मे दिव्यार्कसंकाशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि ।
प्राजापत्यं त्वया कर्म सर्वं मयि निवेशितम् ॥ ७-९४-७॥
padme divyārkasaṃkāśe nābhyāmutpādya māmapi |
prājāpatyaṃ tvayā karma sarvaṃ mayi niveśitam || 7-94-7||

RMY 7-94-8

सोऽहं संन्यस्तभारो हि त्वामुपासे जगत्पतिम् ।
रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान् ॥ ७-९४-८॥
so'haṃ saṃnyastabhāro hi tvāmupāse jagatpatim |
rakṣāṃ vidhatsva bhūteṣu mama tejaskaro bhavān || 7-94-8||

RMY 7-94-9

ततस्त्वमपि दुर्धर्षस्तस्माद्भावात्सनातनात् ।
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ७-९४-९॥
tatastvamapi durdharṣastasmādbhāvātsanātanāt |
rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 7-94-9||

RMY 7-94-10

अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातॄणां हर्षवर्धनः ।
समुत्पन्नेषु कृत्येषु लोकसाह्याय कल्पसे ॥ ७-९४-१०॥
adityāṃ vīryavānputro bhrātṝṇāṃ harṣavardhanaḥ |
samutpanneṣu kṛtyeṣu lokasāhyāya kalpase || 7-94-10||

RMY 7-94-11

स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर ।
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनोऽदधाः ॥ ७-९४-११॥
sa tvaṃ vitrāsyamānāsu prajāsu jagatāṃ vara |
rāvaṇasya vadhākāṅkṣī mānuṣeṣu mano'dadhāḥ || 7-94-11||

RMY 7-94-12

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
कृत्वा वासस्य नियतिं स्वयमेवात्मनः पुरा ॥ ७-९४-१२॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
kṛtvā vāsasya niyatiṃ svayamevātmanaḥ purā || 7-94-12||

RMY 7-94-13

स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह ।
कालो नरवरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम् ॥ ७-९४-१३॥
sa tvaṃ manomayaḥ putraḥ pūrṇāyurmānuṣeṣviha |
kālo naravaraśreṣṭha samīpamupavartitum || 7-94-13||

RMY 7-94-14

यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम् ।
वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः ॥ ७-९४-१४॥
yadi bhūyo mahārāja prajā icchasyupāsitum |
vasa vā vīra bhadraṃ te evamāha pitāmahaḥ || 7-94-14||

RMY 7-94-15

अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव ।
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥ ७-९४-१५॥
atha vā vijigīṣā te suralokāya rāghava |
sanāthā viṣṇunā devā bhavantu vigatajvarāḥ || 7-94-15||

RMY 7-94-16

श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् ।
राघवः प्रहसन्वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ॥ ७-९४-१६॥
śrutvā pitāmahenoktaṃ vākyaṃ kālasamīritam |
rāghavaḥ prahasanvākyaṃ sarvasaṃhāramabravīt || 7-94-16||

RMY 7-94-17

श्रुतं मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम् ।
प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसंभवा ॥ ७-९४-१७॥
śrutaṃ me devadevasya vākyaṃ paramamadbhutam |
prītirhi mahatī jātā tavāgamanasaṃbhavā || 7-94-17||

RMY 7-94-18

भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः ।
हृद्गतो ह्यसि संप्राप्तो न मेऽस्त्यत्र विचारणा ॥ ७-९४-१८॥
bhadraṃ te'stu gamiṣyāmi yata evāhamāgataḥ |
hṛdgato hyasi saṃprāpto na me'styatra vicāraṇā || 7-94-18||

RMY 7-94-19

मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिनाम् ।
स्थातव्यं सर्वसंहारे यथा ह्याह पितामहः ॥ ७-९४-१९॥
mayā hi sarvakṛtyeṣu devānāṃ vaśavartinām |
sthātavyaṃ sarvasaṃhāre yathā hyāha pitāmahaḥ || 7-94-19||

Sarga: 95/100 (18)

RMY 7-95-1

तथा तयोः कथयतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥ ७-९५-१॥
tathā tayoḥ kathayatordurvāsā bhagavānṛṣiḥ |
rāmasya darśanākāṅkṣī rājadvāramupāgamat || 7-95-1||

RMY 7-95-2

सोऽभिगम्य च सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते ॥ ७-९५-२॥
so'bhigamya ca saumitrimuvāca ṛṣisattamaḥ |
rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me'rtho'tivartate || 7-95-2||

RMY 7-95-3

मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-९५-३॥
munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
abhivādya mahātmānaṃ vākyametaduvāca ha || 7-95-3||

RMY 7-95-4

किं कार्यं ब्रूहि भगवन्को वार्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं वा प्रतीक्षताम् ॥ ७-९५-४॥
kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavanko vārthaḥ kiṃ karomyaham |
vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ vā pratīkṣatām || 7-95-4||

RMY 7-95-5

तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ७-९५-५॥
tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 7-95-5||

RMY 7-95-6

अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ॥ ७-९५-६॥
asminkṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya |
viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā || 7-95-6||

RMY 7-95-7

भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च संततिः ।
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥ ७-९५-७॥
bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca saṃtatiḥ |
na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi || 7-95-7||

RMY 7-95-8

तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यं तस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥ ७-९५-८॥
tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ |
cintayāmāsa manasā tasya vākyasya niścayam || 7-95-8||

RMY 7-95-9

एकस्य मरणं मेऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥ ७-९५-९॥
ekasya maraṇaṃ me'stu mā bhūtsarvavināśanam |
iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat || 7-95-9||

RMY 7-95-10

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च ।
निष्पत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥ ७-९५-१०॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca |
niṣpatya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha || 7-95-10||

RMY 7-95-11

सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ७-९५-११॥
so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
kiṃ kāryamiti kākutsthaḥ kṛtāñjalirabhāṣata || 7-95-11||

RMY 7-95-12

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः ।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥ ७-९५-१२॥
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhuḥ |
pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala || 7-95-12||

RMY 7-95-13

अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिर्मम राघव ।
सोऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥ ७-९५-१३॥
adya varṣasahasrasya samāptirmama rāghava |
so'haṃ bhojanamicchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha || 7-95-13||

RMY 7-95-14

तच्छ्रुत्वा वचनं रामो हर्षेण महतान्वितः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥ ७-९५-१४॥
tacchrutvā vacanaṃ rāmo harṣeṇa mahatānvitaḥ |
bhojanaṃ munimukhyāya yathāsiddhamupāharat || 7-95-14||

RMY 7-95-15

स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
साधु रामेति संभाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥ ७-९५-१५॥
sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
sādhu rāmeti saṃbhāṣya svamāśramamupāgamat || 7-95-15||

RMY 7-95-16

तस्मिन्गते महातेजा राघवः प्रीतमानसः ।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपेयिवान् ॥ ७-९५-१६॥
tasmingate mahātejā rāghavaḥ prītamānasaḥ |
saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkhamupeyivān || 7-95-16||

RMY 7-95-17

दुःखेन च सुसंतप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् ।
अवान्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ७-९५-१७॥
duḥkhena ca susaṃtaptaḥ smṛtvā tadghoradarśanam |
avānmukho dīnamanā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7-95-17||

RMY 7-95-18

ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति चोक्त्वा स तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ ७-९५-१८॥
tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ |
naitadastīti coktvā sa tūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 7-95-18||

Sarga: 96/100 (18)

RMY 7-96-1

अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् ।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥ ७-९६-१॥
avāṅmukhamatho dīnaṃ dṛṣṭvā somamivāplutam |
rāghavaṃ lakṣmaṇo vākyaṃ hṛṣṭo madhuramabravīt || 7-96-1||

RMY 7-96-2

न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि ।
पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७-९६-२॥
na saṃtāpaṃ mahābāho madarthaṃ kartumarhasi |
pūrvanirmāṇabaddhā hi kālasya gatirīdṛśī || 7-96-2||

RMY 7-96-3

जहि मां सौम्य विस्रब्धः प्रतिज्ञां परिपालय ।
हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥ ७-९६-३॥
jahi māṃ saumya visrabdhaḥ pratijñāṃ paripālaya |
hīnapratijñāḥ kākutstha prayānti narakaṃ narāḥ || 7-96-3||

RMY 7-96-4

यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि ।
जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥ ७-९६-४॥
yadi prītirmahārāja yadyanugrāhyatā mayi |
jahi māṃ nirviśaṅkastvaṃ dharmaṃ vardhaya rāghava || 7-96-4||

RMY 7-96-5

लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसं ॥ ७-९६-५॥
lakṣmaṇena tathoktastu rāmaḥ pracalitendriyaḥ |
mantriṇaḥ samupānīya tathaiva ca purodhasaṃ || 7-96-5||

RMY 7-96-6

अब्रवीच्च यथावृत्तं तेषां मध्ये नराधिपः ।
दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥ ७-९६-६॥
abravīcca yathāvṛttaṃ teṣāṃ madhye narādhipaḥ |
durvāso'bhigamaṃ caiva pratijñāṃ tāpasasya ca || 7-96-6||

RMY 7-96-7

तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत ।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-९६-७॥
tacchrutvā mantriṇaḥ sarve sopādhyāyāḥ samāsata |
vasiṣṭhastu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7-96-7||

RMY 7-96-8

दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते लोमहर्षणम् ।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ॥ ७-९६-८॥
dṛṣṭametanmahābāho kṣayaṃ te lomaharṣaṇam |
lakṣmaṇena viyogaśca tava rāma mahāyaśaḥ || 7-96-8||

RMY 7-96-9

त्यजैनं बलवान्कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः ।
विनष्टायां प्रतिज्ञायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ॥ ७-९६-९॥
tyajainaṃ balavānkālo mā pratijñāṃ vṛthā kṛthāḥ |
vinaṣṭāyāṃ pratijñāyāṃ dharmo hi vilayaṃ vrajet || 7-96-9||

RMY 7-96-10

ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्ये सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत न संशयः ॥ ७-९६-१०॥
tato dharme vinaṣṭe tu trailokye sacarācaram |
sadevarṣigaṇaṃ sarvaṃ vinaśyeta na saṃśayaḥ || 7-96-10||

RMY 7-96-11

स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनम् ।
लक्ष्मणस्य वधेनाद्य जगत्स्वस्थं कुरुष्व ह ॥ ७-९६-११॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla trailokyasyābhipālanam |
lakṣmaṇasya vadhenādya jagatsvasthaṃ kuruṣva ha || 7-96-11||

RMY 7-96-12

तेषां तत्समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ७-९६-१२॥
teṣāṃ tatsamavetānāṃ vākyaṃ dharmārthasaṃhitam |
śrutvā pariṣado madhye rāmo lakṣmaṇamabravīt || 7-96-12||

RMY 7-96-13

विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः ।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनामुभयं समम् ॥ ७-९६-१३॥
visarjaye tvāṃ saumitre mā bhūddharmaviparyayaḥ |
tyāgo vadho vā vihitaḥ sādhūnāmubhayaṃ samam || 7-96-13||

RMY 7-96-14

रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेक्षणः ।
लक्ष्मणस्त्वरितः प्रायात्स्वगृहं न विवेश ह ॥ ७-९६-१४॥
rāmeṇa bhāṣite vākye bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ |
lakṣmaṇastvaritaḥ prāyātsvagṛhaṃ na viveśa ha || 7-96-14||

RMY 7-96-15

स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः ।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥ ७-९६-१५॥
sa gatvā sarayūtīramupaspṛśya kṛtāñjaliḥ |
nigṛhya sarvasrotāṃsi niḥśvāsaṃ na mumoca ha || 7-96-15||

RMY 7-96-16

अनुच्छ्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरवकिरंस्तदा ॥ ७-९६-१६॥
anucchvasantaṃ yuktaṃ taṃ saśakrāḥ sāpsarogaṇāḥ |
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve puṣpairavakiraṃstadā || 7-96-16||

RMY 7-96-17

अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् ।
प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रो दिवं संप्रविवेश ह ॥ ७-९६-१७॥
adṛśyaṃ sarvamanujaiḥ saśarīraṃ mahābalam |
pragṛhya lakṣmaṇaṃ śakro divaṃ saṃpraviveśa ha || 7-96-17||

RMY 7-96-18

ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः ।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वेऽपूजयनृषिभिः सह ॥ ७-९६-१८॥
tato viṣṇoścaturbhāgamāgataṃ surasattamāḥ |
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve'pūjayanṛṣibhiḥ saha || 7-96-18||

Sarga: 97/100 (20)

RMY 7-97-1

विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः ।
पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांश्चेदमब्रवीत् ॥ ७-९७-१॥
visṛjya lakṣmaṇaṃ rāmo duḥkhaśokasamanvitaḥ |
purodhasaṃ mantriṇaśca naigamāṃścedamabravīt || 7-97-1||

RMY 7-97-2

अद्य राज्येऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् ।
अयोध्यायां पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम् ॥ ७-९७-२॥
adya rājye'bhiṣekṣyāmi bharataṃ dharmavatsalam |
ayodhyāyāṃ patiṃ vīraṃ tato yāsyāmyahaṃ vanam || 7-97-2||

RMY 7-97-3

प्रवेशयत संभारान्मा भूत्कालात्ययो यथा ।
अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम् ॥ ७-९७-३॥
praveśayata saṃbhārānmā bhūtkālātyayo yathā |
adyaivāhaṃ gamiṣyāmi lakṣmaṇena gatāṃ gatim || 7-97-3||

RMY 7-97-4

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम् ।
मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन् ॥ ७-९७-४॥
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ sarvāḥ prakṛtayo bhṛśam |
mūrdhabhiḥ praṇatā bhūmau gatasattvā ivābhavan || 7-97-4||

RMY 7-97-5

भरतश्च विसंज्ञोऽभूच्छ्रुत्वा रामस्य भाषितम् ।
राज्यं विगर्हयामास राघवं चेदमब्रवीत् ॥ ७-९७-५॥
bharataśca visaṃjño'bhūcchrutvā rāmasya bhāṣitam |
rājyaṃ vigarhayāmāsa rāghavaṃ cedamabravīt || 7-97-5||

RMY 7-97-6

सत्येन हि शपे राजन्स्वर्गलोके न चैव हि ।
न कामये यथा राज्यं त्वां विना रघुनन्दन ॥ ७-९७-६॥
satyena hi śape rājansvargaloke na caiva hi |
na kāmaye yathā rājyaṃ tvāṃ vinā raghunandana || 7-97-6||

RMY 7-97-7

इमौ कुशीलवौ राजन्नभिषिञ्च नराधिप ।
कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७-९७-७॥
imau kuśīlavau rājannabhiṣiñca narādhipa |
kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 7-97-7||

RMY 7-97-8

शत्रुघ्नस्य तु गच्छन्तु दूतास्त्वरितविक्रमाः ।
इदं गमनमस्माकं स्वर्गायाख्यान्तु माचिरम् ॥ ७-९७-८॥
śatrughnasya tu gacchantu dūtāstvaritavikramāḥ |
idaṃ gamanamasmākaṃ svargāyākhyāntu māciram || 7-97-8||

RMY 7-97-9

तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधोमुखान् ।
पौरान्दुःखेन संतप्तान्वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-९७-९॥
tacchrutvā bharatenoktaṃ dṛṣṭvā cāpi hyadhomukhān |
paurānduḥkhena saṃtaptānvasiṣṭho vākyamabravīt || 7-97-9||

RMY 7-97-10

वत्स राम इमाः पश्य धरणीं प्रकृतीर्गताः ।
ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ ७-९७-१०॥
vatsa rāma imāḥ paśya dharaṇīṃ prakṛtīrgatāḥ |
jñātvaiṣāmīpsitaṃ kāryaṃ mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7-97-10||

RMY 7-97-11

वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् ।
किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान्वचनमब्रवीत् ॥ ७-९७-११॥
vasiṣṭhasya tu vākyena utthāpya prakṛtījanam |
kiṃ karomīti kākutsthaḥ sarvānvacanamabravīt || 7-97-11||

RMY 7-97-12

ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन् ।
गच्छन्तमनुगच्छामो यतो राम गमिष्यसि ॥ ७-९७-१२॥
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo rāmaṃ vacanamabruvan |
gacchantamanugacchāmo yato rāma gamiṣyasi || 7-97-12||

RMY 7-97-13

एषा नः परमा प्रीतिरेष धर्मः परो मतः ।
हृद्गता नः सदा तुष्टिस्तवानुगमने दृढा ॥ ७-९७-१३॥
eṣā naḥ paramā prītireṣa dharmaḥ paro mataḥ |
hṛdgatā naḥ sadā tuṣṭistavānugamane dṛḍhā || 7-97-13||

RMY 7-97-14

पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम् ॥ ७-९७-१४॥
paureṣu yadi te prītiryadi sneho hyanuttamaḥ |
saputradārāḥ kākutstha samaṃ gacchāma satpatham || 7-97-14||

RMY 7-97-15

तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा ।
वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर ॥ ७-९७-१५॥
tapovanaṃ vā durgaṃ vā nadīmambhonidhiṃ tathā |
vayaṃ te yadi na tyājyāḥ sarvānno naya īśvara || 7-97-15||

RMY 7-97-16

स तेषां निश्चयं ज्ञात्वा कृतान्तं च निरीक्ष्य च ।
पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ॥ ७-९७-१६॥
sa teṣāṃ niścayaṃ jñātvā kṛtāntaṃ ca nirīkṣya ca |
paurāṇāṃ dṛḍhabhaktiṃ ca bāḍhamityeva so'bravīt || 7-97-16||

RMY 7-97-17

एवं विनिश्चयं कृत्वा तस्मिन्नहनि राघवः ।
कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७-९७-१७॥
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā tasminnahani rāghavaḥ |
kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 7-97-17||

RMY 7-97-18

अभिषिञ्चन्महात्मानावुभावेव कुशीलवौ ।
रथानां तु सहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च ॥ ७-९७-१८॥
abhiṣiñcanmahātmānāvubhāveva kuśīlavau |
rathānāṃ tu sahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca || 7-97-18||

RMY 7-97-19

दश चाश्वसहस्राणि एकैकस्य धनं ददौ ।
बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ॥ ७-९७-१९॥
daśa cāśvasahasrāṇi ekaikasya dhanaṃ dadau |
bahuratnau bahudhanau hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtau || 7-97-19||

RMY 7-97-20

अभिषिच्य तु तौ वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तथा ।
दूतान्संप्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने ॥ ७-९७-२०॥
abhiṣicya tu tau vīrau prasthāpya svapure tathā |
dūtānsaṃpreṣayāmāsa śatrughnāya mahātmane || 7-97-20||

Sarga: 98/100 (26)

RMY 7-98-1

ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः ।
प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं न चाध्वनि ॥ ७-९८-१॥
te dūtā rāmavākyena coditā laghuvikramāḥ |
prajagmurmadhurāṃ śīghraṃ cakrurvāsaṃ na cādhvani || 7-98-1||

RMY 7-98-2

ततस्त्रिभिरहोरात्रैः संप्राप्य मधुरामथ ।
शत्रुघ्नाय यथावृत्तमाचख्युः सर्वमेव तत् ॥ ७-९८-२॥
tatastribhirahorātraiḥ saṃprāpya madhurāmatha |
śatrughnāya yathāvṛttamācakhyuḥ sarvameva tat || 7-98-2||

RMY 7-98-3

लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च ।
पुत्रयोरभिषेकं च पौरानुगमनं तथा ॥ ७-९८-३॥
lakṣmaṇasya parityāgaṃ pratijñāṃ rāghavasya ca |
putrayorabhiṣekaṃ ca paurānugamanaṃ tathā || 7-98-3||

RMY 7-98-4

कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि ।
कुशावतीति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता ॥ ७-९८-४॥
kuśasya nagarī ramyā vindhyaparvatarodhasi |
kuśāvatīti nāmnā sā kṛtā rāmeṇa dhīmatā || 7-98-4||

RMY 7-98-5

श्राविता च पुरी रम्या श्रावतीति लवस्य च ।
अयोध्यां विजनां चैव भरतं राघवानुगम् ॥ ७-९८-५॥
śrāvitā ca purī ramyā śrāvatīti lavasya ca |
ayodhyāṃ vijanāṃ caiva bharataṃ rāghavānugam || 7-98-5||

RMY 7-98-6

एवं सर्वं निवेद्याशु शत्रुघ्नाय महात्मने ।
विरेमुस्ते ततो दूतास्त्वर राजन्निति ब्रुवन् ॥ ७-९८-६॥
evaṃ sarvaṃ nivedyāśu śatrughnāya mahātmane |
viremuste tato dūtāstvara rājanniti bruvan || 7-98-6||

RMY 7-98-7

श्रुत्वा तं घोरसंकाशं कुलक्षयमुपस्थितम् ।
प्रकृतीस्तु समानीय काञ्चनं च पुरोहितम् ॥ ७-९८-७॥
śrutvā taṃ ghorasaṃkāśaṃ kulakṣayamupasthitam |
prakṛtīstu samānīya kāñcanaṃ ca purohitam || 7-98-7||

RMY 7-98-8

तेषां सर्वं यथावृत्तमाख्याय रघुनन्दनः ।
आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥ ७-९८-८॥
teṣāṃ sarvaṃ yathāvṛttamākhyāya raghunandanaḥ |
ātmanaśca viparyāsaṃ bhaviṣyaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 7-98-8||

RMY 7-98-9

ततः पुत्रद्वयं वीरः सोऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः ।
सुबाहुर्मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ॥ ७-९८-९॥
tataḥ putradvayaṃ vīraḥ so'bhyaṣiñcannarādhipaḥ |
subāhurmadhurāṃ lebhe śatrughātī ca vaidiśam || 7-98-9||

RMY 7-98-10

द्विधाकृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर्द्वयोः ।
धनधान्यसमायुक्तौ स्थापयामास पार्थिवौ ॥ ७-९८-१०॥
dvidhākṛtvā tu tāṃ senāṃ mādhurīṃ putrayordvayoḥ |
dhanadhānyasamāyuktau sthāpayāmāsa pārthivau || 7-98-10||

RMY 7-98-11

ततो विसृज्य राजानं वैदिशे शत्रुघातिनम् ।
जगाम त्वरितोऽयोध्यां रथेनैकेन राघवः ॥ ७-९८-११॥
tato visṛjya rājānaṃ vaidiśe śatrughātinam |
jagāma tvarito'yodhyāṃ rathenaikena rāghavaḥ || 7-98-11||

RMY 7-98-12

स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
क्षौमसूक्ष्माम्बरधरं मुनिभिः सार्धमक्षयैः ॥ ७-९८-१२॥
sa dadarśa mahātmānaṃ jvalantamiva pāvakam |
kṣaumasūkṣmāmbaradharaṃ munibhiḥ sārdhamakṣayaiḥ || 7-98-12||

RMY 7-98-13

सोऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः ।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञो धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ ७-९८-१३॥
so'bhivādya tato rāmaṃ prāñjaliḥ prayatendriyaḥ |
uvāca vākyaṃ dharmajño dharmamevānucintayan || 7-98-13||

RMY 7-98-14

कृत्वाभिषेकं सुतयोर्युक्तं राघवयोर्धनैः ।
तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥ ७-९८-१४॥
kṛtvābhiṣekaṃ sutayoryuktaṃ rāghavayordhanaiḥ |
tavānugamane rājanviddhi māṃ kṛtaniścayam || 7-98-14||

RMY 7-98-15

न चान्यदत्र वक्तव्यं दुस्तरं तव शासनम् ।
त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तिमन्तं विशेषतः ॥ ७-९८-१५॥
na cānyadatra vaktavyaṃ dustaraṃ tava śāsanam |
tyaktuṃ nārhasi māṃ vīra bhaktimantaṃ viśeṣataḥ || 7-98-15||

RMY 7-98-16

तस्य तां बुद्धिमक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः ।
बाढमित्येव शत्रुघ्नं रामो वचनमब्रवीत् ॥ ७-९८-१६॥
tasya tāṃ buddhimaklībāṃ vijñāya raghunandanaḥ |
bāḍhamityeva śatrughnaṃ rāmo vacanamabravīt || 7-98-16||

RMY 7-98-17

तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते वानराः कामरूपिणः ।
ऋक्षराक्षससंघाश्च समापेतुरनेकशः ॥ ७-९८-१७॥
tasya vākyasya vākyānte vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
ṛkṣarākṣasasaṃghāśca samāpeturanekaśaḥ || 7-98-17||

RMY 7-98-18

देवपुत्रा ऋषिसुता गन्धर्वाणां सुतास्तथा ।
रामक्षयं विदित्वा ते सर्व एव समागताः ॥ ७-९८-१८॥
devaputrā ṛṣisutā gandharvāṇāṃ sutāstathā |
rāmakṣayaṃ viditvā te sarva eva samāgatāḥ || 7-98-18||

RMY 7-98-19

ते राममभिवाद्याहुः सर्व एव समागताः ।
तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म महायशः ॥ ७-९८-१९॥
te rāmamabhivādyāhuḥ sarva eva samāgatāḥ |
tavānugamane rājansaṃprāptāḥ sma mahāyaśaḥ || 7-98-19||

RMY 7-98-20

यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ ।
यमदण्डमिवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः ॥ ७-९८-२०॥
yadi rāma vināsmābhirgacchestvaṃ puruṣarṣabha |
yamadaṇḍamivodyamya tvayā sma vinipātitāḥ || 7-98-20||

RMY 7-98-21

एवं तेषां वचः श्रुत्वा ऋक्षवानररक्षसाम् ।
विभीषणमथोवाच मधुरं श्लक्ष्णया गिरा ॥ ७-९८-२१॥
evaṃ teṣāṃ vacaḥ śrutvā ṛkṣavānararakṣasām |
vibhīṣaṇamathovāca madhuraṃ ślakṣṇayā girā || 7-98-21||

RMY 7-98-22

यावत्प्रजा धरिष्यन्ति तावत्त्वं वै विभीषण ।
राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थः स्वं धरिष्यसि ॥ ७-९८-२२॥
yāvatprajā dhariṣyanti tāvattvaṃ vai vibhīṣaṇa |
rākṣasendra mahāvīrya laṅkāsthaḥ svaṃ dhariṣyasi || 7-98-22||

RMY 7-98-23

प्रजाः संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि ॥ ७-९८-२३॥
prajāḥ saṃrakṣa dharmeṇa nottaraṃ vaktumarhasi || 7-98-23||

RMY 7-98-24

तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ।
जीविते कृतबुद्धिस्त्वं मा प्रतिज्ञां विलोपय ॥ ७-९८-२४॥
tamevamuktvā kākutstho hanūmantamathābravīt |
jīvite kṛtabuddhistvaṃ mā pratijñāṃ vilopaya || 7-98-24||

RMY 7-98-25

मत्कथाः प्रचरिष्यन्ति यावल्लोके हरीश्वर ।
तावत्त्वं धारयन्प्राणान्प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ७-९८-२५॥
matkathāḥ pracariṣyanti yāvalloke harīśvara |
tāvattvaṃ dhārayanprāṇānpratijñāmanupālaya || 7-98-25||

RMY 7-98-26

तथैवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान् ।
मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत् ॥ ७-९८-२६॥
tathaivamuktvā kākutsthaḥ sarvāṃstānṛkṣavānarān |
mayā sārdhaṃ prayāteti tadā tānrāghavo'bravīt || 7-98-26||

Sarga: 99/100 (18)

RMY 7-99-1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ॥ ७-९९-१॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ purodhasamathābravīt || 7-99-1||

RMY 7-99-2

अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे सर्पिर्ज्वलितपावकम् ।
वाजपेयातपत्रं च शोभयानं महापथम् ॥ ७-९९-२॥
agnihotraṃ vrajatvagre sarpirjvalitapāvakam |
vājapeyātapatraṃ ca śobhayānaṃ mahāpatham || 7-99-2||

RMY 7-99-3

ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः ।
चकार विधिवद्धर्म्यं महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥ ७-९९-३॥
tato vasiṣṭhastejasvī sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
cakāra vidhivaddharmyaṃ mahāprāsthānikaṃ vidhim || 7-99-3||

RMY 7-99-4

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्म चावर्तयन्परम् ।
कुशान्गृहीत्वा पाणिभ्यां प्रसज्य प्रययावथ ॥ ७-९९-४॥
tataḥ kṣaumāmbaradharo brahma cāvartayanparam |
kuśāngṛhītvā pāṇibhyāṃ prasajya prayayāvatha || 7-99-4||

RMY 7-99-5

अव्याहरन्क्वचित्किंचिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि ।
निर्जगाम गृहात्तस्माद्दीप्यमानो यथांशुमान् ॥ ७-९९-५॥
avyāharankvacitkiṃcinniśceṣṭo niḥsukhaḥ pathi |
nirjagāma gṛhāttasmāddīpyamāno yathāṃśumān || 7-99-5||

RMY 7-99-6

रामस्य पार्श्वे सव्ये तु पद्मा श्रीः सुसमाहिता ।
दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः ॥ ७-९९-६॥
rāmasya pārśve savye tu padmā śrīḥ susamāhitā |
dakṣiṇe hrīrviśālākṣī vyavasāyastathāgrataḥ || 7-99-6||

RMY 7-99-7

शरा नानाविधाश्चापि धनुरायतविग्रहम् ।
अनुव्रजन्ति काकुत्स्थं सर्वे पुरुषविग्रहाः ॥ ७-९९-७॥
śarā nānāvidhāścāpi dhanurāyatavigraham |
anuvrajanti kākutsthaṃ sarve puruṣavigrahāḥ || 7-99-7||

RMY 7-99-8

वेदा ब्राह्मणरूपेण सावित्री सर्वरक्षिणी ।
ओंकारोऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ॥ ७-९९-८॥
vedā brāhmaṇarūpeṇa sāvitrī sarvarakṣiṇī |
oṃkāro'tha vaṣaṭkāraḥ sarve rāmamanuvratāḥ || 7-99-8||

RMY 7-99-9

ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः ।
अन्वगच्छन्त काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपागतम् ॥ ७-९९-९॥
ṛṣayaśca mahātmānaḥ sarva eva mahīsurāḥ |
anvagacchanta kākutsthaṃ svargadvāramupāgatam || 7-99-9||

RMY 7-99-10

तं यान्तमनुयान्ति स्म अन्तःपुरचराः स्त्रियः ।
सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिंकराः ॥ ७-९९-१०॥
taṃ yāntamanuyānti sma antaḥpuracarāḥ striyaḥ |
savṛddhabāladāsīkāḥ savarṣavarakiṃkarāḥ || 7-99-10||

RMY 7-99-11

सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ ७-९९-११॥
sāntaḥpuraśca bharataḥ śatrughnasahito yayau || 7-99-11||

RMY 7-99-12

रामव्रतमुपागम्य राघवं समनुव्रताः ।
ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समाहिताः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमन्वगच्छन्महामतिम् ॥ ७-९९-१२॥
rāmavratamupāgamya rāghavaṃ samanuvratāḥ |
tato viprā mahātmānaḥ sāgnihotrāḥ samāhitāḥ |
saputradārāḥ kākutsthamanvagacchanmahāmatim || 7-99-12||

RMY 7-99-13

मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्राः सहबान्धवाः ।
सानुगा राघवं सर्वे अन्वगच्छन्प्रहृष्टवत् ॥ ७-९९-१३॥
mantriṇo bhṛtyavargāśca saputrāḥ sahabāndhavāḥ |
sānugā rāghavaṃ sarve anvagacchanprahṛṣṭavat || 7-99-13||

RMY 7-99-14

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः ।
अनुजग्मुः प्रगच्छन्तं राघवं गुणरञ्जिताः ॥ ७-९९-१४॥
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ |
anujagmuḥ pragacchantaṃ rāghavaṃ guṇarañjitāḥ || 7-99-14||

RMY 7-99-15

स्नातं प्रमुदितं सर्वं हृष्टपुष्टमनुत्तमम् ।
दृप्तं किलिकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम् ॥ ७-९९-१५॥
snātaṃ pramuditaṃ sarvaṃ hṛṣṭapuṣṭamanuttamam |
dṛptaṃ kilikilāśabdaiḥ sarvaṃ rāmamanuvratam || 7-99-15||

RMY 7-99-16

न तत्र कश्चिद्दीनोऽभूद्व्रीडितो वापि दुःखितः ।
हृष्टं प्रमुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥ ७-९९-१६॥
na tatra kaściddīno'bhūdvrīḍito vāpi duḥkhitaḥ |
hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam || 7-99-16||

RMY 7-99-17

द्रष्टुकामोऽथ निर्याणं राज्ञो जानपदो जनः ।
संप्राप्तः सोऽपि दृष्ट्वैव सह सर्वैरनुव्रतः ॥ ७-९९-१७॥
draṣṭukāmo'tha niryāṇaṃ rājño jānapado janaḥ |
saṃprāptaḥ so'pi dṛṣṭvaiva saha sarvairanuvrataḥ || 7-99-17||

RMY 7-99-18

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः ।
अगछन्परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥ ७-९९-१८॥
ṛkṣavānararakṣāṃsi janāśca puravāsinaḥ |
agachanparayā bhaktyā pṛṣṭhataḥ susamāhitāḥ || 7-99-18||

Sarga: 100/100 (26)

RMY 7-100-1

अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ।
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥ ७-१००-१॥
adhyardhayojanaṃ gatvā nadīṃ paścānmukhāśritām |
sarayūṃ puṇyasalilāṃ dadarśa raghunandanaḥ || 7-100-1||

RMY 7-100-2

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः ॥ ७-१००-२॥
atha tasminmuhūrte tu brahmā lokapitāmahaḥ |
sarvaiḥ parivṛto devairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ || 7-100-2||

RMY 7-100-3

आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः ।
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः ॥ ७-१००-३॥
āyayau yatra kākutsthaḥ svargāya samupasthitaḥ |
vimānaśatakoṭībhirdivyābhirabhisaṃvṛtaḥ || 7-100-3||

RMY 7-100-4

पपात पुष्पवृष्टिश्च वायुमुक्ता महौघवत् ॥ ७-१००-४॥
papāta puṣpavṛṣṭiśca vāyumuktā mahaughavat || 7-100-4||

RMY 7-100-5

तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे गन्धर्वाप्सरसंकुले ।
सरयूसलिलं रामः पद्भ्यां समुपचक्रमे ॥ ७-१००-५॥
tasmiṃstūryaśatākīrṇe gandharvāpsarasaṃkule |
sarayūsalilaṃ rāmaḥ padbhyāṃ samupacakrame || 7-100-5||

RMY 7-100-6

ततः पितामहो वाणीमन्तरिक्षादभाषत ।
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ७-१००-६॥
tataḥ pitāmaho vāṇīmantarikṣādabhāṣata |
āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto'si rāghava || 7-100-6||

RMY 7-100-7

भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्वकां तनुम् ।
वैष्णवीं तां महातेजस्तदाकाशं सनातनम् ॥ ७-१००-७॥
bhrātṛbhiḥ saha devābhaiḥ praviśasva svakāṃ tanum |
vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejastadākāśaṃ sanātanam || 7-100-7||

RMY 7-100-8

त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित्प्रजानते ।
ऋते मायां विशालाक्ष तव पूर्वपरिग्रहाम् ॥ ७-१००-८॥
tvaṃ hi lokagatirdeva na tvāṃ kecitprajānate |
ṛte māyāṃ viśālākṣa tava pūrvaparigrahām || 7-100-8||

RMY 7-100-9

त्वमचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं सर्वसंग्रहम् ।
यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम् ॥ ७-१००-९॥
tvamacintyaṃ mahadbhūtamakṣayaṃ sarvasaṃgraham |
yāmicchasi mahātejastāṃ tanuṃ praviśa svayam || 7-100-9||

RMY 7-100-10

पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः ।
विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः ॥ ७-१००-१०॥
pitāmahavacaḥ śrutvā viniścitya mahāmatiḥ |
viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānujaḥ || 7-100-10||

RMY 7-100-11

ततो विष्णुगतं देवं पूजयन्ति स्म देवताः ।
साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ ७-१००-११॥
tato viṣṇugataṃ devaṃ pūjayanti sma devatāḥ |
sādhyā marudgaṇāścaiva sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 7-100-11||

RMY 7-100-12

ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः ।
सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः ॥ ७-१००-१२॥
ye ca divyā ṛṣigaṇā gandharvāpsarasaśca yāḥ |
suparṇanāgayakṣāśca daityadānavarākṣasāḥ || 7-100-12||

RMY 7-100-13

सर्वं हृष्टं प्रमुदितं सर्वं पूर्णमनोरथम् ।
साधु साध्विति तत्सर्वं त्रिदिवं गतकल्मषम् ॥ ७-१००-१३॥
sarvaṃ hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ pūrṇamanoratham |
sādhu sādhviti tatsarvaṃ tridivaṃ gatakalmaṣam || 7-100-13||

RMY 7-100-14

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह ।
एषां लोकाञ्जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत ॥ ७-१००-१४॥
atha viṣṇurmahātejāḥ pitāmahamuvāca ha |
eṣāṃ lokāñjanaughānāṃ dātumarhasi suvrata || 7-100-14||

RMY 7-100-15

इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता मनस्विनः ।
भक्ता भाजयितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते ॥ ७-१००-१५॥
ime hi sarve snehānmāmanuyātā manasvinaḥ |
bhaktā bhājayitavyāśca tyaktātmānaśca matkṛte || 7-100-15||

RMY 7-100-16

तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः ।
लोकान्सान्तानिकान्नाम यास्यन्तीमे समागताः ॥ ७-१००-१६॥
tacchrutvā viṣṇuvacanaṃ brahmā lokaguruḥ prabhuḥ |
lokānsāntānikānnāma yāsyantīme samāgatāḥ || 7-100-16||

RMY 7-100-17

यच्च तिर्यग्गतं किंचिद्राममेवानुचिन्तयत् ।
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या वै संताने तु निवत्स्यति ।
सर्वैरेव गुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे ॥ ७-१००-१७॥
yacca tiryaggataṃ kiṃcidrāmamevānucintayat |
prāṇāṃstyakṣyati bhaktyā vai saṃtāne tu nivatsyati |
sarvaireva guṇairyukte brahmalokādanantare || 7-100-17||

RMY 7-100-18

वानराश्च स्वकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ॥ ७-१००-१८॥
vānarāśca svakāṃ yonimṛkṣāścaiva tathā yayuḥ || 7-100-18||

RMY 7-100-19

येभ्यो विनिःसृता ये ये सुरादिभ्यः सुसंभवाः ।
ऋषिभ्यो नागयक्षेभ्यस्तांस्तानेव प्रपेदिरे ॥ ७-१००-१९॥
yebhyo viniḥsṛtā ye ye surādibhyaḥ susaṃbhavāḥ |
ṛṣibhyo nāgayakṣebhyastāṃstāneva prapedire || 7-100-19||

RMY 7-100-20

तथोक्तवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः ।
भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ॥ ७-१००-२०॥
tathoktavati deveśe gopratāramupāgatāḥ |
bhejire sarayūṃ sarve harṣapūrṇāśruviklavāḥ || 7-100-20||

RMY 7-100-21

अवगाह्य जलं यो यः प्राणी ह्यासीत्प्रहृष्टवत् ।
मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सोऽध्यरोहत ॥ ७-१००-२१॥
avagāhya jalaṃ yo yaḥ prāṇī hyāsītprahṛṣṭavat |
mānuṣaṃ dehamutsṛjya vimānaṃ so'dhyarohata || 7-100-21||

RMY 7-100-22

तिर्यग्योनिगताश्चापि संप्राप्ताः सरयूजलम् ।
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन् ॥ ७-१००-२२॥
tiryagyonigatāścāpi saṃprāptāḥ sarayūjalam |
divyā divyena vapuṣā devā dīptā ivābhavan || 7-100-22||

RMY 7-100-23

गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च ।
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन् ॥ ७-१००-२३॥
gatvā tu sarayūtoyaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca |
prāpya tattoyavikledaṃ devalokamupāgaman || 7-100-23||

RMY 7-100-24

देवानां यस्य या योनिर्वानरा ऋष्कराक्षसाः ।
तामेव विविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य चाम्भसि ॥ ७-१००-२४॥
devānāṃ yasya yā yonirvānarā ṛṣkarākṣasāḥ |
tāmeva viviśuḥ sarve dehānnikṣipya cāmbhasi || 7-100-24||

RMY 7-100-25

तथा स्वर्गगतं सर्वं कृत्वा लोकगुरुर्दिवम् ।
जगाम त्रिदशैः सार्धं हृष्टैर्हृष्टो महामतिः ॥ ७-१००-२५॥
tathā svargagataṃ sarvaṃ kṛtvā lokagururdivam |
jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ hṛṣṭairhṛṣṭo mahāmatiḥ || 7-100-25||

RMY 7-100-26

एतावदेव आख्यानं सोत्तरं ब्रह्मपूजितम् ।
रामायणमिति ख्यातं मुख्यं वाल्मीकिना कृतम् ॥ ७-१००-२६॥
etāvadeva ākhyānaṃ sottaraṃ brahmapūjitam |
rāmāyaṇamiti khyātaṃ mukhyaṃ vālmīkinā kṛtam || 7-100-26||